Yoga and the names of the great God
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 17
Sanskrit
1वासुदेव उवाच ततः स प्रयतो भूत्वा मम तात युधिष्ठिर। प्राञ्जलिः प्राह विप्रर्षिर्नामसंग्रहमादितः॥
2उपमन्युरुवाच ब्रह्मप्रोक्तैर्ऋषिप्रोक्तैर्वेदवेदाङ्गसम्भवैः। सर्वलोकेषु विख्यातं स्तुत्यं स्तोष्यामि नामभिः॥
3महद्भिर्विहितैः सत्यैः सिद्धैः सर्वार्थसाधकैः। ऋषिणा तण्डिना भक्त्या कृतैर्वेदकृतात्मना॥
4यथोक्तैः साधुभिः ख्यातैर्मुनिभिस्तत्त्वदशिभिः। प्रवरं प्रथमं स्वर्ये सर्वभूतहितं शुभम्॥
5श्रुतैः सर्वत्र जगति ब्रह्मलोकावतारितैः। सत्यैस्तत् परमं ब्रह्म ब्रह्मप्रोक्तं सनातनम्॥
6वक्ष्ये यदुकुलश्रेष्ठ शृणुष्वावहितो मम। वरयैनं भवं देवं भक्तस्त्वं परमेश्वरम्॥
7तेन ते श्रावयिष्यामि यत् तद् ब्रह्म सनातनम्। न शक्यं विस्तरात् कृत्स्नं वक्तुं सर्वस्य केनचित्॥ युक्तेनापि विभूतीनामपि वर्षशतैरपि। यस्यादिमध्यमन्तं च सुरैरपि च गम्यते॥
8कस्तस्य शक्नुयाद् वक्तुं गुणान् कात्स्र्येन माधवा किं तु देवस्य महत: संक्षिप्तार्थपदाक्षरम्॥
9शक्तितश्चरितं वक्ष्ये प्रसादात् तस्य धीमतः। अप्राप्य तु ततोऽनुज्ञां न शक्यः स्तोतुमीश्वरः॥
10यदा तेनाभ्यनुज्ञातः स्तुतो वै स तदा मया। अनादिनिधनस्याहं जगद्योनेर्महात्मनः॥
11नाम्नां कंचित् समुद्देशं वक्ष्याम्यव्यक्तयोनिनः। वरदस्य वरेण्यस्य विश्वरूपस्य धीमतः॥
12शृणु नाम्नां चयं कृष्ण यदुक्तं पद्मयोनिना। दशनामसहस्राणि यान्याह प्रपितामहः॥ तानि निर्मथ्य मनसा दध्मो घृतमिवोद्धृतम्।
13गिरेः सारं यथा हेम पुष्पसारं यथा मधु॥ घृतात् सारं यथा मण्डस्तथैतत् सारमुद्धृतम्।
14सर्वपापापहमिदं चतुर्वेदसमन्वितम॥ प्रयत्नेनाधिगन्तव्यं धार्ये च प्रयताम्ना।
15माङ्गल्यं पौष्टिकं चैव रक्षोभं पावनं महत्॥ इदं भक्ताय दातव्यं श्रद्दधानास्तिकाय च। नाश्रद्दधानरूपाय नास्तिकायाजितात्मने॥
16यश्चाभ्यसूयते देवं कारणात्मानमीश्वरम्। स कृष्ण नरकं याति सह पूर्वैः सहात्मजैः॥
17इदं ध्यानमिदं योगमिदं ध्येयमनुत्तमम्। इदं जप्यमिदं ज्ञानं रहस्यमिदमुत्तमम्॥
18यं ज्ञात्वा अन्तकालेऽपि गच्छेत परमां गतिम्। पवित्रं मङ्गलं मेध्यं कल्याणमिदमुत्तमम्॥
19इदं ब्रह्मा पुरा कृत्वा सर्वलोकपितामहः। सर्वस्तवानां राजत्वे दिव्यानां समकल्पयत्॥
20तदाप्रभृति चैवायमीश्वरस्य महात्मनः। स्तवराज इति ख्यातो जगत्यमरपूजितः॥
21पुरा प्राप ब्रह्मलोकादयं स्वर्गे स्तवराजोऽवतारितः। यतस्तण्डि: तेन तण्डिकृतोऽभवत्॥
22स्वर्गाच्चैवात्र भूर्लोकं तण्डिना ह्यवतारितः। सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम्॥
23निगदिष्ये महाबाहो स्तवानामुत्तमं स्तवम्। ब्रह्मणामपि यद् ब्रह्म पराणामपि यत् परम्॥
24तेजसामपि यत् तेजस्तपसामपि यत् तपः। शान्तानामपि यः शान्तो द्युतीनामपि या द्युतिः॥
25दान्तानामपि यो दान्तो धीमतामपि या च धीः। देवानामपि यो देव ऋषीणामपि यस्त्वृषिः॥
26यज्ञानामपि यो यज्ञः शिवानामपि यः शिवः। रुद्राणामपि यो रुद्रः प्रभा प्रभवतामपि॥
27योगिनामपि यो रोगी कारणानां च कारणम्। यतो लोकाः सम्भवन्ति न भवन्ति यतः पुनः॥
28सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामिततेजसः। अष्टोत्तरसहस्रं तु नाम्नां शर्वस्य मे शृणु।
29यच्छ्रुत्वा मनुजव्याघ्र सर्वान् कामानवाप्स्यसि॥ स्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भीमः प्रवरो वरदो वरः।
30सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः॥ जटी चर्मी शिखण्डी च सर्वाङ्गः सर्वभावनः। हव्यश्च हरिणाक्षश्च सर्वभूतहरः प्रभुः॥
31प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च नियतः शाश्वतो ध्रुवः। श्मशानवासी भगवान् खचरो गोचरोऽर्दनः॥
32अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतभावनः। उन्मत्तवेषप्रच्छन्नः सर्वलोकप्रजापतिः॥ महारूपो महाकायो वृषरूपो महायशाः। महात्मा सर्वभूतात्मा विश्वरूपो महाहनुः॥
33लोकपालोऽन्तर्हितात्मा प्रसादो हयगर्दभिः। पवित्रं च महांश्चैव नियमो नियमाश्रितः॥
34सर्वकर्मा स्वयम्भूत आदिरादिकरो निधिः। सहस्राक्षो विशालाक्ष: सोमो नक्षत्रसाधकः॥
35चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर्ग्रहो ग्रहपतिर्वरः। अत्रिरत्र्या नमस्कर्ता मृगबाणार्पणोऽनघः॥
36महातपा घोरतपा अदीनो दीनसाधकः। संवत्सरकरो मन्त्रः प्रमाणं परमं तपः॥
37योगी योज्यो महाबीजो महारेता महाबलः। सुवर्ण रेताः सर्वज्ञः सुबीजो बीजवाहनः॥
38दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकण्ठ उमापतिः। विश्वरूपः स्वयं श्रेष्ठो बलबीरोऽवलो गणः॥
39गणकर्ता गणपतिदिग्वासाः काम एव च। मन्त्रवित् परमो मन्त्रः सर्वभावकरो हरः॥
40कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान्। अशनी शतघ्री खड्डी पट्टिशी चायुधी महान्॥
41स्रवहस्तः सुरूपश्च तेजस्तेजस्करो निधिः। उष्णीषी च सुवक्त्रश्च उदग्रो विनतस्तथा॥
42दीर्घश्च हरिकेशश्च सुतीर्थः कृष्ण एव च। शृगालरूपः सिद्धार्थो मुण्डः सर्वशुभङ्करः॥
43अजश्च बहुरूपश्च गन्धधारी कपद्यपि। ऊर्ध्वरेता ऊर्ध्वलिङ्ग ऊर्ध्वशायी नभःस्थल॥
44त्रिजटी चीरवासाश्च रुद्रः सेनापतिर्विभुः। अहश्चरो नक्तंचरस्तिग्ममन्युः सुवर्चसः॥
45सिंहशार्दूलरूपश्च आर्द्रचर्माबरावृतः॥
46कालयोगी महानादः सर्वकामश्चतुष्पथः। निशाचर: प्रेतचारी भूतचारी महेश्वरः॥
47बहुभूतो बहुधरः स्वर्भानुरमितो गतिः। नृत्यप्रियो नित्यन” नर्तकः सर्वलालसः॥
48घोरो महातपाः पाशो नित्यो गिरिरुहो नभः। सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यतन्द्रितः॥
49अधर्षणो धर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशकः। दक्षयागापहारी च सुसहो मध्यमस्तथा॥
50तेजोऽपहारी बलहा मुदितोऽर्थोऽजितोऽवरः। गम्भीरघोषो गम्भीरो गम्भीरबलवाहनः॥
51न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो वृक्षकर्णस्थितिर्विभुः। सुतीक्ष्णदशनश्चैव महाकायो महाननः॥
52विष्वक्सेनो हरियज्ञः संयुगापीडवाहनः। तीक्ष्णतापश्च हर्यश्व: सहाय: chchlufaa114411
53विष्णुप्रसादितो यज्ञः समुद्रो वडवामुखः। हुताशनसहायश्च प्रशान्तात्मा हुताशनः॥
54उग्रतेजा महातेजा जन्यो विजयकालवित्। ज्योतिषामयनं सिद्धिः सर्वविग्रह एव च॥
55शिखी मुण्डी जटी ज्वाली मूर्तिजो मूर्द्धगो बली। वेणवी पणवी ताली खली कालकटंकटः॥
56नक्षत्रविग्रहमतिर्गुणबुद्धिर्लयोऽगमः। प्रजापतिर्विश्वबाहुर्विभागः सर्वगोऽमुखः॥
57विमोचनः सुसरणो हिरण्यकवचोद्भवः। मेदजो बलचारी च महीचारी स्रुतस्तथा॥
58सर्वतूर्यनिनादी च सर्वातोद्यपरिग्रहः। व्यालरूपो गुहावासी गुहो माली तरङ्गवित्॥
59त्रिदशस्त्रिकालधृक् कर्मसर्वबन्धविमोचनः। बन्धनस्त्वसुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः॥
60सांख्यप्रसादो दुर्वासाः सर्वसाधुनिषेवितः। प्रस्कन्दनो विभागज्ञोऽतुल्यो यज्ञविभागवित्॥
61हैमो हेमकरोऽयज्ञः सर्वधारी धरोत्तमः॥
62लोहिताक्षो महाक्षश्च विजयाक्षो विशारदः। संग्रहो निग्रहः कर्ता सर्पचीरनिवासनः॥
63मुख्योऽमुख्यश्च देहश्च काहलिः सर्वकामदः। सर्वकालप्रसादश्च सुबलो बलरूपधृक्॥
64सर्वकामवरश्चैव सर्वदः सर्वतोमुखः। आकाशनिर्विरूपश्च निपाती ह्यवशः खगः॥
65वसुवेगो महावेगो मनोवेगो निशाचरः॥
66सर्ववासी श्रियावासी उपदेशकरोऽकरः। मुनिरात्मनिरालोकः सम्भग्नश्च सहस्रदः॥
67पक्षी च पक्षरूपश्च अतिदीप्तो विशाम्पतिः। उन्मादो मदनः कामो ह्यश्वत्थोऽर्थकरो यशः॥
68वामदेवश्च वामश्च प्राग् दक्षिणश्च वामनः। सिद्धयोगी महर्षिश्च सिद्धार्थ: सिद्धसाधकः॥
69महासेनो विशाखश्च षष्टिभागो गवां पतिः॥
70वज्रहस्तश्च विष्कम्भी चमूस्तम्भन एव च। वृत्तावृत्तकरस्तालो मधुर्मधुकलोचनः॥
71वाचस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः। ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी विचारवित्॥
72ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी पिनाकवान्। निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिनन्दिकरो हरिः॥
73नन्दीश्वरश्च नन्दी च नन्दनो नन्दिवर्द्धनः। भगहारी निहन्ता च कालो ब्रह्मा पितामहः॥
74चतुर्मुखो महालिङ्गश्चारुलिङ्गस्तथैव च। लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षो योगाध्यक्षो युगावहः॥
75बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अध्यात्मानुगतो बलः इतिहास: सकल्पश्च गौतमोऽथ निशाकरः॥
76दम्भो ह्यदम्भो वैदम्भो वश्यो वशकरः कलिः। लोककर्ता पशुपतिर्महाकर्ता ह्यनौषधः॥
77अक्षरं परमं ब्रह्म बलवच्छक एव च। नीतिमुनीतिः शुद्धात्मा शुद्धो मान्यो गतागतः॥
78बहुप्रसादः सुस्वप्नो दर्पणोऽथ त्वमित्रजित्। वेदकारो मन्त्रकारो विद्वान् समरमर्दनः॥
79महामेघनिवासी च महाघोरो वशी करः। अग्निज्वालो महाज्वालो अतिधूम्रो हुतो हविः॥
80वषणः शङ्करो नित्यं वर्चस्वी धूमकेतनः। नीलस्तथाङ्गलुब्धश्च शोभनो निरवग्रहः॥
81स्वस्तिदः स्वस्तिभावश्च भागी भागकरो लघुः। उत्सङ्गश्च महाङ्गश्च महागर्भपरायणः॥
82कृष्णवर्णः सुवर्णश्च इन्द्रियं सर्वदेहिनाम्। महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः॥
83महामूर्धा महामात्रो महानेत्रो निशालयः। महान्तको महाकर्णो महोष्ठश्च महाहनुः॥
84महानासो महाकम्बुर्महाग्रीवः श्मशानभाक्। महावक्षा महोरस्को ह्यन्तरात्मा मृगालयः॥
85लम्बनो लम्बितोष्ठश्च महामायः पयोनिधिः। महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः॥
86महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः। प्रसन्नश्च प्रसादश्च प्रत्ययो गिरिसाधनः॥
87स्नेहनोऽस्नेहनश्चैव अजितश्च महामुनिः। वृक्षाकारो वृक्षकेतुरनलो वायुवाहनः॥
88गण्डली मेस्थामा च देवाधिपतिरेव च। अथर्वशीर्ष: सामास्य ऋक्सहस्रामितेक्षणः॥
89यजुःपादभुजो गुह्यः प्रकाशो जङ्गमस्तथा। अमोघार्थः प्रसादश्च अभिगम्यः सुदर्शनः॥
90उपकारः प्रियः सर्वः कनकः काञ्चनन्छविः। नाभिनन्दिकरो भावः पुष्करस्थपतिः स्थिरः॥
91द्वादशस्त्रासनश्चाद्यो यज्ञो यज्ञसमाहितः। नक्तं कलिश्च कालश्च मकरः कालपूजितः॥
92सगणो गणकारश्च भूतवाहनसारथिः। भस्मशयो भस्मगोप्ता भस्मभूतस्तरुर्गणः॥
93लोकपालस्तथालोको महात्मा सर्वपूजितः। शुक्लस्त्रिशुक्लः सम्पन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः॥
94आश्रमस्थः क्रियावस्थो विश्वकर्ममतिर्वरः। विशालशाखस्ताम्रोष्ठो ह्यम्बुजाल: सुनिश्चलः॥
95कपिलः 1997: शुक्ल आयुश्चैव परोऽपरः। गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुशारदः॥
96परश्वधायुधो देवो अनुकारी सुबान्धवः। तुम्बवीणो महाक्रोध ऊर्ध्वरेता जलेशयः॥
97उग्रो वंशकरो वंशो वंशनादो ह्यनिन्दितः। सर्वाङ्गरूपो मायावी सुहृदो ह्यनिलोऽनलः।।१००।
98बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः। सयज्ञारिः सकामारिर्महादंष्ट्रो महायुधः॥
99बहुधा निन्दितः शर्वः शङ्करः शङ्करोऽधनः। अमरेशो महादेवो विश्वदेवः सुरारिहा॥
100अहिर्बुध्योऽनिलाभश्च चेकितानो हविस्तथा। अजैकपाच्च कापाली त्रिशंकुरजितः शिवः॥
101धन्वन्तरिधूमकेतुः स्कन्दो वैश्रवणस्तथा। धाता शक्रश्च विष्णुश्च मित्रस्त्वष्टा ध्रुवो धरः॥
102प्रभावः सर्वगो वायुरर्यमा सविता रविः। विधाता च मान्धाता भूतभावनः॥
103विभुर्वर्णविभावी च सर्वकामगुणावहः। पद्मनाभो महागर्भश्चन्द्रवक्त्रोऽनिलोऽनलः॥
104बलवांश्चोपशान्तश्च पुराणः पुण्यचञ्चुरी। कुरुकर्ता कुरुवासी कुरुभूतो गुणौषधः॥
105सर्वाशयो दर्भचारी सर्वेषां प्राणिनां पतिः। देवदेवः सुखासक्तः सदसत्सर्वरलवित्॥
106कैलासगिरिवासी च हिमवद्रिरिसंश्रयः। कूलहारी कुलकर्ता बहुविद्यो बहुप्रदः॥
107वणिजो वर्धकी वृक्षो बकुलश्चन्दनश्छदः। सारग्रीवो महात्रुरलोलश्च महौषधः॥
108सिद्धार्थकारी सिद्धार्थश्छन्दोव्याकरणोत्तरः। सिंहनादः सिंहदंष्टः सिंहगः सिंहवाहनः॥
109प्रभावात्मा जगत्कालस्थालो लोकहितस्ततः। सारङ्गो नवचक्राङ्गः केतुमाली सभावनः॥
110भूतालयो भूतपतिरहोरात्रमनिन्दितः॥ वाहिता सर्वभूतानां निलयश्च विभुर्भवः।
111अमोघः संयतो ह्यश्वो भोजनः प्राणधारणः॥ धृतिमान् मतिमान् दक्षः सत्कृतश्च युगाधिपः। गोपालिर्गोपतिमो गोचर्मवसनो हरिः॥
112हिरण्यबाहुश्च तथा गुहापालः प्रवेशिनाम्। प्रकृष्टारिर्महाहर्षो जितकामो जितेन्द्रियः॥
113गान्धारश्च सुवासश्च तप:सक्तो रतिर्नरः। महागीतो महानृत्यो ह्यप्सरोगणसेवितः॥
114महाकेतुर्महाधातु३कसानुचरालः। आवेदनीय आदेश: सर्वगन्धसुखावहः॥
115तोरणस्तारणो वातः परिधी पतिखेचरः। संयोगो वर्धनो वृद्धो अतिवृद्धो गुणाधिकः॥
116नित्य आत्मसहायश्च देवासुरपतिः पतिः। युक्तश्च युक्तबाहुश्च देवो दिविसुपर्वणः।।१२०।
117आषाढश्च सुषाढश्च ध्रुवोऽथ हरिणो हरः। वपुरावर्तमानेभ्यो वसुश्रेष्ठो महापथः॥
118शिरोहारी विमर्शश्च सर्वलक्षणलक्षितः। अक्षश्च रथयोगी च सर्वयोगी महाबलः॥
119समाम्नायोऽसमाम्नायस्तीर्थदेवो महारथः। निर्जीवो जीवनो मन्त्रः शुभाक्षो बहुकर्कशः॥
120रत्नप्रभूतो रत्नाङ्गो महार्णवनिपानवित्। मूलं विशालो ह्यमृतो व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः॥
121आरोहणोऽधिरोहश्च शीलधारी महायशाः। सेनाकल्पो महाकल्पो योगो युगकरो हरिः॥
122युगरूपो महारूपो महानागहनोऽवधः। न्यायनिर्वपणः पादः पण्डितो ह्यचलोपमः॥
123बहुमालो महामालः शशी हरसुलोचनः। विस्तारो लवण: कूपस्त्रियुगः सफलोदयः॥
124त्रिलोचनो विषष्णाङ्गो मणिविद्धो जटाधरः। बिन्दुर्विसर्गः सुमुखः शरः सर्वायुधः सहः॥
125निवेदनः सुखाजातः सुगन्धारो महाधनुः। गन्धपाली च भगवानुत्थानः सर्वकर्मणाम्॥
126मन्थानो बहुलो वायुः सकलः सर्वलोचनः। तलस्ताल: करस्थाली ऊर्ध्वसंहननो महान्॥
127छत्रं सुच्छत्रो विख्यातो लोकः सर्वाश्रयः क्रमः। मुण्डो विरूपोविकृतो दण्डी कुण्डी विकुवर्णः॥
128हर्यक्षः ककुभो वज्री शतजिह्वः सहस्रपात्। सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः॥
129सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत्। पवित्रं त्रिककुन्मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः।
130ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नीपाशशक्तिमान्। पद्मगर्भो महागर्भो ब्रह्मगर्भो जलोद्भवः॥
131गभस्तिर्ब्रह्मकृद् ब्रह्मी ब्रह्मविद् ब्राह्मणो गतिः। अनन्तरूपो नैकात्मा तिग्मतेजाः स्वयम्भुवः॥
132ऊर्ध्वगात्मा पशुपतिर्वातरंहा मनोजवः। चन्दनी पद्मनालाग्रः सुरभ्युत्तरणो नरः॥
133कर्णिकारमहास्त्रग्वी नीलमौलि: पिनाकधृत्। उमापतिरुमाकान्तो जाह्नवीधृदुमाधवः॥
134वरो वराहो वरदो वरेण्यः सुमाहास्वनः। महाप्रसादो दमनः शत्रुहा श्वेतपिङ्गलः॥
135पीतात्मा परमात्मा च प्रयतात्मा प्रधानधृत्। सर्वपार्श्वमुखस्त्र्यक्षो धर्मसाधारणो वरः॥
136चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा अमृतो गोवृषेश्वरः। साध्यर्षिर्वसुरादित्यो विवस्वान् सवितामृतः॥
137व्यासः सर्गः सुसंक्षेपो विस्तरः पर्ययो नरः। ऋतुः संवत्सरो मास: पक्षः संख्यासमापनः॥
138कलाः काष्ठा लवा मात्रा मुहूर्ताहःक्षपाः क्षणाः। विश्वक्षेत्रं प्रजाबीजं लिङ्गमाद्यस्तु निर्गमः॥
139सदसद् व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः। स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम्॥
140निर्वाणं ह्लादनश्चैव ब्रह्मलोकः परा गतिः। देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः॥
141देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृतः। देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रयः॥
142देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः। देवातिदेवो देवर्षिर्देवासुरवरप्रदः॥
143देवासुरेश्वरो विश्वो देवासुरमहेश्वरः। सर्वदेवमयोऽचिन्त्यो देवतात्माऽऽत्मसम्भवः॥
144उद्भित् त्रिविकमो वैद्यो विरजो नीरजोऽमरः। ईड्यो हस्तीश्वरो व्याघ्रो देवसिंहो नरर्षभः॥
145विबुधोऽग्रवरः सूक्ष्मः सर्वदेवस्तपोमयः। सुयुक्तः शोभनो वज्री प्रासानां प्रभवोऽव्ययः॥
146गुहः कान्तो निजः सर्गः पवित्रं सर्वपावनः। शृङ्गी शृङ्गप्रियो बभू राजराजो निरामयः॥
147अभिरामः सुरगणो विरामः सर्वसाधनः। ललाटाक्षो विश्वदेवो हरिणो ब्रह्मवर्चसः॥
148स्थावराणां पतिश्चैव नियमेन्द्रियवर्धनः। सिद्धार्थ :सिद्धभूतार्थोऽचिन्त्यः सत्यव्रतः शुचिः॥१५२
149व्रताधिपः परं ब्रह्म भक्तानां परमा गतिः। विमुक्तो मुक्ततेजाच श्रीमाश्रीवर्धनो जगत्॥
150यथाप्रधानं भगवानिति भक्त्या स्तुतो मया। यन्न ब्रह्मादयो देवा विदुस्तत्त्वेन नर्षयः॥
151स्तोतव्यमर्थ्य वन्द्यं च कः स्तोष्यति जगत्पतिम्। भक्त्या त्वेवं पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभुः॥
152ततोऽभ्यनुज्ञां सम्प्राप्य स्तुतो मतिमतां वरः। शिवमेभिः स्तुवन् देवं नामभिः पुष्टिवर्धनैः॥
153नित्ययुक्तः शुचिर्भक्तः प्राप्नोत्यात्मानमात्मना॥ एतद्धि परमं ब्रह्म परं ब्रह्माधिगच्छति। ऋषयश्चैव देवाश्च स्तुवन्त्येतेन तत्परम्॥
154स्तूयमानो महादेवस्तुष्यते नियतात्मभिः। भक्तानुकम्पी भगवानात्मसंस्थाकरो विभुः॥
155तथैव च मनुष्येषु ये मनुष्याः प्रधानतः। आस्तिकाः श्रद्दधानाश्च बहुभिर्जन्मभिः स्तवैः॥ भक्त्या ह्यनन्यमीशानं परं देवं सनातनम्। कर्मणा मनसा वाचा भावेनामिततेजसः॥ शयाना जाग्रमाणाश्च व्रजन्नुपविशंस्तथा। उन्मिषन् निमिषंश्चैव चिन्तयन्तः पुनः पुनः॥ शृण्वन्तः श्रावयन्तश्च कथयन्तश्च ते भवम्। स्तुवन्तः स्तूयमानाश्च तुष्यन्ति च रमन्ति च॥
156जन्मकोटिसहस्रेषु नानासंसारयोनिषु। जन्तोर्विगतपापस्य भवे भक्तिः प्रजायते॥
157उत्पन्ना च भवे भक्तिरनन्या सर्वभावतः। भाविनः कारणे चास्य सर्वयुक्तस्य सर्वथा॥
158एतद् देवेषु दुष्प्रापं मनुष्येषु न लभ्यते। निर्विघ्ना निश्चला रुद्रे भक्तिरव्यभिचारिणी॥
159तस्यैव च प्रसादेन भक्तिरुत्पद्यते नृणाम्। येन यान्ति परां सिद्धिं तद्भागवतचेतसः॥
160ये सर्वभावानुगताः प्रपद्यन्ते महेश्वरम्। प्रपन्नवत्सलो देवः संसारात् तान् समुद्धरेत्॥
161एवमन्ये विकुर्वन्ति देवाः संसारमोचनम्। मनुष्याणामृते देवं नान्या शक्तिस्तपोबलम्॥
162इति तेनेन्द्रकल्पेन भगवान् सदसत्पतिः। कृत्तिवासाः स्तुतः कृष्ण तण्डिना शुभबुद्धिना॥१७०
163स्तवमेतं भगवतो ब्रह्मा स्वयमधारयत्। गीयते च स बुद्ध्येत ब्रह्मा शंकरसंनिधौ॥
164इदं पुण्यं पवित्रं च सर्वदा पापनाशनम्। योगदं मोक्षदं चैव स्वर्गदं तोषदं तथा॥
165एवमेतत् पठन्ते य एकभक्त्या तु शङ्करम्। या गतिः सांख्ययोगानां व्रजन्त्येतां गतिं तदा॥
166स्तवमेतं प्रयलेन सदा रुद्रस्य संनिधौ। अब्दमेकं चरेद्भक्तः प्राप्नुयादीप्सितं फलम्॥
167एतद् रहस्यं परमं ब्रह्मणो हृदि संस्थितम्। ब्रह्मा प्रोवाच शक्राय शक्रः प्रोवाच मृत्यवे॥
168मृत्युः प्रोवाच रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यस्तण्डिमागमत्। महता तपसा प्राप्तस्तण्डिना ब्रह्मसद्मनि॥
169तण्डिः प्रोवाच शुक्राय गौतमाय च भार्गवः। वैवस्वताय मनवे गौतमः प्राह माधव॥
170नारायणाय साध्याय समाधिष्ठाय धीमते। यमाय प्राह भगवान् साध्यो नारायणोऽच्युतः॥
171नाचिकेताय भगवानाह वैवस्वतो यमः। मार्कण्डेयाय वार्ष्णेय नाचिकेतोऽभ्यभाषत॥
172मार्कण्डेयान्मया प्राप्तो नियमेन जनार्दन। तवाप्यहममित्रघ्न स्तवं दद्यां ह्याविश्रुतम्॥
173स्वर्ण्यमारोग्यमायुष्यं धन्यं वेदेन सम्मितम्। नास्य विनं विकुर्वन्ति दानवा यक्षराक्षसाः। पिशाचा यातुधाना वा गुह्यका भुजगा अपि॥ यः पठेत शुचिः पार्थ ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः। अभग्नयोगो वर्षं तु सोऽश्वमेधफलं लभेत्॥
English
1Vasudeva said Concentrating his mind, O Yudhishthira, the twiceborn Rishi Upamanyu, with hands joined together in respect, uttered this abstract of names beginning from the very commencement.
2Upamanyu said I shall worship that great Deity who is worthy of the adorations of all creatures, by uttering those names which are celebrated over all the worlds,-names some of which were uttered by the Grandfather Brahman, some by the Rishis, and some of which occur in the Vedas, and the auxiliary sciences.
3Those names have been used by eminent persons. They are, again, true and fraught with success, and are capable of accomplishing all the objects of the utterer. They have been given to Mahadeva by Tandi whose soul was purified by Vedic learning and who invented those names with the help of his devotion.
4With those names that have been uttered by many wellknown pious persons and by ascetics conversant with all the subjects I shall worship him who is the greatest, who is the first, who takes to heaven, who is ready to give benefits upon all creatures, and who is auspicious.
5Those names have been heard in the universe, having spread from the region of Brahman. All of them are fraught with Truth. With those names I shall worship him who is Supreme Brahma, who has been described by the Vedas, and who is Eternal.
6I shall now tell you, O chief of Yadu's race, those names. Hear them with rapt attention. You are a devout worshipper of the Supreme Lord. Adore the illustrious Bhava, knowing him above all the deities.
7And because you are devoted to him, I shall, therefore, recite those names before you. Mahadeva is Eternal Brahma. No one even one cndued with Yoga is able to describe, in even a hundred years, the glory and power of that great Deity in full. The beginning, middle or end of Mahadeva cannot be apprehended by the very gods.
8Such being the fact, who is there O Mahadeva, that can recite the qualities of Mahadeva in full? I shall, however-through the favour of that illustrious supreme and perfectly wise Deity, extended to me for my devotion to him,-recite his attributes in an abstract of few words and letters.
9The Supreme Lord is incapable of being worshipped by any one if he does not grant his permission to the worshipper. As for myself, it is only when I become fortunate enough to receive his permission that I succeed in worshipping him.
10I shall mention only a few names of that great God who is without birth and without destruction, who is the original cause of the universe, who is gifted with the highest Soul, and whose origin is unmanifest.
11Hear, O Krishna, a few names, that were uttered by Brahman himself, of that giver of boons, that worshipful god, that powerful one who has the universe for his form and who is gifted with supreme wisdom.
12These names that I shall recite are taken from the ten thousand names that the great Grandfather had uttered in days of yore, as clarified butter is extracted from curds.
13As gold is the essence of rocky mountains, as honey is the essence of flowers, as Manda is the extract from clarified butter, so have these names been extracted from and represent the cream of those ten thousand names that were uttered by the Grandfather Brahman.
14This abstract of names can remove every sin however heinous. It possesses the merit of the four Vedas. It should be understood with care, and be kept in the memory with concentrated soul.
15It is fraught with auspiciousness. It brings on advancement. It destroys Rakshasas. It is a great purifier. It should be given only to him who his faith, to him who is devoted to the great Lord, to him who believes. It should never be communicated to him who has no faith, him who is an unbeliever, him who has not conquered his soul.
16That creature, O Krishna, who entertain malice towards the illustrious Mahadeva who is the original cause of everything, who is the Supreme Soul, and who is the great Lord, has surely to go to hell with all his ancestors before and all his children after him.
17This abstract of names that I shall recite to you is regarded as Yoga meditation. This is regarded as Yoga. This is regarded as the highest object of meditation. This is what one should constantly recite. This is knowledge. This is the highest Mystery.
18If one, even on the eve of death, recites it or hears it recited to him, he succeeds in attaining to the highest end. This is holy. This is auspicious, this is fraught with every sort of benefit. This is the best of all things.
19Brahman, the Grandfather of all the universe, having in days of yore, composed it, gave to it the foremost place among all excellent hymns.
20Since then, this hymn of the greatness and glory of the great Mahadeva, which is held in the highest reverence by all the gods, is known as the king of all hymns.
21This king of all hymns was first taken from the region of Brahman to heaven, the region of the gods. Tandi then got it from heaven. Hence it is known as the hynin composed by Tandi.
22From heaven Tandi brought it down on Earth. It is the most sacred of all sacred things and is capable of removing all sins however heinous.
23O you of powerful arms, I shall recite to you that best of all hymns. This hymn belongs to him who is the Veda of the Vedas, and the most ancient of all ancient objects.
24To him who is the energy of all energies and the penance of all penances; to him who is the most tranquil of all creatures gifted with tranquility, and who is the splendour of all splendours.
25To him, who is regarded as the most restrained of all creatures who are restrained, and him who is the intelligence of all creatures gifted with intelligence; to him who is regarded as the god of all gods, and the Rishi of all Rishis.
26To him who is regarded as the sacrifice of all sacrifices and the most auspicious of all auspicious things; to him who is the Rudra of all the Rudras, and the effulgence of all effulgent things.
27To him who is the Yogin of all Yogins, and the cause of all causes; to him from whom all the worlds come into being, and to whom all the worlds return when they cease to exist.
28To him who is the Soul of all creatures, and who is called Hara of great energy. Hear me recite those thousand and eight names of the great Sharva.
29Hearing those names, O foremost of all men, you will get the fruition of all your desires-Om! you are immobile, you are Fixed, you are Powerful, you are Terrible, you are Foremost, you are Boon-giving, and you are Superior,
30You are the Soul of all creatures, you are celebrated over all creatures, you are all things, you are the Creator of all, and you are Bhava. You carry matted locks on your head. You put on animal skins for your dress. You have a crest of matted hair on your head like the peacock. You are he who has the whole universe for your limbs. You are the creator of all things. You are Hara because you destroy all things. You are he who has eyes of the gazelle. You are the destroyer of all creatures. You are the supreme enjoyer of all things.
31You are that Pravritti whence all actions originate. You are that Nivritti or abstention from acts, you are observant of fasts and vows, you are Eternal, you are Unchangeable. You live in crematoria, you posses the six wellknown lordly powers and the rest, you live in the heart of every creature, you enjoy all things with the senses, and you are the grinder of all sinful creatures.
32You are he who is worthy of salutations of all, you are of great feats, you are he who has asceticism for his riches, you create all the elements at your will, you conceal you real nature by putting on the dress of a lunatic. You are the Lord of all the worlds and of all living creatures. You are of immeasurable form. You are of huge body, you are of the form of Righteousness, you are of great fame, you are of great Soul, you are the Soul of all creatures, you have the universe for your form, you are of vast jaws.
33You are the protector of all the worlds, you allow your Soul to disappear behind the darkness of Ignorance. You are gladness. You are he whose car is borne by mules. You are he who protects individual soul from the thunder of rebirth. You are adorable. You are obtained by purity and self control and vows. You are again the refuge of all kinds of vows and observances including purity and self-control.
34You are the Divine Architect who is conversant with every art. You are self-create. You are the beginning of all creatures and things. You are Hiranyagarbha, the Creator of all things. You are endless power and happiness. You have a hundred eyes, you have expansive eyes. You are Soma. You are he who makes powerful all righteous creatures to assume glorious forms for shining in the sky.
35You are the Moon, you are the sun, you are the planet Saturn, you are the descending node (of the Moon), you are the ascending node. You are Mangala (Mars), and you are Brihaspati (Jupiter) and Shukra (Venus), you are Buddha (mercury), you are the worshipper of Atri's wife, you are he who shot his arrow at Sacrifice when sacrifice fled from his anger in the form of a deer. You are sinless.
36You possess penances by which you can create the universe. You possess penances by which you can destroy the universe. You are high-minded. You satisfy the wishes of all who dedicate themselves to you. You are the maker of the year. You are Mantra. You are the authority for all acts. You are the highest Penance.
