Anushasanika Parva — Countries, provinces, mountains and rivers most sanctified
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 26
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच बृहस्पतिसमं बुद्ध्या क्षमया ब्रह्मणः समम्। पराक्रमे शक्रसममादित्यसमतेजसम्॥ गाङ्गेयमर्जुनेनाजौ निहतं भूरितेजसम्। भ्रातृभिः सहितोऽन्यैश्च पर्यपृच्छद् युधिष्ठिरः॥
2शयानं वीरशयने कालाकाटिणमच्युतम्। आजग्मुर्भरतश्रेष्ठं द्रष्टुकामा महर्षयः॥
3अत्रिर्वसिष्ठोऽथ भृगुः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। अङ्गिरागौतमोऽगस्त्यः सुमतिः सुयतात्मवान्॥ विश्वामित्र: स्थूलशिरा: संवर्तः प्रमतिर्दमः। बृहस्पत्युशनोव्यासाच्यवनः काश्यपो ध्रुवः॥ दुर्वासा जमदग्निश्च मार्कण्डेयोऽथ गालवः। भरद्वाजोऽथ रैभ्यश्च यवक्रोतस्त्रितस्तथा॥
4स्थूलाक्षः शवलाक्षश्च कण्वो मेधातिथिः कृशः। नारदः पर्वतश्चैव सुधन्वाथैकतो द्विजः॥
5नितम्भूर्भुवनो धौम्यः शतानन्दोऽकृतव्रणः। जामदग्न्यस्तथा रामः कचश्चेत्येवमादयः॥
6समागता महात्मानो भीष्मं द्रष्टुं महर्षयः। तेषां महात्मनां पूजामागतानां युधिष्ठिरः॥ भ्रातृभिः सहितश्चकै यथावदनुपूर्वशः। ते पूजिताः सुखासीनाः कथाश्चक्रुर्महर्षयः॥
7भीष्माश्रिताः सुमधुराः सर्वेन्द्रियमनोहराः। भीष्मस्तेषां कथाः श्रुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम्॥
8मेने दिविष्ठमात्मानं तुष्ट्या परमया युतः। ततस्ते भीष्ममामन्त्र्य पाण्डवांश्च महर्षयः॥
9अन्तर्धानं गताः सर्वे सर्वेषामेव पश्यताम्। तानृषीन् सुमहाभागानन्तर्धानगतानपि॥
10पाण्डवास्तुष्टुवुः सर्वे प्रणेमुश्च मुहुर्मुहुः। प्रसन्नमनसः सर्वे गाङ्गेयं कुरुसत्तमम्॥
11उपतस्थुर्यथोद्यन्तमादित्यं मन्त्रकोविदाः। प्रभावात् तपसस्तेषामृषीणां वीक्ष्य पाण्डवाः॥
12प्रकाशन्तो दिशः सर्वा विस्मयं परमं ययुः। महाभाग्यं परं तेषामृषीणामनुचिन्त्य ते। पाण्डवाः सह भीष्मेण कथाश्चक्रुस्तदाश्रयाः॥
13वैशम्पायन उवाच कथान्ते शिरसा पादौ स्पृष्ट्वा भीष्मस्य पाण्डवः। धर्म्य धर्मसुतः प्रश्नं पर्यपृच्छद् युधिष्ठिरः॥
14युधिष्ठिर उवाच के देशाः के जनपदा आश्रमाः के च पर्वताः। प्रकृष्टाः पुण्यतः काच ज्ञेया नद्यः पितामह॥
15भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। शिलोच्छवृत्तेः संवादं सिद्धस्य च युधिष्ठिर॥
16इमां कश्चित् परिक्रम्य पृथिवीं शैलभूषणाम्। असकृद् द्विपदां श्रेष्ठः श्रेष्ठस्य गृहमेधिनः॥ शिलवृत्तेहं प्राप्तः स तेन विधिनार्चितः। उवास रजनीं तत्र सुमुखः सुखभागृषिः॥
17शिलवृत्तिस्तु यत् कृत्यं प्रातस्तत् कृतवाञ्छुचिः। कृतकृत्यमुपातिष्ठत् सिद्धं तमतिथिं तदा।॥
18तौ समेत्य महात्मानौ सुखासीनौ कथाः शुभाः। चक्रतुर्वेदसम्बद्धास्तच्छेषकृतलक्षणाः॥
19शिलवृत्तिः कथान्तेतु सिद्धमामन्त्र्य यत्नतः। प्रश्नं पप्रच्छ मेधावी यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥
20शिलवृत्तिरुवाच के देशाः के जनपदाः केऽऽश्रमाः के च पर्वताः। प्रकृष्टाः पुण्यतः काश्च ज्ञेया नद्यस्तुदुच्यत्ताम्॥
21ऋषिरुवाच ते देशास्ते जनपदास्तेऽऽश्रमास्ते च पर्वताः। येषां भागीरथी गङ्गा मध्येनैति सरिद्वरा॥
22तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैस्त्यागेन वा पुनः। गतिं तां न लभेज्जन्तुर्गङ्गां संसेव्य यां लभेत्॥
23स्पृष्टानि येषां गाङ्गेयैस्तोयैर्गात्राणि देहिनाम्। न्यस्तानि न पुरस्तेषां त्याग स्वर्गाद् विधीयते॥
24सर्वाणि येषां गाङ्गेयैस्तोयैः कार्याणि देहिनाम्। गां त्यक्त्वा मानवा विप्र दिवि तिष्ठन्ति ते जनाः।।
25पूर्वं वयसि कर्माणि कृत्वा पापानि ये नराः। पश्चाद् गङ्गां निषेवन्ते तेऽपि यान्त्युत्तमां गतिम्॥
26स्नातानां शुचिभिस्तोयैर्गाङ्गेयैः प्रयतात्मनाम्। व्युष्टिर्भवति या पुंसां न सा क्रतुशतैरपि॥
27यावदस्थि मनुष्यस्य गङ्गातोयेषु तिष्ठति। तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते॥
28अपहत्य तमस्तीवं यथा भात्युदये रविः। तथापहत्य पाप्मानं भाति गङ्गाजलोक्षितः॥
29विसोमा इव शर्वर्यो विपुष्पास्तरवो यथा। तद्वद् देशा दिशश्चैव हीना गङ्गाजलैः शिवैः॥ वर्णाश्रमा यथा सर्वे धर्मज्ञानविवर्जिताः। क्रतवश्च यथासोमास्तथा गङ्गां विना जगत्॥
30यथा हीनं नभोऽर्केण भूःशैलैः खं च वायुना। तथा देशा दिशश्चैव गङ्गाहीना च संशयः॥
31त्रिषु लोकेषु ये केचित् प्राणिनः सर्व एव ते। तर्प्यमाणाः परां तृप्तिं यान्ति गङ्गाजलैः शुभैः॥
32यस्तु सूर्येण निष्टतं गाङ्गेयं पिबते जलम्। गवां निरिनिर्मुक्ताद् यावकात् तद् विशिष्यते॥
33इन्द्रव्रतसहस्रं तु यश्चरेत् कायशोधनम्। पिबेद् यश्चापि गङ्गाम्भः समौ स्यातां न वा समौ॥३९
34तिष्ठेद् युगसहस्रं तु पदेनैकेन यः पुमान्। मासमेकं तु गङ्गाया समौ स्यातां न वा समौ॥
35लंबतेऽवाशिरा यस्तु युगानामयुतं पुमान्। तिष्ठेद् यथेष्टं यश्चापि गङ्गायां स विशिष्यते॥
36अग्नौ प्रास्तं प्रधूयेत यथा तूलं द्विजोत्तम। तथा गङ्गावगाढस्य सर्वपापं प्रधूयते॥
37भूतानामिह सर्वेषां दुःखोपहतचेतसाम्। गतिमन्वेषमाणानां न गङ्गासदृशी गतिः॥
38भवन्ति निर्विषाः सर्प यथा तार्क्ष्यस्य दर्शनात्। गङ्गाया दर्शनात् तद्वत् सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
39अप्रतिष्ठाश्च ये केचिदधर्मशरणाश्च ये। तेषां प्रतिष्ठा गङ्गेह शरणं शर्म वर्म च॥
40प्रकृष्टैरशुभैर्ग्रस्ताननेकैः पुरुषाधमान्। पततो नरके गङ्गा संश्रितान् प्रेत्य तारयेत्॥
41ते संविभक्ता मुनिभिर्नूनं देवैः सवासवैः। येऽभिगच्छन्ति सततं गङ्गां मतिमतां वर॥
42विनयाचारहीनाश्च अशिवाश्च नराधमाः। ते भवन्ति शिवा विप्र ये वै गङ्गामुपाश्रिताः॥
43यथा सुराणाममृतं पितॄणां च यथा स्वधा। सुधा यथा च नागानां तथा गङ्गाजलं नृणाम्॥
44उपासते यथा बाला मातरं क्षुधयार्दिताः। श्रेयस्कामास्तथा गङ्गामुपासन्तीह देहिनः॥
45स्वायम्भुवं यथा स्थानं सर्वेषां श्रेष्ठमुच्यते। सातानां सरितां श्रेष्ठा गङ्गा तद्वदिहोच्यते॥
46यथोपजीविनां धेनुर्देवादीनां धरा स्मृता। तथोपजीविनां गङ्गा सर्वप्राणभृतामिह॥
47देवाः सोमार्कसंस्थानि यथा सत्रादिभिर्मखैः। अमृतान्युपजीवन्ति तथा गङ्गाजलं नराः॥
48जाह्नवीपुलिनोत्थाभिः सिकताभिः समुक्षितम्। आत्मानं मन्यते लोको दिविष्ठमिव शोभितम्॥
49जाह्नवीतीरसम्भूतां मृदं मूर्धा बिभर्ति यः। बिभर्ति रूपं सोऽर्कस्य तमोनाशाय निर्मलम्॥
50गङ्गोर्मिभिरथो दिग्धः पुरुषं पवनो यदा। स्पृशते सोऽस्य पाप्मानं सद्य एवापकर्षति॥
51व्यसनैरभितप्तस्य नरस्य विनशिष्यतः। गङ्गादर्शनजा प्रीतिर्व्यसनान्यपकर्षति॥
52हंसारावैः कोकरवै रवैरन्यैश्च पक्षिणाम्। पस्पर्ध गङ्गा गन्धर्वान् पुलिनैश्च शिलोच्चयान्॥
53हंसादिभिः सुबहुभिर्विविधैः पक्षिभिर्वृताम्। गङ्गां गोकुलसम्बाधां दृष्ट्वा स्वर्गोऽपि विस्मृतः॥
54न सा प्रीतिर्दिविष्ठस्य सर्वकामानुपाश्नतः। सम्भवेद् या परा प्रीतिर्गङ्गायाः पुलिने नृणाम्॥
55वाङ्मनःकर्मजैर्ग्रस्तः पापैरपि पुमानिह। वीक्ष्य गङ्गां भवेत् पूतो अत्र मे नास्ति संशयः॥
56सप्तावरान् सप्त परान् पितूंस्तेभ्यश्च ये परे। पुमांस्तारयते गङ्गां वीक्ष्य स्पृष्ट्वावगाह्य च॥
57श्रुताभिलषिता पीता स्पृष्टा दृष्टावगाहिता। गङ्गा तारयते नृणामुभौ वंशो विशेषतः॥
58दर्शनात् स्पर्शनात् पानात् तथा गङ्गेति कीर्तनात्। पुनात्यपुण्याम् पुरुषाच्छतशोऽथ सहस्रशः॥
59य इच्छेत् सफलं जन्म जीवितं श्रुतमेव च। स पितृस्तर्पयेद् गङ्गामभिगम्य सुरांस्तथा॥
60न सुतैर्न च वित्तेन कर्मणा न च तत्फलम्। प्राप्नुयात् पुरुषोऽत्यन्तं गङ्गां प्राप्य यदाप्नुयात्॥
61जात्यन्धैरिह तुल्यास्ते मृतैः पङ्गुभिरेव च। समर्था ये न पश्यन्ति गङ्गां पुण्यजलां शिवाम्॥
62भूतभव्यभविष्यज्ञैर्महर्षिभिरुपास्थिताम्। देवैः सेन्ट्रैश्च को गङ्गां नोपसेवेत मानवः॥
63वानप्रस्थैर्गृहस्थैश्च यतिभिर्ब्रह्मचारिभिः। विद्यावद्भिः श्रितां गङ्गां पुमान् को नाम नाश्रयेत्॥६९
64उत्क्रामद्धिश्च यः प्राणः प्रयतः शिष्टसम्मतः। चिन्तयेन्मनसा गङ्गां स गतिं परमां लभेत्॥
65न भयेश्यो भयं तस्य न पापेभ्यो न राजतः। आ देहपतनाद् गङ्गामुपास्ते यः पुमानिह॥
66महापुण्यां च गगनात् पतन्तीं वै महेश्वरः। दधार शिरसा गङ्गां तामेव दिवि सेवते॥
67अलंकृतास्त्रयो लोकाः पथिभिर्विमलैस्त्रिभिः। यस्तु तस्या जलं सेवेत् कृतकृत्यः पुमान् भवेत्॥७३
68दिवि ज्योतिर्यथाऽऽदित्यः पितॄणां चैव चन्द्रमाः। देवेशश्च तथा नृणां गङ्गा च सरितां तथा॥
69मात्रा पित्रा सुतैारैर्विमुक्तस्य धनेन वा। न भवेद्धि तथा दुःखं यथा गङ्गावियोगजम्॥
70नारण्यैर्नेष्टविषयैर्न सुतैर्न धनागमैः। तथा प्रसादो भवति गङ्गां वीक्ष्य यथा भवेत्॥
71पूर्णमिन्दुं यथा दृष्ट्वा नृणां दृष्टिः प्रसीदति। तथा त्रिपथगां दृष्ट्वा नृणां दृष्टिः प्रसीदति॥
72तद्भावस्तद्गतमनास्तन्निष्टस्तत्परायणः! गङ्गां योऽनुगतो भक्त्या स तस्याः प्रियतां व्रजेत्॥७८
73भूस्थैः स्वःस्थैर्दिविष्ठैश्च भूतैरुच्चावचैरपि। गङ्गा विगाह्या सततमेतत् कार्यतमं सताम्॥
74विश्वलोकेषु पुण्यत्वाद् गङ्गायाः प्रथितं यशः। यत्पुत्रान्सगरस्येतो भस्माख्याननयद् दिवम्॥
75१ताभिरत्यर्थसमुत्थिताभिः। गङ्गोर्मिभिर्भानुमतीभिरिद्धाः सहस्ररश्मिप्रतिमा भवन्ति॥
76पथस्विनी घृतिनीमत्युदारां समृद्धिनी वेगिनीं दुर्विगाह्याम्। गङ्गां गत्वा यैः शरीरं विसृष्टं गता धीरास्ते विबुधैः समत्वम्॥
77अन्धान् जडान् द्रव्यहीनांश्च गङ्गा यशस्विनी बृहती विश्वरूपा। देवैः सेन्ट्रैर्मुनिभिर्मानवैश्च निषेविता सर्वकामैथुनक्ति ॥
78ऊर्जावती महापुण्यां मधुमती त्रिवम॑गाम्। त्रिलोकगोत्रीं ये गङ्गां संश्रितास्ते दिवं गताः॥
79स्तस्मै प्रयच्छन्ति सुखानि देवाः। तद्भाविता: स्पर्शनदर्शनेन इष्टां गतिं तस्य सुरा दिशन्ति॥
80दक्षां पृश्निं बृहती विप्रकृष्टां शिवामृद्धां भागिनी सुप्रसन्नाम्। विभावरी सर्वभूतप्रतिष्ठा गङ्गां गता ये त्रिदिवं गतास्ते॥
81ख्यातिर्यस्याः खं दिवंगां च नित्यं पुरा दिशो विदिशश्चावतस्थे। तस्या जलं सेव्य सरिद्वराया माः सर्वे कृतकृत्या भवन्ति॥
82इयं गङ्गेति नियतं प्रतिष्ठा गुहस्य रुक्मस्य च गर्भयोषा। प्रातस्त्रिवर्गा घृतवहा विपाप्मा गङ्गावतीर्णा वियतो विश्वतोया॥
