Anushasanika Parva — The Hymn of Maheshvara.
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 18
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच महायोगी ततः प्राह कृष्णद्वैपायनो मुनिः। पठस्व पुत्र भद्रं ते प्रीयतां ते महेश्वरः।।शा
2पुरा पुत्र मया मेरौ तप्यता परमं तपः। पुत्रहेतोर्महाराजस्तव एषोऽनुकीर्तितः॥
3लब्धवानीप्सिता कामानहं वै पाण्डुनन्दन। तथात्वमपि शद्धि सर्वान् कामानवाप्स्यसि॥
4कपिलश्च ततः प्राह सांख्यर्षिर्देवसम्मतः। मया जन्मान्यनेकानि भक्त्या चाराधितो भवः॥
5प्रीतश्च भगवान् ज्ञानं ददौ मम भवान्तकम्। चारुशीर्षस्ततः प्राह शक्रस्य दयितः सखा। आलम्बायन इत्येवं विश्रुतः करुणात्मकः॥ मया गोकर्णमासाद्य तपस्तत्वा शतं समाः। अयोनिजानां दान्तानां धर्मज्ञानां सुवर्चसाम्॥ अजराणामदुःखानां शतवर्षसहस्रिणाम्। लब्धं पुत्रशतं शर्वात् पुरा पाण्डुनृपात्मज॥
6वाल्मीकिश्चाह भगवान् युधिष्ठिरमिदं वचः। विवादे साग्निमुनिभिर्ब्रह्मनो वै भवानिति॥
7उक्तं क्षणेन चाविष्टस्तेनाधर्मेण भारत। सोऽहमीशानमनघममोघं शरणं गतः॥
8मुक्तश्चास्मि ततः पापैस्ततो दुःखविनाशनः। आह मां त्रिपुरघ्नो वै यशस्तेऽयं भविष्यति॥
9जामदग्न्यश्च कौन्तेयमिदं धर्मभृतां वरः। ऋषिमध्ये स्थितः प्राह ज्वलन्निव दिवाकरः॥
10पितृविप्रवधेनाहमार्तो वै पाण्डवाग्रज। शुचिर्भूत्वा महादेवं गतोऽस्मि शरणं नृप॥
11नामभिश्चास्तुवं देवं ततस्तुष्टोऽभवद् भवः। परशुं च ततो देवो दिव्यान्यस्त्राणि चैव मे॥
12पापं च ते न भविता अजेयश्च भविष्यसि। न ते प्रभविता मृत्युरजरश्च भविष्यसि॥
13आह मां भगवानेवं शिखण्डी शिवविग्रहः। तदवाप्तं च मे सर्वं प्रसादात् तस्य धीमतः॥
14विश्वामित्रस्तदोवाच क्षत्रियोऽहं तदाभवम्। ब्राह्मणोऽहं भवानीति मया चाराधितो भवः॥
15तत्प्रसादान्मया प्राप्तं ब्राह्मण्यं दुर्लभं महत्। असितो देवलश्चैव प्राह पाण्डुसुतं नृपम्॥ शापाच्छक्रस्य कौन्तेय विभो धर्मोऽनशत् तदा। तन्मे धर्मे यशश्चाग्र्यमायुश्चैवाददत् प्रभुः॥
16ऋषिर्गृत्समदो नाम शक्रस्य दयितः सखा। प्राहाजमीढं भगवान् बृहस्पतिसमद्युतिः॥
17वरिष्ठो नाम भगवांश्चाक्षुषस्य मनोः सुतः। शतक्रतोरचिन्त्यस्य सत्रे वर्षसहस्रिके॥ वर्तमानेऽब्रवीद् वाक्यं साम्नि छुच्चारिते मया। रथन्तरे द्विजश्रेष्ठ न सम्यगिति वर्तते॥
18समीक्षस्व पुनर्बुद्ध्या पापं त्यक्त्वा द्विजोत्तम। अयज्ञवाहिनं पापमकार्षीस्त्वं सुदुर्मते॥
19एवमुक्त्वा महाक्रोधः प्राह शम्भुं पुनर्वचः। प्रज्ञया रहितो दुःखी नित्यभीतो वनेचरः॥ दशवर्षसहस्राणि दशाष्टौ च शतानि च। नष्टपानीयपवने मृगैरन्यैश्च वर्जिते॥
20अयज्ञीयदुमे देशे रुरुसिंहनिषेविते। भविता त्वं मृगः क्रूरो महादुःखसमन्वितः॥
21तस्य वाक्यस्य निधने पार्थ जातो हं मृगः। ततो मां शरणं प्राप्तं प्राह योगी महेश्वरः॥ अजरचामरश्चैव भविता दुःखवर्जितः। साम्यं ममास्तु ते सौख्यं युवयोर्वर्धतां क्रतुः॥
22अनुग्रहानेवमेष करोति भगवान् विभुः। परं धाता विधाता च सुखदुःखे च सर्वदा॥
23अचिन्त्य एष भगवान् कर्मणा मनसा गिरा। न मे तात युधिश्रेष्ठ विद्यया पण्डितः समः॥
24वासुदेवस्तदोवाच पुनर्मतिमतां वरः। सुवर्णाक्षो महादेवस्तपसा तोषितो मया॥
25ततोऽथ भगवानाह प्रीतो मां वै युधिष्ठिर। अर्थात् प्रियतरः कृष्ण मत्प्रसादाद् भविष्यसि॥
26अपराजितश्च युद्धेषु तेजश्चैवानलोपमम्। एवं सहस्रशश्चान्यान् महादेवो वरं ददौ॥
27मणिमन्थेऽथ शैले वै पुरा सम्पूजितो मया। वर्षायुतसहस्राणां सहस्रं शतमेव च॥
28ततो मां भगवान् प्रीत इदं वचनमब्रवीत्। वरं वृणीष्व भद्रं ते यस्ते मनसि वर्तते॥
29ततः प्रणम्य शिरसा इदं वचनमब्रुवम्। यदि प्रीतो महादेवो भक्त्या परमया प्रभुः॥ नित्यकालं तवेशान भक्तिर्भवतु मे स्थिरा। एवमस्त्विति भगवांस्तत्रोक्त्वान्तरधीयत॥
30जैगीषव्य उवाच ममाष्टगुणमैश्वर्यं दत्तं भगवता पुरा। यत्नेनान्येन बलिना वाराणस्यां युधिष्ठिर॥
31गर्ग उवाच चतुःषष्ट्यङ्गमददत् कलाज्ञानं ममाद्भुतम्। सरस्वत्यास्तटे तुष्टो मनोयज्ञेन पाण्डव॥
32तुल्यं मम सहस्रं तु सुतानां ब्रह्मवादिनाम्। आयुश्चैव सपुत्रस्य संवत्सरशतायुतम्॥
33पराशर उवाच प्रसाद्येह पुरा शर्वं मनसाचिन्तयं नृप। महातपा महातेजा महायोगी महायशाः॥ वेदव्यास: श्रियावासो ब्राह्मणः करुणान्वितः। अप्यसावीप्सितः पुत्रो मम स्याद् वै महेश्वरात्॥
34इति मत्वा हृदि मतं प्राह मां सुरसत्तमः। मयि सम्भावना यास्याः फलात्कृष्णोभविष्यति॥४२ सावर्णस्य मनोः सर्गे सप्तर्षिश्च भविष्यति। वेदानां च स वै वक्ता कुरुवंशकरस्तथा॥
35इतिहासस्य कर्ता च पुत्रस्ते जगतो हितः। भविष्यति महेन्द्रस्य दयितः स महामुनिः॥
36अजरचामरश्चैव पराशर सुतस्तव। एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत॥ युधिष्ठिर महायोगी वीर्यवानक्षयोऽव्ययः।
37मन्डव्य उवाच अचौरश्चौरशङ्कायां शूले भिन्नो ह्यहं तदा॥ तत्रस्थेन स्तुतो देवः प्राह मां वै नरेश्वर। मोक्षं प्राप्स्यसि शूलाच्च जीविष्यसि समार्बुदम्॥ रुजा शूलकृता चैव न ते विप्र भविष्यति।
38आधिभिर्व्याधिभिश्चैव वर्जितस्त्वं भविष्धसि॥ पादाच्चतुर्थात् सम्भूत आत्मा यस्मान्मुने तव। त्वं भविष्यस्यनुपमो जन्म वै सफलं कुरु॥
39तीर्थाभिषेकं सकलं त्वमविघ्नेन चाप्स्यसि। स्वर्गे चैवाक्षयं विप्र विदधामि तवोर्जितम्॥ एवमुक्त्वा भगवान् वरेण्यो वृषवाहनः। महेश्वरो महाराज कृत्तिवासा महाद्युतिः॥
40गालव उवाच सगणो दैवतश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत। विश्वामित्राभ्यनुज्ञातो ह्यहं पितरमागतः॥ अब्रवीन्मां ततो माता दुःखिता रुदती भृशम्। कौशिकेनाभ्यनुज्ञातं पुत्रं वेदविभूषितम्॥
41न तात तरुणं दान्तं पिता त्वां पश्यतेऽनघ। श्रुत्वा जनन्या वचनं निराशो गुरुदर्शने॥ नियतात्मा महादेवमपश्यं सोऽब्रवीच्च माम्। पिता माता च ते त्वं च पुत्र मृत्युविवर्जिताः॥
42भविष्यथ विश क्षिप्रं द्रष्टासि पितरं क्षये। अनुज्ञातो भगवता गृहं गत्वा युधिष्ठिर।॥
43अपश्यं पितरं तात इष्टिं कृत्वा विनिःसृतम्। उपस्पृश्य गृहीत्वेध्मं कुशांश्च शरणाकुरून्॥
44तान् विसृज्य च मां प्राह पिता सास्राविलेक्षणः। प्रणमन्तं परिष्वज्य मूर्युपाघ्राय पाण्डव॥
45वैशम्पायन उवाच दिष्ट्या दृष्टोऽसि मे पुत्र कृतविद्य इहागतः। एतान्यत्यद्भुतान्येव कर्माण्यथ महात्मनः॥
46प्रोक्तानि मुनिभिः श्रुत्वा विस्मयामास पाण्डवः। ततः कृष्णोऽब्रवीद् वाक्यं पुनर्मतिमतां वरः॥
47वासुदेव उवाच युधिष्ठिरं धर्मनिधि पुरुहूतपिवेश्वरः। उपमन्युर्मयि प्राह तपन्निव दिवाकरः॥ अशुभैः पापकर्माणो ये नराः कलुषीकृतः। ईशानं न प्रपद्यन्ते तमोराजसवृत्तयः॥
48ईश्वरं सम्प्रपद्यन्ते द्विजा भवितभावनाः। सर्वथा वर्तमानोऽपि यो भक्तः परमेश्वरे॥
49सदृशोऽरण्यवासीनां मुनीनां भावितात्मनाम्। ब्रह्मत्वं केशवत्वं वा शक्रत्वं वा सुरैः सह॥
50त्रैलोक्यस्याधिपत्यं वा तुष्टो रुद्रः प्रयच्छति। मनसापि शिवं तात ये प्रपद्यन्ति मानवाः॥
51विधूय सर्वपापानि देवैः सह वसन्ति ते। भित्त्वा भित्त्वा च कूलानि हत्वा सर्वमिदं जगत्॥
52यजेद् देवं विरूपाक्षं न स पापेन लिप्यते। सर्वलक्षणहीनोऽपि युक्तो वा सर्वपातकैः॥
53सर्वं तुदति तत्पापं भवयञ्छिवमात्मना। कीटपक्षिपतङ्गानां तिरश्चामपि केशव॥६८।
54महादेवप्रपन्नानां न भयं विद्यते क्वचित्। एवमेव महादेवं भक्ता ये मानवा भुवि॥
55न ते संसारवशगा इति मे निश्चिता मतिः। ततः कृष्णोऽब्रवीद् वाक्यं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्॥