37You are given to Yoga. You are he who merges himself in Brahman. You are the great seed. You display what is unmanifest as this manifest form in which the universe exists. You have infinite inight. You are he whose seed is gold. You are omniscient. You are the cause of all things. You are he who has the seed of action for the incans of going from this world to the other and the other to this,
38You have ten arms. You have winkless cyes. You have a blue throat. You are the husband of Uma. You are the origin of all the infinite forms that are in the universe. You are he whose superiority is due to yourself. You arc hero in power. You are inert matter. You are all the topics of enquiry.
39You are the ordainer and governor of the topics. You are the chief of those beings who serve you and are called Ganas. You cover infinite space. You are Kama the god of love. You are conversant with Mantras. You are the highest Mantra. You are the cause of the universe. You are the universal destroyer.
40You carry in one of your hands the calabash. In another you hold the bow. In another you have arrows. In another you carry a skull. You carry the thunderbolt. You are armed with the shataghni. You are armed with the sword. You hold the battle-axe. You are armed with the Shula (trident). You are worshipful.
41You have the sacrificial ladles in one of your hands. You have beautiful form, you are gifted with abundant energy. You give most lavishly all that tends to adorn those who are devoted to you. You put on a turban on your head. You have a beautiful face. You are he who is full of splendour and power. You are he who is humble and modest.
42You are exceedingly tall. You are he who has the senses for your rays. You are the greatest of preceptors. You are Supreme Brahma, You are he who took the shape of a jackal (for consoling a Brahmana who insulted by a rich Vaishya, had deterinined to commit suicide. You are he whose objects all become fruitful of themselves. You are one who has a bald head. You are one who does good to all.
43You are unborn. You have numberless forms. You have all sorts of fragrance on your body. The matted locks on your head had sucked up the River Ganga when it first dropped from heaven. You are the giver of sovereignty. You are a Brahmacharin without having ever neglected the rigid vow of celibacy. You are famous for your sexual continence. You always lie on your back. You live in power.
44You have three matted locks on your head. You are he who is clad in rags. You are Rudra. You are the celestial commander-in-chief and you are all pervading. You are he who moves about during the day. You are he who moves about in the night. You are of dreadful anger. You are endued with effulgence. THEY ARE CHUAT TUNCT:1
45You are the destroyer of the powerful Asura who had come in the form of an infuriate elephant for destroying the sacred city of Varanasi. You are the destroyer of Daityas oppressing the universe. You are Kala or Time which is th“ universal destroyer. You are the supreme ordainer of the universe. You are a raine of qualification. You are of the form of the lion and the tiger. You are he who is clad in an elephant skin.
46You are the Yogin who deceives Time by getting over its irresistible influence. You are the original sound. You are the fruition of all desires. You are he who is worshipped in four ways. You are a night ranger. You are he who walks in the company of spirits. You are he wlio walks in the company of ghostly beings. You are the Supreme Lord of even Indra and the other deities.
47You are he who has multiplied himself infinitely in the form of all existent and non existent things. You are the upholder of Mahat and all other compounds of the five primal elements. You are the primeval Ignorance or that is known by the name of Rahu. You are infinite. You are the supreme End of the liberated. You are fond of dancing. You are he who makes others dance. You are the friend of the universe.
48You are he whose aspect is calm and mild. You are endued with penances which can create and destroy the universe. You are he who fetters all creatures with your illusion. You are he who is above destruction. You are he who lived on a mountain. You are above all bonds and are unattached to all things, like Space. You have a thousand arins. You are victory. You are that perseverance which brings on success or victory. You are without idleness or procrastination which interferes with persevering activity.
49You are brave. You are fear. You are he who put a stop to Bali's sacrifice. You gratify the desires of all your devotees. You are the destroyer of Daksha's sacrifice. You are amiable. You are slightly amiable.
50You are exceedingly fierce and rob all creatures of their energy. You are the destroyer of the Asura Vala. You are always cheerful. You are of the form of riches which is coveted by all. You have never been defeated. There is none more worshipful than you. You are he who emits deep roars. You are that which is so deep that no one can measure it. You are he whose power and the might of whose companions and bull have never been gauged by anybody.
51You are the tree of the world. You are the banian, You are he who sleeps on a banian leaf when the universe, after dissolution, becomes one infinite sheet of water. You are he who shows mercy to all worshippers, assuming as you like the forın of Hari or Hara or Ganesha or Arka or Agni or Wind etc. You have proportions. You have a mouth vast enough to swallow the universe at once.
52You are he whose followers are worshipped everywhere. You are he who removed all the fears of the gods when the prince of elephants had to be captured. You are the seed of the universe. You are he who has the same bull for your carriers that forins again the emblem on his banner in battle. You have Agni for your soul. You are the sun who has green horses yoked to his car. You are the friend of the individual soul. You are he who is conversant with the proper time for the performance of all religious rites.
53You are he to whom Vishnu had paid his adorations. You are Vishnu. You are the ocean. You are the Mare's head that ranges within the ocean, ceaselessly emitting fire and drinking the saline waters as if they were sacrificial butter. You are wind, the friend of Agni. You are of tranquil soul like the ocean which reinains at rest and unmoved by the mildest air. You are Agni that drinks the libations of clarified butter poured in sacrifices with the help of Mantras.
54You are he whom it is difficult to approach. You are he whose effulgence spreads over the infinite universe. You are expert in battle. You are well conversant with the time when one should engage in battle so that victory may be won. You are that science which deals with the motions of heavenly bodies. You are of the form of success or victory. You have a body for all time.
55You are a house holder for you have a tuft of hair on your head; you are a Sannyasin for your head is bald; you have matted locks on your head; you are known for your fiery rays; you are he who appears in the sky of the heart encased in the body of every creature; you are he who enters into the brain of every creature; you bear the wrinkles of age; you carry the bamboo flute; you have also the tabour; you possess the musical instrument called Tali; you have the wooden mortar used for husking grain; you are he who covers that illusion which covers Yama.
56You are an astrologer because your understanding is always directed towards the motion of the wheel of Time which is made up of the luminaries in the sky; you are the individual soul whose understanding is directed to things that are the outcome of the qualities of Sattva, Rajas, and Tamas; you are that in which all things merge when dissolutions sets in; you are stable and fixed, there being nothing in you which is subject to change or mutation of any sort, you are the Lord of all creatures; your arms extend all over the great universe; you appear in numberless forms which are but portions of yourself, you pervade all things; you have no mouth.
57You are he who frees creatures froin the fetters of the world; you are easily attainable; you are he who appeared with a golden mail; you are he who appears in the phallic emblem; you are he who roams in the forests in search of fowls and animals; you are he who roams over the entire Earth; you are omnipresent.
58You are the blare of all the trumpets blown in the three worlds; you have all creatures for your relatives; you are of the forın of a snake; you live in mountain caves; you are at one with the commander-in-chief of the celestials; you wear garlands of flowers, you are he who enjoys the happiness which originates from the possession of earthly objects.
59You are he from whom all creatures have got their three states of birth, existence and destruction; you uphold all things which exist or occur in the three stages of Time viz., the past, the Present, and the Future; you yourself free creatures from the effects of all pristine decds as well as the present ones and from all the bonds of Ignorance and Desire; you are the binder of Asura chiefs; you are the slayer of focs in battle.
60You are attainable by knowledge alone; you are Durvasas; you are he who is served and worshipped by all the righteous; you are he who brings about the fall of even Brahman and the others; you are he who gives to all creatures the one share of joy and sorrow that each deserves according to his own deeds; you are peerless; you are well conversant with the shares which are given and appropriated in sacrifices. date: dart gathi aras :1
61You live everywhere; you wander everywhere; you have wretched clothes; you are Vasava; you are immortal; you are at one with the Himavat mountains; you are the maker of pure gold; you are without acts; you uphold in yourself the fruits of all acts; you are the foremost of all upholder.
62You have bloody eyes; you have eyes whose vision extends over over the infinite universe; you have a car whose wheels are ever victorious, you are greatly learned; you are he who accepts you devotees for your servants; you are he who restrains and subjugates your senses; you are he who acts; you put on clothes whose warp and woof are inade of snakes.
63You are Supreme; you are he who is the lowest of the celestials; you are he who is wellgrown; you have the musical instrument called Kahala; you are the giver of every wish; you are the grace personified in all the three stages of time, viz., the Past, the Present, and the Future; you are endued with power which is always well spent; you are he who had assumed the form of Balarama.
64You are the foremost of all coveted things, being Liberation or the highest of all ends of creatures; you are the giver of all things; your face is turned towards all directions; you are he from whom various creatures have originated even as all forms have originated from space or are modifications of that primal element; you are he who falls into the pit called body; you are he who is helpless; you live in the sky of the heart. stoutsurferit aexf94: Hati
65You are of terrific form; you are the Deity called Anshu; you are the companion of Anshu and are called Aditya; you are endued with innumerable rays; you are possessed of dazzling effulgence; you are fleet like the Wind; you have speed greater than that of the Wind; you are fleet like the mind; you enjoy all things, being invested with Ignorance.
66You live in every body; you live with prosperity as your companion; you are he who imparts knowledge and instruction; you are he who delivers instruction silently; you are he who observes the vow of silence; you are he who passes out of the body for loO king at the soul; you are he that is well worshipped; you are the giver of thousands.
67You are the king of birds; you are the friend who gives aid; you are possessed of great cffulgence; you are the Lord of all created beings; you are he who excites the appetites; you are the god of love; you are of the form of lovely women who are coveted by all; you are the tree of the world; you are the king of riches; you are the giver of fame.
68You are god who distributes to all creatures the fruits of their deeds; you are yourself those fruits which you distribute; you are the most ancient; you are competent to cover with a single footstep of yours all the three worlds; you are the dwarf who deceived the Asura king Vali; you are the Yogin crowned with success; you are a great Rishi; you are one whose objects become always successful; you are a Sannyasin. FARNES Frau Fauunt grou:
69You are he who is adorned with the marks of the mendicant order, you are he who is without such marks; you are he who is above the usages of the mendicant order; you are he who assures all creatures from every sort of fear; you are without any passions; you are the commander-in-chief of the celestial army; you are that Vishakha who sprang from the person of the celestial commander-in-chief when Indra hurled his thunderbolt at him; you are he who enjoys the sixty subjects or heads of objects in the universe; you are the master of the senses.
70You are he who is armed with the thunder bolt; you are infinite; you are the stupefier of Daitya armies on the battlefield; you are he who moves his car in circles among his own soldiers and who makes similar circles among the focs and devastating them returns safe and sound; you are he who knows the lowest depth of the world's ocean; you are Madhu; you have eyes whose colour resembles that of honey.
71You are he who has taken birth after Brihaspati; you are he who does the acts which priests have to do in sacrifices, you are he who is always worshipped by persons of various modes of life; you are devoted to Brahma; you roam in the habitations of men in the world; you pervade all beings; you are he who knows truth.
72You know and guide every heart; you are he who overspreads the entire universe; you are he who collects or stores the good and bad deeds of all creatures in order to distribute the fruits thereof; you are he who lives during even the night that follows the universal dissolution; you are the holder of the bow called Pinaka; you live in even the Daityas whence are the marks of your arrows; you are the author of prosperity; you are the powerful monkey who helped Vishnu in the incarnation of Rama in his expedition against Ravana.
73You are the master of those Ganas who are your associates; you are each member of those various Ganas; you are he who gladdens all creatures; you are the enhancer of the joys of all; you take away the sovereignty and prosperity of even such high beings as Indra and others; you are the universal destroyer in the form of Death; you are he who lives in the sixty four Kalas; you are very great; you are the grandfather
74You are the supreme phallic emblem which is worshipped by both gods and Asuras; you are of agreeable and beautiful features; you are he who makes all beings comprehend the various sorts of proofs which exist as evidence of all ideas and notions; you are the Lord of vision and the other proofs of all ideas derived from the senses; you are the Lord of Yoga.
75You are the Lord of seeds; you are the original cause of such seeds; you act in the ways that have been pointed out in the scriptures beginning with those which deal with the Soul; you are he in whom live power and the other qualities; you are the Mahabharata and other historical works; you are the treatises called Mimansa; you are Gautama; you are the author of the great work on Grammar naned after the Moon.
76You are he who punishes his enemies; you are he whom none can punish; you are he who is sincere in all his religious acts and observances, you are he who becomes obedient to those who are devoted to you; you are he who can subdue others; you are he who foments quarrels among the gods and the Asuras; you are he who has created the fourteen worlds; you are the protector and cherisher of all Beings beginning from Brahman and ending with the lowest forms of vegetable life; you are the Creator of even the five principal elements, you are he who never enjoys anything.
77You are free from decay; you are the highest form of happiness; you are a deity proud of his power; you are Shakra; you are the punishment described in treatises on Politics and inflicted on offenders; you are the tyranny which prevails over the world; you are of pure Soul; you are stainless, you are worthy of adoration; you are the world that appears and disappear ceaselessly.
78You are he whose favour is of the largest measure; you are he who has good dreams; you are a mirror in which the universe is reflected; you are he who has subjugated of all internal and external enemy; you are the maker of the Veda; you are the maker of the sayings contained in the Tantras and the Puranas and which are embodied in human language; you are highly learned; you are the grinder of enemies in battle.
79You are he who lives in the dreadful clouds that appear at the time of the universal dissolution; you are most terrible; you are he who succeeds in subjugating all persons and all things; you are the great Destroyer; you are he who has fire for his energy; you are he whose energy is more powerful than fire; you are the Yuga-fire that consumes all things you are he who is capable of being pleased by means of sacrificial libations; you are water and other liquids that are poured in sacrifices with the help of Mantras.
80You are in the form of the god of Righteousness, the scatterer of the fruits of acts good and bad; you are the giver of happiness; you are always gifted with effulgence; you are of the form of fire; you are emerald-hued; you are always present in the phallic emblem; you are the source of blessedness; you can never be defeated in the pursuit of your objects.
81You are the giver of blessings; you are of the form of blessedness; you are he to whom is given a share of sacrificial offerings; you are the distributor of sacrificial offerings; you are gifted with great speed; you are he who is dissociated from all things; you are he who is possessed of the most powerful limb; you are he who is employed in the act of generation.
82You are of a dark hue; you are of a white complexion; you are the senses of all embodied creatures; you have huge feet; you have huge hands; you are of huge body; you have wide extending fame.
83you have a huge head; you are of huge proportion; you are of vast vision; you are the home of the darkness of ignorance; you are the Destroyer; you are possessed of huge ears; you have huge lips; you are he who has vast cheeks.
84You have a huge nose; you are of a vast throat; you have a vast neck; you are he who tears the bond of society; you have a vast chest; you have a vast bosom; you are the inner soul which lives in all creatures, you have a deer on your lap.
85You are he from whom numberless worlds hang down like fruits hanging down from a Irce; you are he who stretches his lips at the time of the universal dissolution for devouring the universe: you are the ocean of milk; you have huge teeth; you have huge jaws; you have a huge tongue; you have a huge mouth.
86You have big nails; you have large hairs; you have very long hairs; you have a big stomach; you have matted locks of great length; you are ever cheerful; you are of the form of grace; you are of the form of belief; you are he who has mountains for his bow.
87You are he who is full of affection to all creatures like a parent towards his children; you are he who has no affection; you are unvanquished; you are highly devoted to (Yoga) meditation; you are of the form of the tree of the world; you are he who is marked out by tree of the world; you are never satiated with eating; you are he who has the Wind for your vehicle for going from piace to place.
88You are he who ranges over hills and hillocks; you are he who lives on the mountains of Meru; you are the king of the celestials; you have the Atharvans for your head; you have the Samans for your mouth; you have the thousand Riches for your immeasurable eyes.
89You have the Yajushes for your feet and hands; you are the Upanishads; you are the rituals; you are the mobile; you are he whose solicitations are never unfulfilled; you are he who is always bent on favouring; you are he who is of beautiful forin.
90You are of the form of the good that one does to another; you are that which is dear; you are he who always advances towards your devotees; you are gold and other precious metals held dear by all; your effulgence is like that of burnished gold; you are the navel; you are he who makes the fruits of sacrifices grow; you are of the form of that faith and devotion which the pious have for sacrifices; you are the maker of the universe; you are the immobile.
91You are the twelve states through which a person passes; you are he who causes fear; you are the beginning of all things; you are he who unites Individual Soul with Supreme Brahima through Yoga; you are at one with that yoga which brings about such a union between the Individual Soul and Supreme Brahma; you are unmanifest; you are the presiding god of the fourth age.
92You are eternal Time; you are of the form of the Tortoise; you are adored by the Destroyer himself.
93You live in the midst company; you admit your devotees as members of your Gana; you have Brahman himself for the driver of your car; you sleep on ashes; your protect the universe with ashes; you are he whose body is made of ashes, you are the tree that grants the fruition of all wishes; you are of the form of those who make up your Gana.
94You are the protector of the fourteen regions; you are above all the regions; you are full; you are worshipped by all creatures; you arc white; you are he who has perfectly pure body, speech and mind; you are he who has attained to that purity of existence which is called Liberation; you are he who is incapable of being sullied by impurity of any sort; you are he who has been attained to by the great preceptors of old.
95You live in the form of Righteousness or duty in the four modes of life; you are that Righteousness which is of the form of rites and sacrifices; you are of the form of that skill which the Divine architect possesses; you are he who is worshipped as the primeval form of the universe; you have huge arms; your lips are of a coppery colour; you are of the form of the vast waters that are contained in the Ocean; you are highly stable and fixed. are are
96You are Kapila; you are brown; you are all the hues whose mixture produces white; you are the period of life; you are ancient; you are recent; you are a Gandharva; you are the mother of the celestials in the form of Aditi; you are Garuda, the king of birds, born of Vinata by Kashyapa otherwise called Tarkshya; you capable of being comprehended easily; you are of excellent and agreeable speech.
97You are he who is armed with the battle axe; you are he that is desirous of victory; you hc who assists others il the accomplishment of their objects, you are an excellent friend; you are he who carries a lute made of two hollow gourds, you are of terrible anger; you have for your children beings higher than men and gods; you are of the form of that Vishnu who floats on the waters after the universal dissolution; you devour all things with great ferocity; you are he who procreates offspring; you are family and race, continuing from generation to generation; you are the blare that a bamboo flute emits; you are faultless; you are he whose limbs are all very beautiful; you are full of illusion; you do good to others without expecting any return; you are wind; you are fire.
