Anugita Parva — The arrival of Babruvahana, Chitrangada and Ulupi
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 256
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच स प्रविश्य महाबाहुः पाण्डवानां निवेशनम्। पितामहीमभ्यवन्दत् साम्ना परमवल्गुना॥
2ततश्चित्राङ्गदा देवी कौरव्यम्यात्मजापि च। पृथां कृष्णां च सहिते विनयेनोपजग्मतु॥ सुभद्रां च यथान्यायं याश्चान्याः कुरुयोषितः।
3ददौ कुन्ती ततस्ताभ्यां रत्नानि विविधानि च॥ द्रौपदी च सुभद्रा च याश्चाप्यन्याऽददुः स्त्रियः।
4ऊषतुस्तत्र ते देव्यौ महार्हशयनासने॥ सु पूजिते स्वयं कुन्त्या पार्थस्य हितकाम्यया।
5स च राजा महातेजाः पूजितो बभ्रुवाहनः॥ धृतराष्ट्रं महीपालमुपतस्थे यथाविधि।
6युधिष्ठिरं च राजानं भीमादींश्चापि पाण्डवान्॥ उपगम्य महातेजा विनयेनाभ्यवादयत्।
7स तैः प्रेम्या परिष्वक्तः पूजितश्च यथाविधि॥ धनं चास्मै ददुर्भूरि प्रीयमाणा महारथाः।
8तथैव च महीपाल: कृष्णं चक्रगदाधरम्॥ प्रद्युम्न इव गोविन्दं विनयेनोपतस्थिवान्। तस्मै कृष्णो ददौ राज्ञे महार्हमतिपूजितम्॥
9रथं हेमपरिष्कारं दिव्याश्वयुजमुत्तमम्। धर्मराजश्च भीमश्च फाल्गुनश्च यमौ तथा॥
10पृथक् पृथक् च ते चैनं मानार्थाभ्यामयोजयन्। ततस्तृतीये दिवसे सत्यवत्यात्मजो मुनिः॥ युधिष्ठिरं समभ्येत्य वाग्मी वचनमब्रवीत्। अद्यप्रभृति कौन्तेय यजस्व समयो हि ते। मुहूर्तो यज्ञियः प्राप्तश्चोदयन्तीह याजकाः॥
11अहीनो नाम राजेन्द्र क्रतुस्तेऽयं च कल्पताम्। बहुत्वात् काञ्चनाख्यस्य ख्यातो बहुसुवर्णकः॥
12एवमत्र महाराज दक्षिणां त्रिगुणां कुरु। त्रित्वं व्रजतु ते राजन् ब्राह्मणा ह्यत्र कारणम्॥
13त्रीनश्चमेधानत्र त्वं सम्प्राप्य बहुदक्षिणान्। ज्ञातिवध्याकृतं पापं प्रहास्यसि नराधिप॥
14पवित्रं परमं चैतत् पावनं चैतदुत्तमम्। यदाश्वमेधावभृथं प्राप्स्यसे कुरुनन्दन॥
15इत्युक्तः स तु तेजस्वी व्यासेनामितबुद्धिना। दीक्षां विवेश धर्मात्मा वाजिमेधाप्तये ततः॥
16ततो यज्ञं महाबाहुर्वाजिमेधं महाक्रतुम्। बह्वन्नदक्षिणं राजा सर्वकामगुणान्वितम्॥
17तत्र वेदविदो राजंश्चक्रुः कर्माणि याजकाः। परिक्रमन्तः सर्वज्ञा विधिवत् साधुशिक्षितम्॥
18न तेषां स्खलितं किंचिदासीच्चाप्यकृतं तथा। क्रममुक्तं च युक्तं च चक्रुस्तत्र द्विजर्षभाः॥
19कृत्वा प्रवर्ये धर्माख्यं यथावद् द्विजसत्तमाः। चक्रुस्ते विधिवद् राजंस्तथेवाभिषवं द्विजाः॥
20अभिषूय ततो राजन् सोमं सोमपसत्तमाः। सवनान्यानुपूर्येण चक्रुः शास्त्रानुसारिणः॥
21न तत्र कृपणः कश्चिन्न दरिद्रो बभूव ह। क्षुधितो दुःखितो वापि प्राकृतो वापि मानवः॥
22भोजनं भोजनार्थिभ्यो दापयामास शत्रुहा। भीमसनो महातेजाः सततं राजशासनात्॥
23संस्तरे कुशलाश्चापि सर्वकार्याणि याजकाः। दिवसे दिवसे चक्रुर्यथाशास्त्रानुदर्शनात्॥
24नाषडङ्गविदत्रासीत् सदस्यस्तस्य धीमतः। नाव्रतो नानुपाध्यायो न च वादाविचक्षणः॥
25ततो यूपोच्छ्ये प्राप्ते घड् बैल्वान् भरतर्षभ। खादिरान् बिल्वसमितांस्तावतः सर्ववर्णिनः॥