56विष्णु उवाच आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च द्यौर्भूमिरापो वसवोऽथ विश्वे। धतार्यमा शुक्रबृहस्पती च रुद्राः ससाध्या वरुणोऽथ गोपः॥ ब्रह्मा शक्रो मारुतो ब्रह्म सत्यं वेदा यज्ञा दक्षिणा वेदवाहाः। सोमो यष्टा यच्च हव्यं हविश्व रक्षा दीक्षा संयमा ये च केचित्॥ स्वाहा वौषट् ब्राह्मणाः सौरभेयी धर्मे चायं कालचक्रं बलं च। यशो दमो बुद्धिमतां स्थितिश्च शुभाशुभं ये मुनयश्च सप्त॥ अग्र्या बुद्धिर्मनसा दर्शने च स्पर्शश्चाग्र्यः कर्मणां या च सिद्धिः। गणा देवानामूष्मपाः सोमपाच लेखाः सुयामास्तुषिता ब्रह्मकायाः॥ आभासुरा गन्धपा धूमपाश्च वाचा विरुद्धाश्च मनोविरुद्धाः। शुद्धाश्च निर्माणरताश्च देवाः स्पर्शाशना दर्शषा आज्यपाश्च॥ चिन्त्यद्योता ये च देवेषु मुख्या ये चाप्यन्ये देवताश्चाजमीढ। सुपर्णगन्धर्वपिशाचदानवा यक्षास्तथा चारणपन्नगाश्च ७६॥ स्थूलं सूक्ष्मं मृदु चाप्यसूक्ष्म दुःखं सुखं दुःखमनन्तरं च। सांख्यं योगं तत्पराणां परं च शर्वाज्जातं विद्धि यत् कीर्तितं मे॥ तत्सम्भूता भूतकृतो वरेण्या: सर्वे देवा भुवनस्यास्य गोपाः। आविश्यमां धरणीं येऽभ्यरक्षन् पुरातनी तस्य देवस्य सृष्टिम्॥
57विचिन्वन्तस्तपसा तन्स्थवीयः किंचित् तत्त्वं प्राणहेतोर्नतोऽस्मि। नाभिष्टुतो नः प्रभुरव्ययः सदा॥
58इमं स्तवं संनियतेन्द्रियश्च भूत्वा शुचिर्यः पुरुषः पठेत। अभग्नयोगो नियतो मासमेकं सम्प्राप्नुयादश्ोधे फलं यत्॥
59वेदान् कृत्स्नान् ब्राह्मणः प्राप्नुयात् तु जयेन्नृपः पार्थ महीं च कृत्स्नाम्। वैश्यो लाभं प्राप्नुयान्नैपुणं च शूद्रो गति प्रेत्य तथा सुखं च॥
60स्तवराजमिमं कृत्वा रुद्राय दधिरे मनः। सर्वदोषापहं पुण्यं पवित्रं च यशस्विनः॥
61यावन्त्यस्य शरीरेषु रोमकूपाणि भारत तावन्त्यब्दससहस्राणि स्वर्गे वसति मानवः॥
English
1Vaishampayana said After Vasudeva had stopped, the great, Yogin, viz., Krishna Dvaipayana, addressed Yudhishthira, saying, O son, recite this hymn consisting of the thousand and eight names of Mahadeva, and let Maheshvara be pleased with you.
2Formerly, O son, I was engaged in the practice of penances on the breast of the mountains of Meru for getting son. It is this very hymn that was recited by me.
3As the reward of this, I acquired the fruition of all my wishes, O son of Pandu! You will also by reciting this same hymn, get from Sharva the fruition of all your wishes.
4After this, Kapila, the Rishi who preached the doctrines of Sankhya, and who is honc ired by the gods themselves, said I adored Bhava with great devotion for many lives. The illustrious god at last became pleased with me and gave me knowledge which can help one in avoiding rebirth.
5After this, the Rishi named Charushirsha, that dear friend of Shakra and known also as Alambana's son and who is filled with mercy, said I in former days went to the mountains of Gokarna and sat myself to practise hard austerities for a hundred years. As the reward of those penances, I got from Sharva, O son of king Pandu, a hundred sons, all of whom were born without the agency of woman of wellcontrolled soul, conversant with righteousness, gifted with great splendour, free from disease and sorrow, and endued with lives extending for a hundred thousand years.
6Then the illustrious Valmiki, addressing Yudhishthira, said Once upon a time in course of a disputation, certain ascetics who possessed the Homafire condemned me as one guilty of Brahmanicide.
7As soon as they had condemned me as such, the sin of Brahmanicide, O Bharata, possessed me. I then, for purifying myself, sought the protection of the sinless Ishana who is irresistible in energy.
8I became purged of all my sins. That remover of all sorrows, viz., the destroyer of the triple city of the Asuras, said to me You will acquire great fame in the world.
9Then Jamadagni's son, that foremost of all pious persons, effulgent like the Sun in the midst of that assembly of Rishis said to the son of Kunti.
10I was possessed by the sin, O eldest son of Pandu, of Brahmanicide for having killed my brothers who were all learned Brahmanas. Purifying myself, I sought the protection, O king, of Mahadeva.
11I sang the praises of the great God by reciting his names. At this Bhava became pleased with me, and gave me battleaxe and many other celestial weapons.
12And he said to me you will be freed from sin and you will be invincible in battle. Death himself shall not succeed in overcoming you for you, will be freed from disease.
13Thus did the illustrious and crested god of auspicious form said this to me. Through the favour of that god of great intelligence I got all that He had said.
14Then Vishvamitra said I was formerly a Kshatriya. I paid my worship to Bhava with the desire of becoming a Brahmana. Through the favour of that great god I succeeded in getting the high status, that is so difficult to acquire, of a Brahmana.
15Then addressing the royal son of Pandu, the Rishi Asita Devala said Formerly O son of Kunti, through the curse of Shakra, all the merit of my pious deeds was destroyed. The power, Mahadeva kindly gave me back that merit together with great fame and a long life.
16The illustrious Rishi Gritsamada, the dear friend of Shakra, who resembled the celestial preceptor Brihaspati himself, addressing Yudhishthira of Ajamidha's race said.
17The inconceivable Shakra had formerly celebrated a sacrifice extending for a thousand years. While that sacrifice was going on, I was engaged by Shakra in reciting the Samans. Vasishtha, the son of that Manu who originated from the eyes of Brahman, came to that sacrifice and addressing me, said O foremost of twiceborn ones, the Rathantara is not being recited properly by you.
180 best of Brahmanas cease to acquire demerit by reading so faultily, and with the help of you understanding. do you read the Samans correctly. O you of wicked understanding why do you perpetrate such sin destructive of Sacrifice.
19Having said these words, the Rishi Vasishtha who was very wrathful, yielded to that passion and addressing me once more, said Be thou an animal shorn of intelligence, subject to grief, ever filled with fear, and an inhabitant of trackless forests destitute of both wind and water and abandoned by other animals. Do you thus pass ten thousand years with ten and eight hundred years in addition.
20That forest in which you will have to pass this time will be shorn of all holy tress and will, besides, be the haunt of Rurudeer and lions. Verily, you shall have to become a cruel deer plunged in excess of grief.
21As soon as he had said these words, O son of Pritha, I immediately became changed into a deer. I then sought the protection of Maheshvara. The great god said to me You will be freed from disease of every sort, and besides immortality shall be yo urs. You will never suffer from grief. Your friendship with Indra shall remain unchanged and left the sacrifices of both Indra and yourself multiply.