98You are the fetters of the world which bind Individual soul, you are the creator of those fetters; you are the tearer of such fetters; you are he who lives with even the Daityas; you live with those who are the enemies of all acts; you have huge teeth and powerful weapons.
99You are he who has been greatly censured; you are he who stupefied the Rishis living in are can the Daruka forest; you are he who did good to Chen your detractors viz., those Rishis living in the Daruka forest; you are he who removes all fears and who removing all the fears of those Rishis gave them Liberation; you are he who is no wealth; you are the king of the celestials; you are the greatest of the gods, you are an object of adoration with even Vishnu; you are the destroyer of those who are the enemics of the gods.
100You are he who lives in the netherinost region; you invisible but be comprehended even as the wind which though invisible is perceived by every body; you are he whose knowledge extends to the bottom of everything and who knows the inner nature of all things; you are the object which is enjoyed by him who enjoys it; you are the Ajaikapad among the eleven Rudras; you are the king of the entire universe; you are of the form of all souls in the universe; you are he who is not subject to those three qualities; you are he who is above all attributes and is a state of pure existence which is incapable of being described with the help of any adjective of a language.
101You are the king of physicians called Dhanvantari; you are a comet; you are the celestial commander-in-chief called Skanda; you are the king of the Yakshas, called Kubera, who is your in separable companion and who is the king of all riches in the world; you are Dhatri; you are Shakra; you are Vishnu; you are Mitra; you are Tashirik; you are the Pole Star; you are the upholder all things, you are the Prabhava amongst the Vasus.
102You are the wind which can go everywhere you are Aryaman; you arc Savitri; you are Ravi; you are that ancient king of great celebrity known by the name of Ushangu; you are he who protects all creature in various ways; you are Mandhatri; you are he froin whom all creatures originate.
103You are he who exists in various forms; you are he who makes the various colours exist in the universe; you are he who upholds all desires and all attributes; you are he who has the lotus on your navel; you are he within whose womb are numberless mighty creatures; you have a face beautiful as the moon; you are wind; you are fire.
104You are possessed of great power; you are gifted with tranquillity of soul; you are old; you are he who is known with the help of Righteousness; you are Lakshmi; you are the maker of the field of action; you are he who resides in the field of action; you are the soul of the field of action; you are the medicine of the attributes of sovereignty and the others.
105All things lie in you; you are the master of all creatures having life-breaths; you are the god of the gods; you are he who is attached to happiness; you are existent; you are nonexistent; you are he who possesses the best of all things.
106You are he who lives on the summit of Kailasa; you are he who goes to the inountains of Himavat; you carry away all things by you like a powerful current washing away trees and other objects standing on its banks ; you are the maker of Pushkara and other large lakes and receptacles of natural water; you are possessed of infinite knowledge you are the giver of infinite blessings.
107You are a merchant; you are a carpenter; you are the trees; you are the tree called Bakula (Mimusops Elengi Linn); you are the sandal wood tree (Sanlaluin album Linn) you are the urce called Chechada (Alstonia Scholaris, syn. Echitis scholaris, Roxb); you are he whose neck is very strong; you are he whose shoulder-joint is huge; you are not restless; you are the principal herbs and plants with their produce.
108You are he who grants success upon others regarding the objects upon which they bestow their heart you are the correct conclusions of both the Vedas and Grammar, you are he who sends out lconine roars; you are endued with leonine fangs; you ride on the back of a lion for performing your journeys; you have a car drawn by a lion.
109You are the truth of truth; you are he whose dish or plate is formed by the destroyer of the universe; you are always engaged in seeking the well-being of the worlds; you are he who saves all creatures from distress; you are the bird called Saranga; you are a new swan; you are he who is shown in beauty on account of the crest on your head; you are he who protects the place where assemblies of the wise sit for dispensing justice.
110You are the abode of all creaturcs; you are the Cherisher of all creatures; you are Day and Night; you are he who is without fault and, therefore, never censured; you are the upholder of all creatures; you are the refuge of all creatures; you are without birth; you are existent.
111You are ever fruitful; you are endued with concentration and meditation; you are the horse Uchchaishravas; you are the giver of food; you are he who upholds the vital airs of living creatures; you are gifted with patience; you are possessed of intelligence; you are endued with exertion and cleverness, you are respected by all; you are the giver of the fruits of virtue and sin; you are the cherisher of the senses; you are the lord of all the luminaries; you are all collections of objects; you are he whose dresses are made of cow-hides; you are he who removes the sorrow of his devotees.
112You have a golden arm; you are he who protects the bodies of Yogins who seek to enter their own selves; you are he who has reduced all his foes to nothingness; you are he the measure of whose gladness is very great; you are he who won victory over the god of love who is irresistible; you are he who has controlled his senses.
113You are the note called Gandhara in the musical octave; you are he who has an excellent and beautiful home; you are he who is ever given to penances, you are of the form of cheerfulness and contentment; you are he called vast or infinite; you are he in whose honour the foremost of hymns has been composed; you are he whose dancing is characterised by big strides and large leaps, you are he who is worshipped reverentially by the various clans of Apsaras.
114You are he who owns a vast standard; you are the mountain of Meru; you are he who roves among all the summits of that great mountain; you are so mobile that it is every difficult to catch you; you are capable of being explained by preceptors to disciples although you are incapable of being described in words; you are of the form of that instruction which preceptors give to disciples; you are he who can perceive all agreeable scents simultaneously.
115You are of the form of the porched gates of cities and palaces; you are of the form of the moats and ditches that surround fortified towns and give the victory to the besieged garrison; you are the Wind; you are of the form of fortified cities and towns begirt by walls and moats; you are the prince of all winged creatures; you are of the form of Garuda; you are he who causes the creation by union of the opposite sexes; you are the foremost of all in virtues and knowledge; you are superior to even him who is the foremost of all in virtues and knowledge; you are above all virtues and knowledge.
116You are eternal an immutable as also dependent on yourself; you are the lord and protector of the gods and Asuras; you are the master and protector of all crealures; you are he who puts on a coat of mail; you are he whose arms are competent to grind all enemies; you are an object of worship with even him who is called Suparvan in heaven.
117You are he who gives the power of bearing or upholding all things; you are yourself competent to bear all things; you are fixed and steady; you are white or pure; you carry the trident that can destroy (all things) ; you give bodies to those that constantly revolve in the universe of birth and death; you are more valuable than riches; you are the conduct of the righteous.
118You are he who had torn the head of Brahman after due thought; you are he who is endued with all those auspicious marks which are described in the sciences of palmistry, padology, phrenology and other branches of knowledge treating of physiognomy, etc., as the indicator of the mental tendency; you are that wooden bar which is called the axle of a car and, therefore, you are he who is attached to the car represented by the body; you are attached to all things; you are gifted with every great power, being as you are a hero of heroes.
119You are the Veda; you are the Smritis the Itihasas, the Puranas, and other scriptures; you are the illustrious god of very sacred shrine; you are he who has the Earth for his car; you are the inert elements that form every creature; you are he who gives life into every combination of those inert elements; you are the Pranava and other sacred Mantras that put life into dead matter; you are he who casts peaceful looks; you are severely harsh.
120You are he in whom exist numberless precious attributes and possessions; you have a body that is red; you are he who has all the vast oceans for so many ponds filled for your drinking; you are the root of the tree of the world; you are escquisitely beautiful and shines with superior grandeur; you are of the form of ambrosia or nectar; you are both cause and effect; you are an ocean of penances.
121You are he who is desirous of getting to the highest state of existence; you are he who has already acquired that state; you are he who is known for the purity of his conduct and act and observances; you are he who is possessed of great fame; you are the ornament of armies; you are he who is bedecked with celestial ornaments; you are Yoga; you are he from whom originates eternal time measured by Yugas and Kalpas; you are he who conveys creatures from place to place.
122You are of the form of Righteousness and sin and their compounds; you are great and without form; you are he who killed the powerful Asura that had approached against the sacred city of Varanasi in the form of an infuriate elephant of huge proportions; you are of the form of death; you grant all creatures fruition of their wishes proportionate to their merits; you are approachable; you know all things beyond the ken of the senses, you know the essences.
123You are he who continually shines in beauty; you put on garlands from neck to the feet; you are Hara having the Moon for his beautiful eye; you are the salt ocean of unmeasurable extent; you are the first three Yugas; you are he whose appearance is always full of advantage to others.
124You are he who has three eyes; you are he whose forms are greatly subtile; you are he whose ears are bored for putting on jewelled earrings; you are the bearer of inatted locks; you are the point which indicates the nasal sound; you are the two dots in the alphabet) which indicate the sound of the aspirated H; you have an excellent face; you are the arrow that is shot by the warrior for bringing about the destruction of his enemy; you are all the weapons that are used by warriors; you are gifted with patience capable of bearing all things. are
125You he whose knowledge has originated from the stoppage of all physical and mental functions, you are he who appears as Truth on account of the cessation of all other faculties; you are that note which, originating from the region called Gandhara, is greatly sweet to the ear; you are he who is armed with the powerful bow (called Pinaka); You are he who is the understanding and the desires which exist in all creatures, besides being the supreme upholder of all beings; you are he from whom all acts originate.
126You are that wind which originates at the time of the universal dissolution and which is capable of churning the entire universe as the staff in the hands of the dairymaid churns the milk in the milkpot; you are he who is full; you are he who sees all things; you are the sound which arise from slapping palm against palm; your palm serves as the dish or plate whence to take his food; you have an adamantins body; you are exceedingly grcat.
127You are of the shape an umbrella; you are he who has an excellent umbrella; you are well known to be at one with all creatures; you are he who having put forth three feet covered all the universe with two and wanted space for the third; you have a bald head; you are he whose form is greatly ugly and dreadful; you are he who has undergone many modifications and become all things in the universe; you are he who has the wellknown badge of Renunciation viz., the stick; you are he who has a Kunda; you are he who is incapable of being attained to by means of acts.
128You are he who is at one with the green eyed king of beasts; you are top of the form of all the points of the compass; you are he who is armed with the thunder; you are he who has a hundred tongues; you are he who has a thousand feet and thousand heads; you are the Jord and king of the celestials; you are he who is made up of all the gods; you are the great Lord or preceptor.
129You are he who has a thousand arms; you are he who is competent to get the fruition of every wish; you are he whose protection is sought by every one; worlds; you are he who is the creator of all the worlds; you are he who is the great purifier of all from every sin, in the form of shrines and sacred waters; you are he who has three high Mantras; you are the youngest (son of Aditi and Kashyapa); you are both black and tawny.
130You are the maker of the Brahmana's rod; you are armed with the Sataghni, the noose, and the dart; you are he who was born within the primeval lotus; you are he who has a huge womb; you are he who has the Vedas in his womb; you are he who takes his rise from that infinite span of waters which appears after the dissolution of the universe.
131You are he who has the effulgent rays; you are the creator of the Vedas; you are he who studies the Vedas; you are he who knows the meaning of the Vedas; you are devoted to Brahma; you are the refuge of all persons devoted to Brahina; you are of numberless form; you have innumerable bodies; you have irresistible prowess.
132Your nature transcends the three universal tendencies (of Sattva, Rajas, and Tamas); you are the lord of all sentiencs you are fleet like the wind; you are fleet like the mind; you are always smeared with sandal paste; you are the end of the stock of the primeval lotus; you are he who brought the celestial cow Surabhi down from a superior station to an inferior one by imprecating a curse upon her, you are that Brahman who was unable to see your end.
133You are adorned with a large garland of Karnikara flowers; you are adorned with a diade:n of blue gems; you re the wielder of the bow called Pinaka; you are the master of the science of Brahma; you are he who has controlled his senses by the help of your knowledge of Brahma; you are he who bears Ganga on your head; you are the husband of Uma the daughter of Himavat.
134You are powerful; you are he who protects the universe by assuming various incarnations; you are worthy of adoration; you are that primeval Being with the equine head who recited the Vedas with a thundering voice; you are he whose favour is very great; you are the great subjugator; you are he who has killed all his enemies; you are both white and tawny.
135You have a goldhued body; you are he who is of the form of pure joy; you are of a controlled soul; you are the basis of Ignorance which is called Pradhana and which, consisting of the three qualities of Sattva, Rajas and Tamas, is the cause whence the universe has originated; you are he whose faces are turned to every direction; you are he who has three eyes, you are he who is superior to all creatures.
136You are the soul of all mobile and immobile beings; you are of the form of the subtile soul; you are the giver of immortality in the form of Liberation as the fruit of all acts of virtue achieved by creatures without the desire of fruits, you are the preceptor of even those who are the gods of the gods; you are Vasu the son of Aditi; you are he who has innumerable rays of light, who brings forth the universe, and who is of the form of that Soma which is drunk in sacrifices.
137You are Vyasa, the author of the Puranas and other sacred histories, you are the creations of Vyasa's brain both abridged and unabridged; you are the sum-lotal of sentiencies; you are the Season; you are the Year; you are the Month; you are the Fortnight; you are those sacred Days that end or conclude these periods.
138You are the Kalas; you are the Kashthas; you are the Lavas; you are the Matras; you are the Muhurta and Aha and Kshapa; you are the Kshanas; you are the soil upon which the tree of the universe stands; you are the seed of all creatures; you are the principle of greatness; you are the sprout of sentiency.
139You are existent; you are non-existent; you are Manifest; you are Unmanifest; you are the Father; you are the Mother, you are the Grandfather, you are the door of Heaven; you are the door of the generation of all creatures; you are the door of Liberation; you are those acts of virtuc which lead to the felicity of heaven.
140You are extinction; you are the gladdener; you are the region of Truth; you are superior to even that region of Truth which is attainable by the pious; you are he who is the creator of both the gods and the Asuras; you are the refuge of both the gods and the Asuras.
141You are the preceptor of both the gods and the Asuras; you are ever victorious; you are ever worshipped by the gods and the Asuras; you guide the deities and the Asuras even as the Mahamatra guides the elephant; you are the refuge of all the gods and the Asuras.
142You are the king of both the deities and the Asuras; you are the leader in battle of both the gods and the Asuras; you are he who transcends the senses and shines by himself; you are of the form of the celestial Rishis; you grant boons to the deities and the Asuras.
143You are he who rules the hearts of the gods and the Asuras; you are he into whom the universe enters; you are the refuge of even him who is the ruler of the hearts of both the gods and the Asuras; you are he whose body is made up of all the gods; you are he who has no Being superior to you of whom to think; you are he who is the inner soul of the gods; you are he who has originated from his own self.
144You are of the form of immobile things; You are he who covers the three worlds with three steps of his; you are possessed of great learning; you are stainless; you are he who is freed from the quality of Rajas; you are above destruction; you are he in whose honour hymns should be sung; you are the lord of the irresistible elephant of Time; you are of the form of that lord of Tigers who is adored in the country of the Kalingas; you are he who is called the lion among the gods; you are he who is the foremost of men.
145You are profoundly wise; you are he who first takes a share of the offerings in sacrifices; you are imperceptible; you are the collection of all the celestials; you are he in whom penances prevail; you are always in excellent Yoga; you are auspicious; you are armed with the thunderbolt; you are the source whence the weapons called maces have taken their origin. You are he whom your devotees acquire in various ways. are
146You Guha (the celestial commanderinchief); you are the supreme limit of happiness; you are at one with your creation; you are he who rescues your creatures from death; you are the purifier of all including Brahman himself; you are of the form of bulls and other horned animals; you are he who is fond of mountain summits; you are the planet Saturn; you are Kubera the king of the Yakshas; you are consummate faultlessness.
147You are he who gives gladness; you are all the celestials in a body; you are the cessation of all things; you are all the duties that belong to all the modes of life; you are he who has an eye on his forehead; you are he who sports with the universe as his marble ball; you are of the form of deer; you are gifted with the energy that is of the forin of knowledge and penance.
148You are the master of all immobile things; you are he who has restrained his senses by various regulations and vows; you are he whose objects have all been fulfilled; you are at one with Liberation; you are different from him whom we adore; you have truth for you penances, you are of a pure heart.
149You are he who lords over all vows and fasts; you are the highest; you are Brahma; you are the highest refuge of your devotees; your are above all fetters; you are freed from the corporeal body; you are endued with every kind of prosperity; you multiply the prosperity of your devotees; you are what is continually undergoing changes.
150I have thus, O Krishna, sang the praises of the illustrious god by reciting his names in the order of their importance. Who is there who can sing the praises of the lord of the universe, that great Lord of all who is worthy of our adorations, worship, and reverence, whom the very gods headed by Brahman are unable to praise and whom the Rishis also fail to sing.
151Helped, however, by my devotion to him, and having received his permission, I have lauded that Lord of sacrifices, that Deity of supreme power, that foremost of all creatures gifted with intelligence.
152By praising with these names which increase one's auspiciousness the great lord of blessedness, a worshipper of devoted soul and pure heart gains his own self.
153These names form a hymn which supplies the best means of attaining to Brahma. With the help of this hymn one is sure to acquire Liberation. The Rishis and the gods all praise the highest deity by uttering this hymn.
154Hymned by persons of controlled soul, Mahadeva becomes pleased with those who sing his praises thus. The illustrious god is always full of mercy towards his devotees. Gifted with omnipotence, he it is who gives Liberation to those who adore him.
155Those foremost of men who are endued with faith and devotion, hear and recite for others and utter with respect the praises of that highest and eternal Lord, viz., Ishana. in all their successive lives and worship him in thought, word and deed, and worshipping him thus at all times, viz., when they are lying or seated or walking or awake or opening the eyelids or shutting them, and thinking of him again and again, become objects of respect with all their fellow men and derive great pleasure and exceeding joy.
156When a creature becomes purged of all his sins in course of millions of births in various orders of Being, it is then that devotion originates in his heart for Mahadeva.
157It is by good luck only that undivided devotion to Bhava who is the original cause (of the universe) fully originates in the heart of one who is conversant with every mode of adoring that great Deity.
158Such stainless and pure devotion to Rudra, which has singleness of purpose and which is simply irresistible in its course, is seldom to be found among even the gods, but never among men.
159It is through the favour of Rudra that such devotion originates in the hearts of human beings. On account of such devotion, men, identifying themselves wholly with Mahadeva, succeeds in acquiring the highest success.
160The illustrious Deity, who is always bent upon showing favour to them who seek him with humility rescues them from the world who throw themselves whole mindedly upon him.