83सुतावनीध्रस्य हरस्य भार्या दिवो भुवश्चापि कृतानुरूपा। भव्या पृथिव्यां भागिनी चापि राजन् गङ्गा लोकानां पुण्यदा वै त्रयाणाम्॥
84महोर्मिभिः शोभिता ब्राह्मणैश्च। दिवश्च्युता शिरसाऽऽप्ता शिवेन गङ्गावनीध्रात त्रिदिवस्य माता॥
85योनिर्वरिष्ठा विरजा वितन्वी शय्याचिरा वारिवहा यशोदा। विश्वावती चाकृतिरिष्टसिद्धा गङ्गोक्षितानां भुवनस्य पन्थाः॥
86क्षान्त्या मह्या गोपने धारणेच दीप्त्या कृशानोस्तपनस्य चैव। तुल्या गङ्गा सम्मता ब्राह्मणानां गुहस्य ब्रह्मण्यतया च नित्यम्॥
87ऋषिष्टुतां विष्णुपदी पुराणां सुपुण्यतोयां मनसापि लोके। स्ते ब्रह्मणः सदनं सम्प्रयाताः॥
88लोकानवेक्ष्य जननीव पुत्रान् सर्वात्मना सर्वगुणोपपन्नान्। गङ्गा सदैवात्मवशरूपास्या॥
89मिरावतीं धारिणी भूधराणाम्। शिष्टाश्रयाममृतां ब्रह्मकान्तां गङ्गां श्रयेदात्मवान् सिद्धिकामः॥
90प्रसाद्य देवान् सविभून् समस्तान् भगीरथस्तपसोग्रेण गङ्गाम्। गामानयत् तामभिगम्य शश्वत् पुंसां भयं नेह चामुत्र विद्यात्॥
91उदाहतः सर्वथा ते गुणानां मयैकदेशः प्रसमीक्ष्य बुद्ध्या। शक्तिर्न मे काचिदिहास्ति वक्तुं गुणान् सर्वान् परिमातुं तथैव॥
92मेरो: समुद्रस्य च सर्वयत्नैः संख्योपलानामुदकस्य वापि। शक्यं वक्तुं नेह गङ्गाजलानां गुणाख्यानं परिमातुं तथैव॥
93तस्मादेतान् परया श्रद्धयोक्तान् गुणान् सर्वान् जाह्नवीयान् सदैव। भवेद् वाचा मनसा कर्मणा च भक्त्या युक्तः श्रद्धया श्रद्दधानः॥
94लोकानिमांस्त्रीन् यशसा वितत्य सिद्धिं प्राप्य महतीं तां दुरापाम्। गङ्गाकृतानचिरेणैव लोकान् यथेष्टमिष्टान् विहरिष्यसि त्वम्॥
95तव मम च गुणैर्महानुभावा जुषतु मतिं सततं स्वधर्मयुक्तः। अभिमतजनवत्सला हि गङ्गा जगति युनक्ति सुखैश्च भक्तिमन्तम्॥
96भीष्म उवाच शिलरतये त्रिपथानुयोगरूपान्। बहुविधमनुशास्य तथ्यरूपान् गगनतलं द्युतिमान् विवेश सिद्धः॥
97शिलवृत्तिस्तु सिद्धस्य वाक्यैः सम्बोधितस्तदा। गङ्गामुपास्य विधिवत् सिद्धिं प्राप सुदुर्लभाम्॥
98तथा त्वमपि कौन्तेय भक्त्या परमया युतः। गङ्गामभ्येहि सततं प्राप्स्यसे सिद्धिमुत्तमाम्॥
99वैशम्पायन उवाच श्रुत्वेतिहासं भीष्मोक्तं गङ्गायाः स्तवसंयुतम्। युधिष्ठिरः परां प्रीतिमगच्छद् भ्रातृभिः सह॥
100इतिहासमिमं पुण्यं शृणुयाद् यः पठेत वा। गङ्गायाः स्तवसंयुक्तं स मुच्येत् सर्वकिल्बिषैः।।१०६।
English
1Vaishampayana said Equal to Brihaspati in intelligence and Brahman himself in forgiveness, resembling Shakra in prowess and the Sun in energy, Bhishma the son of Ganga, of infinite might, had been defeated in battle by Arjuna. Accompanied by his brothers and many other people king, Yudhishthira asked him these questions.
2The old hero was lying on a bed coveted by heroes, in expectation of that sacred moment when he could take leave of his body. Many great Rishis had come there for seeing that foremost one of Bharata's race.
3Amongst them were Atri, Vasishtha, Bhrigu, Pulastya, Pulaha, and Kratu. There were also Angiras, Gotama, Agastya, Sumati of well restrained soul, Vishvamitra, Sthulashiras, Samvarta, Pramati and Dama. There were also Brihaspati, Ushanas, Vyasa, Chyavana, Kashyapa, Dhruva, Durvasas, Jamadagni, Markandeya Galava, Bharadvaja, Raibhya Yavakrita and Trita.
4There Sthulaksha, Shavalaksha, Kanwa, Medhatithi, Krishi, Narada, Parvata, Sudhanwan, Ekata and Dwita.
5There also Nitambhu Bhuvana, Dhaumya, Shatananda, Akritavrana, Rama the son of Jamadagni and Kacha.
6All these great Rishis came there for seeing Bhishma lying on his bed of arrows. Yudhishthira with his brothers duly adored those great Rishis who had come there, one after another in proper order. Receiving that were were adoration, those foremost of Rishis sat themselves down and began to converse with one another.
7Their conversation related to Bhishma and was highly sweet and agreeable. Hearing that talk of theirs about himself, Bhishma became filled with joy and considered himself to be already in heaven.
8Having obtained the leave of Bhishma and of the Pandava princes those Rishis then disappeared before the very sight of all the beholders.
9The Pandavas bowed again and again and offered their adorations to those highly blessed Rishis even after they had made themselves invisible.
10They then cheerfully waited upon the son of Ganga even as Brahmanas versed in Mantras wait with respect upon the rising Sun.
11The Pandavas saw that the points of the compass shining on account of the energy of their penances, and became filled with wonder at the spectacle.
12Thinking of the high blessedness and power of those Rishis, the Pandava princes began to discourse on the subject with their grandfather Bhishma.
13Vaishampayana said After that conversation was over, the pious Yudhishthira, the son of Pandu, touched Bhishma's feet with his head and then resumed his questions about morality and virtue.
14Yudhishthira said Which countries, which provinces, which hermitages, which mountains, and which rivers, O grandfather, are the foremost in sancity.
15Bhishma said Regarding it is cited the old conversation between a Brahmana in the observance of the Shila and the Unccha vows, O Yudhishthira, and a Rishi crowned with ascetic merits.
16Once on a time, a foremost person, having travelled over this entire Earth adorned with mountains, arrived at last in the house of a foremost person living like a householder in accordance with the shila vow. The latter welcomed his guest with due rites. Received with such hospitality, the happy Rishi passed the night happily in the house of his host.
17The next morning the Brahmana in the observance of the Shila vow, having finished all his morning acts and rites and purified himself duly, gladly approached his guest crowned with ascetic success.
18Meeting with each other and seated at their ease, the two began to take on agreeable subjects of the Vedas and the Upanishads.
19Towards the conclusion of the discourse, the Brahmana in the observance of the Shila vow respectfully addressed the Rishi crowned with success. Gifted with intelligence, he put this very question which you, O Yudhishthira have put to me.
20The Poor Brahmana said What are those countries, what are those provinces, what those hermitages, what those mountains, and what those rivers that should be considered as the foremost in sanctity? Do you describe this to me.
21The Rishi said Those countries, those provinces, those retreats, and those mountains, should be considered as the foremost in sanctity through which or by the side of which that foremost of all rivers viz., Bhagirathi, flows.
22The end which a creature can attain by penances by Brahmacharyya by sacrifices or by practising Renunciation, one is sure to attain by only living by the side of the Bhagirathi and bathing in its sacred waters.
23Those creatures whose bodies have been sprinkled with the sacred waters of Bhagirathi or whose bones have been laid in that sacred stream, have not to fall away from heaven at any time.
24Those men, O learned Brahmana, who use the waters of Bhagirathi in all their acts surely go to heaven after death.
25Even those men who, having committed various sinful deeds in the first part of their lives, live in after years by the side of Ganga, succeed in attaining to a very superior end.
26Hundreds of sacrifices cannot yield that merit which men of controlled souls are capable of acquiring by bathing in the sacred waters of Ganga.
27A person is respected and adored in the celestial region for as long a period as his bones lie in the channel of Ganga.
28Even as the Sun, when he rises at the dawn of day, shines, having removed the darkness of night, likewise the person who has bathed in the waters of Ganga is seen to shine, purged of all his sins.
29The countries and the points of the compass which are destitute of the sacred waters of Ganga are like nights without the moon or trees without flowers. Indeed a world without Ganga is like the different castes and modes of life when they are shorn of virtue or like sacrifices without Soma.
30Forsooth countries and points of the compass which are without Ganga are like the sky without the sun or the Earth without mountains, or the etherial region without air.
31All the creatures in the three worlds, if served with the sacred waters of Ganga, derive a pleasure the like of which they cannot derive from any other source.
32He who drinks Ganga water which has been heated by the Sun's rays, derives merit much greater than that which belongs to the vow of living upon the wheat or grains or other corn picked up from cowdung.
33It cannot be said whether, he who performs a thousand Chandrayana rites for purifying his body and he who drinks the water of Ganga, are equal.
34It cannot be said whether one who stands for a thousand years on one foot and one who lives for only a month by the side of Ganga are equal.