22The illustrious and puissant Mahadeva favours all creatures in this way. He is always the great dispenser and ordainer of the happiness and sorrow of all living creatures.
23That illustrious god is incapable of being comprehended in thought, word, or deed. O son, O you who are the best of warriors, there is none who is equal to me in learning.
24After this, Vasudeva, that foremost of all intelligent men, once more said Mahadeva of golden eyes was pleased by me with my penances.
25Pleased with me, O Yudhishthira, the illustrious god said to me You will, O Krishna, through my favour, become dearer to all person than riches which is coveted by all.
26You will be invincible in battle. Your energy shall be equal to that of Fire. Mahadeva gave me thousands of other boons at that time.
27In a former incarnation I worshipped Mahadeva on the Manimantha mountain for millions of years.
28Pleased with me, the illustrious god said to me those words Blessed be you, do you solicit boons you wish for.
29Bowing him I said these words I the powerful Mahadeva has been pleased with me, then let devotion to him be unchanged, O Ishana! This is the boon that I solicit. The great god said mc Be it so! and disappeared there and then.
30Jaigishavya said O Yudhishthira, formerly in the city of Varanasi, the powerful Mahadeva, finding me out, conferred upon me the eight attributes of sovereignty!
31Garga said O son of Pandu, pleased with me, on account of a mental sacrifice which had performed, the great God bestowed upon me, on the banks of the sacred river Sarasvati, that wonderful science, viz., the knowledge of Times, with its sixtyfour branches.
32He also conferred upon me a thousand solis, all possessed of equal merit and fully conversant with the Vedas. Through his favour their periods of life as also mine have become extended to ten millions of years.
33Parashara said Formerly I pleased Sarva, O king. I then cherished the desire of getting a son who would be endued with great ascetic merit, and superior energy, and addressed to high Yoga, that would acquire worldwide fame, arrange the Vedas and become the home of prosperity, that would be devoted to the Vedas and the Brahmans and be famous for mercy. Such a son was desired by me from Maheshvara.
34Knowing that this was the wish of my heart, that foremost of gods said to me through the fruition of that object of yours which you wish to get from me, you will have a son named Krishna. In that creation which shall be known after the name of SavarniManu, that son of yours shall be reckoned among the seven Rishis. He shall arrange the Vedas, and be the propagator of Kuru's race.
35He shall, besides, be the author of the ancient histories and do behoof to the world, Gifted with severe penances he shall, again be the dear friend of Shakra.
36Freed from all sorts diseases, that son of yours, O Parashara, shall besides be immortal! Having said these words, the great god disappeared there and then, Such is the good, O Yudhishthira, that I have got from that indestructible and immutable God,, gifted with the highest penances and supreme energy.
37Mandavya said Formerly, suspected wrongly of theft, I was impaled. I then worshipped the illustrious Mahadeva who said to me You shall soon be freed and live for millions of yours. The pangs due to imprisonment shall no be yours.
38You will also be freed from all sorts of affliction and disease. And since, O ascetic this body of yours has originated from the fourth foot of Dharma, (viz., Truth), you will be peerless on Earth. Do you make your life fruitful.
39You will, without any obstruction, be able to bathe in all the sacred waters of the Earth. And after the dissolution of your body, I shall, O learned Brahmana, ordain that you will enjoy the pure felicity of heaven eternally. Having said these words to me, the worshipful god having the bull for his carriage, viz., Maheshvara of peerless splendour and clad in animal skin, O king, disappeared there and then with all his companions.
40Galava said Formerly I studied from my preceptor Vishvamitra. Getting his permission I started for home the object of seeing; my father. My widowed mother stricken with sorrow and, weeping bitterly, said tu me Alas, your father will never see his son who, endued with Vedic knowledge, has been allowed by his preceptor to come home and who, having all the graces of youth, is endued with selfcontrol.
41Hearing these words of my mother, I became stricken with despair about seeing again my father. I then paid my adoration with a rapt soul to Maheshvara who, pleased with me, appeared before me and said Your father, your mother and yourself, O son, shall all be freed from death, Go quickly and enter your abode; you shall see your father there.
42Having got the permission of the illustrious god, I then went home, O Yudhishthira, and saw my father, O son, coming out after having finished his daily sacrifice.
43And he come out, having his hands a quantity of sacrificialfuel and Kusha grass and some fallen fruits. And he appeared to have already taken his daily food for he had washed himself properly.
44Throwing down those things from his hand, my father, with eyes, bathed in tears, raised me, for I had prostrated myself at his feet, and embracing me smelt my head, O son of Pandu, and said By good luck, O son, are you seen by me. You returned having acquired knowledge from your preceptor.
45Vaishampayana said Hearing these marvellous and most wonderful deeds of the great Mahadeva sung by the ascetics, the son of Pandu became amazed.
46Then Krishna that foremost of all intelligent persons, then spoke once more to Yudhishthira, that sea of virtue, like Vishnu speaking to Puruhuta.
47Vasudeva said Upamanyu, who appeared to shine like the sun, said to me Those sinful men who are sullied with impious deeds, do not succeed in attaining to Ishana. Having their nature sullied by the qualities of Darkness and Ignorance they can never approach the Supreme Deity. It is only those twiceborn persons who are of purified souls that succeed in attaining to the Supreme Deity.
48Even if a person enjoys every pleasure and luxury, yet if he be devoted to the Supreme Deity he is considered equal to hermits of purified souls.
49If Rudra be pleased with a person he can confer upon him the dignity of either Brahma or of Keshava or of Shakra with all the gods under him, or the sovereignty of the three worlds.
50Those men, O sire, who adore Bhava even mentally, succeed in freeing themselves from all sins and live in the celestial region with all the gods.
51A person who raises houses to their foundations and destroys tanks and lakes, indeed, who lays waste the entire universe, does not become stained with sin if he adores and worships the illustrious three eyed god.
52A person who is shorn of every auspicious mark and who is stained by every sin, destroys all his sins by meditating upon Shiva.
53Even worms, insects and birds, O Keshava, that devote themselves to Mahadeva are enabled to move about fearlessly.
54This is my belief that those men who devote themselves to Mahadeva become, forsooth, freed from rebirth.
55After this, Krishna again addressed Yudhishthira the son of Dharma in the following words.
56Vishnu said The Sun, the Moon, Wind, Fire, Heaven, Earth, the Vasus, the Vishvedevas, Datri, Aryaman Shukra, Brihaspati the Rudras, the Saddhyas, Varuna, Gopa, Brahman, Shakra, Maruts, the Upanishads that teach a knowledge of Brahma, Truth, the Vedas, the Sacrifices, Sacrificial Presents, Brahmanas reciting the Vedas, Soma, Sacrificer, the shares of the gods in sacrificial offerings, clarified butter poured in sacrifices, Raksha, Diksha, all kinds of restraints in the form of vows and fasts and rigid observances, Svaha, Vashat, the Brahmanas, the celestial cow, the foremost acts of piety, the wheel of Time, Strength, Fame, Selfcontrol, the Steadiness of all intelligent persons, all acts of goodness and otherwise, the seven Rishis, Understanding of the foremost order, all kinds of excellent touch, the success of all deeds, the various tribes of the celestials, those beings that drink heat, those that are drinkers of Soma, Likhas, Suyamas, Tushita, all creatures having Mantras for their bodies, Abhasuras those beings that live upon scents only, those that live upon vision only, those that control their speech, those that restrain their minds, the pure, they who are capable of assuming diverse forms through Yogapower, those celestials who live on touch those celestials who live on vision and those who live upon the butter poured in sacrifices, those beings who can create by their will the objects they require, they who are regarded as the foremost one among the celestials, and all the Other celestials O Ajamidha the Suparnas, the Gandharvas, the Pishachas the Danavas, the Yakslias, the Charanas, the snakes, all that is gross and all that is subtile, all that is soft and all that is not subtile, all sorrows and all joys all sorrow that comes after joy and all joy that comes after sorrow the Samkhya philosophy, Yoga and that which is above all objects regarded as foremost and very superior all adorable things, all the celestials and all the protectors of the universe who entering into the physical forces sustain and uphold this arcient creation of that of that illustrious Deity have originated from that creator of all creatures.
57All that I have mentioned is grosser than what the wise think of with the help of Penances. Indeed, that subtile Brahma is the cause of life. I bow respectfully to it. Let that immutable and indestructible Lord, always worshipped by us, grant us desirable boons.
58That person who, governing his senses and purifying himself, recites this hymn, continually for his vow, for one month, succeeds in acquiring the merit of a Horsesacrifices.
59By reciting this hymn the Brahmana succeeds in acquiring all the Vedas; the Kshatriya becomes crowned with victory, O son of Pritha; the Vaishya, in acquiring riches and cleverness; and the Shudra, in acquiring happiness here and a good end hereafter.
60By reciting the best of hyinns that can cleanse every sin and that is highly sacred and purifying, highly illustrious persons set their hearts on Rudra.