161Save the great god who frees creatures from rebirth, all other gods continually nullify the Penances of men, for men have no other source of power that it is as great as these.
162It was thus that Tandi of tranquil soul, resembling Indra himself in glory, lauded the illustrious Master of alll existent and nonexistent things, that great Deity clad in animal skins.
163This hymn was borne by Brahma himself. Indeed, Brahman had sung it before Shankara. You are a Brahmana. You will therefore, comprehend it well.
164This is cleansing and washes away all sins. This confers Yoga, Liberation, heaven and contentment.
165He who recites this hymn with rapt devotion to Shankara, succeeds in acquiring that high end which is theirs who are devoted to the doctrines of the Sankhya philosophy.
166That worshipper who recites this hymn daily for one year with singleness of devotion succeeds in acquiring the end that he desires.
167This hymn is a great mystery. It formerly lived in the breast of Brahinan the Creator. Branman gave it to Shakra. Shakra gave it to Death.
168Death gave it to the Rudras. From the Rudras Tandi got it. Indeed, Tandi got it in the region of Brahman as the reward of his austere penances.
169Tandi communicated it to Shukra and Shukra of Bhrigu's race communicated it to Gautama. Gautama, again, O descendant of Madhu, communicated it to Vaivasvata Manu.
170Manu communicated it to the highly intelligent Narayana, number among the Sadhyas and held highly dear by him. The illustrious Narayana, numbered among the Sadhyas and endued with undecaying glory, communicated it to Yama.
171Vaivasvat Yana communicated it to Nachiketa. Nachiketa, O you of Vrishni's race, communicated it to Markandeya.
172Krishna said From Markandeya, O Janarddana I got it as the reward of my vows and fasts. To you, O slayer of enemies, I communicate that hymn unheard by others.
173This hymn leads to heaven. It removes disease and bestows long life. This is worthy of the highest praise, and is consistent with the Vedas. That person, O Partha, who recites this hymn with a pure heart observing the vow of celibacy, and with his senses under restraint, regularly for one whole year, succeeds in acquiring the fruits of a horse sacrifice, Danavas and Yakshas and Rakshasas and Pishachas and Yatudhanas and Guhyakas and snakes can do no harm to him.
Hindi
1वासुदेव ने कहा — हे युधिष्ठिर, अपना मन एकाग्र करके, आदर से हाथ जोड़कर, द्विज ऋषि उपमन्यु ने आदि से ही नामों का यह संग्रह उच्चारित किया।
2उपमन्यु ने कहा — मैं उन महान् देव की आराधना करूँगा जो समस्त प्राणियों की पूजा के योग्य हैं, उन नामों का उच्चारण करके जो समस्त लोकों में विख्यात हैं — जिनमें से कुछ पितामह ब्रह्मा ने कहे, कुछ ऋषियों ने, और कुछ वेदों तथा उपांगों में आते हैं।
3इन नामों का प्रयोग श्रेष्ठ पुरुषों ने किया है। ये, फिर, सत्य और सिद्धिदायक हैं, और उच्चारण करने वाले के समस्त प्रयोजन सिद्ध करने में समर्थ हैं। इन्हें महादेव को तण्डि ने अर्पित किया, जिनकी आत्मा वैदिक विद्या से शुद्ध हो चुकी थी और जिन्होंने अपनी भक्ति की सहायता से इन नामों की रचना की।
4उन नामों से, जिनका उच्चारण अनेक सुविख्यात धर्मात्माओं ने और समस्त विषयों के ज्ञाता तपस्वियों ने किया है, मैं उनकी आराधना करूँगा जो महानतम हैं, जो प्रथम हैं, जो स्वर्ग को ले जाते हैं, जो समस्त प्राणियों को हित देने को उद्यत हैं, और जो मंगलमय हैं।
5ब्रह्मलोक से फैलकर ये नाम विश्व में सुने गए हैं। ये सब सत्य से युक्त हैं। उन नामों से मैं उनकी आराधना करूँगा जो परब्रह्म हैं, जिनका वर्णन वेदों ने किया है, और जो शाश्वत हैं।
6हे यदुवंशश्रेष्ठ, अब मैं आपको वे नाम बताऊँगा। उन्हें एकाग्र ध्यान से सुनिए। आप परमेश्वर के श्रद्धालु उपासक हैं। यशस्वी भव की, उन्हें समस्त देवताओं से श्रेष्ठ जानकर, आराधना कीजिए।
7और चूँकि आप उनके प्रति समर्पित हैं, इसलिए मैं वे नाम आपके समक्ष कहूँगा। महादेव शाश्वत ब्रह्म हैं। कोई भी — योग से सम्पन्न कोई भी — उन महान् देव की महिमा और शक्ति का पूर्ण वर्णन सौ वर्षों में भी नहीं कर सकता। महादेव का आदि, मध्य अथवा अन्त स्वयं देवता भी नहीं जान सकते।
8ऐसी स्थिति में, हे महादेव, वह कौन है जो महादेव के गुणों का पूर्ण पाठ कर सके? तथापि मैं — उन यशस्वी, परम और पूर्ण ज्ञानी देव की उस कृपा से, जो मेरी भक्ति के कारण मुझ पर हुई — उनके गुणों का थोड़े शब्दों और अक्षरों के संग्रह में पाठ करूँगा।
9परमेश्वर किसी के द्वारा भी आराधित नहीं हो सकते यदि वे उपासक को अनुमति न दें। जहाँ तक मेरी बात है, मैं तभी उनकी आराधना करने में सफल होता हूँ जब मैं इतना भाग्यशाली होता हूँ कि उनकी अनुमति प्राप्त कर लूँ।
10मैं उन महान् देव के कुछ ही नामों का उल्लेख करूँगा जो जन्म और विनाश से रहित हैं, जो विश्व के आदि कारण हैं, जो परमात्मा से सम्पन्न हैं, और जिनका उद्गम अव्यक्त है।
11हे कृष्ण, उन वरदायी, पूजनीय, शक्तिशाली देव के, जिनका रूप ही यह विश्व है और जो परम ज्ञान से सम्पन्न हैं, वे कुछ नाम सुनिए जिनका उच्चारण स्वयं ब्रह्मा ने किया था।
12जिन नामों का मैं पाठ करूँगा, वे उन दस सहस्र नामों में से लिए गए हैं जिनका उच्चारण महान् पितामह ने प्राचीन काल में किया था — जैसे दही से घृत निकाला जाता है।
13जैसे स्वर्ण पर्वतों का सार है, जैसे मधु पुष्पों का सार है, जैसे मण्ड घृत से निकाला हुआ अर्क है, वैसे ही ये नाम पितामह ब्रह्मा द्वारा उच्चारित उन दस सहस्र नामों में से निकाले गए हैं और उनका नवनीत हैं।
14नामों का यह संग्रह प्रत्येक पाप को, चाहे वह कितना ही घोर क्यों न हो, दूर कर सकता है। इसमें चारों वेदों का पुण्य है। इसे सावधानी से समझना चाहिए और एकाग्र आत्मा से स्मृति में रखना चाहिए।
15यह मंगल से युक्त है। यह उन्नति लाता है। यह राक्षसों का नाश करता है। यह महान् पवित्रकारक है। यह केवल उसी को देना चाहिए जिसमें श्रद्धा हो, जो महान् स्वामी के प्रति समर्पित हो, जो आस्तिक हो। इसे कभी उसे नहीं बताना चाहिए जिसमें श्रद्धा नहीं, जो नास्तिक है, जिसने अपनी आत्मा को नहीं जीता।
16हे कृष्ण, जो प्राणी उन यशस्वी महादेव के प्रति द्वेष रखता है, जो प्रत्येक वस्तु के आदि कारण हैं, जो परमात्मा हैं, और जो महान् स्वामी हैं — उसे निश्चय ही अपने समस्त पूर्वजों और अपने पश्चात् की समस्त सन्तानों सहित नरक जाना पड़ता है।
17नामों का यह संग्रह जो मैं आपको सुनाऊँगा, वह योगध्यान माना जाता है। यह योग माना जाता है। यह ध्यान का सर्वोच्च विषय माना जाता है। यही वह है जिसका निरन्तर पाठ करना चाहिए। यह ज्ञान है। यह परम रहस्य है।
18यदि कोई मृत्यु के समय भी इसका पाठ करे अथवा इसका पाठ सुने, तो वह परम लक्ष्य प्राप्त करने में सफल होता है। यह पवित्र है। यह मंगलमय है। यह प्रत्येक प्रकार के हित से युक्त है। यह समस्त वस्तुओं में श्रेष्ठ है।
19समस्त विश्व के पितामह ब्रह्मा ने प्राचीन काल में इसकी रचना करके इसे समस्त उत्कृष्ट स्तोत्रों में अग्रगण्य स्थान दिया।
20तभी से महान् महादेव की महिमा और गौरव का यह स्तोत्र, जिसे समस्त देवता परम श्रद्धा से मानते हैं, समस्त स्तोत्रों का राजा कहलाता है।
21समस्त स्तोत्रों का यह राजा पहले ब्रह्मलोक से स्वर्ग, अर्थात् देवताओं के लोक में ले जाया गया। तब तण्डि ने इसे स्वर्ग से प्राप्त किया। इसीलिए यह तण्डि द्वारा रचित स्तोत्र के नाम से जाना जाता है।
22स्वर्ग से तण्डि इसे पृथ्वी पर ले आए। यह समस्त पवित्र वस्तुओं में सर्वाधिक पवित्र है और समस्त पापों को, चाहे वे कितने ही घोर क्यों न हों, दूर करने में समर्थ है।
23हे महाबाहु, मैं आपको वह समस्त स्तोत्रों में श्रेष्ठ स्तोत्र सुनाऊँगा। यह स्तोत्र उनका है जो वेदों के भी वेद हैं, और समस्त प्राचीन वस्तुओं में सर्वाधिक प्राचीन हैं।
24उनका, जो समस्त तेजों का तेज और समस्त तपस्याओं की तपस्या हैं; उनका, जो शान्ति से सम्पन्न समस्त प्राणियों में सर्वाधिक शान्त हैं, और जो समस्त कान्तियों की कान्ति हैं।
25उनका, जो संयत समस्त प्राणियों में सर्वाधिक संयत माने जाते हैं, और जो बुद्धि से सम्पन्न समस्त प्राणियों की बुद्धि हैं; उनका, जो समस्त देवताओं के देवता और समस्त ऋषियों के ऋषि माने जाते हैं।
26उनका, जो समस्त यज्ञों के यज्ञ और समस्त मंगलमय वस्तुओं में सर्वाधिक मंगलमय माने जाते हैं; उनका, जो समस्त रुद्रों के रुद्र और समस्त देदीप्यमान वस्तुओं की कान्ति हैं।
27उनका, जो समस्त योगियों के योगी और समस्त कारणों के कारण हैं; उनका, जिनसे समस्त लोक अस्तित्व में आते हैं, और जिनमें समस्त लोक अपने अस्तित्व के समाप्त होने पर लौट जाते हैं।
28उनका, जो समस्त प्राणियों की आत्मा हैं, और जिन्हें महातेजस्वी हर कहा जाता है। महान् शर्व के वे एक सहस्र आठ नाम मुझसे सुनिए।
29हे समस्त पुरुषों में अग्रगण्य, उन नामों को सुनकर आप अपनी समस्त कामनाओं की सिद्धि प्राप्त करेंगे — ॐ! आप अचल हैं, आप स्थिर हैं, आप शक्तिशाली हैं, आप भयंकर हैं, आप अग्रगण्य हैं, आप वरदायी हैं, और आप श्रेष्ठ हैं।
30आप समस्त प्राणियों की आत्मा हैं, आप समस्त प्राणियों में विख्यात हैं, आप समस्त वस्तुएँ हैं, आप सबके स्रष्टा हैं, और आप भव हैं। आप अपने सिर पर जटाएँ धारण करते हैं। आप वस्त्र के रूप में मृगचर्म पहनते हैं। आपके सिर पर मयूर के समान जटाओं की शिखा है। आप ही वे हैं जिनके अंग यह समस्त विश्व है। आप समस्त वस्तुओं के स्रष्टा हैं। आप हर हैं, क्योंकि आप समस्त वस्तुओं का संहार करते हैं। आप ही वे हैं जिनके नेत्र मृग के समान हैं। आप समस्त प्राणियों के संहारक हैं। आप समस्त वस्तुओं के परम भोक्ता हैं।
31आप वह प्रवृत्ति हैं जिससे समस्त कर्म उत्पन्न होते हैं। आप वह निवृत्ति अथवा कर्मों से विरति हैं। आप उपवासों और व्रतों का पालन करते हैं, आप शाश्वत हैं, आप अपरिवर्तनीय हैं। आप श्मशानों में निवास करते हैं, आपमें छह सुविख्यात ऐश्वर्य आदि हैं, आप प्रत्येक प्राणी के हृदय में निवास करते हैं, आप इन्द्रियों से समस्त वस्तुओं का भोग करते हैं, और आप समस्त पापी प्राणियों को पीसने वाले हैं।
32आप वे हैं जो सबके प्रणाम के योग्य हैं, आप महान् पराक्रमों वाले हैं, आप वे हैं जिनका धन तपस्या है, आप अपनी इच्छा से समस्त तत्त्वों की सृष्टि करते हैं, आप उन्मत्त का वेश धारण करके अपना यथार्थ स्वरूप छिपाते हैं। आप समस्त लोकों और समस्त जीवित प्राणियों के स्वामी हैं। आपका रूप अपरिमेय है। आप विशाल शरीर वाले हैं, आप धर्म के रूप वाले हैं, आप महायशस्वी हैं, आप महात्मा हैं, आप समस्त प्राणियों की आत्मा हैं, आपका रूप यह विश्व है, आपके जबड़े विशाल हैं।
33आप समस्त लोकों के रक्षक हैं, आप अपनी आत्मा को अविद्या के अन्धकार के पीछे लुप्त होने देते हैं। आप हर्ष हैं। आप वे हैं जिनका रथ खच्चर खींचते हैं। आप वे हैं जो जीवात्मा की पुनर्जन्म के वज्र से रक्षा करते हैं। आप आराध्य हैं। आप शुद्धि, आत्मसंयम और व्रतों से प्राप्त होते हैं। और आप शुद्धि तथा आत्मसंयम सहित समस्त प्रकार के व्रतों और नियमों के आश्रय हैं।
34आप वे दिव्य शिल्पी हैं जो प्रत्येक कला के ज्ञाता हैं। आप स्वयम्भू हैं। आप समस्त प्राणियों और वस्तुओं के आदि हैं। आप हिरण्यगर्भ हैं, समस्त वस्तुओं के स्रष्टा। आप अनन्त शक्ति और आनन्द हैं। आपके सौ नेत्र हैं, आपके विस्तृत नेत्र हैं। आप सोम हैं। आप ही वे हैं जो समस्त धर्मात्मा प्राणियों को आकाश में चमकने के लिए तेजस्वी रूप धारण करने में समर्थ बनाते हैं।
35आप चन्द्रमा हैं, आप सूर्य हैं, आप शनि ग्रह हैं, आप केतु हैं, आप राहु हैं। आप मंगल हैं, और आप बृहस्पति तथा शुक्र हैं, आप बुध हैं, आप अत्रि की पत्नी के उपासक हैं, आप ही वे हैं जिन्होंने यज्ञ पर अपना बाण चलाया जब यज्ञ मृग का रूप धारण करके आपके क्रोध से भाग रहा था। आप निष्पाप हैं।
36आपमें वे तपस्याएँ हैं जिनसे आप विश्व की सृष्टि कर सकते हैं। आपमें वे तपस्याएँ हैं जिनसे आप विश्व का संहार कर सकते हैं। आप उदारचित्त हैं। आप उन सबकी कामनाएँ पूर्ण करते हैं जो स्वयं को आपको समर्पित करते हैं। आप वर्ष के निर्माता हैं। आप मन्त्र हैं। आप समस्त कर्मों के प्रमाण हैं। आप परम तप हैं।
37आप योग में निरत हैं। आप ही वे हैं जो स्वयं को ब्रह्म में विलीन करते हैं। आप महान् बीज हैं। आप अव्यक्त को इस व्यक्त रूप में प्रकट करते हैं जिसमें यह विश्व विद्यमान है। आपका बल अनन्त है। आप ही वे हैं जिनका बीज स्वर्ण है। आप सर्वज्ञ हैं। आप समस्त वस्तुओं के कारण हैं। आप ही वे हैं जिनके पास इस लोक से दूसरे लोक में और दूसरे से इस लोक में जाने के साधन के रूप में कर्म का बीज है।
38आपकी दस भुजाएँ हैं। आपके नेत्र अनिमेष हैं। आपका कण्ठ नील है। आप उमा के पति हैं। आप उन अनन्त रूपों के उद्गम हैं जो विश्व में हैं। आप ही वे हैं जिनकी श्रेष्ठता स्वयं उन्हीं के कारण है। आप शक्ति में वीर हैं। आप जड़ पदार्थ हैं। आप जिज्ञासा के समस्त विषय हैं।