35One who lives permanently by the side of Ganga is superior in merit to one who lives for ten thousand cycles with head hanging downwards.
36As cotton, when it comes into contact with fire, is burnt off without a residue, so the sins of the person that has bathed in Ganga become perfectly consumed.
37There is no end superior to Ganga for those creatures who, with hearts afflicted by sorrow, seek to attain to ends which may remove that sorrow of theirs.
38As snakes become shorn of their poison as soon as they see Garuda, so one becomes purged of all his sins as soon as he sees the sacred river Ganga.
39They who do not enjoy fame for virtue and they who are addicted to deeds of sinfulness, have Ganga for their fame, their protection, their means of safety their refuge or cover.
40Many wretched men who commit various sins of a heinous nature, when they are about to sink into hell, are rescued by Ganga in the next world.
41They, O foremost of intelligent men, who plunge every day in the sacred waters of Ganga, become the equals of great Munis and the very deities headed by Indra.
42Those wretched men who are destitute of humility or modesty of behaviour and who are greatly sinful, become righteous and good, O Brahmana, by living by the side of Ganga.
43As ambrosia is to the deities, as Svadha is to the Pitris, as Svadha is to the Nagas, so is Gangawater to human beings.
44As children stricken with hunger, solicit their mothers for food, similarly do people desirous of their highest good seek Ganga.
45As the region of the selfcreate Brahman is said to be the foremost of all places, so is Ganga said to be foremost of all rivers for those who desire to bathe.
46As the Earth and the cow are said to be the chief sustenance of the celestials, so is Ganga the chief sustenance of all living creatures.
47As the celestials support themselves upon the ambrosia that is in the Sun and the Moon and that is offered in various sacrifices, so do human beings support themselves upon Gangawater.
48One besmeared with the sand taken from the shores of Ganga considers oneself as an inhabitant of heaven, adorned with celestial unguents.
49He who bears on his head the mud taken from the banks of Ganga looks effulgent like the sun himself bent on removing the surrounding darkness.
50When the wind which is moistened with the particles of Gangawater touches one's body, it cleanses him immediately of every sin.
51A person afflicted by calamities and about to sink under their pressures finds all his calamities removed by the joy which originates in his heart on seeing that sacred river.
52By the sweet notes of the swans and Kokas and other aquatic fowl that play on her breast, Ganga, challenges the very Gandharvas and by her high banks the very mountains on the Earth.
53Seeing her surface teeming with swans and various other aquatic fowl, and having banks adorned with pasture lands with kine grazing on them, the celestial region herself loses her pride.
54The high happiness which one enjoys by living on the banks of Ganga, can never be his who is living even in the celestial region.
55I have no doubt in this that the person who is afflicted with sins perpetrated in words and thought and act, becomes cleansed on seeing Ganga.
56By seeing that sacred river, touching it, and bathing in its waters, one rescues his ancestors to the seventh degree, and his descendants to the seventh degeree, as also other ancestors and descendants.
57By hearing of Ganga, by wishing to go to that river, by drinking its waters, by touching those waters, and by bathing in them , a person rescues both his paternal and maternal families.
58By seeing touching and drinking the waters of Ganga, or by praising them, hundreds and thousands of sinful men become purged of all their sins.
59They who wish to make their birth, life, and learning successful, should go to Ganga and please the departed manes and the celestials by offering them oblations of water.
60The merit that one acquires by bathing in Ganga is such that the like of it is incapable of being acquired through the acquisition of sons or riches or the performance of meritorious acts.
61Those who, although physically able do not seek to see the sacred Ganga, are, forsooth, comparable persons suffering from congenital blindness or those who are dead or those who are benumbed through palsy or lameness.
62What is there who would not respect this sacred river that is adored by great Rishis knowing the Present the Past and the Future, as also by the very gods headed by Indra? to
63What man is there who wouldnot seek the protection of Ganga whose protection is sought by hermits and householders, by Yatis and Brahmacharins alike?
64The virtuous man with controlled mind, thinks of Ganga at the time when his vital airs are about to leave his body, succeeds in acquiring the highest end.
65That man who lives by the side of Ganga up to the time of his death, worshipping her reverentially, becomes freed from all fear of sin and of kings.
66When that highly sacred river dropped from the sky, Maheshvara held it on his head. It is that very river which is worshipped in heaven.
67The three regions are beautiful by the three courses of this sacred river. The man who uses the waters of that river, becomes certainly successful.
68As the solar ray is to the gods in the celestial region, as the moon is to the departed manes, as the king is to human beings, so is Ganga to all rivers.
69One who becomes bereaved of mother or father or sons or wives or riches does not feel that grief which one feels when he becomes bereaved of Ganga.
70One does not get that joy through acts that lead to the region of Brahman, or through such sacrifices and rites that lead to heaven, or through children or riches, which one get from seeing Ganga.
71The pleasure that men derive from seeing Ganga is tantamount to what they derive from seeing the full moon.
72That man becomes dear to Ganga who worship her with deep devotion, with mind wholly fixed upon her, with a respect that refuses to take in any other object within its sphere, with a feeling that there is nothing else in the universe worthy of similar adoration, and with a steadiness that knows no decrease.
73Creatures who live on Earth, in the sky or in the celestial region indeed, even beings who are very superior, should always bathe in Ganga. Indeed, this is the foremost of all duties of the righteous.
74The fame of Ganga for sanctity has spread over the entire universe, since she carried all the sons of Sagara, who had been reduced to ashes, from here to the celestial region,
75Men who are washed by the bright, beautiful, high, and rapidly moving waves, raised by the wind, of Ganga, become purged of all their sins and resemble in splendour the Sun with his thousand rays.
76Those men of tranquil souls who have renounced their bodies in the waters of Ganga whose sanctity is as great as that of the butter and other liquids poured in sacrifices and which are capable of giving merits equal to those of the greatest of sacrifices, have certainly attained to a station equal to that of the very gods.
77Indeed, Ganga, having faine and vast extent and at one with the entire universe and respected by the deities headed by Indra, the Munis, and human beings, is competent to grant the fruition of all their wishes io them who are blind, to them who are idiots, and to them who are destitute of all things.
78They who seek refuge with Ganga, that protectress of all the universe, that flows in three currents, that is filled with water at once highly sacred and sweet as honey and productive of every sort of good, have succeeded in acquiring the beatitude of Heaven.
79That mortal who live by the side of Ganga and sees her every day, becomes purified by her sight and touch. To him the gods give every sort of happiness here and a high end hereafter.
80Ganga is regarded as competent to rescue every creature from sin and lead him to the happiness of Heaven. She is held to be at one with Prishni the mother of Vishnu. She is identical with the Word or Speech. She is very remote and can not be easily attained. She is the embodiment of auspiciousness, and prosperity. She is capable granting the six wellknown attributes beginning with lordship or power. She is always bent upon showing her grace. She is the displayer of all things in the universe, and she is the great resort of all creatures. Those who seek her protection in this life have surely acquired heaven.
81The fame of Ganga has spread all over the sky, and Heaven, and Earth, and all the points, cardinal and subsidiary, of the compass. By using the waters of that foremost of rivers, mortal creatures always become crowned with high success.
82That person who, himself seeing Ganga, points her out to others, finds that Ganga rescues him from rebirth and confers Liberation on him. Ganga held Guha, the commander-in-chief of the celestial army in her womb. She bears the most precious of all metals, viz., gold, also in that womb of hers. They who bathe in her waters every day in the morning, succeed in obtaining the three-fold objects, viz., Virtue and Wordly Profit and Pleasure. Those waters are, again, equal in point of sanctity to the butter that is poured with Mantras on the sacrificial fire. Capable of purging one from every sin, she has descended from the celestial region and her current is held in high regard by every one.
83Ganga is the daughter of Himavat, the wife of Hara, and the ornament of both Heaven and Earth. She is the bestower of everything auspicious, and is competent to give the six well known attributes beginning with lordship or power. Indeed, O king, Ganga is the one object of great sanctity in the three worlds and confers merit upon all.
84Truly, O king, Ganga is Virtue in liquefied i form. She is energy in a liquid forin over the Earth. She is gifted with the splendour or power that belongs to the butter that is poured with Mantras on the sacrificial fire. She is always adorned with large waves as also with Brahmanas who may at all times be seen making their ablutions in her waters. Falling from Heaven, she was held by Shiva on his head. The very mother of the heavens, she has originated from the highest mountain for running over the plains and conferring the most valuable benefits on all creatures of the Earth.
85She is the highest cause of all things; she is perfectly pure. She is as subtile as Brahma. She is the best bed for the dying. She takes creatures speedily to the celestial region. She carries a large volume of water. She confers great fame on all. She is the protectress of the universe. She is at one with every forin. She is very much coveted by persons crowned with success. Indeed, Ganga is the path to that celestial region of those who have bathed in her water.
86The Brahmanas consider Ganga as being equal to the Earth in forgiveness, and in the protection and upholding of those who live by her, further, as equalling Fire and the Sun in energy and splendour; and, lastly, as always equalling Guha himself in the matter of showing favours to the trueborn class.
87Those men who, in the life, even in their minds seek that sacred river which is lauded by the Rishis, which has come out of the feet of Vishnu, which is very ancient, and which is highly sacred succeed in going to the regions of Brahman.
88Fully convinced that children and other belongings, as also regions possessed of every kind of happiness, are transitory or frail, men of subdued souls, who are desirous of acquiring that everlasting station which is at one with Brahina, always pay their adorations to Ganga with that respect and love which are due from a son to a mother.
89The man of purified soul who is desirous of acquiring success should seek the protection of Ganga who is like a cow that gives ambrosia instead of ordinary milk, who is prosperity's self, who is endued with omniscience, who exists for all creatures, who is the source of all sorts of food, who is the mother of all mountains, who is the refuge of all pious persons, who is immeasurable in power and energy and who charms the heart of Brahman himself.
90Having, with austere penances, pleased all the gods with the Supreme Lord (Vishnu), Bhagiratha brought Ganga down on the Earth. Going to her, men always succeed in freeing themselves from every sort of fear both here and hereafter.
91Observing with the help of intelligence, I have mentioned to you only a small portion of the merits of Ganga. My power, however, is inadequate to speak of all the merits of the sacred river, or indeed, to measure her power and sanctity.
92One may, displaying his best powers, count the stones of the mountain Meru or measure the waters of the ocean. But one cannot count all the merits of the waters of Ganga.
93Hence, having listened to these particular merits of Ganga which I have uttered with great devotion, one should in thought, word and deed, respect them with faith and devotion.
94On account of your having listened to those merits which I have recounted, you are sure to fill all the three regions with fame and acquire a measure of success that is very large and that is difficult of being won by any other person. Indeed, you will soon after that, sport in joy in many a region of great happiness created by Ganga herself for those that respect her.
95Ganga always extends her favour to those who are devoted to her in huinbleness of heart. She unites those who are so devoted to her with every kind of happiness. I pray that the highly blessed Ganga may always inspire your heart and mine with the attributes of virtue.
96Bhishma said The learned ascetic gifted with high soul and great slendour and crowned with success having in this manner described to that poor Brahmana observing the Shila vow, on the subject of the infinite merits of Ganga, then ascended the sky.
97The poor Brahmana observing the Shila vow, awakened by the words of that ascetic crowned with success, duly sought refuge with Ganga and acquired great success.
98Do you also, O son of Kunti, seek Ganga with great devotion for you will then, as the reward thereof, acquire great and excellent Success.
99Vaishampayana said Hearing this discourse from Bhishma of the praise of Ganga, Yudhishthira with his brothers became filled with great joy.