61A man by reciting this best of hymns succeeds in living in the celestial region for as many years as there are pores in his body.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — वासुदेव के मौन हो जाने पर उन महान् योगी कृष्ण द्वैपायन (व्यास) ने युधिष्ठिर को सम्बोधित करके कहा — हे पुत्र, महादेव के एक सहस्र आठ नामों वाले इस स्तोत्र का पाठ करो, और महेश्वर तुम पर प्रसन्न हों।
2हे पुत्र, पूर्वकाल में मैं पुत्र की प्राप्ति के लिए मेरु पर्वत के वक्षःस्थल पर तपस्या में संलग्न था। मेरे द्वारा इसी स्तोत्र का पाठ किया गया था।
3हे पाण्डुपुत्र, इसके फलस्वरूप मुझे अपनी समस्त कामनाओं की सिद्धि प्राप्त हुई। तुम भी इसी स्तोत्र का पाठ करके शर्व (शिव) से अपनी समस्त कामनाओं की सिद्धि प्राप्त करोगे।
4इसके पश्चात् सांख्य के सिद्धान्तों का उपदेश करने वाले तथा स्वयं देवताओं द्वारा भी सम्मानित ऋषि कपिल ने कहा — मैंने अनेक जन्मों तक महान् भक्ति से भव (शिव) की आराधना की। अन्ततः वे भगवान् मुझ पर प्रसन्न हुए और उन्होंने मुझे वह ज्ञान दिया जो पुनर्जन्म से बचने में सहायक होता है।
5इसके पश्चात् शक्र के प्रिय मित्र, आलम्बन के पुत्र नाम से भी विख्यात तथा करुणा से परिपूर्ण चारुशीर्ष नामक ऋषि ने कहा — मैं पूर्वकाल में गोकर्ण के पर्वतों पर गया और सौ वर्षों तक कठोर तपस्या करने बैठ गया। हे राजा पाण्डु के पुत्र, उस तपस्या के फलस्वरूप मुझे शर्व से सौ पुत्र प्राप्त हुए, जो सब स्त्री के माध्यम के बिना उत्पन्न हुए थे, संयतात्मा थे, धर्म के ज्ञाता थे, महान् तेज से सम्पन्न थे, रोग और शोक से रहित थे, तथा एक लाख वर्ष तक विस्तृत आयु से युक्त थे।
6तदनन्तर भगवान् वाल्मीकि ने युधिष्ठिर को सम्बोधित करके कहा — एक समय किसी विवाद के प्रसंग में होमाग्नि रखने वाले कुछ तपस्वियों ने मुझे ब्रह्महत्या का दोषी ठहराया।
7हे भरतवंशी, ज्यों ही उन्होंने मुझे वैसा दोषी ठहराया, त्यों ही ब्रह्महत्या का पाप मुझ पर आ लगा। तब मैंने अपने को शुद्ध करने के लिए निष्पाप तथा अप्रतिहत तेज वाले ईशान की शरण ली।
8मैं अपने समस्त पापों से मुक्त हो गया। समस्त शोकों को हरने वाले उन असुरों की त्रिपुरी के संहारक ने मुझसे कहा — तुम संसार में महान् कीर्ति प्राप्त करोगे।
9तदनन्तर समस्त धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, उस ऋषिसभा के मध्य सूर्य के समान देदीप्यमान जमदग्निपुत्र (परशुराम) ने कुन्तीपुत्र से कहा।
10हे पाण्डु के ज्येष्ठ पुत्र, अपने उन भाइयों का वध करने के कारण, जो सब विद्वान् ब्राह्मण थे, मुझ पर ब्रह्महत्या का पाप लगा। हे राजन्, अपने को शुद्ध करने के लिए मैंने महादेव की शरण ली।
11मैंने उन महादेव के नामों का उच्चारण करके उनकी स्तुति की। इससे भव मुझ पर प्रसन्न हुए और उन्होंने मुझे परशु तथा अन्य अनेक दिव्य अस्त्र प्रदान किए।
12और उन्होंने मुझसे कहा — तुम पाप से मुक्त हो जाओगे और युद्ध में अजेय रहोगे। स्वयं मृत्यु भी तुम्हें परास्त करने में समर्थ न होगी, क्योंकि तुम रोग से मुक्त रहोगे।
13इस प्रकार उन भगवान् जटाजूटधारी मंगलमय रूप वाले देव ने मुझसे यह कहा। उन महाबुद्धिमान् देव की कृपा से मुझे वह सब प्राप्त हुआ जो उन्होंने कहा था।
14तदनन्तर विश्वामित्र ने कहा — मैं पहले क्षत्रिय था। ब्राह्मण होने की इच्छा से मैंने भव की उपासना की। उन महादेव की कृपा से मैं ब्राह्मणत्व का वह उच्च पद प्राप्त करने में सफल हुआ, जो अत्यन्त दुर्लभ है।
15तदनन्तर पाण्डु के राजपुत्र को सम्बोधित करके ऋषि असित देवल ने कहा — हे कुन्तीपुत्र, पूर्वकाल में शक्र के शाप से मेरे पुण्यकर्मों का समस्त फल नष्ट हो गया था। तब महादेव ने कृपापूर्वक वह पुण्य मुझे महान् यश तथा दीर्घ आयु के सहित लौटा दिया।
16शक्र के प्रिय मित्र, साक्षात् देवगुरु बृहस्पति के समान भगवान् ऋषि गृत्समद ने अजमीढ़वंशी युधिष्ठिर को सम्बोधित करके कहा।
17अचिन्त्य शक्र ने पूर्वकाल में एक सहस्र वर्षों तक चलने वाला यज्ञ किया था। जब वह यज्ञ चल रहा था, तब शक्र ने मुझे सामों का गान करने में नियुक्त किया। ब्रह्मा के नेत्रों से उत्पन्न हुए उन मनु के पुत्र वसिष्ठ उस यज्ञ में आए और मुझे सम्बोधित करके बोले — हे द्विजश्रेष्ठ, तुम्हारे द्वारा रथन्तर का ठीक-ठीक पाठ नहीं हो रहा है।
18हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, इस प्रकार त्रुटिपूर्ण पाठ करके पाप अर्जित करना बन्द करो, और अपनी बुद्धि की सहायता से सामों का शुद्ध पाठ करो। हे दुर्बुद्धे, तुम यज्ञ का विनाश करने वाला ऐसा पाप क्यों कर रहे हो?
19ये वचन कहकर अत्यन्त क्रोधित ऋषि वसिष्ठ ने उस क्रोध के वशीभूत होकर मुझसे पुनः कहा — तुम बुद्धिहीन पशु हो जाओ, शोक के अधीन, सदा भय से भरे हुए, तथा वायु और जल दोनों से रहित एवं अन्य पशुओं द्वारा त्यागे हुए निर्जन वनों के निवासी बनो। इस प्रकार तुम दस सहस्र वर्ष और उनके ऊपर अठारह सौ वर्ष व्यतीत करो।
20जिस वन में तुम्हें यह काल बिताना होगा, वह समस्त पवित्र वृक्षों से रहित होगा और इसके अतिरिक्त रुरु मृगों तथा सिंहों का आश्रय होगा। निश्चय ही तुम्हें अत्यधिक शोक में डूबा हुआ एक क्रूर मृग बनना होगा।
21हे पृथापुत्र, ये वचन कहते ही मैं तत्काल मृग में बदल गया। तब मैंने महेश्वर की शरण ली। उन महादेव ने मुझसे कहा — तुम प्रत्येक प्रकार के रोग से मुक्त रहोगे, और इसके अतिरिक्त अमरत्व भी तुम्हारा होगा। तुम्हें कभी शोक नहीं होगा। इन्द्र के साथ तुम्हारी मित्रता अटूट बनी रहेगी, और इन्द्र तथा तुम — दोनों के यज्ञ बढ़ते रहें।
22भगवान् एवं पराक्रमी महादेव इसी प्रकार समस्त प्राणियों पर अनुग्रह करते हैं। वे ही सदा समस्त जीवों के सुख और दुःख के महान् विधाता और नियन्ता हैं।
23वे भगवान् मन, वाणी अथवा कर्म से समझे जाने योग्य नहीं हैं। हे पुत्र, हे योद्धाओं में श्रेष्ठ, विद्या में मेरे समान कोई नहीं है।
24इसके पश्चात् समस्त बुद्धिमानों में श्रेष्ठ वासुदेव ने पुनः कहा — स्वर्ण के समान नेत्रों वाले महादेव मेरी तपस्या से प्रसन्न हुए थे।
25हे युधिष्ठिर, मुझ पर प्रसन्न होकर उन भगवान् ने मुझसे कहा — हे कृष्ण, मेरी कृपा से तुम समस्त जनों को उस धन से भी अधिक प्रिय हो जाओगे, जिसकी सब कामना करते हैं।
26तुम युद्ध में अजेय रहोगे। तुम्हारा तेज अग्नि के तेज के समान होगा। महादेव ने उस समय मुझे सहस्रों अन्य वर भी दिए।
27पूर्व जन्म में मैंने मणिमन्थ पर्वत पर करोड़ों वर्षों तक महादेव की उपासना की थी।
28मुझ पर प्रसन्न होकर उन भगवान् ने मुझसे वे वचन कहे — तुम्हारा कल्याण हो, तुम जिन वरों की इच्छा करते हो, उनकी याचना करो।
29उन्हें प्रणाम करके मैंने ये वचन कहे — यदि पराक्रमी महादेव मुझ पर प्रसन्न हुए हैं, तो हे ईशान, उनके प्रति मेरी भक्ति अटल बनी रहे। यही वह वर है जिसकी मैं याचना करता हूँ। उन महादेव ने मुझसे कहा — ऐसा ही हो! और वे वहीं उसी क्षण अन्तर्धान हो गए।