39आप उन विषयों के विधाता और शासक हैं। आप उन प्राणियों के प्रधान हैं जो आपकी सेवा करते हैं और गण कहलाते हैं। आप अनन्त आकाश को व्याप्त करते हैं। आप कामदेव हैं। आप मन्त्रों के ज्ञाता हैं। आप परम मन्त्र हैं। आप विश्व के कारण हैं। आप विश्व के संहारक हैं।
40आप अपने एक हाथ में कमण्डलु धारण करते हैं। दूसरे में आप धनुष धारण करते हैं। दूसरे में आपके बाण हैं। दूसरे में आप कपाल धारण करते हैं। आप वज्र धारण करते हैं। आप शतघ्नी से सज्जित हैं। आप खड्ग से सज्जित हैं। आप परशु धारण करते हैं। आप शूल (त्रिशूल) से सज्जित हैं। आप पूजनीय हैं।
41आपके एक हाथ में यज्ञ की स्रुवा है। आपका रूप सुन्दर है, आप प्रचुर तेज से सम्पन्न हैं। जो आपके प्रति समर्पित हैं, उन्हें सुशोभित करने वाली प्रत्येक वस्तु आप अत्यन्त उदारता से देते हैं। आप अपने सिर पर उष्णीष धारण करते हैं। आपका मुख सुन्दर है। आप ही वे हैं जो कान्ति और शक्ति से पूर्ण हैं। आप ही वे हैं जो विनम्र और लज्जाशील हैं।
42आप अत्यन्त उन्नत हैं। आप ही वे हैं जिनकी किरणें इन्द्रियाँ हैं। आप गुरुओं में महानतम हैं। आप परब्रह्म हैं। आप ही वे हैं जिन्होंने शृगाल का रूप धारण किया (उस ब्राह्मण को सान्त्वना देने के लिए जिसने किसी धनी वैश्य से अपमानित होकर आत्महत्या करने का निश्चय कर लिया था)। आप ही वे हैं जिनके प्रयोजन स्वयं ही फलित हो जाते हैं। आप वे हैं जिनका सिर मुण्डित है। आप वे हैं जो सबका हित करते हैं।
43आप अजन्मा हैं। आपके असंख्य रूप हैं। आपके शरीर पर सब प्रकार की सुगन्ध है। आपके सिर की जटाओं ने गंगा नदी को तब सोख लिया था जब वह पहली बार स्वर्ग से गिरी। आप आधिपत्य के दाता हैं। आप ब्रह्मचारी हैं, क्योंकि आपने ब्रह्मचर्य के कठोर व्रत की कभी अवहेलना नहीं की। आप अपने संयम के लिए विख्यात हैं। आप सदा चित लेटे रहते हैं। आप शक्ति में निवास करते हैं।
44आपके सिर पर तीन जटाएँ हैं। आप ही वे हैं जो चीथड़े पहनते हैं। आप रुद्र हैं। आप देवसेनापति हैं और आप सर्वव्यापी हैं। आप ही वे हैं जो दिन में विचरण करते हैं। आप ही वे हैं जो रात्रि में विचरण करते हैं। आपका क्रोध भयंकर है। आप तेज से युक्त हैं।
45आप उस शक्तिशाली असुर के संहारक हैं जो वाराणसी की पवित्र नगरी का विनाश करने के लिए मदमत्त हाथी के रूप में आया था। आप विश्व को पीड़ित करने वाले दैत्यों के संहारक हैं। आप काल हैं, जो विश्व का संहारक है। आप विश्व के परम विधाता हैं। आप गुणों की खान हैं। आप सिंह और व्याघ्र के रूप वाले हैं। आप ही वे हैं जो गजचर्म पहनते हैं।
46आप वे योगी हैं जो काल के अप्रतिहत प्रभाव पर विजय पाकर उसे छल देते हैं। आप आदि नाद हैं। आप समस्त कामनाओं की सिद्धि हैं। आप ही वे हैं जिनकी चार प्रकार से आराधना होती है। आप निशाचर हैं। आप ही वे हैं जो भूतों के साथ विचरण करते हैं। आप ही वे हैं जो प्रेतों के साथ विचरण करते हैं। आप स्वयं इन्द्र और अन्य देवताओं के भी परमेश्वर हैं।
47आप ही वे हैं जिन्होंने समस्त सत् और असत् वस्तुओं के रूप में स्वयं को अनन्त रूप से बहुगुणित किया है। आप महत् तथा पाँच आदि तत्त्वों के अन्य समस्त संयोगों के धारक हैं। आप वह आदि अविद्या हैं जो राहु नाम से जानी जाती है। आप अनन्त हैं। आप मुक्तों के परम लक्ष्य हैं। आपको नृत्य प्रिय है। आप ही वे हैं जो दूसरों को नचाते हैं। आप विश्व के मित्र हैं।
48आप ही वे हैं जिनका रूप शान्त और सौम्य है। आप उन तपस्याओं से सम्पन्न हैं जो विश्व की सृष्टि और संहार कर सकती हैं। आप ही वे हैं जो समस्त प्राणियों को अपनी माया से बाँधते हैं। आप ही वे हैं जो विनाश से परे हैं। आप ही वे हैं जो एक पर्वत पर निवास करते थे। आप समस्त बन्धनों से परे हैं और आकाश के समान समस्त वस्तुओं से अनासक्त हैं। आपकी सहस्र भुजाएँ हैं। आप विजय हैं। आप वह अध्यवसाय हैं जो सफलता अथवा विजय लाता है। आपमें वह आलस्य अथवा प्रमाद नहीं है जो निरन्तर उद्यम में बाधा डालता है।
49आप वीर हैं। आप भय हैं। आप ही वे हैं जिन्होंने बलि के यज्ञ को रोक दिया। आप अपने समस्त भक्तों की कामनाएँ पूर्ण करते हैं। आप दक्ष के यज्ञ के विध्वंसक हैं। आप सौम्य हैं। आप कुछ-कुछ सौम्य हैं।
50आप अत्यन्त उग्र हैं और समस्त प्राणियों का तेज हर लेते हैं। आप असुर वल के संहारक हैं। आप सदा प्रसन्न रहते हैं। आप उस धन के रूप वाले हैं जिसकी सब कामना करते हैं। आप कभी पराजित नहीं हुए। आपसे बढ़कर पूजनीय कोई नहीं है। आप ही वे हैं जो गम्भीर गर्जना करते हैं। आप वह हैं जो इतना गहरा है कि उसे कोई नाप नहीं सकता। आप ही वे हैं जिनकी शक्ति और जिनके साथियों तथा वृषभ का बल कभी किसी ने नहीं आँका।
51आप संसार के वृक्ष हैं। आप वट हैं। आप ही वे हैं जो प्रलय के पश्चात् जब विश्व एक अनन्त जलराशि बन जाता है, तब वटपत्र पर शयन करते हैं। आप ही वे हैं जो हरि अथवा हर अथवा गणेश अथवा अर्क अथवा अग्नि अथवा वायु आदि का इच्छानुसार रूप धारण करके समस्त उपासकों पर दया करते हैं। आपके परिमाण हैं। आपका मुख इतना विशाल है कि वह एक ही बार में विश्व को निगल सकता है।
52आप ही वे हैं जिनके अनुचरों की सर्वत्र पूजा होती है। आप ही वे हैं जिन्होंने देवताओं के समस्त भय दूर कर दिए जब गजराज को पकड़ना पड़ा था। आप विश्व के बीज हैं। आप ही वे हैं जिनका वाहन वही वृषभ है जो युद्ध में उनकी ध्वजा का चिह्न भी बनता है। आपकी आत्मा अग्नि है। आप वे सूर्य हैं जिनके रथ में हरित अश्व जुते हैं। आप जीवात्मा के मित्र हैं। आप ही वे हैं जो समस्त धार्मिक कर्मों के अनुष्ठान के उचित समय के ज्ञाता हैं।
53आप ही वे हैं जिनकी विष्णु ने आराधना की थी। आप विष्णु हैं। आप समुद्र हैं। आप वह बड़वामुख हैं जो समुद्र के भीतर विचरण करता है, निरन्तर अग्नि उगलता है और खारे जल को ऐसे पीता है मानो वह यज्ञ का घृत हो। आप अग्नि के मित्र वायु हैं। आप उस समुद्र के समान शान्त आत्मा वाले हैं जो शान्त रहता है और मन्दतम वायु से भी अविचलित रहता है। आप वे अग्नि हैं जो यज्ञों में मन्त्रों की सहायता से डाली गई घृत की आहुतियाँ पीते हैं।
54आप ही वे हैं जिन तक पहुँचना कठिन है। आप ही वे हैं जिनकी कान्ति अनन्त विश्व में फैली है। आप युद्ध में निपुण हैं। आप उस समय के भलीभाँति ज्ञाता हैं जब युद्ध में लगना चाहिए ताकि विजय प्राप्त हो। आप वह विद्या हैं जो आकाशीय पिण्डों की गतियों से सम्बन्ध रखती है। आप सफलता अथवा विजय के रूप वाले हैं। आपका शरीर समस्त काल के लिए है।
55आप गृहस्थ हैं, क्योंकि आपके सिर पर शिखा है; आप संन्यासी हैं, क्योंकि आपका सिर मुण्डित है; आपके सिर पर जटाएँ हैं; आप अपनी अग्निमय किरणों के लिए विख्यात हैं; आप ही वे हैं जो प्रत्येक प्राणी के शरीर में बन्द हृदयाकाश में प्रकट होते हैं; आप ही वे हैं जो प्रत्येक प्राणी के मस्तिष्क में प्रवेश करते हैं; आप वृद्धावस्था की झुर्रियाँ धारण करते हैं; आप वंशी धारण करते हैं; आपके पास डमरू भी है; आपके पास ताली नामक वाद्य है; आपके पास अन्न कूटने का काठ का ओखल है; आप ही वे हैं जो उस माया को ढँकते हैं जो यम को ढँकती है।
56आप ज्योतिषी हैं, क्योंकि आपकी बुद्धि सदा काल के उस चक्र की गति की ओर लगी रहती है जो आकाश के ज्योतिर्मय पिण्डों से बना है; आप वे जीवात्मा हैं जिनकी बुद्धि उन वस्तुओं की ओर लगी है जो सत्त्व, रजस् और तमस् गुणों का परिणाम हैं; आप वह हैं जिसमें प्रलय आने पर समस्त वस्तुएँ विलीन हो जाती हैं; आप स्थिर और अचल हैं, क्योंकि आपमें ऐसा कुछ नहीं जो किसी भी प्रकार के परिवर्तन अथवा विकार के अधीन हो; आप समस्त प्राणियों के स्वामी हैं; आपकी भुजाएँ समस्त विशाल विश्व में फैली हैं; आप असंख्य रूपों में प्रकट होते हैं जो आपके ही अंश हैं; आप समस्त वस्तुओं में व्याप्त हैं; आपका कोई मुख नहीं है।
57आप ही वे हैं जो प्राणियों को संसार के बन्धनों से मुक्त करते हैं; आप सहज ही प्राप्य हैं; आप ही वे हैं जो स्वर्ण कवच धारण करके प्रकट हुए; आप ही वे हैं जो लिंग के रूप में प्रकट होते हैं; आप ही वे हैं जो पक्षियों और पशुओं की खोज में वनों में विचरण करते हैं; आप ही वे हैं जो सम्पूर्ण पृथ्वी पर विचरण करते हैं; आप सर्वव्यापी हैं।
58आप तीनों लोकों में बजाई जाने वाली समस्त तूर्यों की ध्वनि हैं; समस्त प्राणी आपके बन्धु हैं; आप सर्प के रूप वाले हैं; आप पर्वत की गुफाओं में निवास करते हैं; आप देवसेनापति के साथ एक हैं; आप पुष्पमालाएँ धारण करते हैं; आप ही वे हैं जो पार्थिव पदार्थों के भोग से उत्पन्न सुख का भोग करते हैं।
59आप ही वे हैं जिनसे समस्त प्राणियों को जन्म, स्थिति और विनाश की अपनी तीन अवस्थाएँ प्राप्त हुई हैं; आप उन समस्त वस्तुओं को धारण करते हैं जो काल की तीनों अवस्थाओं — अर्थात् भूत, वर्तमान और भविष्य — में विद्यमान हैं अथवा घटित होती हैं; आप स्वयं प्राणियों को समस्त पूर्वकृत तथा वर्तमान कर्मों के फल से और अविद्या तथा कामना के समस्त बन्धनों से मुक्त करते हैं; आप असुर-प्रधानों को बाँधने वाले हैं; आप युद्ध में शत्रुओं के संहारक हैं।
60आप केवल ज्ञान से ही प्राप्य हैं; आप दुर्वासा हैं; आप ही वे हैं जिनकी समस्त धर्मात्मा सेवा और आराधना करते हैं; आप ही वे हैं जो स्वयं ब्रह्मा और अन्यों का भी पतन ले आते हैं; आप ही वे हैं जो समस्त प्राणियों को सुख और दुःख का वह एक-एक भाग देते हैं जो प्रत्येक अपने कर्मों के अनुसार पाने का अधिकारी है; आप अनुपम हैं; आप उन भागों के भलीभाँति ज्ञाता हैं जो यज्ञों में दिए और ग्रहण किए जाते हैं।
61आप सर्वत्र निवास करते हैं; आप सर्वत्र विचरण करते हैं; आपके वस्त्र जीर्ण हैं; आप वासव हैं; आप अमर हैं; आप हिमवान् पर्वत के साथ एक हैं; आप शुद्ध स्वर्ण के निर्माता हैं; आप कर्मरहित हैं; आप समस्त कर्मों के फल स्वयं में धारण करते हैं; आप समस्त धारकों में अग्रगण्य हैं।
62आपके नेत्र रक्तवर्ण हैं; आपके वे नेत्र हैं जिनकी दृष्टि अनन्त विश्व तक फैली है; आपका वह रथ है जिसके पहिए सदा विजयी रहते हैं; आप महाविद्वान् हैं; आप ही वे हैं जो अपने भक्तों को अपना सेवक स्वीकार करते हैं; आप ही वे हैं जो अपनी इन्द्रियों का संयम और दमन करते हैं; आप ही वे हैं जो कर्म करते हैं; आप वे वस्त्र पहनते हैं जिनका ताना-बाना सर्पों से बना है।
63आप परम हैं; आप ही वे हैं जो देवताओं में निम्नतम हैं; आप ही वे हैं जो भलीभाँति विकसित हैं; आपके पास कहल नामक वाद्य है; आप प्रत्येक कामना के दाता हैं; आप काल की तीनों अवस्थाओं — अर्थात् भूत, वर्तमान और भविष्य — में मूर्त कृपा हैं; आप उस शक्ति से सम्पन्न हैं जिसका सदा सदुपयोग होता है; आप ही वे हैं जिन्होंने बलराम का रूप धारण किया था।
64आप समस्त वांछित वस्तुओं में अग्रगण्य हैं, क्योंकि आप मोक्ष अथवा प्राणियों के समस्त लक्ष्यों में सर्वोच्च हैं; आप समस्त वस्तुओं के दाता हैं; आपका मुख समस्त दिशाओं की ओर है; आप ही वे हैं जिनसे नाना प्राणी उत्पन्न हुए हैं, जैसे समस्त रूप आकाश से उत्पन्न हुए हैं अथवा उस आदि तत्त्व के विकार हैं; आप ही वे हैं जो शरीर नामक गर्त में गिरते हैं; आप ही वे हैं जो असहाय हैं; आप हृदयाकाश में निवास करते हैं।
65आपका रूप भयंकर है; आप अंशु नामक देव हैं; आप अंशु के साथी हैं और आदित्य कहलाते हैं; आप असंख्य किरणों से सम्पन्न हैं; आप चकाचौंध करने वाली कान्ति से युक्त हैं; आप वायु के समान वेगवान् हैं; आपका वेग वायु से भी अधिक है; आप मन के समान वेगवान् हैं; आप अविद्या से आवृत होकर समस्त वस्तुओं का भोग करते हैं।
66आप प्रत्येक शरीर में निवास करते हैं; आप समृद्धि को अपनी सहचरी बनाकर रहते हैं; आप ही वे हैं जो ज्ञान और उपदेश देते हैं; आप ही वे हैं जो मौन रहकर उपदेश देते हैं; आप ही वे हैं जो मौनव्रत का पालन करते हैं; आप ही वे हैं जो आत्मा को देखने के लिए शरीर से बाहर निकल जाते हैं; आप ही वे हैं जिनकी भलीभाँति आराधना होती है; आप सहस्रों के दाता हैं।
67आप पक्षिराज हैं; आप वे मित्र हैं जो सहायता देते हैं; आप महान् कान्ति से सम्पन्न हैं; आप समस्त सृष्ट प्राणियों के स्वामी हैं; आप ही वे हैं जो कामनाओं को जगाते हैं; आप कामदेव हैं; आप उन सुन्दर स्त्रियों के रूप वाले हैं जिनकी सब कामना करते हैं; आप संसार के वृक्ष हैं; आप धन के राजा हैं; आप यश के दाता हैं।
68आप वे देव हैं जो समस्त प्राणियों को उनके कर्मों के फल बाँटते हैं; आप स्वयं वे फल हैं जिन्हें आप बाँटते हैं; आप सर्वाधिक प्राचीन हैं; आप अपने एक ही चरण से तीनों लोकों को नाप लेने में समर्थ हैं; आप वे वामन हैं जिन्होंने असुरराज बलि को छला; आप सिद्धि प्राप्त योगी हैं; आप महर्षि हैं; आप वे हैं जिनके प्रयोजन सदा सफल होते हैं; आप संन्यासी हैं।
69आप ही वे हैं जो भिक्षु-संप्रदाय के चिह्नों से सुशोभित हैं; आप ही वे हैं जो ऐसे चिह्नों से रहित हैं; आप ही वे हैं जो भिक्षु-संप्रदाय की रीतियों से परे हैं; आप ही वे हैं जो समस्त प्राणियों को प्रत्येक प्रकार के भय से अभय देते हैं; आप समस्त विकारों से रहित हैं; आप देवसेना के सेनापति हैं; आप वे विशाख हैं जो देवसेनापति के शरीर से तब उत्पन्न हुए जब इन्द्र ने उन पर अपना वज्र चलाया; आप ही वे हैं जो विश्व के साठ विषयों अथवा शीर्षकों का भोग करते हैं; आप इन्द्रियों के स्वामी हैं।