100That person who recites or hears recited this sacred topic of the praise of Ganga, becomes purged of every sin.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — बुद्धि में बृहस्पति के तुल्य और क्षमा में स्वयं ब्रह्मा के समान, पराक्रम में शक्र के सदृश और तेज में सूर्य के समान, अनन्त शक्ति वाले गंगापुत्र भीष्म युद्ध में अर्जुन द्वारा परास्त कर दिए गए थे। हे राजन्, अपने भाइयों और अन्य अनेक जनों के साथ युधिष्ठिर ने उनसे ये प्रश्न पूछे।
2वे वृद्ध वीर वीरों द्वारा वाञ्छित शय्या पर उस पवित्र क्षण की प्रतीक्षा में लेटे हुए थे जब वे अपने शरीर से विदा ले सकें। उन भरतश्रेष्ठ के दर्शन के लिए अनेक महर्षि वहाँ आए थे।
3उनमें अत्रि, वसिष्ठ, भृगु, पुलस्त्य, पुलह और क्रतु थे। वहाँ अंगिरा, गौतम, अगस्त्य, संयतात्मा सुमति, विश्वामित्र, स्थूलशिरा, संवर्त, प्रमति और दम भी थे। वहाँ बृहस्पति, उशना, व्यास, च्यवन, कश्यप, ध्रुव, दुर्वासा, जमदग्नि, मार्कण्डेय, गालव, भरद्वाज, रैभ्य, यवक्रीत और त्रित भी थे।
4वहाँ स्थूलाक्ष, शवलाक्ष, कण्व, मेधातिथि, कृशि, नारद, पर्वत, सुधन्वा, एकत और द्वित भी थे।
5वहाँ नितम्भु, भुवन, धौम्य, शतानन्द, अकृतव्रण, जमदग्निपुत्र राम और कच भी थे।
6ये सब महर्षि शरशय्या पर लेटे भीष्म के दर्शन के लिए वहाँ आए। युधिष्ठिर ने अपने भाइयों के साथ वहाँ आए उन महर्षियों का एक के बाद एक उचित क्रम से विधिपूर्वक पूजन किया। उस पूजन को स्वीकार करके वे ऋषिश्रेष्ठ बैठ गए और परस्पर वार्तालाप करने लगे।
7उनका वार्तालाप भीष्म के विषय में था और परम मधुर तथा सुखद था। अपने विषय में उनकी वह चर्चा सुनकर भीष्म आनन्द से भर गए और अपने को पहले ही स्वर्ग में पहुँचा हुआ मानने लगे।
8भीष्म तथा पाण्डव राजकुमारों से अनुमति लेकर वे ऋषि तब समस्त दर्शकों के देखते ही देखते अन्तर्धान हो गए।
9उन परम भाग्यशाली ऋषियों के अदृश्य हो जाने के पश्चात् भी पाण्डवों ने उन्हें बार-बार प्रणाम किया और उनका पूजन अर्पित किया।
10तब वे प्रसन्न होकर गंगापुत्र की उपासना करने लगे, जैसे मन्त्रवेत्ता ब्राह्मण उदय होते सूर्य की आदरपूर्वक उपासना करते हैं।
11पाण्डवों ने देखा कि उन ऋषियों की तपस्या के तेज से दिशाएँ देदीप्यमान हो रही हैं, और वे इस दृश्य से आश्चर्य से भर गए।
12उन ऋषियों की उच्च भाग्यशीलता और शक्ति का चिन्तन करते हुए पाण्डव राजकुमार अपने पितामह भीष्म के साथ इस विषय पर चर्चा करने लगे।
13वैशम्पायन ने कहा — वह वार्तालाप समाप्त हो जाने पर धर्मात्मा पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर ने अपने सिर से भीष्म के चरण छुए और तब धर्म तथा सदाचार के विषय में अपने प्रश्न पुनः आरम्भ किए।
14युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, कौन-से देश, कौन-से प्रदेश, कौन-से आश्रम, कौन-से पर्वत और कौन-सी नदियाँ पवित्रता में सर्वश्रेष्ठ हैं?
15भीष्म ने कहा — हे युधिष्ठिर, इस विषय में शिल और उञ्छ व्रतों का पालन करने वाले एक ब्राह्मण तथा तपस्या से सिद्ध एक ऋषि के बीच हुए प्राचीन संवाद का उल्लेख किया जाता है।
16एक समय एक श्रेष्ठ पुरुष पर्वतों से मण्डित इस समूची पृथ्वी की यात्रा करके अन्ततः शिल व्रत के अनुसार गृहस्थ की भाँति रहने वाले एक श्रेष्ठ पुरुष के घर पहुँचा। गृहस्वामी ने विधिपूर्वक अपने अतिथि का स्वागत किया। ऐसे आतिथ्य से सत्कृत होकर वे प्रसन्न ऋषि अपने आतिथेय के घर में सुखपूर्वक रात्रि व्यतीत कर गए।
17अगले प्रातःकाल शिल व्रत का पालन करने वाले उस ब्राह्मण ने अपने समस्त प्रातःकालीन कर्म और संस्कार पूर्ण करके तथा विधिपूर्वक अपने को शुद्ध करके प्रसन्नतापूर्वक तपस्या से सिद्ध अपने अतिथि के समीप जाकर उनसे भेंट की।
18एक-दूसरे से मिलकर और सुखपूर्वक बैठकर वे दोनों वेदों और उपनिषदों के मनोहर विषयों पर चर्चा करने लगे।
19उस चर्चा के अन्त में शिल व्रत का पालन करने वाले ब्राह्मण ने सिद्ध ऋषि को आदरपूर्वक सम्बोधित किया। बुद्धि से सम्पन्न उसने ठीक वही प्रश्न पूछा जो हे युधिष्ठिर, तुमने मुझसे पूछा है।
20दरिद्र ब्राह्मण ने कहा — वे कौन-से देश, कौन-से प्रदेश, कौन-से आश्रम, कौन-से पर्वत और कौन-सी नदियाँ हैं जिन्हें पवित्रता में सर्वश्रेष्ठ माना जाना चाहिए? आप मुझसे इसका वर्णन कीजिए।
21ऋषि ने कहा — जिनके बीच से अथवा जिनके तट के पास से समस्त नदियों में श्रेष्ठ वह भागीरथी बहती है — उन देशों, उन प्रदेशों, उन आश्रमों और उन पर्वतों को पवित्रता में सर्वश्रेष्ठ मानना चाहिए।
22जिस गति को प्राणी तपस्या से, ब्रह्मचर्य से, यज्ञों से अथवा संन्यास के आचरण से प्राप्त कर सकता है, उसे वह केवल भागीरथी के तट पर निवास करके और उसके पवित्र जल में स्नान करके निश्चय ही प्राप्त कर लेता है।
23जिन प्राणियों के शरीरों पर भागीरथी के पवित्र जल का छिड़काव हुआ है, अथवा जिनकी अस्थियाँ उस पवित्र धारा में रखी गई हैं, उन्हें कभी स्वर्ग से गिरना नहीं पड़ता।
24हे विद्वान् ब्राह्मण, जो मनुष्य अपने समस्त कर्मों में भागीरथी के जल का उपयोग करते हैं, वे मृत्यु के पश्चात् निश्चय ही स्वर्ग को जाते हैं।
25वे मनुष्य भी, जिन्होंने अपने जीवन के पहले भाग में नाना प्रकार के पापकर्म किए हैं, यदि पिछले वर्षों में गंगा के तट पर निवास करें तो अत्यन्त श्रेष्ठ गति प्राप्त करने में सफल होते हैं।
26सैकड़ों यज्ञ भी वह पुण्य नहीं दे सकते जो संयतात्मा पुरुष गंगा के पवित्र जल में स्नान करके प्राप्त कर सकते हैं।
27जब तक किसी की अस्थियाँ गंगा की धारा में पड़ी रहती हैं, तब तक वह स्वर्गलोक में आदर और पूजा पाता है।
28जैसे सूर्य दिन के प्रभात में उदय होकर रात्रि के अन्धकार को दूर करके देदीप्यमान होता है, वैसे ही जो पुरुष गंगा के जल में स्नान कर चुका है वह अपने समस्त पापों से मुक्त होकर देदीप्यमान दिखाई देता है।
29जो देश और दिशाएँ गंगा के पवित्र जल से रहित हैं, वे चन्द्रमा के बिना रात्रियों अथवा पुष्पों के बिना वृक्षों के समान हैं। वस्तुतः गंगा के बिना संसार उन वर्णों और आश्रमों के समान है जो धर्म से रहित हों, अथवा सोम के बिना यज्ञों के समान है।
30निश्चय ही जो देश और दिशाएँ गंगा से रहित हैं वे सूर्य के बिना आकाश, अथवा पर्वतों के बिना पृथ्वी, अथवा वायु के बिना अन्तरिक्ष के समान हैं।
31तीनों लोकों के समस्त प्राणी, यदि उन्हें गंगा का पवित्र जल प्राप्त हो, तो ऐसा सुख प्राप्त करते हैं जैसा उन्हें किसी अन्य स्रोत से नहीं मिल सकता।
32जो पुरुष सूर्य की किरणों से तपे हुए गंगाजल को पीता है, वह उस पुण्य से कहीं अधिक पुण्य प्राप्त करता है जो गोबर से चुने हुए गेहूँ अथवा दानों या अन्य अन्न पर जीने के व्रत से प्राप्त होता है।
33यह नहीं कहा जा सकता कि जो अपने शरीर को शुद्ध करने के लिए एक सहस्र चान्द्रायण व्रत करता है और जो गंगा का जल पीता है — वे दोनों बराबर हैं।
34यह नहीं कहा जा सकता कि जो एक सहस्र वर्ष तक एक ही पैर पर खड़ा रहता है और जो केवल एक मास गंगा के तट पर निवास करता है — वे दोनों बराबर हैं।
35जो गंगा के तट पर स्थायी रूप से निवास करता है, वह पुण्य में उससे श्रेष्ठ है जो दस सहस्र कल्पों तक सिर नीचे लटकाए रहता है।
36जैसे रुई अग्नि के सम्पर्क में आते ही बिना कुछ शेष छोड़े जल जाती है, वैसे ही गंगा में स्नान कर चुके पुरुष के पाप पूर्ण रूप से भस्म हो जाते हैं।
37जो प्राणी शोक से पीड़ित हृदय लिए ऐसी गति खोजते हैं जो उनके उस शोक को दूर कर सके, उनके लिए गंगा से श्रेष्ठ कोई गति नहीं है।
38जैसे सर्प गरुड़ को देखते ही अपने विष से रहित हो जाते हैं, वैसे ही मनुष्य पवित्र नदी गंगा को देखते ही अपने समस्त पापों से मुक्त हो जाता है।
39जिन्हें धर्म के लिए कीर्ति प्राप्त नहीं है और जो पापकर्मों में रत हैं, उनके लिए गंगा ही उनकी कीर्ति, उनकी रक्षा, उनकी सुरक्षा का साधन, उनका आश्रय अथवा उनका आवरण है।
40अनेक अभागे मनुष्य, जो नाना प्रकार के घोर पाप करते हैं, जब नरक में गिरने ही वाले होते हैं, तब परलोक में गंगा उनका उद्धार कर देती है।
41हे बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, जो प्रतिदिन गंगा के पवित्र जल में डुबकी लगाते हैं, वे महान् मुनियों तथा इन्द्र आदि देवताओं तक के समान हो जाते हैं।
42हे ब्राह्मण, वे अभागे मनुष्य भी, जो विनय अथवा शिष्ट आचरण से रहित हैं और जो अत्यन्त पापी हैं, गंगा के तट पर निवास करके धर्मात्मा और सज्जन बन जाते हैं।
43जैसे देवताओं के लिए अमृत है, जैसे पितरों के लिए स्वधा है, जैसे नागों के लिए स्वधा है, वैसे ही मनुष्यों के लिए गंगाजल है।
44जैसे भूख से पीड़ित बालक अपनी माताओं से अन्न की याचना करते हैं, वैसे ही अपने परम कल्याण के इच्छुक लोग गंगा को खोजते हैं।
45जैसे स्वयम्भू ब्रह्मा का लोक समस्त स्थानों में श्रेष्ठ कहा जाता है, वैसे ही स्नान के इच्छुकों के लिए गंगा समस्त नदियों में श्रेष्ठ कही जाती है।
46जैसे पृथ्वी और गौ देवताओं के प्रधान आधार कहे जाते हैं, वैसे ही गंगा समस्त प्राणियों का प्रधान आधार है।
47जैसे देवता सूर्य और चन्द्रमा में स्थित तथा नाना यज्ञों में अर्पित अमृत पर अपना निर्वाह करते हैं, वैसे ही मनुष्य गंगाजल पर अपना निर्वाह करते हैं।
48जो गंगा के तटों की बालू से अपना शरीर लीपता है, वह अपने को दिव्य अंगरागों से सज्जित स्वर्ग का निवासी मानता है।
49जो गंगा के तटों की मिट्टी अपने मस्तक पर धारण करता है, वह चारों ओर के अन्धकार को दूर करने में तत्पर स्वयं सूर्य के समान तेजस्वी दिखाई देता है।
50जब गंगाजल के कणों से आर्द्र वायु किसी के शरीर का स्पर्श करती है, तो वह उसे तत्काल प्रत्येक पाप से शुद्ध कर देती है।
51विपत्तियों से पीड़ित और उनके भार से डूबने ही वाला पुरुष उस पवित्र नदी को देखकर अपने हृदय में उत्पन्न होने वाले आनन्द से अपनी समस्त विपत्तियाँ दूर हुई पाता है।
52अपने वक्ष पर क्रीड़ा करने वाले हंसों, चकवों और अन्य जलपक्षियों के मधुर स्वरों से गंगा स्वयं गन्धर्वों को ललकारती है, और अपने ऊँचे तटों से पृथ्वी के स्वयं पर्वतों को।
53हंसों और अन्य नाना जलपक्षियों से भरे उसके पृष्ठ को, तथा गौओं के चरने वाले चरागाहों से सुशोभित उसके तटों को देखकर स्वयं स्वर्गलोक अपना गर्व खो बैठता है।
54गंगा के तटों पर निवास करके जो उच्च सुख मनुष्य भोगता है, वह उसे कभी प्राप्त नहीं हो सकता जो स्वर्गलोक में भी निवास कर रहा हो।
55इसमें मुझे कोई सन्देह नहीं कि जो पुरुष वचन, मन और कर्म से किए गए पापों से पीड़ित है, वह गंगा के दर्शन मात्र से शुद्ध हो जाता है।
56उस पवित्र नदी को देखकर, उसका स्पर्श करके और उसके जल में स्नान करके मनुष्य अपने सातवीं पीढ़ी तक के पूर्वजों का और सातवीं पीढ़ी तक के वंशजों का, तथा अन्य पूर्वजों और वंशजों का भी उद्धार करता है।
57गंगा के विषय में सुनकर, उस नदी को जाने की इच्छा करके, उसका जल पीकर, उस जल का स्पर्श करके, और उसमें स्नान करके मनुष्य अपने पितृकुल और मातृकुल — दोनों का उद्धार करता है।
58गंगा के जल को देखकर, उसका स्पर्श करके और उसे पीकर, अथवा उसकी स्तुति करके सैकड़ों और सहस्रों पापी मनुष्य अपने समस्त पापों से मुक्त हो जाते हैं।
59जो अपने जन्म, जीवन और विद्या को सफल करना चाहते हैं, उन्हें गंगा को जाना चाहिए और जल की अंजलियाँ अर्पित करके दिवंगत पितरों तथा देवताओं को प्रसन्न करना चाहिए।
60गंगा में स्नान करके मनुष्य जो पुण्य प्राप्त करता है वह ऐसा है कि उसके समान पुण्य पुत्रों अथवा धन की प्राप्ति से अथवा पुण्यकर्मों के अनुष्ठान से भी प्राप्त नहीं किया जा सकता।
61जो शरीर से समर्थ होते हुए भी पवित्र गंगा के दर्शन की इच्छा नहीं करते, वे निश्चय ही जन्मान्ध पुरुषों के, अथवा मृतकों के, अथवा पक्षाघात या लँगड़ेपन से जड़ हो चुके लोगों के तुल्य हैं।
62ऐसा कौन है जो इस पवित्र नदी का आदर न करेगा, जो भूत, वर्तमान और भविष्य के ज्ञाता महर्षियों द्वारा तथा इन्द्र आदि स्वयं देवताओं द्वारा भी पूजित है?