30जैगीषव्य ने कहा — हे युधिष्ठिर, पूर्वकाल में वाराणसी नगरी में पराक्रमी महादेव ने मुझे खोज निकालकर मुझे ऐश्वर्य के आठ गुण (अष्ट सिद्धियाँ) प्रदान किए।
31गर्ग ने कहा — हे पाण्डुपुत्र, मैंने जो मानस यज्ञ किया था, उससे प्रसन्न होकर उन महादेव ने पवित्र सरस्वती नदी के तट पर मुझे वह अद्भुत विद्या प्रदान की, अर्थात् काल का ज्ञान (ज्योतिष), जो चौंसठ शाखाओं से युक्त है।
32उन्होंने मुझे एक सहस्र पुत्र भी प्रदान किए, जो सब समान गुणों से सम्पन्न और वेदों के पूर्ण ज्ञाता थे। उनकी कृपा से उन पुत्रों की तथा मेरी भी आयु एक करोड़ वर्ष तक विस्तृत हो गई।
33पराशर ने कहा — हे राजन्, पूर्वकाल में मैंने शर्व को प्रसन्न किया। तब मैंने ऐसा पुत्र पाने की इच्छा की जो महान् तपोबल तथा उत्कृष्ट तेज से सम्पन्न हो, उच्च योग में निरत हो, जो संसारव्यापी कीर्ति प्राप्त करे, वेदों का विभाजन करे और समृद्धि का आश्रय बने, जो वेदों तथा ब्राह्मणों के प्रति समर्पित हो और करुणा के लिए विख्यात हो। ऐसे ही पुत्र की कामना मैंने महेश्वर से की।
34मेरे हृदय की यह इच्छा जानकर उन देवश्रेष्ठ ने मुझसे कहा — मुझसे तुम जिस वस्तु की प्राप्ति चाहते हो, उसकी सिद्धि से तुम्हें कृष्ण नामक एक पुत्र होगा। सावर्णि मनु के नाम से विख्यात होने वाली उस सृष्टि में तुम्हारा वह पुत्र सप्तर्षियों में गिना जाएगा। वह वेदों का विभाजन करेगा और कुरुवंश का प्रवर्तक होगा।
35इसके अतिरिक्त वह प्राचीन इतिहासों का रचयिता होगा और संसार का उपकार करेगा। कठोर तपस्या से सम्पन्न वह पुनः शक्र का प्रिय मित्र होगा।
36हे पराशर, तुम्हारा वह पुत्र समस्त प्रकार के रोगों से मुक्त तथा अमर भी होगा! ये वचन कहकर वे महादेव वहीं उसी क्षण अन्तर्धान हो गए। हे युधिष्ठिर, यही वह कल्याण है जो मैंने उन अविनाशी और अपरिवर्तनीय, परम तपस्या तथा सर्वोच्च तेज से सम्पन्न देव से प्राप्त किया।
37माण्डव्य ने कहा — पूर्वकाल में चोरी के मिथ्या सन्देह में मुझे शूली पर चढ़ाया गया। तब मैंने भगवान् महादेव की उपासना की, जिन्होंने मुझसे कहा — तुम शीघ्र ही मुक्त हो जाओगे और करोड़ों वर्ष जीवित रहोगे। बन्धन के कारण होने वाली पीड़ा तुम्हें नहीं होगी।
38तुम समस्त प्रकार के क्लेश और रोग से भी मुक्त रहोगे। और हे तपस्वी, चूँकि तुम्हारा यह शरीर धर्म के चतुर्थ चरण (अर्थात् सत्य) से उत्पन्न हुआ है, इसलिए तुम पृथ्वी पर अद्वितीय होगे। तुम अपने जीवन को सफल करो।
39तुम बिना किसी बाधा के पृथ्वी के समस्त पवित्र जलों में स्नान कर सकोगे। और हे विद्वान् ब्राह्मण, तुम्हारे शरीर के त्याग के पश्चात् मैं यह विधान करूँगा कि तुम नित्य स्वर्ग के शुद्ध सुख का भोग करोगे। हे राजन्, मुझसे ये वचन कहकर वृषभवाहन पूजनीय देव, अर्थात् अनुपम तेज वाले तथा मृगचर्म धारण किए हुए महेश्वर, अपने समस्त पार्षदों सहित वहीं उसी क्षण अन्तर्धान हो गए।
40गालव ने कहा — पूर्वकाल में मैंने अपने गुरु विश्वामित्र से अध्ययन किया। उनकी अनुमति पाकर मैं अपने पिता के दर्शन के उद्देश्य से घर के लिए चला। शोक से पीड़ित तथा फूट-फूटकर रोती हुई मेरी विधवा माता ने मुझसे कहा — हाय, तुम्हारे पिता अपने उस पुत्र को कभी न देख सकेंगे जो वेदज्ञान से सम्पन्न है, जिसे गुरु ने घर आने की अनुमति दी है, और जो यौवन के समस्त सौन्दर्य से युक्त होते हुए भी संयमशील है।
41अपनी माता के ये वचन सुनकर मैं अपने पिता को पुनः देख पाने के विषय में निराशा से भर गया। तब मैंने एकाग्र चित्त से महेश्वर की आराधना की, जो मुझ पर प्रसन्न होकर मेरे सम्मुख प्रकट हुए और बोले — हे पुत्र, तुम्हारे पिता, तुम्हारी माता और तुम स्वयं — सब मृत्यु से मुक्त होगे। शीघ्र जाओ और अपने घर में प्रवेश करो; तुम वहाँ अपने पिता को देखोगे।
42हे युधिष्ठिर, उन भगवान् की अनुमति पाकर मैं घर गया और हे पुत्र, मैंने अपने पिता को अपना नित्य यज्ञ समाप्त करके बाहर आते हुए देखा।
43वे हाथ में यज्ञ की समिधाओं तथा कुश की एक राशि और कुछ गिरे हुए फल लिए बाहर आए। और ऐसा प्रतीत होता था कि वे अपना नित्य भोजन कर चुके हैं, क्योंकि उन्होंने भली भाँति स्नान कर लिया था।
44हे पाण्डुपुत्र, हाथ से उन वस्तुओं को नीचे रखकर अश्रुपूरित नेत्रों से मेरे पिता ने मुझे उठाया, क्योंकि मैं उनके चरणों में गिर पड़ा था, और मुझे गले लगाकर मेरा मस्तक सूँघा और कहा — हे पुत्र, बड़े सौभाग्य से आज मैं तुम्हें देख रहा हूँ। तुम अपने गुरु से विद्या प्राप्त करके लौटे हो।
45वैशम्पायन ने कहा — तपस्वियों द्वारा गाए गए महादेव के इन आश्चर्यजनक तथा परम अद्भुत कर्मों को सुनकर पाण्डुपुत्र विस्मित हो गए।
46तदनन्तर समस्त बुद्धिमानों में श्रेष्ठ कृष्ण ने पुनः धर्म के समुद्र युधिष्ठिर से इस प्रकार कहा, मानो विष्णु पुरुहूत (इन्द्र) से कह रहे हों।
47वासुदेव ने कहा — सूर्य के समान देदीप्यमान प्रतीत होने वाले उपमन्यु ने मुझसे कहा — जो पापी मनुष्य अधर्ममय कर्मों से कलुषित हैं, वे ईशान को प्राप्त करने में समर्थ नहीं होते। तमोगुण और अज्ञान से अपना स्वभाव मलिन कर लेने के कारण वे परमदेव के समीप कभी नहीं पहुँच सकते। केवल वे ही द्विज परमदेव को प्राप्त करने में सफल होते हैं जिनकी आत्मा शुद्ध है।
48यदि कोई मनुष्य समस्त सुख और विलास का भोग करता हो, तथापि यदि वह परमदेव के प्रति समर्पित है, तो वह शुद्धात्मा तपस्वियों के समान ही माना जाता है।
49यदि रुद्र किसी पुरुष पर प्रसन्न हो जाएँ, तो वे उसे ब्रह्मा का, अथवा केशव का, अथवा अपने अधीन समस्त देवताओं सहित शक्र का पद, अथवा तीनों लोकों का आधिपत्य प्रदान कर सकते हैं।
50हे आर्य, जो मनुष्य मन से भी भव की आराधना करते हैं, वे समस्त पापों से मुक्त हो जाते हैं और समस्त देवताओं के साथ स्वर्गलोक में निवास करते हैं।
51जो पुरुष घरों को उनकी नींव तक ढा देता है और तालाबों तथा सरोवरों का विनाश करता है, वस्तुतः जो समस्त विश्व को उजाड़ देता है, वह भी यदि भगवान् त्रिनेत्र देव की आराधना और पूजा करता है तो पाप से लिप्त नहीं होता।
52जो पुरुष प्रत्येक शुभ लक्षण से रहित है और प्रत्येक पाप से कलंकित है, वह शिव का ध्यान करके अपने समस्त पापों का नाश कर देता है।
53हे केशव, कीट, पतंग और पक्षी भी, जो अपने को महादेव के प्रति समर्पित कर देते हैं, निर्भय होकर विचरण करने में समर्थ हो जाते हैं।
54मेरा यह विश्वास है कि जो मनुष्य अपने को महादेव के प्रति समर्पित कर देते हैं, वे निश्चय ही पुनर्जन्म से मुक्त हो जाते हैं।
55इसके पश्चात् कृष्ण ने पुनः धर्मपुत्र युधिष्ठिर को इन शब्दों में सम्बोधित किया।