26देवदारुमयौ द्वौ तु यूपौ कुरुपतेर्मखे। श्लेष्मातकमयं चैकं याजका: समकल्पयन्॥
27शोभार्थं चापरान यूपान् काञ्चनान् भरतर्षभ। स भीमः कारयामास धर्मराजस्य शासनात्॥
28ते व्यराजन्त राजर्षेर्वासोभिरुपशोभिताः। महेन्द्रानुगता देवा यथा सप्तर्षिभिर्दिवि।॥
29इष्टका: काञ्चनीश्चात्र चयनार्थं कृताऽभवन्। शुशुभे चयनं तच्च दक्षस्येव प्रजापतेः॥
30चतुश्चित्यश्च तस्यासीदष्टादशकरात्मकः। स रुक्मपक्षो निचितस्त्रिकोणो गरुडाकृतिः॥
31ततो नियुक्ताः पशवो यथाशास्त्रं मनीषिभिः। तं तं देवं समुद्दिश्य पक्षिणः पशवश्च ये॥
32ऋषभाः शास्त्रपठितास्तथा जलचराश्च ये। सर्वोस्तानभ्ययुजस्ते तत्राग्निचयकर्मणि॥
33यूपेषु नियता चासीत् पशूनां त्रिशती तथा। अश्वरत्नोत्तरा यज्ञे कौन्तेयस्य महात्मनः॥
34स यज्ञः शुशुभे तस्य साक्षाद् देवर्षिसंकुलः। गन्धर्वगणसंगीतः प्रवृत्तोप्सरसां गणैः॥
35स किंपुरुषसंकीर्णः किंनरैश्चोपशोभितः। सिद्धविप्रनिवासैश्च समन्तादभिसंवृतः॥
36तस्मिन् सदसि नित्यास्तु व्यासशिष्या द्विजर्षभाः। सर्वशास्त्रप्रणेतारः कुशला यज्ञसंस्तरे॥
37नारदश्च बभूवात्र तुम्बुरश्च महाद्युतिः। विश्वावसुश्चित्रसेनस्तथान्ये गीतकोविदाः॥
38गन्धर्वा गीतकुशला नृत्येषु च विशारदाः। रमयन्ति स्म तान् विप्रान् यज्ञकर्मान्तरेषु वै॥
English
1Entering the palace of the Pandavas the mighty-armed prince saluted his grandmother in soothing and sweet words.
2Then queen Chitrangada, and (Ulupi) the daughter of (the snake) Kauravya, together humbly approached Pritha and Krishna. They then met Subhadra and the other ladies of the Kuru race with due formalities.
3Kunti gave them many gems and costly things. Draupadi and Subha 'ra and the other ladies of Kuru's race all made presents to them.
4The two ladies took up their residence there, using costly beds and seats, treated with affection and honor by Kunti herself from desire of doing what was agreeable to Partha.
5King Babhruvahana of great energy, duly honored (by Kunti), then inet Dhritarashtra according to due rites.
6Going then to king Yudhishthira and Bhima and the other Pandavas the mighty prince of Munipura saluted them all with humility.
7They all embraced him with great love and honored him duly. And those powerful carwarrior highly pleased with him, made large gifted of wealth to him.
8The king of Manipura then humbly approached Krishna, that hero armed with the discus and the mace, like a second Pradyumna approaching his father. Krishna gave to the king a very costly and excellent car adorned with gold and to which were yoked excellent horses.
9Then king Yudhishthira the just, and Bhima, and Phalguna, and the twins, each separately honored him and made costly presents to him.