70आप ही वे हैं जो वज्र से सज्जित हैं; आप अनन्त हैं; आप रणभूमि में दैत्य सेनाओं के मोहक हैं; आप ही वे हैं जो अपने ही सैनिकों के बीच अपना रथ चक्रों में घुमाते हैं और शत्रुओं के बीच भी वैसे ही चक्र बनाते हैं तथा उनका विध्वंस करके सकुशल लौट आते हैं; आप ही वे हैं जो संसार-सागर की निम्नतम गहराई जानते हैं; आप मधु हैं; आपके नेत्र मधु के रंग के हैं।
71आप ही वे हैं जिन्होंने बृहस्पति के पश्चात् जन्म लिया; आप ही वे हैं जो वे कर्म करते हैं जो यज्ञों में पुरोहितों को करने पड़ते हैं; आप ही वे हैं जिनकी नाना आश्रमों के लोग सदा आराधना करते हैं; आप ब्रह्म के प्रति समर्पित हैं; आप संसार में मनुष्यों के आवासों में विचरण करते हैं; आप समस्त प्राणियों में व्याप्त हैं; आप ही वे हैं जो सत्य को जानते हैं।
72आप प्रत्येक हृदय को जानते और उसका मार्गदर्शन करते हैं; आप ही वे हैं जो सम्पूर्ण विश्व में फैले हैं; आप ही वे हैं जो समस्त प्राणियों के शुभ और अशुभ कर्मों को उनके फल बाँटने के लिए संचित अथवा संगृहीत करते हैं; आप ही वे हैं जो उस रात्रि में भी जीवित रहते हैं जो प्रलय के पश्चात् आती है; आप पिनाक नामक धनुष के धारक हैं; आप दैत्यों में भी निवास करते हैं, जिससे उन पर आपके बाणों के चिह्न हैं; आप समृद्धि के जनक हैं; आप वे शक्तिशाली वानर हैं जिन्होंने राम के अवतार में विष्णु की रावण के विरुद्ध उनके अभियान में सहायता की।
73आप उन गणों के स्वामी हैं जो आपके सहचर हैं; आप उन नाना गणों के प्रत्येक सदस्य हैं; आप ही वे हैं जो समस्त प्राणियों को हर्षित करते हैं; आप सबके आनन्द को बढ़ाने वाले हैं; आप इन्द्र आदि उच्च प्राणियों का भी आधिपत्य और समृद्धि हर लेते हैं; आप मृत्यु के रूप में विश्व के संहारक हैं; आप ही वे हैं जो चौंसठ कलाओं में निवास करते हैं; आप अत्यन्त महान् हैं; आप पितामह हैं।
74आप वह परम लिंग हैं जिसकी देवता और असुर दोनों पूजा करते हैं; आपके रूप मनोहर और सुन्दर हैं; आप ही वे हैं जो समस्त प्राणियों को उन नाना प्रमाणों को समझाते हैं जो समस्त धारणाओं और विचारों के साक्ष्य के रूप में विद्यमान हैं; आप दृष्टि तथा इन्द्रियों से प्राप्त समस्त विचारों के अन्य प्रमाणों के स्वामी हैं; आप योग के स्वामी हैं।
75आप बीजों के स्वामी हैं; आप उन बीजों के आदि कारण हैं; आप उन रीतियों से कार्य करते हैं जो आत्मा से सम्बन्धित शास्त्रों से आरम्भ होने वाले शास्त्रों में बताई गई हैं; आप ही वे हैं जिनमें शक्ति और अन्य गुण निवास करते हैं; आप महाभारत तथा अन्य ऐतिहासिक ग्रन्थ हैं; आप मीमांसा नामक शास्त्र हैं; आप गौतम हैं; आप चन्द्रमा के नाम पर रखे गए व्याकरण के महान् ग्रन्थ के रचयिता हैं।
76आप ही वे हैं जो अपने शत्रुओं को दण्ड देते हैं; आप ही वे हैं जिसे कोई दण्ड नहीं दे सकता; आप ही वे हैं जो अपने समस्त धार्मिक कर्मों और नियमों में निष्कपट हैं; आप ही वे हैं जो अपने भक्तों के आज्ञाकारी हो जाते हैं; आप ही वे हैं जो दूसरों को वश में कर सकते हैं; आप ही वे हैं जो देवताओं और असुरों में कलह भड़काते हैं; आप ही वे हैं जिन्होंने चौदह लोकों की सृष्टि की; आप ब्रह्मा से आरम्भ होकर वनस्पति के निम्नतम रूपों तक समस्त प्राणियों के रक्षक और पालक हैं; आप पाँच प्रधान तत्त्वों के भी स्रष्टा हैं; आप ही वे हैं जो कभी किसी वस्तु का भोग नहीं करते।
77आप क्षय से रहित हैं; आप सुख का परम रूप हैं; आप अपनी शक्ति पर गर्वित देव हैं; आप शक्र हैं; आप वह दण्ड हैं जिसका वर्णन नीतिशास्त्रों में है और जो अपराधियों को दिया जाता है; आप वह अत्याचार हैं जो संसार में व्याप्त है; आप शुद्ध आत्मा वाले हैं; आप निष्कलंक हैं; आप आराधना के योग्य हैं; आप वह संसार हैं जो निरन्तर प्रकट और लुप्त होता रहता है।
78आप ही वे हैं जिनकी कृपा सबसे बड़ी है; आप ही वे हैं जिन्हें शुभ स्वप्न आते हैं; आप वह दर्पण हैं जिसमें विश्व प्रतिबिम्बित होता है; आप ही वे हैं जिन्होंने समस्त आन्तरिक और बाह्य शत्रुओं को जीत लिया है; आप वेद के निर्माता हैं; आप तन्त्रों और पुराणों में निहित तथा मानवीय भाषा में मूर्त उन वचनों के निर्माता हैं; आप महाविद्वान् हैं; आप युद्ध में शत्रुओं को पीसने वाले हैं।
79आप ही वे हैं जो प्रलय के समय प्रकट होने वाले भयंकर मेघों में निवास करते हैं; आप अत्यन्त भयंकर हैं; आप ही वे हैं जो समस्त व्यक्तियों और समस्त वस्तुओं को वश में करने में सफल होते हैं; आप महान् संहारक हैं; आप ही वे हैं जिनका तेज अग्नि है; आप ही वे हैं जिनका तेज अग्नि से भी अधिक प्रबल है; आप वह युगाग्नि हैं जो समस्त वस्तुओं को भस्म करती है; आप ही वे हैं जो यज्ञ की आहुतियों से प्रसन्न किए जा सकते हैं; आप वह जल और अन्य द्रव हैं जो यज्ञों में मन्त्रों की सहायता से डाले जाते हैं।
80आप धर्मदेव के रूप में हैं, जो शुभ और अशुभ कर्मों के फल बाँटते हैं; आप सुख के दाता हैं; आप सदा तेज से सम्पन्न हैं; आप अग्नि के रूप वाले हैं; आप मरकतवर्ण हैं; आप सदा लिंग में उपस्थित रहते हैं; आप कल्याण के स्रोत हैं; आप अपने प्रयोजनों की प्राप्ति में कभी पराजित नहीं हो सकते।
81आप वरदानों के दाता हैं; आप कल्याण के रूप वाले हैं; आप ही वे हैं जिन्हें यज्ञ की आहुतियों का एक भाग दिया जाता है; आप यज्ञ की आहुतियों के वितरक हैं; आप महान् वेग से सम्पन्न हैं; आप ही वे हैं जो समस्त वस्तुओं से पृथक् हैं; आप ही वे हैं जिनके पास सर्वाधिक शक्तिशाली अंग है; आप ही वे हैं जो सृजन के कार्य में लगे हैं।
82आप कृष्णवर्ण हैं; आप गौरवर्ण हैं; आप समस्त देहधारी प्राणियों की इन्द्रियाँ हैं; आपके चरण विशाल हैं; आपके हाथ विशाल हैं; आपका शरीर विशाल है; आपका यश दूर-दूर तक फैला है।
83आपका सिर विशाल है; आपका परिमाण विशाल है; आपकी दृष्टि विशाल है; आप अविद्या के अन्धकार के घर हैं; आप संहारक हैं; आपके कान विशाल हैं; आपके ओष्ठ विशाल हैं; आप ही वे हैं जिनके कपोल विशाल हैं।
84आपकी नासिका विशाल है; आपका कण्ठ विशाल है; आपकी ग्रीवा विशाल है; आप ही वे हैं जो समाज के बन्धन तोड़ते हैं; आपका वक्ष विशाल है; आपका उर विशाल है; आप वह अन्तरात्मा हैं जो समस्त प्राणियों में निवास करती है; आपकी गोद में मृग है।
85आप ही वे हैं जिनसे असंख्य लोक ऐसे लटकते हैं जैसे वृक्ष से फल लटकते हैं; आप ही वे हैं जो प्रलय के समय विश्व को निगलने के लिए अपने ओष्ठ फैलाते हैं; आप क्षीरसागर हैं; आपके दाँत विशाल हैं; आपके जबड़े विशाल हैं; आपकी जिह्वा विशाल है; आपका मुख विशाल है।
86आपके नख बड़े हैं; आपके केश बड़े हैं; आपके केश अत्यन्त लम्बे हैं; आपका उदर बड़ा है; आपकी जटाएँ अत्यन्त लम्बी हैं; आप सदा प्रसन्न रहते हैं; आप कृपा के रूप वाले हैं; आप श्रद्धा के रूप वाले हैं; आप ही वे हैं जिनका धनुष पर्वत है।
87आप ही वे हैं जो समस्त प्राणियों के प्रति ऐसे स्नेह से पूर्ण हैं जैसे माता-पिता अपनी सन्तान के प्रति; आप ही वे हैं जिनमें कोई स्नेह नहीं; आप अपराजित हैं; आप (योग) ध्यान में अत्यन्त निरत हैं; आप संसार-वृक्ष के रूप वाले हैं; आप ही वे हैं जो संसार-वृक्ष से चिह्नित हैं; आप खाने से कभी तृप्त नहीं होते; आप ही वे हैं जिनका वाहन स्थान-स्थान पर जाने के लिए वायु है।
88आप ही वे हैं जो पहाड़ों और टीलों पर विचरण करते हैं; आप ही वे हैं जो मेरु के पर्वतों पर निवास करते हैं; आप देवराज हैं; आपका सिर अथर्ववेद है; आपका मुख सामवेद है; आपके अपरिमेय नेत्र सहस्र ऋचाएँ हैं।
89आपके चरण और हाथ यजुर्वेद हैं; आप उपनिषद् हैं; आप कर्मकाण्ड हैं; आप चर हैं; आप ही वे हैं जिनकी याचनाएँ कभी अपूर्ण नहीं रहतीं; आप ही वे हैं जो सदा कृपा करने को उद्यत रहते हैं; आप ही वे हैं जिनका रूप सुन्दर है।
90आप उस भलाई के रूप वाले हैं जो एक दूसरे के लिए करता है; आप वह हैं जो प्रिय है; आप ही वे हैं जो सदा अपने भक्तों की ओर बढ़ते हैं; आप स्वर्ण और अन्य बहुमूल्य धातुएँ हैं जो सबको प्रिय हैं; आपकी कान्ति तपाए हुए स्वर्ण के समान है; आप नाभि हैं; आप ही वे हैं जो यज्ञों के फल बढ़ाते हैं; आप उस श्रद्धा और भक्ति के रूप वाले हैं जो धर्मात्माओं में यज्ञों के प्रति होती है; आप विश्व के निर्माता हैं; आप अचर हैं।
91आप वे बारह अवस्थाएँ हैं जिनसे मनुष्य गुजरता है; आप ही वे हैं जो भय उत्पन्न करते हैं; आप समस्त वस्तुओं के आदि हैं; आप ही वे हैं जो योग के द्वारा जीवात्मा को परब्रह्म से जोड़ते हैं; आप उस योग के साथ एक हैं जो जीवात्मा और परब्रह्म के बीच ऐसा संयोग कराता है; आप अव्यक्त हैं; आप चौथे युग के अधिष्ठाता देव हैं।
92आप शाश्वत काल हैं; आप कूर्म के रूप वाले हैं; स्वयं संहारक भी आपकी आराधना करते हैं।
93आप गणों के बीच निवास करते हैं; आप अपने भक्तों को अपने गण का सदस्य बनाकर स्वीकार करते हैं; आपके रथ के सारथि स्वयं ब्रह्मा हैं; आप भस्म पर शयन करते हैं; आप भस्म से विश्व की रक्षा करते हैं; आप ही वे हैं जिनका शरीर भस्म से बना है; आप वह वृक्ष हैं जो समस्त कामनाओं की सिद्धि देता है; आप उनके रूप वाले हैं जो आपका गण बनाते हैं।
94आप चौदह लोकों के रक्षक हैं; आप समस्त लोकों से परे हैं; आप पूर्ण हैं; आपकी समस्त प्राणी आराधना करते हैं; आप श्वेत हैं; आप ही वे हैं जिनका शरीर, वाणी और मन पूर्णतया शुद्ध हैं; आप ही वे हैं जिन्होंने अस्तित्व की उस शुद्धता को प्राप्त किया है जिसे मोक्ष कहा जाता है; आप ही वे हैं जो किसी भी प्रकार की अशुद्धि से कलुषित नहीं हो सकते; आप ही वे हैं जिन तक प्राचीन काल के महान् आचार्य पहुँचे।
95आप चारों आश्रमों में धर्म अथवा कर्तव्य के रूप में निवास करते हैं; आप वह धर्म हैं जो कर्मकाण्ड और यज्ञों के रूप में है; आप उस कौशल के रूप वाले हैं जो दिव्य शिल्पी में है; आप ही वे हैं जिनकी विश्व के आदि रूप के रूप में आराधना होती है; आपकी भुजाएँ विशाल हैं; आपके ओष्ठ ताम्रवर्ण हैं; आप समुद्र में समाए विशाल जल के रूप वाले हैं; आप अत्यन्त स्थिर और अचल हैं।
96आप कपिल हैं; आप कपिश हैं; आप वे समस्त वर्ण हैं जिनके मिश्रण से श्वेत बनता है; आप आयु हैं; आप प्राचीन हैं; आप अर्वाचीन हैं; आप गन्धर्व हैं; आप अदिति के रूप में देवताओं की माता हैं; आप गरुड़ हैं, पक्षिराज, जो कश्यप — जिन्हें तार्क्ष्य भी कहते हैं — से विनता के गर्भ से उत्पन्न हुए; आप सहज ही समझे जा सकते हैं; आपकी वाणी उत्कृष्ट और मनोहर है।
97आप ही वे हैं जो परशु से सज्जित हैं; आप ही वे हैं जो विजय के इच्छुक हैं; आप ही वे हैं जो दूसरों को उनके प्रयोजनों की सिद्धि में सहायता देते हैं; आप उत्कृष्ट मित्र हैं; आप ही वे हैं जो दो खोखली तुम्बियों से बनी वीणा धारण करते हैं; आपका क्रोध भयंकर है; आपकी सन्तान मनुष्यों और देवताओं से भी उच्च प्राणी हैं; आप उन विष्णु के रूप वाले हैं जो प्रलय के पश्चात् जल पर तैरते हैं; आप अत्यन्त प्रचण्डता से समस्त वस्तुओं को निगलते हैं; आप ही वे हैं जो सन्तान उत्पन्न करते हैं; आप पीढ़ी-दर-पीढ़ी चलने वाले कुल और वंश हैं; आप वंशी से निकलने वाली ध्वनि हैं; आप निर्दोष हैं; आप ही वे हैं जिनके समस्त अंग अत्यन्त सुन्दर हैं; आप माया से पूर्ण हैं; आप बिना किसी प्रतिफल की अपेक्षा किए दूसरों का हित करते हैं; आप वायु हैं; आप अग्नि हैं।
98आप संसार के वे बन्धन हैं जो जीवात्मा को बाँधते हैं; आप उन बन्धनों के निर्माता हैं; आप ऐसे बन्धनों को तोड़ने वाले हैं; आप ही वे हैं जो दैत्यों के साथ भी निवास करते हैं; आप उनके साथ निवास करते हैं जो समस्त कर्मों के शत्रु हैं; आपके दाँत विशाल हैं और आपके अस्त्र शक्तिशाली हैं।
99आप ही वे हैं जिनकी अत्यन्त निन्दा हुई है; आप ही वे हैं जिन्होंने दारुक वन में रहने वाले ऋषियों को मोहित किया; आप ही वे हैं जिन्होंने अपने निन्दकों — अर्थात् दारुक वन में रहने वाले उन्हीं ऋषियों — का हित किया; आप ही वे हैं जो समस्त भय दूर करते हैं और जिन्होंने उन ऋषियों के समस्त भय दूर करके उन्हें मोक्ष दिया; आप ही वे हैं जिनके पास कोई धन नहीं है; आप देवराज हैं; आप देवताओं में महानतम हैं; आप स्वयं विष्णु के भी आराध्य हैं; आप उनके संहारक हैं जो देवताओं के शत्रु हैं।
100आप ही वे हैं जो अधोलोक में निवास करते हैं; आप अदृश्य हैं, फिर भी उसी प्रकार समझे जा सकते हैं जैसे वायु, जो अदृश्य होकर भी सबको अनुभव होती है; आप ही वे हैं जिनका ज्ञान प्रत्येक वस्तु की तह तक जाता है और जो समस्त वस्तुओं का अन्तःस्वरूप जानते हैं; आप वह वस्तु हैं जिसका भोग भोगने वाला करता है; आप ग्यारह रुद्रों में अजैकपाद हैं; आप सम्पूर्ण विश्व के राजा हैं; आप विश्व की समस्त आत्माओं के रूप वाले हैं; आप ही वे हैं जो उन तीनों गुणों के अधीन नहीं हैं; आप ही वे हैं जो समस्त गुणों से परे हैं और शुद्ध अस्तित्व की ऐसी अवस्था हैं जिसका वर्णन भाषा के किसी विशेषण की सहायता से नहीं किया जा सकता।
101आप धन्वन्तरि नामक वैद्यराज हैं; आप धूमकेतु हैं; आप स्कन्द नामक देवसेनापति हैं; आप यक्षों के राजा कुबेर हैं, जो आपके अभिन्न साथी हैं और जो संसार के समस्त धन के स्वामी हैं; आप धाता हैं; आप शक्र हैं; आप विष्णु हैं; आप मित्र हैं; आप त्वष्टा हैं; आप ध्रुव तारा हैं; आप समस्त वस्तुओं के धारक हैं; आप वसुओं में प्रभाव हैं।