56विष्णु ने कहा — सूर्य, चन्द्रमा, वायु, अग्नि, आकाश, पृथ्वी, वसुगण, विश्वेदेव, धाता, अर्यमा, शुक्र, बृहस्पति, रुद्रगण, साध्यगण, वरुण, गोप, ब्रह्मा, शक्र, मरुद्गण, ब्रह्मज्ञान का उपदेश करने वाले उपनिषद्, सत्य, वेद, यज्ञ, यज्ञ की दक्षिणा, वेदपाठी ब्राह्मण, सोम, यजमान, यज्ञ की आहुतियों में देवताओं के भाग, यज्ञ में डाला हुआ घृत, रक्षा, दीक्षा, व्रत, उपवास तथा कठोर नियमों के रूप में समस्त प्रकार के संयम, स्वाहा, वषट्, ब्राह्मणगण, कामधेनु, श्रेष्ठ धर्मकर्म, कालचक्र, बल, यश, आत्मसंयम, समस्त बुद्धिमानों की स्थिरता, शुभ तथा अशुभ समस्त कर्म, सप्तर्षिगण, श्रेष्ठ कोटि की बुद्धि, समस्त प्रकार के उत्तम स्पर्श, समस्त कर्मों की सिद्धि, देवताओं के विविध गण, ऊष्मा का पान करने वाले प्राणी, सोमपान करने वाले, लिख, सुयाम, तुषित, मन्त्र ही जिनका शरीर है ऐसे समस्त प्राणी, आभासुर, केवल गन्ध पर जीने वाले प्राणी, केवल दर्शन पर जीने वाले, वाणी का संयम करने वाले, मन का निग्रह करने वाले, शुद्धचित्त जन, योगबल से नाना रूप धारण करने में समर्थ जन, स्पर्श पर जीने वाले देवता, दर्शन पर जीने वाले देवता तथा यज्ञ में डाले गए घृत पर जीने वाले देवता, इच्छामात्र से अपनी अभीष्ट वस्तुओं की सृष्टि कर सकने वाले प्राणी, देवताओं में श्रेष्ठ माने जाने वाले, तथा अन्य समस्त देवता — हे अजमीढ़ — सुपर्ण, गन्धर्व, पिशाच, दानव, यक्ष, चारण, सर्प, समस्त स्थूल और समस्त सूक्ष्म, समस्त कोमल और जो सूक्ष्म नहीं है वह सब, समस्त दुःख और समस्त सुख, सुख के पश्चात् आने वाला समस्त दुःख और दुःख के पश्चात् आने वाला समस्त सुख, सांख्य दर्शन, योग तथा जो श्रेष्ठ और अत्यन्त उत्कृष्ट माने जाने वाले समस्त पदार्थों से भी ऊपर है, समस्त पूजनीय वस्तुएँ, समस्त देवता तथा विश्व के समस्त रक्षक, जो भौतिक शक्तियों में प्रविष्ट होकर उन भगवान् की इस प्राचीन सृष्टि को धारण और पोषण करते हैं — ये सब उन्हीं समस्त प्राणियों के स्रष्टा से उत्पन्न हुए हैं।
57मैंने जिन सबका उल्लेख किया है, वे सब उस तत्त्व से स्थूल हैं जिसका चिन्तन विद्वान् तपस्या की सहायता से करते हैं। निश्चय ही वह सूक्ष्म ब्रह्म ही जीवन का कारण है। मैं उसे आदरपूर्वक प्रणाम करता हूँ। हमारे द्वारा सदा पूजित वे अपरिवर्तनीय और अविनाशी भगवान् हमें अभीष्ट वर प्रदान करें।
58जो पुरुष अपनी इन्द्रियों का संयम करके और अपने को शुद्ध करके एक मास तक व्रतपूर्वक निरन्तर इस स्तोत्र का पाठ करता है, वह अश्वमेध यज्ञों का पुण्य प्राप्त करने में सफल होता है।
59हे पृथापुत्र, इस स्तोत्र का पाठ करने से ब्राह्मण समस्त वेदों की प्राप्ति में सफल होता है; क्षत्रिय विजय से मण्डित होता है; वैश्य धन और चातुर्य प्राप्त करता है; तथा शूद्र इस लोक में सुख और परलोक में उत्तम गति प्राप्त करता है।
60प्रत्येक पाप को धो सकने वाले तथा परम पवित्र और शुद्धिकारक इस श्रेष्ठ स्तोत्र का पाठ करके परम यशस्वी पुरुष अपना हृदय रुद्र में लगा देते हैं।
61इस श्रेष्ठ स्तोत्र का पाठ करके मनुष्य अपने शरीर में जितने रोमकूप हैं, उतने वर्षों तक स्वर्गलोक में निवास करने में सफल होता है।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — वासुदेव मौन भएपछि ती महान् योगी कृष्ण द्वैपायन (व्यास)ले युधिष्ठिरलाई सम्बोधन गर्दै भने — हे पुत्र, महादेवका एक हजार आठ नाम भएको यस स्तोत्रको पाठ गर, र महेश्वर तिमीसँग प्रसन्न होऊन्।
2हे पुत्र, पूर्वकालमा म पुत्रको प्राप्तिका लागि मेरु पर्वतको वक्षःस्थलमा तपस्यामा संलग्न थिएँ। मबाट यसै स्तोत्रको पाठ गरिएको थियो।
3हे पाण्डुपुत्र, यसको फलस्वरूप मलाई आफ्ना सम्पूर्ण कामनाको सिद्धि प्राप्त भयो। तिमीले पनि यसै स्तोत्रको पाठ गरेर शर्व (शिव)बाट आफ्ना सम्पूर्ण कामनाको सिद्धि प्राप्त गर्नेछौ।
4यसपछि साङ्ख्यका सिद्धान्तको उपदेश गर्ने तथा स्वयं देवताहरूबाट पनि सम्मानित ऋषि कपिलले भने — मैले अनेक जन्मसम्म महान् भक्तिले भव (शिव)को आराधना गरेँ। अन्ततः ती भगवान् ममाथि प्रसन्न भए र उनले मलाई त्यो ज्ञान दिए जो पुनर्जन्मबाट जोगिन सहायक हुन्छ।
5यसपछि शक्रका प्रिय मित्र, आलम्बनका पुत्र नामले पनि विख्यात तथा करुणाले परिपूर्ण चारुशीर्ष नामक ऋषिले भने — म पूर्वकालमा गोकर्णका पर्वतमा गएँ र सय वर्षसम्म कठोर तपस्या गर्न बसेँ। हे राजा पाण्डुका पुत्र, त्यस तपस्याको फलस्वरूप मैले शर्वबाट सय पुत्र प्राप्त गरेँ, जो सबै स्त्रीको माध्यमविना उत्पन्न भएका थिए, संयतात्मा थिए, धर्मका ज्ञाता थिए, महान् तेजले सम्पन्न थिए, रोग र शोकबाट रहित थिए, तथा एक लाख वर्षसम्म विस्तृत आयुले युक्त थिए।
6त्यसपछि भगवान् वाल्मीकिले युधिष्ठिरलाई सम्बोधन गर्दै भने — एक समय कुनै विवादको प्रसङ्गमा होमाग्नि राख्ने केही तपस्वीहरूले मलाई ब्रह्महत्याको दोषी ठहराए।
7हे भरतवंशी, जसै उनीहरूले मलाई त्यस्तो दोषी ठहराए, त्यसै ब्रह्महत्याको पाप ममाथि आइलाग्यो। तब मैले आफूलाई शुद्ध पार्नका लागि निष्पाप तथा अप्रतिहत तेज भएका ईशानको शरण लिएँ।
8म आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त भएँ। सम्पूर्ण शोक हरण गर्ने ती असुरहरूको त्रिपुरीका संहारकले मलाई भने — तिमीले संसारमा महान् कीर्ति प्राप्त गर्नेछौ।
9त्यसपछि सम्पूर्ण धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ, त्यस ऋषिसभाको बीचमा सूर्यजस्तै देदीप्यमान जमदग्निपुत्र (परशुराम)ले कुन्तीपुत्रलाई भने।
10हे पाण्डुका ज्येष्ठ पुत्र, आफ्ना ती दाजुभाइको वध गरेको कारणले, जो सबै विद्वान् ब्राह्मण थिए, ममाथि ब्रह्महत्याको पाप लाग्यो। हे राजन्, आफूलाई शुद्ध पार्नका लागि मैले महादेवको शरण लिएँ।
11मैले ती महादेवका नामको उच्चारण गरेर उनको स्तुति गरेँ। यसबाट भव ममाथि प्रसन्न भए र उनले मलाई परशु तथा अन्य अनेक दिव्य अस्त्र प्रदान गरे।
12र उनले मलाई भने — तिमी पापबाट मुक्त हुनेछौ र युद्धमा अजेय रहनेछौ। स्वयं मृत्यु पनि तिमीलाई परास्त गर्न सफल हुनेछैन, किनभने तिमी रोगबाट मुक्त रहनेछौ।
13यसरी ती भगवान् जटाजूटधारी मङ्गलमय रूप भएका देवले मलाई यो भने। ती महाबुद्धिमान् देवको कृपाले मलाई त्यो सबै प्राप्त भयो जो उनले भनेका थिए।
14त्यसपछि विश्वामित्रले भने — म पहिले क्षत्रिय थिएँ। ब्राह्मण हुने इच्छाले मैले भवको उपासना गरेँ। ती महादेवको कृपाले म ब्राह्मणत्वको त्यो उच्च पद प्राप्त गर्न सफल भएँ, जो अत्यन्त दुर्लभ छ।
15त्यसपछि पाण्डुका राजपुत्रलाई सम्बोधन गर्दै ऋषि असित देवलले भने — हे कुन्तीपुत्र, पूर्वकालमा शक्रको श्रापले मेरा पुण्यकर्मको सम्पूर्ण फल नष्ट भएको थियो। तब महादेवले कृपापूर्वक त्यो पुण्य मलाई महान् यश तथा दीर्घ आयुसहित फिर्ता दिए।
16शक्रका प्रिय मित्र, साक्षात् देवगुरु बृहस्पतिजस्तै भगवान् ऋषि गृत्समदले अजमीढवंशी युधिष्ठिरलाई सम्बोधन गर्दै भने।
17अचिन्त्य शक्रले पूर्वकालमा एक हजार वर्षसम्म चल्ने यज्ञ गरेका थिए। जब त्यो यज्ञ चलिरहेको थियो, तब शक्रले मलाई सामहरूको गान गर्नमा नियुक्त गरे। ब्रह्माका नेत्रबाट उत्पन्न भएका ती मनुका पुत्र वसिष्ठ त्यस यज्ञमा आए र मलाई सम्बोधन गर्दै भने — हे द्विजश्रेष्ठ, तिमीबाट रथन्तरको ठीक-ठीक पाठ भइरहेको छैन।
18हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, यसरी त्रुटिपूर्ण पाठ गरेर पाप आर्जन गर्न छोड, र आफ्नो बुद्धिको सहायताले सामहरूको शुद्ध पाठ गर। हे दुर्बुद्धि, तिमी यज्ञको विनाश गर्ने यस्तो पाप किन गरिरहेका छौ?