10On the third day, the sage Vyasa the son of Satyavati, that foremost of eloquent men, approaching Yudhishthira, said, From this day, O son of Kunti, do you begin your sacrifice. The time for it has come! The moment for undertaking the rite is at hand. The priests are urging you.
11Let the sacrifice be performed in such a way that no limb may become defective. On account of the very large quantity of gold that is required for this sacrifice, it has come to be called the sacrifice of profuse gold.
12Do you also, O great king, make the Dakshina of this sacrifice three times of what is enjoined. Let the merit of your sacrifice increase threefold. The Brahimanas competent for the purpose.
13Acquiring the merits then of three HorseSacrifices, each with profuse presents, you shall be freed, O king, from the sin of having killed your kinsmen.
14The bath which one performs upon completion of the Horse-Sacrifice, O king, is highly powerful and productive of the highest merit. That merit will be yours, O king of Kuru's race. are
15Thus addressed by Vyasa of incomparable intelligence, the righteous-souled Yudhishthria of great energy underwent the initiation for performance of the Horse-Sacrifice.
16The mighty-armed king then performed the great Horse-Sacrifice characterised by gifts of food and presents in profusion and capable of fructifying every desire and producing cvery merit.
17The priests, well-conversant with the Vedas, did every rite, duly, moving about in all directions. They were all well-trained, and possessed of omniscience.
18In nothing was there any deviation from the ordinances, and nothing was done improperly. Those foremost of twice-born persons followed the procedure as laid down as it should be followed in those points about which no directions are given.
19Thosc best of twice-born ones, having first performed the rite called Pravargya otherwise called Dharma, then duly performed the rite of Abhishva, O king.
20Those foremost of Soma-Drinkers, O monarch, extracting the juice of the Soma, then performed the Savana rite, following the injunctions of the scriptures.
21Among those who came to that sacrifice none could be seen who was cheerless, none who was poor, none who was hungry, none who was plunged into grief, and none that seemed to be vulgar.
22Bhimasena of great energy, at the command of the king, caused food to be ceaselessly distributed among those who desired to eat.
23Following the injunctions of the scriptures, priests, well-versed in sacrificial rites of every kind, performed every day all the acts necessary to complete the great sacrifice.
24Amongst the Sadasyas of king Yudhishthira of great intelligence there was none who was not a master of the six branches of (Vedic) learning. There was none among them who was not an otserver of vows, none who was not an Upadhaya; none, who was not wellversed in dialectical disputations.
25When the time came for erccting the sacrificial stake, O chief of Bharata's race, six stakes were set up which were made of Bilva, six which were made of Khadira, and six which were made of Sarvavarnin.
26Two stakes were set up by the priest which were made of Devadaru in that sacrifice of the Kuru king, and one which was made of Shleshmataka.
27At the bchest of the king, Bhima caused some other stakes to be set up, for the sake of beauty only which were made of goid.
28Adorned with fine cloths supplied by the royal sage, those stakes shone there like Indra and the deities with the seven celestial Rishis standing around them in Heaven.
29A number of golden bricks were made for making therewith a Chayana. The Chayana made resembled in beauty that which had been made for Daksha, the lord of creatures.
30The Chayana measured eight and ten cubits and had four stories or lairs. A golden bird, of the shape of Garuda, was then made, having three angles.
31Following the injunctions of the scriptures, the priests endued with great learning then duly tied to the stakes both animals and birds, assigning each to its particular deity.
32Bulls, possessed of such marks as are mentioned in the scriptures, and aquatic animals were properly tied to the stakes after the rites of the sacrificial fire had been performed.
33In that sacrifice of the great son of Kunti, three hundred animals were tied to the stakes set up, including that foremost of horses.
34That sacrifice looked greatly beautiful as if adorned with the celestial Rishis, with the Gandharvas singing in chorus and the various tribes of Apsaras dancing in merriment.
35It teemed, besides, with Kimpurushas and was adorned with Kinnaras. All around it were houses of Brahinanas crowned with ascetic success.
36There were daily seen the disciples of Vyasa, those foremost of twice-born ones, who are compilers of all branches of learning, and well conversant with sacrificial rites.
37There was Narada, and there was Tunburu of great splendour. There were Vishvavasu and Chitrasena and others, all of whom were proficient in music.