63ऐसा कौन मनुष्य है जो गंगा की शरण न लेगा, जिसकी शरण तपस्वी और गृहस्थ, यति और ब्रह्मचारी — सब समान रूप से लेते हैं?
64जो धर्मात्मा पुरुष संयत चित्त से उस समय गंगा का स्मरण करता है जब उसके प्राण उसके शरीर से निकलने ही वाले होते हैं, वह परम गति प्राप्त करने में सफल होता है।
65जो पुरुष अपनी मृत्यु के समय तक गंगा के तट पर निवास करके श्रद्धापूर्वक उसकी उपासना करता है, वह पाप के तथा राजाओं के समस्त भय से मुक्त हो जाता है।
66जब वह परम पवित्र नदी आकाश से गिरी, तब महेश्वर ने उसे अपने मस्तक पर धारण किया। वही नदी है जिसकी स्वर्ग में पूजा होती है।
67इस पवित्र नदी की तीन धाराओं से तीनों लोक सुशोभित हैं। जो मनुष्य उस नदी के जल का उपयोग करता है, वह निश्चय ही सफल होता है।
68जैसे स्वर्गलोक में देवताओं के लिए सूर्य की किरण है, जैसे दिवंगत पितरों के लिए चन्द्रमा है, जैसे मनुष्यों के लिए राजा है, वैसे ही समस्त नदियों के लिए गंगा है।
69जो पुरुष माता, पिता, पुत्रों, पत्नियों अथवा धन से वंचित हो जाता है, वह उतना शोक अनुभव नहीं करता जितना गंगा से वंचित होने पर करता है।
70ब्रह्मलोक की ओर ले जाने वाले कर्मों से, अथवा स्वर्ग की ओर ले जाने वाले यज्ञों और कर्मों से, अथवा सन्तान या धन से मनुष्य को वह आनन्द नहीं मिलता जो उसे गंगा के दर्शन से मिलता है।
71गंगा के दर्शन से मनुष्यों को जो सुख मिलता है वह उस सुख के तुल्य है जो उन्हें पूर्ण चन्द्रमा के दर्शन से मिलता है।
72वह मनुष्य गंगा को प्रिय हो जाता है जो गहरी भक्ति से, उसी में पूर्ण रूप से लगे हुए मन से, ऐसे आदर से जो अपने क्षेत्र में किसी अन्य वस्तु को स्थान देने से इनकार करता है, इस भाव से कि संसार में और कुछ भी ऐसी उपासना के योग्य नहीं है, तथा ऐसी दृढ़ता से जो कभी क्षीण नहीं होती — उसकी उपासना करता है।
73जो प्राणी पृथ्वी पर, आकाश में अथवा स्वर्गलोक में रहते हैं — वस्तुतः वे प्राणी भी जो अत्यन्त श्रेष्ठ हैं — उन्हें सदा गंगा में स्नान करना चाहिए। निश्चय ही यह धर्मात्माओं का सर्वश्रेष्ठ कर्तव्य है।
74पवित्रता के लिए गंगा की कीर्ति समस्त विश्व में फैल गई है, क्योंकि उसने सगर के उन समस्त पुत्रों को, जो भस्म कर दिए गए थे, यहाँ से स्वर्गलोक पहुँचाया।
75जो मनुष्य वायु से उठी हुई गंगा की उज्ज्वल, सुन्दर, ऊँची और तीव्र गति वाली तरंगों से धोए जाते हैं, वे अपने समस्त पापों से मुक्त हो जाते हैं और तेज में सहस्ररश्मि सूर्य के समान हो जाते हैं।
76जिन शान्तात्मा पुरुषों ने गंगा के जल में अपने शरीरों का त्याग किया है — जिस गंगा की पवित्रता यज्ञों में डाले जाने वाले घृत और अन्य द्रवों की पवित्रता के समान महान् है और जो महानतम यज्ञों के तुल्य पुण्य देने में समर्थ है — वे निश्चय ही स्वयं देवताओं के तुल्य पद प्राप्त कर चुके हैं।
77निश्चय ही कीर्ति और विशाल विस्तार वाली, समूचे विश्व से एकाकार, तथा इन्द्र आदि देवताओं, मुनियों और मनुष्यों द्वारा सम्मानित गंगा उन्हें भी उनकी समस्त कामनाओं की सिद्धि देने में समर्थ है जो अन्धे हैं, जो मूढ़ हैं, और जो समस्त वस्तुओं से रहित हैं।
78जो समस्त विश्व की रक्षिका, तीन धाराओं में बहने वाली, तथा एक ही साथ परम पवित्र, मधु के समान मधुर और सब प्रकार का कल्याण उत्पन्न करने वाले जल से भरी उस गंगा की शरण लेते हैं, वे स्वर्ग का परमानन्द प्राप्त करने में सफल हुए हैं।
79जो मर्त्य पुरुष गंगा के तट पर निवास करता है और प्रतिदिन उसके दर्शन करता है, वह उसके दर्शन और स्पर्श से पवित्र हो जाता है। उसे देवता इस लोक में सब प्रकार का सुख और परलोक में उच्च गति देते हैं।
80गंगा प्रत्येक प्राणी को पाप से उबारने और उसे स्वर्ग के सुख तक ले जाने में समर्थ मानी जाती है। वह विष्णु की माता पृश्नि से एकाकार मानी जाती है। वह वाणी अथवा शब्द के साथ अभिन्न है। वह अत्यन्त दूरस्थ है और सहज ही प्राप्त नहीं की जा सकती। वह मंगल और समृद्धि की मूर्ति है। वह ऐश्वर्य अथवा शक्ति से आरम्भ होने वाले छह सुविख्यात गुण प्रदान करने में समर्थ है। वह सदा अपनी कृपा दिखाने को तत्पर रहती है। वह विश्व की समस्त वस्तुओं को प्रकट करने वाली है, और वह समस्त प्राणियों का महान् आश्रय है। जो इस जीवन में उसकी शरण लेते हैं, उन्होंने निश्चय ही स्वर्ग प्राप्त कर लिया है।
81गंगा की कीर्ति समस्त आकाश, स्वर्ग, पृथ्वी तथा समस्त मुख्य और गौण दिशाओं में फैल गई है। नदियों में श्रेष्ठ उस नदी के जल का उपयोग करके मर्त्य प्राणी सदा महान् सफलता से मण्डित होते हैं।
82जो पुरुष स्वयं गंगा को देखकर दूसरों को उसका दर्शन कराता है, वह पाता है कि गंगा उसे पुनर्जन्म से उबार लेती है और उसे मुक्ति प्रदान करती है। गंगा ने देवसेना के सेनापति गुह को अपने गर्भ में धारण किया। वह समस्त धातुओं में सर्वाधिक बहुमूल्य — अर्थात् स्वर्ण — को भी अपने उसी गर्भ में धारण करती है। जो प्रतिदिन प्रातःकाल उसके जल में स्नान करते हैं, वे तीन प्रयोजनों — अर्थात् धर्म, अर्थ और काम — की प्राप्ति में सफल होते हैं। फिर, वे जल पवित्रता की दृष्टि से उस घृत के तुल्य हैं जो मन्त्रों के साथ यज्ञाग्नि में डाला जाता है। प्रत्येक पाप से शुद्ध करने में समर्थ वह स्वर्गलोक से उतरी है और उसकी धारा सबके द्वारा अत्यन्त आदर के साथ देखी जाती है।
83गंगा हिमवान् की कन्या, हर की पत्नी, तथा स्वर्ग और पृथ्वी — दोनों का आभूषण है। वह समस्त मंगल की दात्री है और ऐश्वर्य अथवा शक्ति से आरम्भ होने वाले छह सुविख्यात गुण देने में समर्थ है। हे राजन्, निश्चय ही गंगा तीनों लोकों में परम पवित्रता की एकमात्र वस्तु है और सबको पुण्य प्रदान करती है।
84हे राजन्, वस्तुतः गंगा द्रवीभूत रूप में धर्म ही है। वह पृथ्वी पर द्रव रूप में तेज है। वह उस तेज अथवा शक्ति से युक्त है जो मन्त्रों के साथ यज्ञाग्नि में डाले गए घृत में होती है। वह सदा विशाल तरंगों से तथा उन ब्राह्मणों से भी सुशोभित रहती है जो हर समय उसके जल में स्नान करते देखे जा सकते हैं। स्वर्ग से गिरने पर उसे शिव ने अपने मस्तक पर धारण किया। स्वयं आकाश की माता वह मैदानों पर बहने और पृथ्वी के समस्त प्राणियों को सर्वाधिक मूल्यवान् लाभ प्रदान करने के लिए सर्वोच्च पर्वत से उत्पन्न हुई है।
85वह समस्त वस्तुओं का सर्वोच्च कारण है; वह पूर्ण रूप से शुद्ध है। वह ब्रह्म के समान सूक्ष्म है। वह मरते हुए प्राणियों के लिए सर्वोत्तम शय्या है। वह प्राणियों को शीघ्र स्वर्गलोक ले जाती है। वह जल की विशाल राशि धारण करती है। वह सबको महान् कीर्ति देती है। वह विश्व की रक्षिका है। वह प्रत्येक रूप से एकाकार है। सिद्धि प्राप्त पुरुष उसकी अत्यधिक कामना करते हैं। निश्चय ही गंगा उनके लिए स्वर्गलोक का मार्ग है जिन्होंने उसके जल में स्नान किया है।
86ब्राह्मण गंगा को क्षमा में तथा अपने तट पर जीने वालों की रक्षा और धारण में पृथ्वी के समान मानते हैं; फिर, तेज और प्रकाश में अग्नि तथा सूर्य के तुल्य; और अन्ततः सुकुल में उत्पन्न वर्ग पर कृपा दिखाने के विषय में सदा स्वयं गुह के तुल्य।
87जो मनुष्य इस जीवन में मन से भी उस पवित्र नदी को खोजते हैं जिसकी ऋषियों ने स्तुति की है, जो विष्णु के चरणों से निकली है, जो अत्यन्त प्राचीन है और जो परम पवित्र है — वे ब्रह्मलोक को जाने में सफल होते हैं।