19यी वचन भनेर अत्यन्त क्रोधित ऋषि वसिष्ठले त्यस क्रोधको वशमा परेर मलाई फेरि भने — तिमी बुद्धिहीन पशु होऊ, शोकको अधीनमा, सधैँ भयले भरिएका, तथा वायु र जल दुवैबाट रहित एवं अन्य पशुहरूले त्यागेका निर्जन वनका निवासी बन। यसरी तिमी दस हजार वर्ष र त्यसमाथि अठार सय वर्ष व्यतीत गर।
20जुन वनमा तिमीले यो काल बिताउनुपर्नेछ, त्यो सम्पूर्ण पवित्र वृक्षबाट रहित हुनेछ र यसबाहेक रुरु मृग तथा सिंहहरूको आश्रय हुनेछ। निश्चय नै तिमीले अत्यधिक शोकमा डुबेको एउटा क्रूर मृग बन्नुपर्नेछ।
21हे पृथापुत्र, यी वचन भन्नासाथ म तत्काल मृगमा परिणत भएँ। तब मैले महेश्वरको शरण लिएँ। ती महादेवले मलाई भने — तिमी हरेक प्रकारको रोगबाट मुक्त रहनेछौ, र यसबाहेक अमरत्व पनि तिम्रो हुनेछ। तिमीलाई कहिल्यै शोक हुनेछैन। इन्द्रसँग तिम्रो मित्रता अटुट रहनेछ, र इन्द्र तथा तिमी — दुवैका यज्ञ बढ्दै जाऊन्।
22भगवान् एवं पराक्रमी महादेवले यसै प्रकारले सम्पूर्ण प्राणीमाथि अनुग्रह गर्दछन्। उनी नै सधैँ सम्पूर्ण जीवका सुख र दुःखका महान् विधाता र नियन्ता हुन्।
23ती भगवान् मन, वाणी अथवा कर्मबाट बुझ्न योग्य छैनन्। हे पुत्र, हे योद्धाहरूमा श्रेष्ठ, विद्यामा मेरो समान कोही छैन।
24यसपछि सम्पूर्ण बुद्धिमानहरूमा श्रेष्ठ वासुदेवले फेरि भने — सुनजस्ता नेत्र भएका महादेव मेरो तपस्याबाट प्रसन्न भएका थिए।
25हे युधिष्ठिर, ममाथि प्रसन्न भएर ती भगवान्ले मलाई भने — हे कृष्ण, मेरो कृपाले तिमी सम्पूर्ण जनलाई त्यो धनभन्दा पनि प्रिय हुनेछौ, जसको सबैले कामना गर्दछन्।
26तिमी युद्धमा अजेय रहनेछौ। तिम्रो तेज अग्निको तेजजस्तै हुनेछ। महादेवले त्यस समय मलाई हजारौँ अन्य वर पनि दिए।
27पूर्व जन्ममा मैले मणिमन्थ पर्वतमा करोडौँ वर्षसम्म महादेवको उपासना गरेको थिएँ।
28ममाथि प्रसन्न भएर ती भगवान्ले मलाई ती वचन भने — तिम्रो कल्याण होस्, तिमीले जुन वरको इच्छा गर्दछौ, तिनको याचना गर।
29उनलाई प्रणाम गरेर मैले यी वचन भनेँ — यदि पराक्रमी महादेव ममाथि प्रसन्न हुनुभएको छ भने, हे ईशान, उहाँप्रति मेरो भक्ति अटल रहोस्। यही त्यो वर हो जसको म याचना गर्दछु। ती महादेवले मलाई भने — त्यस्तै होस्! र उनी त्यहीँ त्यसै क्षण अन्तर्धान भए।
30जैगीषव्यले भने — हे युधिष्ठिर, पूर्वकालमा वाराणसी नगरीमा पराक्रमी महादेवले मलाई खोजी निकालेर मलाई ऐश्वर्यका आठ गुण (अष्ट सिद्धि) प्रदान गरे।
31गर्गले भने — हे पाण्डुपुत्र, मैले जुन मानस यज्ञ गरेको थिएँ, त्यसबाट प्रसन्न भएर ती महादेवले पवित्र सरस्वती नदीको किनारमा मलाई त्यो अद्भुत विद्या प्रदान गरे, अर्थात् कालको ज्ञान (ज्योतिष), जो चौंसठ्ठी शाखाले युक्त छ।
32उनले मलाई एक हजार पुत्र पनि प्रदान गरे, जो सबै समान गुणले सम्पन्न र वेदका पूर्ण ज्ञाता थिए। उनको कृपाले ती पुत्रहरूको तथा मेरो पनि आयु एक करोड वर्षसम्म विस्तृत भयो।
33पराशरले भने — हे राजन्, पूर्वकालमा मैले शर्वलाई प्रसन्न पारेँ। तब मैले यस्तो पुत्र पाउने इच्छा गरेँ जो महान् तपोबल तथा उत्कृष्ट तेजले सम्पन्न होस्, उच्च योगमा निरत होस्, जसले संसारव्यापी कीर्ति प्राप्त गरोस्, वेदको विभाजन गरोस् र समृद्धिको आश्रय बनोस्, जो वेद तथा ब्राह्मणप्रति समर्पित होस् र करुणाका लागि विख्यात होस्। यस्तै पुत्रको कामना मैले महेश्वरसँग गरेँ।
34मेरो हृदयको यो इच्छा थाहा पाएर ती देवश्रेष्ठले मलाई भने — मबाट तिमी जुन वस्तुको प्राप्ति चाहन्छौ, त्यसको सिद्धिबाट तिमीलाई कृष्ण नामक एउटा पुत्र हुनेछ। सावर्णि मनुको नामले विख्यात हुने त्यस सृष्टिमा तिम्रो त्यो पुत्र सप्तर्षिहरूमा गनिनेछ। उसले वेदको विभाजन गर्नेछ र कुरुवंशको प्रवर्तक हुनेछ।
35यसबाहेक ऊ प्राचीन इतिहासहरूको रचयिता हुनेछ र संसारको उपकार गर्नेछ। कठोर तपस्याले सम्पन्न ऊ फेरि शक्रको प्रिय मित्र हुनेछ।
36हे पराशर, तिम्रो त्यो पुत्र सम्पूर्ण प्रकारका रोगबाट मुक्त तथा अमर पनि हुनेछ! यी वचन भनेर ती महादेव त्यहीँ त्यसै क्षण अन्तर्धान भए। हे युधिष्ठिर, यही त्यो कल्याण हो जो मैले ती अविनाशी र अपरिवर्तनीय, परम तपस्या तथा सर्वोच्च तेजले सम्पन्न देवबाट प्राप्त गरेँ।
37माण्डव्यले भने — पूर्वकालमा चोरीको मिथ्या शङ्कामा मलाई शूलीमा चढाइयो। तब मैले भगवान् महादेवको उपासना गरेँ, जसले मलाई भने — तिमी चाँडै मुक्त हुनेछौ र करोडौँ वर्ष जीवित रहनेछौ। बन्धनका कारण हुने पीडा तिमीलाई हुनेछैन।
38तिमी सम्पूर्ण प्रकारका क्लेश र रोगबाट पनि मुक्त रहनेछौ। र हे तपस्वी, किनभने तिम्रो यो शरीर धर्मको चौथो चरण (अर्थात् सत्य)बाट उत्पन्न भएको छ, त्यसैले तिमी पृथ्वीमा अद्वितीय हुनेछौ। तिमी आफ्नो जीवनलाई सफल पार।
39तिमी कुनै बाधाविना पृथ्वीका सम्पूर्ण पवित्र जलमा स्नान गर्न सक्नेछौ। र हे विद्वान् ब्राह्मण, तिम्रो शरीरको त्यागपछि म यो विधान गर्नेछु कि तिमीले नित्य स्वर्गको शुद्ध सुखको भोग गर्नेछौ। हे राजन्, मलाई यी वचन भनेर वृषभवाहन पूजनीय देव, अर्थात् अनुपम तेज भएका तथा मृगचर्म धारण गरेका महेश्वर, आफ्ना सम्पूर्ण पार्षदसहित त्यहीँ त्यसै क्षण अन्तर्धान भए।
40गालवले भने — पूर्वकालमा मैले आफ्ना गुरु विश्वामित्रबाट अध्ययन गरेँ। उनको अनुमति पाएर म आफ्ना पिताको दर्शनको उद्देश्यले घरतिर लागेँ। शोकले पीडित तथा डाँको छाडेर रोइरहेकी मेरी विधवा आमाले मलाई भनिन् — हाय, तिम्रा पिताले आफ्नो त्यो पुत्रलाई कहिल्यै देख्न पाउनेछैनन् जो वेदज्ञानले सम्पन्न छ, जसलाई गुरुले घर आउने अनुमति दिएका छन्, र जो यौवनका सम्पूर्ण सौन्दर्यले युक्त हुँदाहुँदै पनि संयमशील छ।
41आफ्नी आमाका यी वचन सुनेर म आफ्ना पितालाई फेरि देख्न पाउने विषयमा निराशाले भरिएँ। तब मैले एकाग्र चित्तले महेश्वरको आराधना गरेँ, जो ममाथि प्रसन्न भएर मेरो सामु प्रकट भए र भने — हे पुत्र, तिम्रा पिता, तिम्री आमा र तिमी आफैँ — सबै मृत्युबाट मुक्त हुनेछौ। चाँडो जाऊ र आफ्नो घरमा प्रवेश गर; तिमीले त्यहाँ आफ्ना पितालाई देख्नेछौ।