38At intervals of the sacrificial rites, those Gandharvas skilled in music and well-versed in dancing, used to please the Brahmanas who were engaged in the sacrifice.
Hindi
1पाण्डवों के प्रासाद में प्रवेश करके उन महाबाहु राजकुमार ने सान्त्वनादायी और मधुर वचनों से अपनी पितामही को प्रणाम किया।
2तब रानी चित्राङ्गदा और (नाग) कौरव्य की पुत्री (उलूपी) दोनों ने विनम्रतापूर्वक पृथा और कृष्णा (द्रौपदी) के पास जाकर प्रणाम किया। तत्पश्चात् वे यथोचित शिष्टाचार के साथ सुभद्रा तथा कुरुवंश की अन्य स्त्रियों से मिलीं।
3कुन्ती ने उन्हें बहुत से रत्न और बहुमूल्य वस्तुएँ दीं। द्रौपदी, सुभद्रा तथा कुरुवंश की अन्य स्त्रियों ने भी उन्हें उपहार दिए।
4वे दोनों स्त्रियाँ बहुमूल्य शय्याओं और आसनों का उपयोग करती हुई वहीं निवास करने लगीं, और स्वयं कुन्ती ने पार्थ के लिए प्रिय कार्य करने की इच्छा से उनके साथ स्नेह तथा सम्मान का व्यवहार किया।
5(कुन्ती द्वारा) यथोचित सम्मानित होकर महातेजस्वी राजा बभ्रुवाहन तत्पश्चात् विधिपूर्वक धृतराष्ट्र से मिले।
6तत्पश्चात् राजा युधिष्ठिर, भीम तथा अन्य पाण्डवों के पास जाकर मणिपुर के उन महाबली राजकुमार ने विनम्रता से उन सबको प्रणाम किया।
7उन सबने उन्हें महान् प्रेम से आलिङ्गन किया और उनका यथोचित सम्मान किया। और वे महारथी उनसे अत्यन्त प्रसन्न होकर उन्हें बहुत बड़ा धन भेंट में देने लगे।
8तत्पश्चात् मणिपुर के राजा विनम्रतापूर्वक चक्र और गदा धारण करने वाले उन वीर कृष्ण के पास इस प्रकार गए मानो दूसरे प्रद्युम्न अपने पिता के पास जा रहे हों। कृष्ण ने उस राजा को सोने से अलंकृत एक अत्यन्त बहुमूल्य और उत्तम रथ दिया, जिसमें उत्तम अश्व जुते हुए थे।
9तब धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर, भीम, फाल्गुन और जुड़वाँ भाइयों ने अलग-अलग उनका सम्मान किया और उन्हें बहुमूल्य उपहार दिए।
10तीसरे दिन सत्यवतीपुत्र मुनि व्यास, जो वक्ताओं में श्रेष्ठ हैं, युधिष्ठिर के पास आकर बोले — हे कुन्तीपुत्र, आज से तुम अपना यज्ञ आरम्भ करो। इसका समय आ गया है! अनुष्ठान का मुहूर्त निकट है। पुरोहित तुम्हें प्रेरित कर रहे हैं।
11यज्ञ ऐसे सम्पन्न किया जाए कि उसका कोई अङ्ग त्रुटिपूर्ण न रह जाए। इस यज्ञ के लिए जितनी विशाल मात्रा में स्वर्ण आवश्यक होता है, उसी के कारण यह "बहुसुवर्ण" यज्ञ कहलाने लगा है।
12हे महाराज, तुम भी इस यज्ञ की दक्षिणा विहित मात्रा से तीन गुनी दो। तुम्हारे यज्ञ का पुण्य तिगुना हो जाए। ब्राह्मण इसके लिए सुयोग्य हैं।
13हे राजन्, इस प्रकार प्रचुर दक्षिणा वाले तीन अश्वमेध यज्ञों का पुण्य प्राप्त करके तुम अपने बन्धुओं के वध के पाप से मुक्त हो जाओगे।