88यह भली भाँति जानकर कि सन्तान तथा अन्य सम्पत्तियाँ, और प्रत्येक प्रकार के सुख से युक्त लोक भी क्षणभंगुर अथवा भंगुर हैं, संयतात्मा पुरुष, जो ब्रह्म से एकाकार उस शाश्वत पद को प्राप्त करने के इच्छुक हैं, गंगा की उसी आदर और प्रेम से उपासना करते हैं जो पुत्र से माता के प्रति अपेक्षित होता है।
89सिद्धि का इच्छुक शुद्धात्मा पुरुष को गंगा की शरण लेनी चाहिए, जो उस गौ के समान है जो साधारण दूध के स्थान पर अमृत देती है, जो स्वयं समृद्धि है, जो सर्वज्ञता से सम्पन्न है, जो समस्त प्राणियों के लिए विद्यमान है, जो सब प्रकार के अन्न का स्रोत है, जो समस्त पर्वतों की माता है, जो समस्त धर्मात्माओं का आश्रय है, जो शक्ति और तेज में अपरिमेय है, और जो स्वयं ब्रह्मा के हृदय को मोह लेती है।
90कठोर तपस्या से समस्त देवताओं को तथा परमेश्वर (विष्णु) को प्रसन्न करके भगीरथ गंगा को पृथ्वी पर ले आए। उसके पास जाकर मनुष्य सदा इस लोक और परलोक — दोनों में प्रत्येक प्रकार के भय से मुक्त होने में सफल होते हैं।
91बुद्धि की सहायता से देखकर मैंने तुमसे गंगा के पुण्यों का केवल एक छोटा-सा भाग ही कहा है। किन्तु उस पवित्र नदी के समस्त पुण्यों का वर्णन करने की, अथवा वस्तुतः उसकी शक्ति और पवित्रता को नापने की मेरी सामर्थ्य नहीं है।
92कोई अपनी समस्त शक्ति लगाकर मेरु पर्वत के पत्थर गिन सकता है अथवा समुद्र के जल को नाप सकता है। किन्तु गंगा के जल के समस्त पुण्य कोई नहीं गिन सकता।
93इसलिए गंगा के जिन विशेष पुण्यों को मैंने महान् भक्ति से कहा है, उन्हें सुनकर मनुष्य को मन, वचन और कर्म से श्रद्धा और भक्ति के साथ उनका आदर करना चाहिए।
94मैंने जिन पुण्यों का वर्णन किया है उन्हें सुन लेने के कारण तुम निश्चय ही तीनों लोकों को कीर्ति से भर दोगे और ऐसी सफलता प्राप्त करोगे जो अत्यन्त विशाल है और जिसे कोई अन्य पुरुष कठिनाई से ही जीत सकता है। वस्तुतः इसके शीघ्र ही पश्चात् तुम उन अनेक परम सुखमय लोकों में आनन्द से क्रीड़ा करोगे जिन्हें स्वयं गंगा ने अपने आदर करने वालों के लिए रचा है।
95गंगा उन पर सदा अपनी कृपा करती है जो हृदय की विनम्रता से उसे समर्पित हैं। जो उसे इस प्रकार समर्पित हैं उन्हें वह प्रत्येक प्रकार के सुख से युक्त कर देती है। मैं प्रार्थना करता हूँ कि परम भाग्यशालिनी गंगा तुम्हारे और मेरे हृदय को सदा धर्म के गुणों से प्रेरित करती रहे।
96भीष्म ने कहा — उच्च आत्मा और महान् तेज से सम्पन्न तथा सिद्धि से मण्डित उन विद्वान् तपस्वी ने इस प्रकार शिल व्रत का पालन करने वाले उस दरिद्र ब्राह्मण से गंगा के अनन्त पुण्यों के विषय पर वर्णन करके तब आकाश में आरोहण किया।
97सिद्धि से मण्डित उन तपस्वी के वचनों से जागृत होकर शिल व्रत का पालन करने वाले उस दरिद्र ब्राह्मण ने विधिपूर्वक गंगा की शरण ली और महान् सिद्धि प्राप्त की।
98हे कुन्तीपुत्र, तुम भी महान् भक्ति से गंगा की शरण लो, क्योंकि तब उसके फलस्वरूप तुम महान् और उत्कृष्ट सिद्धि प्राप्त करोगे।
99वैशम्पायन ने कहा — भीष्म से गंगा की स्तुति का यह उपदेश सुनकर युधिष्ठिर अपने भाइयों सहित महान् आनन्द से भर गए।
100जो पुरुष गंगा की स्तुति के इस पवित्र प्रसंग का पाठ करता है अथवा उसे सुनता है, वह प्रत्येक पाप से मुक्त हो जाता है।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — बुद्धिमा बृहस्पतिसमान र क्षमामा स्वयं ब्रह्मासमान, पराक्रममा शक्रसदृश र तेजमा सूर्यसमान, अनन्त शक्ति भएका गङ्गापुत्र भीष्म युद्धमा अर्जुनद्वारा परास्त गरिएका थिए। हे राजन्, आफ्ना दाजुभाइ र अन्य अनेक जनसहित युधिष्ठिरले उनलाई यी प्रश्न सोधे।
2ती वृद्ध वीर वीरहरूले चाहेको शय्यामा त्यस पवित्र क्षणको प्रतीक्षामा पल्टिएका थिए जब उनी आफ्नो शरीरबाट विदा लिन सकून्। ती भरतश्रेष्ठको दर्शनका लागि अनेक महर्षि त्यहाँ आएका थिए।
3तिनमा अत्रि, वसिष्ठ, भृगु, पुलस्त्य, पुलह र क्रतु थिए। त्यहाँ अङ्गिरा, गौतम, अगस्त्य, संयतात्मा सुमति, विश्वामित्र, स्थूलशिरा, संवर्त, प्रमति र दम पनि थिए। त्यहाँ बृहस्पति, उशना, व्यास, च्यवन, कश्यप, ध्रुव, दुर्वासा, जमदग्नि, मार्कण्डेय, गालव, भरद्वाज, रैभ्य, यवक्रीत र त्रित पनि थिए।
4त्यहाँ स्थूलाक्ष, शवलाक्ष, कण्व, मेधातिथि, कृशि, नारद, पर्वत, सुधन्वा, एकत र द्वित पनि थिए।
5त्यहाँ नितम्भु, भुवन, धौम्य, शतानन्द, अकृतव्रण, जमदग्निपुत्र राम र कच पनि थिए।
6यी सबै महर्षि शरशय्यामा पल्टिएका भीष्मको दर्शनका लागि त्यहाँ आए। युधिष्ठिरले आफ्ना दाजुभाइसहित त्यहाँ आएका ती महर्षिहरूको एकपछि अर्को उचित क्रमले विधिपूर्वक पूजन गरे। त्यस पूजनलाई स्वीकार गरेर ती ऋषिश्रेष्ठ बसे र आपसमा वार्तालाप गर्न थाले।
7उनीहरूको वार्तालाप भीष्मका विषयमा थियो र परम मधुर तथा सुखद थियो। आफ्ना विषयमा उनीहरूको त्यो चर्चा सुनेर भीष्म आनन्दले भरिए र आफूलाई पहिले नै स्वर्गमा पुगेको ठान्न थाले।
8भीष्म तथा पाण्डव राजकुमारहरूसँग अनुमति लिएर ती ऋषि त्यसपछि सम्पूर्ण दर्शकहरूको देख्दादेख्दै अन्तर्धान भए।
9ती परम भाग्यशाली ऋषिहरू अदृश्य भइसकेपछि पनि पाण्डवहरूले उनीहरूलाई बारम्बार प्रणाम गरे र उनीहरूको पूजन अर्पण गरे।
10त्यसपछि उनीहरू प्रसन्न भएर गङ्गापुत्रको उपासना गर्न थाले, जसरी मन्त्रवेत्ता ब्राह्मणहरूले उदाउँदो सूर्यको आदरपूर्वक उपासना गर्दछन्।
11पाण्डवहरूले देखे कि ती ऋषिहरूको तपस्याको तेजले दिशाहरू देदीप्यमान भइरहेका छन्, र उनीहरू यस दृश्यबाट आश्चर्यले भरिए।
12ती ऋषिहरूको उच्च भाग्यशीलता र शक्तिको चिन्तन गर्दै पाण्डव राजकुमारहरू आफ्ना पितामह भीष्मसँग यस विषयमा चर्चा गर्न थाले।
13वैशम्पायनले भने — त्यो वार्तालाप सिद्धिएपछि धर्मात्मा पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरले आफ्नो शिरले भीष्मका चरण छोए र त्यसपछि धर्म तथा सदाचारका विषयमा आफ्ना प्रश्न फेरि आरम्भ गरे।
14युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, कुन-कुन देश, कुन-कुन प्रदेश, कुन-कुन आश्रम, कुन-कुन पर्वत र कुन-कुन नदी पवित्रतामा सर्वश्रेष्ठ छन्?
15भीष्मले भने — हे युधिष्ठिर, यस विषयमा शिल र उञ्छ व्रतको पालन गर्ने एक ब्राह्मण तथा तपस्याले सिद्ध एक ऋषिबीच भएको प्राचीन संवादको उल्लेख गरिन्छ।
16एक समय एक श्रेष्ठ पुरुष पर्वतले मण्डित यस सिङ्गो पृथ्वीको यात्रा गरेर अन्ततः शिल व्रतअनुसार गृहस्थझैँ बस्ने एक श्रेष्ठ पुरुषको घरमा पुगे। गृहस्वामीले विधिपूर्वक आफ्नो अतिथिको स्वागत गरे। यस्तो आतिथ्यले सत्कृत भएर ती प्रसन्न ऋषिले आफ्ना आतिथेयको घरमा सुखपूर्वक रात व्यतीत गरे।
17अर्को बिहान शिल व्रतको पालन गर्ने ती ब्राह्मणले आफ्ना सम्पूर्ण बिहानी कर्म र संस्कार पूरा गरेर तथा विधिपूर्वक आफूलाई शुद्ध पारेर प्रसन्नतापूर्वक तपस्याले सिद्ध आफ्ना अतिथिको नजिक गएर उनीसँग भेट गरे।
18एक-अर्कासँग भेटेर र सुखपूर्वक बसेर ती दुवैले वेद र उपनिषद्का मनोहर विषयमा चर्चा गर्न थाले।
19त्यस चर्चाको अन्तमा शिल व्रतको पालन गर्ने ब्राह्मणले सिद्ध ऋषिलाई आदरपूर्वक सम्बोधन गरे। बुद्धिले सम्पन्न उनले ठीक त्यही प्रश्न सोधे जो हे युधिष्ठिर, तिमीले मलाई सोधेका छौ।
20दरिद्र ब्राह्मणले भने — ती कुन-कुन देश, कुन-कुन प्रदेश, कुन-कुन आश्रम, कुन-कुन पर्वत र कुन-कुन नदी हुन् जसलाई पवित्रतामा सर्वश्रेष्ठ मानिनुपर्दछ? तपाईंले मसँग यसको वर्णन गर्नुहोस्।
21ऋषिले भने — जसका बीचबाट अथवा जसका किनारको छेउबाट सम्पूर्ण नदीमा श्रेष्ठ त्यो भागीरथी बग्दछे — ती देश, ती प्रदेश, ती आश्रम र ती पर्वतलाई पवित्रतामा सर्वश्रेष्ठ मान्नुपर्दछ।