42हे युधिष्ठिर, ती भगवान्को अनुमति पाएर म घर गएँ र हे पुत्र, मैले आफ्ना पितालाई आफ्नो नित्य यज्ञ सिध्याएर बाहिर आइरहेको देखेँ।
43उनी हातमा यज्ञका समिधा तथा कुशको एक राशि र केही झरेका फल लिएर बाहिर आए। र यस्तो प्रतीत हुन्थ्यो कि उनले आफ्नो नित्य भोजन गरिसकेका छन्, किनभने उनले राम्ररी स्नान गरिसकेका थिए।
44हे पाण्डुपुत्र, हातबाट ती वस्तु तल राखेर अश्रुपूर्ण नेत्रले मेरा पिताले मलाई उठाए, किनभने म उनका चरणमा ढोगेको थिएँ, र मलाई अङ्गालो हालेर मेरो शिर सुँघे र भने — हे पुत्र, ठूलो सौभाग्यले आज म तिमीलाई देख्दै छु। तिमी आफ्ना गुरुबाट विद्या प्राप्त गरेर फर्केका छौ।
45वैशम्पायनले भने — तपस्वीहरूले गाएका महादेवका यी आश्चर्यजनक तथा परम अद्भुत कर्म सुनेर पाण्डुपुत्र विस्मित भए।
46त्यसपछि सम्पूर्ण बुद्धिमानहरूमा श्रेष्ठ कृष्णले फेरि धर्मका समुद्र युधिष्ठिरलाई यसरी भने, मानौँ विष्णुले पुरुहूत (इन्द्र)लाई भनिरहेका हुन्।
47वासुदेवले भने — सूर्यजस्तै देदीप्यमान प्रतीत हुने उपमन्युले मलाई भने — जो पापी मानिस अधर्ममय कर्मले कलुषित छन्, तिनीहरू ईशानलाई प्राप्त गर्न समर्थ हुँदैनन्। तमोगुण र अज्ञानले आफ्नो स्वभाव मलिन पारेको कारण तिनीहरू परमदेवको नजिक कहिल्यै पुग्न सक्दैनन्। केवल तिनै द्विज परमदेवलाई प्राप्त गर्न सफल हुन्छन् जसको आत्मा शुद्ध छ।
48यदि कुनै मानिसले सम्पूर्ण सुख र विलासको भोग गर्दछ भने पनि, यदि ऊ परमदेवप्रति समर्पित छ भने, ऊ शुद्धात्मा तपस्वीहरूसमान नै मानिन्छ।
49यदि रुद्र कुनै पुरुषमाथि प्रसन्न भए भने, उनले उसलाई ब्रह्माको, अथवा केशवको, अथवा आफ्ना अधीनका सम्पूर्ण देवतासहित शक्रको पद, अथवा तीनै लोकको आधिपत्य प्रदान गर्न सक्दछन्।
50हे आर्य, जुन मानिसहरूले मनले पनि भवको आराधना गर्दछन्, तिनीहरू सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छन् र सम्पूर्ण देवतासँगै स्वर्गलोकमा निवास गर्दछन्।
51जुन पुरुषले घरहरूलाई तिनको जगसम्मै भत्काइदिन्छ र पोखरी तथा तालको विनाश गर्दछ, वस्तुतः जसले सम्पूर्ण विश्वलाई उजाड पारिदिन्छ, ऊ पनि यदि भगवान् त्रिनेत्र देवको आराधना र पूजा गर्दछ भने पापले लिप्त हुँदैन।
52जुन पुरुष हरेक शुभ लक्षणबाट रहित छ र हरेक पापले कलङ्कित छ, उसले शिवको ध्यान गरेर आफ्ना सम्पूर्ण पापको नाश गरिदिन्छ।
53हे केशव, कीरा, पतङ्ग र पक्षी पनि, जसले आफूलाई महादेवप्रति समर्पित गर्दछन्, निर्भय भएर विचरण गर्न समर्थ हुन्छन्।
54मेरो यो विश्वास छ कि जुन मानिसहरूले आफूलाई महादेवप्रति समर्पित गर्दछन्, तिनीहरू निश्चय नै पुनर्जन्मबाट मुक्त हुन्छन्।
55यसपछि कृष्णले फेरि धर्मपुत्र युधिष्ठिरलाई यी शब्दमा सम्बोधन गरे।
56विष्णुले भने — सूर्य, चन्द्रमा, वायु, अग्नि, आकाश, पृथ्वी, वसुगण, विश्वेदेव, धाता, अर्यमा, शुक्र, बृहस्पति, रुद्रगण, साध्यगण, वरुण, गोप, ब्रह्मा, शक्र, मरुद्गण, ब्रह्मज्ञानको उपदेश गर्ने उपनिषद्, सत्य, वेद, यज्ञ, यज्ञको दक्षिणा, वेदपाठी ब्राह्मण, सोम, यजमान, यज्ञका आहुतिमा देवताहरूका भाग, यज्ञमा हालिएको घिउ, रक्षा, दीक्षा, व्रत, उपवास तथा कठोर नियमका रूपमा सम्पूर्ण प्रकारका संयम, स्वाहा, वषट्, ब्राह्मणगण, कामधेनु, श्रेष्ठ धर्मकर्म, कालचक्र, बल, यश, आत्मसंयम, सम्पूर्ण बुद्धिमानहरूको स्थिरता, शुभ तथा अशुभ सम्पूर्ण कर्म, सप्तर्षिगण, श्रेष्ठ कोटिको बुद्धि, सम्पूर्ण प्रकारका उत्तम स्पर्श, सम्पूर्ण कर्मको सिद्धि, देवताहरूका विविध गण, ऊष्माको पान गर्ने प्राणी, सोमपान गर्नेहरू, लिख, सुयाम, तुषित, मन्त्र नै जसको शरीर हो त्यस्ता सम्पूर्ण प्राणी, आभासुर, केवल गन्धमा जिउने प्राणी, केवल दर्शनमा जिउनेहरू, वाणीको संयम गर्नेहरू, मनको निग्रह गर्नेहरू, शुद्धचित्त जन, योगबलले नाना रूप धारण गर्न समर्थ जन, स्पर्शमा जिउने देवता, दर्शनमा जिउने देवता तथा यज्ञमा हालिएको घिउमा जिउने देवता, इच्छामात्रले आफ्ना अभीष्ट वस्तुको सृष्टि गर्न सक्ने प्राणी, देवताहरूमा श्रेष्ठ मानिनेहरू, तथा अन्य सम्पूर्ण देवता — हे अजमीढ — सुपर्ण, गन्धर्व, पिशाच, दानव, यक्ष, चारण, सर्प, सम्पूर्ण स्थूल र सम्पूर्ण सूक्ष्म, सम्पूर्ण कोमल र जो सूक्ष्म होइन त्यो सबै, सम्पूर्ण दुःख र सम्पूर्ण सुख, सुखपछि आउने सम्पूर्ण दुःख र दुःखपछि आउने सम्पूर्ण सुख, साङ्ख्य दर्शन, योग तथा जो श्रेष्ठ र अत्यन्त उत्कृष्ट मानिने सम्पूर्ण पदार्थभन्दा पनि माथि छ, सम्पूर्ण पूजनीय वस्तु, सम्पूर्ण देवता तथा विश्वका सम्पूर्ण रक्षक, जो भौतिक शक्तिमा प्रविष्ट भएर ती भगवान्को यस प्राचीन सृष्टिलाई धारण र पोषण गर्दछन् — यी सबै तिनै सम्पूर्ण प्राणीका स्रष्टाबाट उत्पन्न भएका हुन्।
57मैले जुन सबको उल्लेख गरेको छु, ती सबै त्यस तत्त्वभन्दा स्थूल छन् जसको चिन्तन विद्वान्हरूले तपस्याको सहायताले गर्दछन्। निश्चय नै त्यो सूक्ष्म ब्रह्म नै जीवनको कारण हो। म त्यसलाई आदरपूर्वक प्रणाम गर्दछु। हामीबाट सधैँ पूजित ती अपरिवर्तनीय र अविनाशी भगवान्ले हामीलाई अभीष्ट वर प्रदान गरून्।
58जुन पुरुषले आफ्ना इन्द्रियको संयम गरेर र आफूलाई शुद्ध पारेर एक महिनासम्म व्रतपूर्वक निरन्तर यस स्तोत्रको पाठ गर्दछ, ऊ अश्वमेध यज्ञहरूको पुण्य प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
59हे पृथापुत्र, यस स्तोत्रको पाठ गर्नाले ब्राह्मण सम्पूर्ण वेदको प्राप्तिमा सफल हुन्छ; क्षत्रिय विजयले मण्डित हुन्छ; वैश्यले धन र चातुर्य प्राप्त गर्दछ; तथा शूद्रले यस लोकमा सुख र परलोकमा उत्तम गति प्राप्त गर्दछ।
60हरेक पाप पखाल्न सक्ने तथा परम पवित्र र शुद्धिकारक यस श्रेष्ठ स्तोत्रको पाठ गरेर परम यशस्वी पुरुषहरूले आफ्नो हृदय रुद्रमा लगाउँछन्।
61यस श्रेष्ठ स्तोत्रको पाठ गरेर मानिस आफ्नो शरीरमा जति रोमकूप छन्, त्यति वर्षसम्म स्वर्गलोकमा निवास गर्न सफल हुन्छ।