14हे राजन्, अश्वमेध यज्ञ की समाप्ति पर जो अवभृथ स्नान किया जाता है वह अत्यन्त प्रभावशाली और सर्वोच्च पुण्य देने वाला है। हे कुरुवंशी राजन्, वह पुण्य तुम्हें प्राप्त होगा।
15अतुलनीय बुद्धि वाले व्यास द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर महातेजस्वी धर्मात्मा युधिष्ठिर ने अश्वमेध यज्ञ के अनुष्ठान के लिए दीक्षा ली।
16तत्पश्चात् उन महाबाहु राजा ने वह महान् अश्वमेध यज्ञ सम्पन्न किया, जो प्रचुर अन्नदान और उपहारों से युक्त था तथा प्रत्येक कामना को फलित करने और प्रत्येक पुण्य को उत्पन्न करने में समर्थ था।
17वेदों में निपुण पुरोहितों ने सब दिशाओं में विचरण करते हुए प्रत्येक विधान विधिपूर्वक सम्पन्न किया। वे सब सुशिक्षित और सर्वज्ञता से सम्पन्न थे।
18किसी बात में विधानों से कोई विचलन नहीं हुआ, और कुछ भी अनुचित रीति से नहीं किया गया। जिन बातों के विषय में कोई निर्देश नहीं दिया गया था, उनमें उन द्विजश्रेष्ठों ने वही प्रक्रिया अपनाई जैसी अपनाई जानी चाहिए।
19हे राजन्, उन द्विजश्रेष्ठों ने पहले प्रवर्ग्य नामक कर्म, जिसे धर्म भी कहते हैं, सम्पन्न करके तत्पश्चात् अभिषव का कर्म विधिपूर्वक सम्पन्न किया।
20हे सम्राट्, सोमपान करने वालों में श्रेष्ठ उन पुरोहितों ने सोम का रस निकालकर शास्त्रों के विधान का अनुसरण करते हुए सवन नामक कर्म सम्पन्न किया।
21उस यज्ञ में आए हुए लोगों में कोई ऐसा न दिखाई दिया जो उदास हो, कोई जो दरिद्र हो, कोई जो भूखा हो, कोई जो शोक में डूबा हो, और कोई जो अभद्र जान पड़े।
22महातेजस्वी भीमसेन ने राजा की आज्ञा से जो भी खाना चाहते थे उन सबके बीच निरन्तर भोजन बँटवाया।
23शास्त्रों के विधान का अनुसरण करते हुए सब प्रकार के यज्ञकर्मों में निपुण पुरोहितों ने प्रतिदिन उस महान् यज्ञ को पूर्ण करने के लिए आवश्यक समस्त कर्म सम्पन्न किए।
24महाबुद्धिमान् राजा युधिष्ठिर के सदस्यों में ऐसा कोई न था जो (वैदिक) विद्या के छह अङ्गों का ज्ञाता न हो। उनमें कोई ऐसा न था जो व्रतों का पालन करने वाला न हो, कोई जो उपाध्याय न हो, कोई जो तर्क-वितर्क में निपुण न हो।
25हे भरतवंशश्रेष्ठ, जब यूप गाड़ने का समय आया, तब छह यूप खड़े किए गए जो बिल्व के बने थे, छह जो खदिर के बने थे, और छह जो सर्ववर्णी काष्ठ के बने थे।
26कुरुराज के उस यज्ञ में पुरोहितों ने देवदारु के बने दो यूप और श्लेष्मातक का बना एक यूप खड़ा किया।
27राजा की आज्ञा से भीम ने केवल शोभा के लिए कुछ और यूप खड़े करवाए जो सोने के बने थे।
28उन राजर्षि द्वारा दिए गए उत्तम वस्त्रों से अलंकृत वे यूप वहाँ ऐसे शोभित हुए जैसे स्वर्ग में इन्द्र और देवगण अपने चारों ओर खड़े सात दिव्य ऋषियों सहित शोभित होते हैं।