22जुन गति प्राणीले तपस्याले, ब्रह्मचर्यले, यज्ञले अथवा सन्न्यासको आचरणले प्राप्त गर्न सक्दछ, त्यो उसले केवल भागीरथीको किनारमा निवास गरेर र त्यसको पवित्र जलमा स्नान गरेर निश्चय नै प्राप्त गर्दछ।
23जुन प्राणीका शरीरमा भागीरथीको पवित्र जल छर्किएको छ, अथवा जसका अस्थि त्यस पवित्र धारामा राखिएका छन्, तिनीहरूलाई कहिल्यै स्वर्गबाट खस्नुपर्दैन।
24हे विद्वान् ब्राह्मण, जुन मानिसले आफ्ना सम्पूर्ण कर्ममा भागीरथीको जलको उपयोग गर्दछन्, तिनीहरू मृत्युपछि निश्चय नै स्वर्ग जान्छन्।
25ती मानिस पनि, जसले आफ्नो जीवनको पहिलो भागमा नाना प्रकारका पापकर्म गरेका छन्, यदि पछिल्ला वर्षमा गङ्गाको किनारमा निवास गरून् भने अत्यन्त श्रेष्ठ गति प्राप्त गर्न सफल हुन्छन्।
26सयौँ यज्ञले पनि त्यो पुण्य दिन सक्दैनन् जो संयतात्मा पुरुषहरूले गङ्गाको पवित्र जलमा स्नान गरेर प्राप्त गर्न सक्दछन्।
27जबसम्म कसैका अस्थि गङ्गाको धारामा रहन्छन्, तबसम्म ऊ स्वर्गलोकमा आदर र पूजा पाउँछ।
28जसरी सूर्य दिनको प्रभातमा उदाएर रातको अन्धकार हटाएर देदीप्यमान हुन्छ, त्यसै गरी जुन पुरुषले गङ्गाको जलमा स्नान गरिसकेको छ ऊ आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त भएर देदीप्यमान देखिन्छ।
29जुन देश र दिशा गङ्गाको पवित्र जलबाट रहित छन्, ती चन्द्रमाविनाका रातहरू अथवा फूलविनाका रूखहरूजस्तै छन्। वस्तुतः गङ्गाविनाको संसार ती वर्ण र आश्रमजस्तै छ जो धर्मबाट रहित होऊन्, अथवा सोमविनाका यज्ञजस्तै छ।
30निश्चय नै जुन देश र दिशा गङ्गाबाट रहित छन् ती सूर्यविनाको आकाश, अथवा पर्वतविनाको पृथ्वी, अथवा वायुविनाको अन्तरिक्षजस्तै छन्।
31तीनै लोकका सम्पूर्ण प्राणीले, यदि तिनीहरूलाई गङ्गाको पवित्र जल प्राप्त होस् भने, त्यस्तो सुख प्राप्त गर्दछन् जस्तो तिनीहरूलाई अरू कुनै स्रोतबाट प्राप्त हुन सक्दैन।
32जुन पुरुषले सूर्यका किरणले तातेको गङ्गाजल पिउँछ, उसले त्यस पुण्यभन्दा धेरै बढी पुण्य प्राप्त गर्दछ जो गोबरबाट टिपिएको गहुँ अथवा दाना वा अन्य अन्नमा जिउने व्रतबाट प्राप्त हुन्छ।
33यो भन्न सकिँदैन कि जसले आफ्नो शरीर शुद्ध पार्नका लागि एक हजार चान्द्रायण व्रत गर्दछ र जसले गङ्गाको जल पिउँछ — ती दुवै बराबर छन्।
34यो भन्न सकिँदैन कि जो एक हजार वर्षसम्म एउटै खुट्टामा उभिइरहन्छ र जो केवल एक महिना गङ्गाको किनारमा निवास गर्दछ — ती दुवै बराबर छन्।
35जो गङ्गाको किनारमा स्थायी रूपले निवास गर्दछ, ऊ पुण्यमा त्योभन्दा श्रेष्ठ छ जो दस हजार कल्पसम्म शिर तल झुन्ड्याएर रहन्छ।
36जसरी कपास आगोको सम्पर्कमा आउनासाथ केही नछोडी जल्दछ, त्यसै गरी गङ्गामा स्नान गरिसकेको पुरुषका पाप पूर्ण रूपले भस्म हुन्छन्।
37जुन प्राणीले शोकले पीडित हृदय लिएर त्यस्तो गति खोज्दछन् जसले तिनीहरूको त्यो शोक हटाउन सकोस्, तिनीहरूका लागि गङ्गाभन्दा श्रेष्ठ कुनै गति छैन।
38जसरी सर्पहरू गरुडलाई देख्नासाथ आफ्नो विषबाट रहित हुन्छन्, त्यसै गरी मानिस पवित्र नदी गङ्गालाई देख्नासाथ आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छ।
39जसलाई धर्मका लागि कीर्ति प्राप्त छैन र जो पापकर्ममा रत छन्, तिनीहरूका लागि गङ्गा नै तिनीहरूको कीर्ति, तिनीहरूको रक्षा, तिनीहरूको सुरक्षाको साधन, तिनीहरूको आश्रय अथवा तिनीहरूको आवरण हो।
40अनेक अभागा मानिस, जसले नाना प्रकारका घोर पाप गर्दछन्, जब नरकमा खस्नै लागेका हुन्छन्, तब परलोकमा गङ्गाले तिनीहरूको उद्धार गरिदिन्छे।
41हे बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ, जसले प्रतिदिन गङ्गाको पवित्र जलमा डुबुल्की लगाउँछन्, तिनीहरू महान् मुनि तथा इन्द्र आदि देवतासमेतसमान हुन्छन्।
42हे ब्राह्मण, ती अभागा मानिस पनि, जो विनय अथवा शिष्ट आचरणबाट रहित छन् र जो अत्यन्त पापी छन्, गङ्गाको किनारमा निवास गरेर धर्मात्मा र सज्जन बन्दछन्।
43जसरी देवताहरूका लागि अमृत छ, जसरी पितृका लागि स्वधा छ, जसरी नागहरूका लागि स्वधा छ, त्यसै गरी मानिसका लागि गङ्गाजल छ।
44जसरी भोकले पीडित बालकहरूले आफ्ना आमासँग अन्नको याचना गर्दछन्, त्यसै गरी आफ्नो परम कल्याणका इच्छुक मानिसहरूले गङ्गालाई खोज्दछन्।
45जसरी स्वयम्भू ब्रह्माको लोक सम्पूर्ण स्थानमा श्रेष्ठ भनिन्छ, त्यसै गरी स्नानका इच्छुकहरूका लागि गङ्गा सम्पूर्ण नदीमा श्रेष्ठ भनिन्छे।
46जसरी पृथ्वी र गाई देवताहरूका प्रधान आधार भनिन्छन्, त्यसै गरी गङ्गा सम्पूर्ण प्राणीको प्रधान आधार हो।
47जसरी देवताहरूले सूर्य र चन्द्रमामा अवस्थित तथा नाना यज्ञमा अर्पण गरिएको अमृतमा आफ्नो निर्वाह गर्दछन्, त्यसै गरी मानिसहरूले गङ्गाजलमा आफ्नो निर्वाह गर्दछन्।
48जसले गङ्गाका किनारका बालुवाले आफ्नो शरीर लिप्दछ, उसले आफूलाई दिव्य अङ्गरागले सजिएको स्वर्गको निवासी ठान्दछ।
49जसले गङ्गाका किनारको माटो आफ्नो शिरमा धारण गर्दछ, ऊ वरिपरिको अन्धकार हटाउन तत्पर स्वयं सूर्यजस्तै तेजस्वी देखिन्छ।
50जब गङ्गाजलका कणले आर्द्र वायुले कसैको शरीरको स्पर्श गर्दछ, त्यसले उसलाई तत्काल हरेक पापबाट शुद्ध पारिदिन्छ।
51विपत्तिले पीडित र तिनको भारले डुब्नै लागेको पुरुषले त्यस पवित्र नदीलाई देखेर आफ्नो हृदयमा उत्पन्न हुने आनन्दले आफ्ना सम्पूर्ण विपत्ति हटेको पाउँछ।
52आफ्नो वक्षमा क्रीडा गर्ने हंस, चकेवा र अन्य जलपक्षीका मधुर स्वरले गङ्गाले स्वयं गन्धर्वहरूलाई ललकार्दछे, र आफ्ना अग्ला किनारले पृथ्वीका स्वयं पर्वतलाई।
53हंस र अन्य नाना जलपक्षीले भरिएको त्यसको पृष्ठलाई, तथा गाईहरू चर्ने चरनले सुशोभित त्यसका किनारलाई देखेर स्वयं स्वर्गलोकले आफ्नो गर्व गुमाउँछ।
54गङ्गाका किनारमा निवास गरेर जुन उच्च सुख मानिसले भोग्दछ, त्यो उसलाई कहिल्यै प्राप्त हुन सक्दैन जो स्वर्गलोकमा पनि निवास गरिरहेको होस्।
55यसमा मलाई कुनै सन्देह छैन कि जुन पुरुष वचन, मन र कर्मले गरिएका पापले पीडित छ, ऊ गङ्गाको दर्शनमात्रले शुद्ध हुन्छ।
56त्यस पवित्र नदीलाई देखेर, त्यसको स्पर्श गरेर र त्यसको जलमा स्नान गरेर मानिसले आफ्ना सातौँ पुस्तासम्मका पुर्खाको र सातौँ पुस्तासम्मका सन्ततिको, तथा अन्य पुर्खा र सन्ततिको पनि उद्धार गर्दछ।
57गङ्गाका विषयमा सुनेर, त्यस नदीमा जाने इच्छा गरेर, त्यसको जल पिएर, त्यस जलको स्पर्श गरेर, र त्यसमा स्नान गरेर मानिसले आफ्नो पितृकुल र मातृकुल — दुवैको उद्धार गर्दछ।
58गङ्गाको जल देखेर, त्यसको स्पर्श गरेर र त्यो पिएर, अथवा त्यसको स्तुति गरेर सयौँ र हजारौँ पापी मानिस आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छन्।
59जसले आफ्नो जन्म, जीवन र विद्यालाई सफल पार्न चाहन्छन्, तिनीहरूले गङ्गामा जानुपर्दछ र जलका अञ्जुली अर्पण गरेर दिवङ्गत पितृ तथा देवताहरूलाई प्रसन्न पार्नुपर्दछ।
60गङ्गामा स्नान गरेर मानिसले जुन पुण्य प्राप्त गर्दछ त्यो यस्तो छ कि त्यससमान पुण्य पुत्र अथवा धनको प्राप्तिबाट अथवा पुण्यकर्मको अनुष्ठानबाट पनि प्राप्त गर्न सकिँदैन।
61जो शरीरले समर्थ हुँदाहुँदै पनि पवित्र गङ्गाको दर्शनको इच्छा गर्दैनन्, तिनीहरू निश्चय नै जन्मान्ध पुरुष, अथवा मृतक, अथवा पक्षाघात वा लङ्गडोपनले जड भइसकेका मानिसहरूसमान छन्।
62त्यस्तो को छ जसले यस पवित्र नदीको आदर गर्दैन, जो भूत, वर्तमान र भविष्यका ज्ञाता महर्षिहरूद्वारा तथा इन्द्र आदि स्वयं देवताहरूद्वारा पनि पूजित छे?
63त्यस्तो कुन मानिस छ जसले गङ्गाको शरण लिँदैन, जसको शरण तपस्वी र गृहस्थ, यति र ब्रह्मचारी — सबैले समान रूपले लिन्छन्?