29चयन बनाने के लिए बहुत सी स्वर्ण-ईंटें तैयार की गईं। जो चयन बना वह सौन्दर्य में उस चयन के समान था जो प्रजापति दक्ष के लिए बनाया गया था।
30वह चयन अठारह हाथ का था और उसकी चार भूमियाँ अथवा स्तर थे। तत्पश्चात् गरुड़ के आकार का एक स्वर्णमय पक्षी बनाया गया, जिसके तीन कोण थे।
31शास्त्रों के विधान का अनुसरण करते हुए महाविद्वान् पुरोहितों ने तत्पश्चात् पशुओं और पक्षियों को विधिपूर्वक यूपों से बाँधा, प्रत्येक को उसके विशेष देवता के लिए नियत करते हुए।
32शास्त्रों में जिन लक्षणों का उल्लेख है, उनसे युक्त बैल और जलचर प्राणी यज्ञाग्नि के कर्म सम्पन्न होने के पश्चात् विधिपूर्वक यूपों से बाँधे गए।
33महान् कुन्तीपुत्र के उस यज्ञ में खड़े किए गए यूपों से तीन सौ पशु बाँधे गए, जिनमें वह श्रेष्ठ अश्व भी सम्मिलित था।
34वह यज्ञ अत्यन्त सुन्दर लगता था, मानो दिव्य ऋषियों से अलंकृत हो, जहाँ गन्धर्व समवेत स्वर में गा रहे थे और अप्सराओं के विविध वृन्द आनन्द में नृत्य कर रहे थे।
35इसके अतिरिक्त वह किम्पुरुषों से भरा था और किन्नरों से सुशोभित था। उसके चारों ओर तपस्या में सिद्ध ब्राह्मणों के घर थे।
36वहाँ प्रतिदिन व्यास के शिष्य दिखाई देते थे, जो द्विजश्रेष्ठ थे, समस्त विद्याशाखाओं के संग्रहकर्ता थे, और यज्ञकर्मों में निपुण थे।
37वहाँ नारद थे, और महातेजस्वी तुम्बुरु थे। वहाँ विश्वावसु, चित्रसेन तथा अन्य भी थे, जो सब संगीत में निपुण थे।
38यज्ञकर्मों के अन्तरालों में संगीत में कुशल और नृत्य में निपुण वे गन्धर्व यज्ञ में लगे हुए ब्राह्मणों को प्रसन्न किया करते थे।
Nepali
1पाण्डवहरूको प्रासादमा प्रवेश गरेर ती महाबाहु राजकुमारले सान्त्वनादायी र मधुर वचनले आफ्नी हजुरआमालाई प्रणाम गरे।
2तब रानी चित्राङ्गदा र (नाग) कौरव्यकी छोरी (उलूपी) दुवैले विनम्रतापूर्वक पृथा र कृष्णा (द्रौपदी)कहाँ गएर प्रणाम गरे। त्यसपछि उनीहरू यथोचित शिष्टाचारसहित सुभद्रा तथा कुरुवंशका अन्य स्त्रीहरूसँग भेटे।
3कुन्तीले तिनीहरूलाई धेरै रत्न र बहुमूल्य वस्तु दिइन्। द्रौपदी, सुभद्रा तथा कुरुवंशका अन्य स्त्रीहरूले पनि तिनीहरूलाई उपहार दिए।
4ती दुवै स्त्री बहुमूल्य शय्या र आसनको उपयोग गर्दै त्यहीँ बस्न थाले, र स्वयं कुन्तीले पार्थका लागि प्रिय कार्य गर्ने इच्छाले तिनीहरूसँग स्नेह तथा सम्मानको व्यवहार गरिन्।
5(कुन्तीबाट) यथोचित सम्मानित भई महातेजस्वी राजा बभ्रुवाहन त्यसपछि विधिपूर्वक धृतराष्ट्रसँग भेटे।
6त्यसपछि राजा युधिष्ठिर, भीम तथा अन्य पाण्डवहरूकहाँ गएर मणिपुरका ती महाबली राजकुमारले विनम्रताले ती सबैलाई प्रणाम गरे।
7ती सबैले उनलाई महान् प्रेमले अङ्गालो हाले र उनको यथोचित सम्मान गरे। र ती महारथीहरू उनीसँग अत्यन्त प्रसन्न भई उनलाई धेरै ठूलो धन भेटीमा दिन थाले।
8त्यसपछि मणिपुरका राजा विनम्रतापूर्वक चक्र र गदा धारण गर्ने ती वीर कृष्णकहाँ यसरी गए मानौँ अर्का प्रद्युम्न आफ्ना पिताकहाँ गइरहेका छन्। कृष्णले त्यस राजालाई सुनले अलङ्कृत एउटा अत्यन्त बहुमूल्य र उत्तम रथ दिए, जसमा उत्तम अश्व जोतिएका थिए।
9तब धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर, भीम, फाल्गुन र जुम्ल्याहा भाइहरूले छुट्टाछुट्टै उनको सम्मान गरे र उनलाई बहुमूल्य उपहार दिए।
10तेस्रो दिन सत्यवतीपुत्र मुनि व्यास, जो वक्ताहरूमा श्रेष्ठ छन्, युधिष्ठिरकहाँ आएर भने — हे कुन्तीपुत्र, आजैदेखि तिमी आफ्नो यज्ञ आरम्भ गर। यसको समय आइसक्यो! अनुष्ठानको मुहूर्त नजिकै छ। पुरोहितहरूले तिमीलाई प्रेरित गरिरहेका छन्।
11यज्ञ यसरी सम्पन्न गरियोस् कि यसको कुनै अङ्ग त्रुटिपूर्ण नरहोस्। यस यज्ञका लागि जति विशाल मात्रामा सुन आवश्यक हुन्छ, त्यसैकारण यो "बहुसुवर्ण" यज्ञ भनिन थालेको छ।
12हे महाराज, तिमीले पनि यस यज्ञको दक्षिणा विहित मात्राभन्दा तीन गुणा देऊ। तिम्रो यज्ञको पुण्य तिगुना होस्। ब्राह्मणहरू यसका लागि सुयोग्य छन्।
13हे राजन्, यसरी प्रचुर दक्षिणा भएका तीन अश्वमेध यज्ञको पुण्य प्राप्त गरेर तिमी आफ्ना बन्धुहरूको वधको पापबाट मुक्त हुनेछौ।
14हे राजन्, अश्वमेध यज्ञको समाप्तिमा जुन अवभृथ स्नान गरिन्छ त्यो अत्यन्त प्रभावशाली र सर्वोच्च पुण्य दिने हुन्छ। हे कुरुवंशी राजन्, त्यो पुण्य तिमीले पाउनेछौ।
15अतुलनीय बुद्धि भएका व्यासले यसरी भनेपछि महातेजस्वी धर्मात्मा युधिष्ठिरले अश्वमेध यज्ञको अनुष्ठानका लागि दीक्षा लिए।
16त्यसपछि ती महाबाहु राजाले त्यो महान् अश्वमेध यज्ञ सम्पन्न गरे, जो प्रचुर अन्नदान र उपहारले युक्त थियो तथा प्रत्येक कामना फलाउन र प्रत्येक पुण्य उत्पन्न गर्न समर्थ थियो।
17वेदमा निपुण पुरोहितहरूले सबै दिशामा विचरण गर्दै प्रत्येक विधान विधिपूर्वक सम्पन्न गरे। तिनीहरू सबै सुशिक्षित र सर्वज्ञताले सम्पन्न थिए।
18कुनै कुरामा विधानबाट कुनै विचलन भएन, र केही पनि अनुचित रीतिले गरिएन। जुन कुराका विषयमा कुनै निर्देश दिइएको थिएन, तीमा ती द्विजश्रेष्ठहरूले त्यही प्रक्रिया अपनाए जस्तो अपनाइनुपर्ने थियो।
19हे राजन्, ती द्विजश्रेष्ठहरूले पहिले प्रवर्ग्य नामक कर्म, जसलाई धर्म पनि भनिन्छ, सम्पन्न गरेर त्यसपछि अभिषवको कर्म विधिपूर्वक सम्पन्न गरे।
20हे सम्राट्, सोमपान गर्नेहरूमा श्रेष्ठ ती पुरोहितहरूले सोमको रस निकालेर शास्त्रहरूको विधानको अनुसरण गर्दै सवन नामक कर्म सम्पन्न गरे।
21त्यस यज्ञमा आएका मानिसहरूमा कोही यस्तो देखिएन जो उदास होस्, कोही जो दरिद्र होस्, कोही जो भोको होस्, कोही जो शोकमा डुबेको होस्, र कोही जो अभद्र लागोस्।