64जुन धर्मात्मा पुरुषले संयत चित्तले त्यस समय गङ्गाको स्मरण गर्दछ जब उसका प्राण उसको शरीरबाट निस्कनै लागेका हुन्छन्, ऊ परम गति प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
65जुन पुरुषले आफ्नो मृत्युको समयसम्म गङ्गाको किनारमा निवास गरेर श्रद्धापूर्वक त्यसको उपासना गर्दछ, ऊ पापको तथा राजाहरूको सम्पूर्ण भयबाट मुक्त हुन्छ।
66जब त्यो परम पवित्र नदी आकाशबाट खसी, तब महेश्वरले त्यसलाई आफ्नो शिरमा धारण गरे। त्यही नदी हो जसको स्वर्गमा पूजा हुन्छ।
67यस पवित्र नदीका तीन धाराले तीनै लोक सुशोभित छन्। जुन मानिसले त्यस नदीको जलको उपयोग गर्दछ, ऊ निश्चय नै सफल हुन्छ।
68जसरी स्वर्गलोकमा देवताहरूका लागि सूर्यको किरण छ, जसरी दिवङ्गत पितृका लागि चन्द्रमा छ, जसरी मानिसहरूका लागि राजा छ, त्यसै गरी सम्पूर्ण नदीका लागि गङ्गा छे।
69जुन पुरुष आमा, पिता, पुत्र, पत्नी अथवा धनबाट वञ्चित हुन्छ, उसले त्यति शोक अनुभव गर्दैन जति गङ्गाबाट वञ्चित हुँदा गर्दछ।
70ब्रह्मलोकतिर लैजाने कर्मबाट, अथवा स्वर्गतिर लैजाने यज्ञ र कर्मबाट, अथवा सन्तान वा धनबाट मानिसलाई त्यो आनन्द मिल्दैन जो उसलाई गङ्गाको दर्शनबाट मिल्दछ।
71गङ्गाको दर्शनबाट मानिसहरूलाई जुन सुख मिल्दछ त्यो त्यस सुखसमान छ जो तिनीहरूलाई पूर्ण चन्द्रमाको दर्शनबाट मिल्दछ।
72त्यो मानिस गङ्गालाई प्रिय हुन्छ जसले गहिरो भक्तिले, त्यसैमा पूर्ण रूपले लागेको मनले, त्यस्तो आदरले जसले आफ्नो क्षेत्रमा अरू कुनै वस्तुलाई स्थान दिन अस्वीकार गर्दछ, यस भावले कि संसारमा अरू केही पनि त्यस्तो उपासनाको योग्य छैन, तथा त्यस्तो दृढताले जो कहिल्यै क्षीण हुँदैन — त्यसको उपासना गर्दछ।
73जुन प्राणी पृथ्वीमा, आकाशमा अथवा स्वर्गलोकमा बस्दछन् — वस्तुतः ती प्राणी पनि जो अत्यन्त श्रेष्ठ छन् — तिनीहरूले सधैँ गङ्गामा स्नान गर्नुपर्दछ। निश्चय नै यो धर्मात्माहरूको सर्वश्रेष्ठ कर्तव्य हो।
74पवित्रताका लागि गङ्गाको कीर्ति सम्पूर्ण विश्वमा फैलिएको छ, किनभने उनले सगरका ती सम्पूर्ण पुत्रलाई, जो भस्म पारिएका थिए, यहाँबाट स्वर्गलोक पुर्याइन्।
75जुन मानिस वायुले उठाएका गङ्गाका उज्ज्वल, सुन्दर, अग्ला र तीव्र गति भएका तरङ्गले धोइन्छन्, तिनीहरू आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छन् र तेजमा सहस्ररश्मि सूर्यजस्तै हुन्छन्।
76जुन शान्तात्मा पुरुषहरूले गङ्गाको जलमा आफ्ना शरीरको त्याग गरेका छन् — जुन गङ्गाको पवित्रता यज्ञमा हालिने घिउ र अन्य द्रवको पवित्रताजस्तै महान् छ र जो महानतम यज्ञसमान पुण्य दिन समर्थ छे — तिनीहरूले निश्चय नै स्वयं देवतासमान पद प्राप्त गरिसकेका छन्।
77निश्चय नै कीर्ति र विशाल विस्तार भएकी, सिङ्गो विश्वसँग एकाकार, तथा इन्द्र आदि देवता, मुनि र मानिसहरूबाट सम्मानित गङ्गा तिनीहरूलाई पनि तिनका सम्पूर्ण कामनाको सिद्धि दिन समर्थ छिन् जो अन्धा छन्, जो मूढ छन्, र जो सम्पूर्ण वस्तुबाट रहित छन्।
78जसले सम्पूर्ण विश्वकी रक्षिका, तीन धारामा बग्ने, तथा एकैसाथ परम पवित्र, महजस्तै मीठो र सबै प्रकारको कल्याण उत्पन्न गर्ने जलले भरिएकी त्यस गङ्गाको शरण लिन्छन्, तिनीहरू स्वर्गको परमानन्द प्राप्त गर्न सफल भएका छन्।
79जुन मर्त्य पुरुषले गङ्गाको किनारमा निवास गर्दछ र प्रतिदिन उनको दर्शन गर्दछ, ऊ उनको दर्शन र स्पर्शले पवित्र हुन्छ। उसलाई देवताहरूले यस लोकमा सबै प्रकारको सुख र परलोकमा उच्च गति दिन्छन्।
80गङ्गा हरेक प्राणीलाई पापबाट उद्धार गर्न र उसलाई स्वर्गको सुखसम्म पुर्याउन समर्थ मानिन्छिन्। उनी विष्णुकी माता पृश्निसँग एकाकार मानिन्छिन्। उनी वाणी अथवा शब्दसँग अभिन्न छिन्। उनी अत्यन्त टाढा छिन् र सहजै प्राप्त गर्न सकिँदैन। उनी मङ्गल र समृद्धिकी मूर्ति हुन्। उनी ऐश्वर्य अथवा शक्तिबाट सुरु हुने छ सुविख्यात गुण प्रदान गर्न समर्थ छिन्। उनी सधैँ आफ्नो कृपा देखाउन तत्पर रहन्छिन्। उनी विश्वका सम्पूर्ण वस्तुलाई प्रकट गर्ने हुन्, र उनी सम्पूर्ण प्राणीको महान् आश्रय हुन्। जसले यस जीवनमा उनको शरण लिन्छन्, तिनीहरूले निश्चय नै स्वर्ग प्राप्त गरिसकेका छन्।
81गङ्गाको कीर्ति सम्पूर्ण आकाश, स्वर्ग, पृथ्वी तथा सम्पूर्ण मुख्य र गौण दिशामा फैलिएको छ। नदीहरूमा श्रेष्ठ त्यस नदीको जलको उपयोग गरेर मर्त्य प्राणी सधैँ महान् सफलताले मण्डित हुन्छन्।
82जुन पुरुषले आफैँ गङ्गालाई देखेर अरूलाई उनको दर्शन गराउँछ, उसले पाउँछ कि गङ्गाले उसलाई पुनर्जन्मबाट उद्धार गर्दछिन् र उसलाई मुक्ति प्रदान गर्दछिन्। गङ्गाले देवसेनाका सेनापति गुहलाई आफ्नो गर्भमा धारण गरिन्। उनले सम्पूर्ण धातुमा सर्वाधिक बहुमूल्य — अर्थात् सुन — लाई पनि आफ्नै त्यस गर्भमा धारण गर्दछिन्। जसले प्रतिदिन बिहान उनको जलमा स्नान गर्दछन्, तिनीहरू तीन प्रयोजन — अर्थात् धर्म, अर्थ र काम — को प्राप्तिमा सफल हुन्छन्। फेरि, ती जल पवित्रताको दृष्टिले त्यस घिउसमान छन् जो मन्त्रसहित यज्ञाग्निमा हालिन्छ। हरेक पापबाट शुद्ध पार्न समर्थ उनी स्वर्गलोकबाट ओर्लिएकी छिन् र उनको धारा सबैले अत्यन्त आदरसाथ हेर्दछन्।
83गङ्गा हिमवान्की कन्या, हरकी पत्नी, तथा स्वर्ग र पृथ्वी — दुवैको आभूषण हुन्। उनी सम्पूर्ण मङ्गलकी दात्री हुन् र ऐश्वर्य अथवा शक्तिबाट सुरु हुने छ सुविख्यात गुण दिन समर्थ छिन्। हे राजन्, निश्चय नै गङ्गा तीनै लोकमा परम पवित्रताकी एकमात्र वस्तु हुन् र सबैलाई पुण्य प्रदान गर्दछिन्।
84हे राजन्, वस्तुतः गङ्गा द्रवीभूत रूपमा धर्म नै हुन्। उनी पृथ्वीमा द्रव रूपमा तेज हुन्। उनी त्यस तेज अथवा शक्तिले युक्त छिन् जो मन्त्रसहित यज्ञाग्निमा हालिएको घिउमा हुन्छ। उनी सधैँ विशाल तरङ्गले तथा ती ब्राह्मणहरूले पनि सुशोभित रहन्छिन् जो हरेक समय उनको जलमा स्नान गरिरहेको देख्न सकिन्छ। स्वर्गबाट खस्दा उनलाई शिवले आफ्नो शिरमा धारण गरे। स्वयं आकाशकी माता उनी मैदानमा बग्न र पृथ्वीका सम्पूर्ण प्राणीलाई सर्वाधिक मूल्यवान् लाभ प्रदान गर्नका लागि सर्वोच्च पर्वतबाट उत्पन्न भएकी हुन्।
85उनी सम्पूर्ण वस्तुको सर्वोच्च कारण हुन्; उनी पूर्ण रूपले शुद्ध छिन्। उनी ब्रह्मजस्तै सूक्ष्म छिन्। उनी मर्दै गरेका प्राणीका लागि सर्वोत्तम शय्या हुन्। उनले प्राणीलाई चाँडै स्वर्गलोक पुर्याउँछिन्। उनले जलको विशाल राशि धारण गर्दछिन्। उनले सबैलाई महान् कीर्ति दिन्छिन्। उनी विश्वकी रक्षिका हुन्। उनी हरेक रूपसँग एकाकार छिन्। सिद्धि प्राप्त पुरुषहरूले उनको अत्यधिक कामना गर्दछन्। निश्चय नै गङ्गा तिनीहरूका लागि स्वर्गलोकको मार्ग हुन् जसले उनको जलमा स्नान गरेका छन्।
86ब्राह्मणहरूले गङ्गालाई क्षमामा तथा आफ्नो किनारमा जिउनेहरूको रक्षा र धारणमा पृथ्वीसमान मान्दछन्; फेरि, तेज र प्रकाशमा अग्नि तथा सूर्यसमान; र अन्ततः असल कुलमा उत्पन्न वर्गमाथि कृपा देखाउने विषयमा सधैँ स्वयं गुहसमान।
87जुन मानिसले यस जीवनमा मनले पनि त्यस पवित्र नदीलाई खोज्दछन् जसको ऋषिहरूले स्तुति गरेका छन्, जो विष्णुका चरणबाट निस्केकी छिन्, जो अत्यन्त प्राचीन छिन् र जो परम पवित्र छिन् — तिनीहरू ब्रह्मलोक जान सफल हुन्छन्।
88यो राम्ररी जानेर कि सन्तान तथा अन्य सम्पत्ति, र हरेक प्रकारको सुखले युक्त लोक पनि क्षणभङ्गुर अथवा भङ्गुर छन्, संयतात्मा पुरुषहरू, जो ब्रह्मसँग एकाकार त्यस शाश्वत पद प्राप्त गर्न इच्छुक छन्, गङ्गाको त्यही आदर र प्रेमले उपासना गर्दछन् जो पुत्रबाट आमाप्रति अपेक्षित हुन्छ।
89सिद्धिका इच्छुक शुद्धात्मा पुरुषले गङ्गाको शरण लिनुपर्दछ, जो त्यस गाईसमान छिन् जसले साधारण दूधको सट्टामा अमृत दिन्छे, जो स्वयं समृद्धि हुन्, जो सर्वज्ञताले सम्पन्न छिन्, जो सम्पूर्ण प्राणीका लागि विद्यमान छिन्, जो सबै प्रकारका अन्नको स्रोत हुन्, जो सम्पूर्ण पर्वतकी माता हुन्, जो सम्पूर्ण धर्मात्माको आश्रय हुन्, जो शक्ति र तेजमा अपरिमेय छिन्, र जसले स्वयं ब्रह्माको हृदय मोहित पार्दछिन्।
90कठोर तपस्याले सम्पूर्ण देवतालाई तथा परमेश्वर (विष्णु)लाई प्रसन्न पारेर भगीरथले गङ्गालाई पृथ्वीमा ल्याए। उनीकहाँ गएर मानिसहरू सधैँ यस लोक र परलोक — दुवैमा हरेक प्रकारको भयबाट मुक्त हुन सफल हुन्छन्।
91बुद्धिको सहायताले हेरेर मैले तिमीसँग गङ्गाका पुण्यको केवल एउटा सानो भाग मात्र भनेको छु। तर त्यस पवित्र नदीका सम्पूर्ण पुण्यको वर्णन गर्ने, अथवा वस्तुतः उनको शक्ति र पवित्रता नाप्ने मेरो सामर्थ्य छैन।
92कसैले आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर मेरु पर्वतका ढुङ्गा गन्न सक्दछ अथवा समुद्रको जल नाप्न सक्दछ। तर गङ्गाको जलका सम्पूर्ण पुण्य कसैले गन्न सक्दैन।
93त्यसैले गङ्गाका जुन विशेष पुण्य मैले महान् भक्तिले भनेको छु, ती सुनेर मानिसले मन, वचन र कर्मले श्रद्धा र भक्तिसाथ तिनको आदर गर्नुपर्दछ।
94मैले जुन पुण्यको वर्णन गरेको छु ती सुनिसकेको कारण तिमीले निश्चय नै तीनै लोकलाई कीर्तिले भरिदिनेछौ र त्यस्तो सफलता प्राप्त गर्नेछौ जो अत्यन्त विशाल छ र जसलाई अरू कुनै पुरुषले कठिनाइले मात्र जित्न सक्दछ। वस्तुतः यसको चाँडै पछि तिमी ती अनेक परम सुखमय लोकमा आनन्दले क्रीडा गर्नेछौ जसलाई स्वयं गङ्गाले आफ्नो आदर गर्नेहरूका लागि रचेकी छिन्।
95गङ्गाले तिनीहरूमाथि सधैँ आफ्नो कृपा गर्दछिन् जो हृदयको विनम्रताले उनलाई समर्पित छन्। जो उनलाई यसरी समर्पित छन् तिनीहरूलाई उनले हरेक प्रकारको सुखले युक्त पारिदिन्छिन्। म प्रार्थना गर्दछु कि परम भाग्यशालिनी गङ्गाले तिम्रो र मेरो हृदयलाई सधैँ धर्मका गुणले प्रेरित गरिरहून्।
96भीष्मले भने — उच्च आत्मा र महान् तेजले सम्पन्न तथा सिद्धिले मण्डित ती विद्वान् तपस्वीले यसरी शिल व्रतको पालन गर्ने ती दरिद्र ब्राह्मणसँग गङ्गाका अनन्त पुण्यको विषयमा वर्णन गरेर त्यसपछि आकाशमा आरोहण गरे।
97सिद्धिले मण्डित ती तपस्वीका वचनले जागृत भएर शिल व्रतको पालन गर्ने ती दरिद्र ब्राह्मणले विधिपूर्वक गङ्गाको शरण लिए र महान् सिद्धि प्राप्त गरे।
98हे कुन्तीपुत्र, तिमीले पनि महान् भक्तिले गङ्गाको शरण लेऊ, किनभने तब त्यसको फलस्वरूप तिमीले महान् र उत्कृष्ट सिद्धि प्राप्त गर्नेछौ।
99वैशम्पायनले भने — भीष्मबाट गङ्गाको स्तुतिको यो उपदेश सुनेर युधिष्ठिर आफ्ना दाजुभाइसहित महान् आनन्दले भरिए।
100जुन पुरुषले गङ्गाको स्तुतिको यस पवित्र प्रसङ्गको पाठ गर्दछ अथवा त्यो सुन्दछ, ऊ हरेक पापबाट मुक्त हुन्छ।