22महातेजस्वी भीमसेनले राजाको आज्ञाले जसले पनि खान चाहन्थे ती सबैका बीच निरन्तर भोजन बाँडे।
23शास्त्रहरूको विधानको अनुसरण गर्दै सबै प्रकारका यज्ञकर्ममा निपुण पुरोहितहरूले प्रतिदिन त्यस महान् यज्ञलाई पूरा गर्न आवश्यक सम्पूर्ण कर्म सम्पन्न गरे।
24महाबुद्धिमान् राजा युधिष्ठिरका सदस्यहरूमा यस्तो कोही थिएन जो (वैदिक) विद्याका छ अङ्गको ज्ञाता नहोस्। तिनीहरूमा कोही यस्तो थिएन जो व्रतको पालन गर्ने नहोस्, कोही जो उपाध्याय नहोस्, कोही जो तर्कवितर्कमा निपुण नहोस्।
25हे भरतवंशश्रेष्ठ, जब यूप गाड्ने समय आयो, तब छ वटा यूप खडा गरिए जो बेलका बनेका थिए, छ वटा जो खदिरका बनेका थिए, र छ वटा जो सर्ववर्णी काठका बनेका थिए।
26कुरुराजको त्यस यज्ञमा पुरोहितहरूले देवदारुका बनेका दुई यूप र श्लेष्मातकको बनेको एउटा यूप खडा गरे।
27राजाको आज्ञाले भीमले केवल शोभाका लागि केही थप यूप खडा गराए जो सुनका बनेका थिए।
28ती राजर्षिले दिएका उत्तम वस्त्रले अलङ्कृत ती यूप त्यहाँ यसरी शोभित भए जसरी स्वर्गमा इन्द्र र देवगण आफ्नो चारैतिर उभिएका सात दिव्य ऋषिसहित शोभित हुन्छन्।
29चयन बनाउन धेरै सुनका इँटा तयार गरिए। जुन चयन बन्यो त्यो सुन्दरतामा त्यस चयनजस्तै थियो जो प्रजापति दक्षका लागि बनाइएको थियो।
30त्यो चयन अठार हातको थियो र त्यसका चार भूमि अथवा तह थिए। त्यसपछि गरुडको आकारको एउटा सुनको पक्षी बनाइयो, जसका तीन कोण थिए।
31शास्त्रहरूको विधानको अनुसरण गर्दै महाविद्वान् पुरोहितहरूले त्यसपछि पशु र पक्षीहरूलाई विधिपूर्वक यूपमा बाँधे, प्रत्येकलाई त्यसको विशेष देवताका लागि नियत गर्दै।
32शास्त्रहरूमा जुन लक्षणको उल्लेख छ, तीबाट युक्त गोरु र जलचर प्राणी यज्ञाग्निका कर्म सम्पन्न भएपछि विधिपूर्वक यूपमा बाँधिए।
33महान् कुन्तीपुत्रको त्यस यज्ञमा खडा गरिएका यूपमा तीन सय पशु बाँधिए, जसमा त्यो श्रेष्ठ अश्व पनि थियो।
34त्यो यज्ञ अत्यन्त सुन्दर देखिन्थ्यो, मानौँ दिव्य ऋषिहरूले अलङ्कृत होस्, जहाँ गन्धर्वहरू समवेत स्वरमा गाइरहेका थिए र अप्सराहरूका विविध समूह आनन्दमा नाचिरहेका थिए।
35यसबाहेक त्यो किम्पुरुषहरूले भरिएको थियो र किन्नरहरूले सुशोभित थियो। त्यसको चारैतिर तपस्यामा सिद्ध ब्राह्मणहरूका घर थिए।
36त्यहाँ प्रतिदिन व्यासका शिष्यहरू देखिन्थे, जो द्विजश्रेष्ठ थिए, सम्पूर्ण विद्याशाखाका सङ्ग्रहकर्ता थिए, र यज्ञकर्ममा निपुण थिए।
37त्यहाँ नारद थिए, र महातेजस्वी तुम्बुरु थिए। त्यहाँ विश्वावसु, चित्रसेन तथा अरू पनि थिए, जो सबै सङ्गीतमा निपुण थिए।
38यज्ञकर्मका अन्तरालमा सङ्गीतमा कुशल र नृत्यमा निपुण ती गन्धर्वहरूले यज्ञमा लागेका ब्राह्मणहरूलाई प्रसन्न पार्ने गर्थे।