102आप वह वायु हैं जो सर्वत्र जा सकती है; आप अर्यमा हैं; आप सवितृ हैं; आप रवि हैं; आप वे महाविख्यात प्राचीन राजा हैं जो उशंगु के नाम से जाने जाते हैं; आप ही वे हैं जो समस्त प्राणियों की नाना प्रकार से रक्षा करते हैं; आप मान्धाता हैं; आप ही वे हैं जिनसे समस्त प्राणी उत्पन्न होते हैं।
103आप ही वे हैं जो नाना रूपों में विद्यमान हैं; आप ही वे हैं जो विश्व में नाना वर्णों को विद्यमान रखते हैं; आप ही वे हैं जो समस्त कामनाओं और समस्त गुणों को धारण करते हैं; आप ही वे हैं जिनकी नाभि पर कमल है; आप ही वे हैं जिनके गर्भ में असंख्य बलशाली प्राणी हैं; आपका मुख चन्द्रमा के समान सुन्दर है; आप वायु हैं; आप अग्नि हैं।
104आप महान् शक्ति से सम्पन्न हैं; आप आत्मा की शान्ति से युक्त हैं; आप वृद्ध हैं; आप ही वे हैं जो धर्म की सहायता से जाने जाते हैं; आप लक्ष्मी हैं; आप कर्मक्षेत्र के निर्माता हैं; आप ही वे हैं जो कर्मक्षेत्र में निवास करते हैं; आप कर्मक्षेत्र की आत्मा हैं; आप ऐश्वर्य आदि गुणों की औषधि हैं।
105समस्त वस्तुएँ आप में स्थित हैं; आप प्राणधारी समस्त प्राणियों के स्वामी हैं; आप देवताओं के देवता हैं; आप ही वे हैं जो सुख में आसक्त हैं; आप सत् हैं; आप असत् हैं; आप ही वे हैं जिनके पास समस्त वस्तुओं में श्रेष्ठ वस्तु है।
106आप ही वे हैं जो कैलास के शिखर पर निवास करते हैं; आप ही वे हैं जो हिमवान् के पर्वतों पर जाते हैं; आप समस्त वस्तुओं को अपने साथ बहा ले जाते हैं, जैसे प्रबल धारा अपने तटों पर खड़े वृक्षों और अन्य पदार्थों को बहा ले जाती है; आप पुष्कर तथा प्राकृतिक जल के अन्य बड़े सरोवरों और आगारों के निर्माता हैं; आप अनन्त ज्ञान से सम्पन्न हैं; आप अनन्त वरदानों के दाता हैं।
107आप वणिक् हैं; आप बढ़ई हैं; आप वृक्ष हैं; आप बकुल नामक वृक्ष हैं; आप चन्दन का वृक्ष हैं; आप छेछड (सप्तपर्ण) नामक वृक्ष हैं; आप ही वे हैं जिनकी ग्रीवा अत्यन्त बलिष्ठ है; आप ही वे हैं जिनका स्कन्ध-सन्धि विशाल है; आप चंचल नहीं हैं; आप प्रधान ओषधियाँ और वनस्पतियाँ तथा उनकी उपज हैं।
108आप ही वे हैं जो दूसरों को उन प्रयोजनों में सिद्धि देते हैं जिन पर वे अपना हृदय लगाते हैं; आप वेदों और व्याकरण दोनों के यथार्थ निष्कर्ष हैं; आप ही वे हैं जो सिंह के समान गर्जना करते हैं; आप सिंह के समान दाढ़ों से युक्त हैं; आप अपनी यात्राओं के लिए सिंह की पीठ पर सवार होते हैं; आपका रथ सिंह खींचते हैं।
109आप सत्य के सत्य हैं; आप ही वे हैं जिनका पात्र अथवा थाल विश्व के संहारक से बना है; आप सदा लोकों के कल्याण की खोज में लगे रहते हैं; आप ही वे हैं जो समस्त प्राणियों को संकट से बचाते हैं; आप सारंग नामक पक्षी हैं; आप नवीन हंस हैं; आप ही वे हैं जो अपने सिर की शिखा के कारण सौन्दर्य में दिखाई देते हैं; आप ही वे हैं जो उस स्थान की रक्षा करते हैं जहाँ न्याय करने के लिए विद्वानों की सभाएँ बैठती हैं।
110आप समस्त प्राणियों के आवास हैं; आप समस्त प्राणियों के पालक हैं; आप दिन और रात्रि हैं; आप ही वे हैं जो दोषरहित हैं और इसलिए कभी निन्दित नहीं होते; आप समस्त प्राणियों के धारक हैं; आप समस्त प्राणियों के आश्रय हैं; आप जन्मरहित हैं; आप सत् हैं।
111आप सदा फलदायी हैं; आप एकाग्रता और ध्यान से सम्पन्न हैं; आप उच्चैःश्रवा अश्व हैं; आप अन्न के दाता हैं; आप ही वे हैं जो जीवित प्राणियों के प्राणों को धारण करते हैं; आप धैर्य से सम्पन्न हैं; आप बुद्धि से युक्त हैं; आप उद्यम और चातुर्य से सम्पन्न हैं; आपका सब सम्मान करते हैं; आप पुण्य और पाप के फलों के दाता हैं; आप इन्द्रियों के पालक हैं; आप समस्त ज्योतिर्मय पिण्डों के स्वामी हैं; आप वस्तुओं के समस्त संग्रह हैं; आप ही वे हैं जिनके वस्त्र गोचर्म से बने हैं; आप ही वे हैं जो अपने भक्तों का शोक दूर करते हैं।
112आपकी भुजा स्वर्ण की है; आप ही वे हैं जो उन योगियों के शरीरों की रक्षा करते हैं जो अपनी ही आत्मा में प्रवेश करना चाहते हैं; आप ही वे हैं जिन्होंने अपने समस्त शत्रुओं को शून्य कर दिया; आप ही वे हैं जिनके हर्ष का परिमाण अत्यन्त विशाल है; आप ही वे हैं जिन्होंने उस कामदेव पर विजय पाई जो अजेय है; आप ही वे हैं जिन्होंने अपनी इन्द्रियों को वश में किया है।
113आप संगीत के सप्तक में गान्धार नामक स्वर हैं; आप ही वे हैं जिनका घर उत्कृष्ट और सुन्दर है; आप ही वे हैं जो सदा तपस्या में निरत रहते हैं; आप प्रसन्नता और सन्तोष के रूप वाले हैं; आप ही वे हैं जिन्हें विशाल अथवा अनन्त कहा जाता है; आप ही वे हैं जिनके सम्मान में स्तोत्रों में अग्रगण्य स्तोत्र रचा गया है; आप ही वे हैं जिनका नृत्य बड़े-बड़े डग और लम्बी छलाँगों से युक्त है; आप ही वे हैं जिनकी अप्सराओं के नाना वर्ग श्रद्धापूर्वक आराधना करते हैं।
114आप ही वे हैं जिनकी ध्वजा विशाल है; आप मेरु पर्वत हैं; आप ही वे हैं जो उस महान् पर्वत के समस्त शिखरों पर विचरण करते हैं; आप इतने गतिशील हैं कि आपको पकड़ना अत्यन्त कठिन है; आप शब्दों में वर्णित नहीं किए जा सकते, फिर भी आचार्यों द्वारा शिष्यों को समझाए जा सकते हैं; आप उस उपदेश के रूप वाले हैं जो आचार्य शिष्यों को देते हैं; आप ही वे हैं जो समस्त मनोहर गन्धों को एक साथ अनुभव कर सकते हैं।
115आप नगरों और प्रासादों के तोरणद्वारों के रूप वाले हैं; आप उन खाइयों और परिखाओं के रूप वाले हैं जो दुर्गनगरों को घेरे रहती हैं और घिरी हुई सेना को विजय देती हैं; आप वायु हैं; आप उन दुर्गनगरों और नगरों के रूप वाले हैं जो प्राचीरों और खाइयों से घिरे हैं; आप समस्त पक्षियों के राजकुमार हैं; आप गरुड़ के रूप वाले हैं; आप ही वे हैं जो विपरीत लिंगों के संयोग से सृष्टि कराते हैं; आप गुण और ज्ञान में सबसे अग्रगण्य हैं; आप उससे भी श्रेष्ठ हैं जो गुण और ज्ञान में सबसे अग्रगण्य है; आप समस्त गुणों और ज्ञान से परे हैं।
116आप शाश्वत और अपरिवर्तनीय हैं तथा स्वयं पर ही आश्रित हैं; आप देवताओं और असुरों के स्वामी और रक्षक हैं; आप समस्त प्राणियों के अधीश्वर और रक्षक हैं; आप ही वे हैं जो कवच धारण करते हैं; आप ही वे हैं जिनकी भुजाएँ समस्त शत्रुओं को पीसने में समर्थ हैं; आप उनके भी आराध्य हैं जिन्हें स्वर्ग में सुपर्वा कहा जाता है।
117आप ही वे हैं जो समस्त वस्तुओं को धारण करने अथवा वहन करने की शक्ति देते हैं; आप स्वयं समस्त वस्तुओं को वहन करने में समर्थ हैं; आप स्थिर और अचल हैं; आप श्वेत अथवा शुद्ध हैं; आप वह त्रिशूल धारण करते हैं जो (समस्त वस्तुओं का) विनाश कर सकता है; आप उन्हें शरीर देते हैं जो जन्म-मृत्यु के विश्व में निरन्तर घूमते रहते हैं; आप धन से भी अधिक मूल्यवान् हैं; आप धर्मात्माओं का आचरण हैं।
118आप ही वे हैं जिन्होंने भलीभाँति विचार करके ब्रह्मा का सिर उखाड़ा; आप उन समस्त मंगल चिह्नों से सम्पन्न हैं जो हस्तरेखाविज्ञान, पादलक्षण, मस्तकलक्षण तथा सामुद्रिक आदि ज्ञान की अन्य शाखाओं में मानसिक प्रवृत्ति के सूचक के रूप में वर्णित हैं; आप वह काठ की धुरी हैं जिसे रथ का अक्ष कहा जाता है, और इसलिए आप ही वे हैं जो शरीररूपी रथ से जुड़े हैं; आप समस्त वस्तुओं से जुड़े हैं; आप प्रत्येक महान् शक्ति से सम्पन्न हैं, क्योंकि आप वीरों के वीर हैं।
119आप वेद हैं; आप स्मृतियाँ, इतिहास, पुराण और अन्य शास्त्र हैं; आप प्रत्येक अत्यन्त पवित्र तीर्थ के यशस्वी देव हैं; आप ही वे हैं जिनका रथ पृथ्वी है; आप वे जड़ तत्त्व हैं जो प्रत्येक प्राणी को बनाते हैं; आप ही वे हैं जो उन जड़ तत्त्वों के प्रत्येक संयोग में प्राण डालते हैं; आप प्रणव और अन्य पवित्र मन्त्र हैं जो जड़ पदार्थ में प्राण डालते हैं; आप ही वे हैं जो शान्त दृष्टि डालते हैं; आप अत्यन्त कठोर हैं।
120आप ही वे हैं जिनमें असंख्य बहुमूल्य गुण और सम्पत्तियाँ विद्यमान हैं; आपका शरीर रक्तवर्ण है; आप ही वे हैं जिनके पीने के लिए समस्त विशाल समुद्र इतने सारे भरे हुए सरोवर हैं; आप संसार-वृक्ष की जड़ हैं; आप अत्यन्त सुन्दर हैं और श्रेष्ठ भव्यता से देदीप्यमान हैं; आप अमृत के रूप वाले हैं; आप कारण भी हैं और कार्य भी; आप तपस्या के सागर हैं।
121आप ही वे हैं जो अस्तित्व की सर्वोच्च अवस्था प्राप्त करने के इच्छुक हैं; आप ही वे हैं जिन्होंने वह अवस्था पहले ही प्राप्त कर ली है; आप ही वे हैं जो अपने आचरण, कर्म और नियमों की शुद्धता के लिए विख्यात हैं; आप ही वे हैं जो महान् यश से सम्पन्न हैं; आप सेनाओं के आभूषण हैं; आप ही वे हैं जो दिव्य आभूषणों से सुसज्जित हैं; आप योग हैं; आप ही वे हैं जिनसे युगों और कल्पों से मापा जाने वाला शाश्वत काल उत्पन्न होता है; आप ही वे हैं जो प्राणियों को स्थान-स्थान पर ले जाते हैं।
122आप धर्म और पाप तथा उनके संयोगों के रूप वाले हैं; आप महान् और निराकार हैं; आप ही वे हैं जिन्होंने उस शक्तिशाली असुर का वध किया जो विशाल आकार के मदमत्त हाथी के रूप में वाराणसी की पवित्र नगरी के विरुद्ध आया था; आप मृत्यु के रूप वाले हैं; आप समस्त प्राणियों को उनके पुण्य के अनुपात में उनकी कामनाओं की सिद्धि देते हैं; आप सुगम हैं; आप उन समस्त वस्तुओं को जानते हैं जो इन्द्रियों की पहुँच से परे हैं; आप सारतत्त्वों को जानते हैं।
123आप ही वे हैं जो निरन्तर सौन्दर्य में देदीप्यमान रहते हैं; आप गले से चरणों तक मालाएँ धारण करते हैं; आप वे हर हैं जिनका सुन्दर नेत्र चन्द्रमा है; आप अपरिमेय विस्तार वाले लवण समुद्र हैं; आप प्रथम तीन युग हैं; आप ही वे हैं जिनका प्रकट होना सदा दूसरों के लिए लाभदायक होता है।
124आप ही वे हैं जिनके तीन नेत्र हैं; आप ही वे हैं जिनके रूप अत्यन्त सूक्ष्म हैं; आप ही वे हैं जिनके कान रत्नजड़ित कुण्डल पहनने के लिए बिंधे हैं; आप जटाओं के धारक हैं; आप वह बिन्दु हैं जो अनुनासिक ध्वनि का सूचक है; आप (वर्णमाला के) वे दो बिन्दु हैं जो महाप्राण ह की ध्वनि के सूचक हैं; आपका मुख उत्कृष्ट है; आप वह बाण हैं जो योद्धा अपने शत्रु का विनाश करने के लिए चलाता है; आप वे समस्त अस्त्र हैं जिनका प्रयोग योद्धा करते हैं; आप समस्त वस्तुओं को सहने में समर्थ धैर्य से सम्पन्न हैं।
125आप ही वे हैं जिनका ज्ञान समस्त शारीरिक और मानसिक क्रियाओं के निरोध से उत्पन्न हुआ है; आप ही वे हैं जो अन्य समस्त वृत्तियों के निवृत्त होने के कारण सत्य के रूप में प्रकट होते हैं; आप वह स्वर हैं जो गान्धार नामक क्षेत्र से उत्पन्न होकर कान को अत्यन्त मधुर लगता है; आप ही वे हैं जो (पिनाक नामक) शक्तिशाली धनुष से सज्जित हैं; आप ही वे हैं जो समस्त प्राणियों में विद्यमान बुद्धि और कामनाएँ हैं, तथा साथ ही समस्त प्राणियों के परम धारक हैं; आप ही वे हैं जिनसे समस्त कर्म उत्पन्न होते हैं।
126आप वह वायु हैं जो प्रलय के समय उत्पन्न होती है और जो सम्पूर्ण विश्व को उसी प्रकार मथने में समर्थ है जैसे ग्वालिन के हाथ की मथानी दूध के पात्र में दूध को मथती है; आप ही वे हैं जो पूर्ण हैं; आप ही वे हैं जो समस्त वस्तुओं को देखते हैं; आप वह ध्वनि हैं जो हथेली पर हथेली मारने से उत्पन्न होती है; आपकी हथेली ही वह पात्र अथवा थाल है जिससे आप अपना आहार लेते हैं; आपका शरीर वज्र के समान है; आप अत्यन्त महान् हैं।
127आप छत्र के आकार वाले हैं; आप ही वे हैं जिनके पास उत्कृष्ट छत्र है; आप समस्त प्राणियों के साथ एक होने के लिए सुविख्यात हैं; आप ही वे हैं जिन्होंने तीन चरण रखकर दो से सम्पूर्ण विश्व नाप लिया और तीसरे के लिए स्थान माँगा; आपका सिर मुण्डित है; आप ही वे हैं जिनका रूप अत्यन्त कुरूप और भयंकर है; आप ही वे हैं जिन्होंने अनेक विकार धारण करके विश्व की समस्त वस्तुएँ बन गए; आप ही वे हैं जिनके पास संन्यास का सुविख्यात चिह्न — अर्थात् दण्ड — है; आप ही वे हैं जिनके पास कुण्ड है; आप ही वे हैं जो कर्मों के द्वारा प्राप्त नहीं किए जा सकते।
128आप हरितनेत्र मृगराज के साथ एक हैं; आप समस्त दिशाओं के रूप वाले हैं; आप ही वे हैं जो वज्र से सज्जित हैं; आप ही वे हैं जिनकी सहस्र जिह्वाएँ हैं; आप ही वे हैं जिनके सहस्र चरण और सहस्र शिर हैं; आप देवताओं के स्वामी और राजा हैं; आप ही वे हैं जो समस्त देवताओं से बने हैं; आप महान् स्वामी अथवा गुरु हैं।
129आप ही वे हैं जिनकी सहस्र भुजाएँ हैं; आप ही वे हैं जो प्रत्येक कामना की सिद्धि प्राप्त करने में समर्थ हैं; आप ही वे हैं जिनकी शरण सब लेते हैं; आप ही वे हैं जो समस्त लोकों के स्रष्टा हैं; आप ही वे हैं जो तीर्थों और पवित्र जलों के रूप में सबको प्रत्येक पाप से महान् रूप में पवित्र करते हैं; आप ही वे हैं जिनके तीन उच्च मन्त्र हैं; आप सबसे छोटे (अदिति और कश्यप के पुत्र) हैं; आप कृष्ण भी हैं और पिंगल भी।
130आप ब्राह्मण के दण्ड के निर्माता हैं; आप शतघ्नी, पाश और शूल से सज्जित हैं; आप ही वे हैं जिनका जन्म आदि कमल के भीतर हुआ; आप ही वे हैं जिनका गर्भ विशाल है; आप ही वे हैं जिनके गर्भ में वेद हैं; आप ही वे हैं जो जल के उस अनन्त विस्तार से उदित होते हैं जो विश्व के प्रलय के पश्चात् प्रकट होता है।
131आप ही वे हैं जिनकी किरणें देदीप्यमान हैं; आप वेदों के स्रष्टा हैं; आप ही वे हैं जो वेदों का अध्ययन करते हैं; आप ही वे हैं जो वेदों का अर्थ जानते हैं; आप ब्रह्म के प्रति समर्पित हैं; आप ब्रह्म के प्रति समर्पित समस्त व्यक्तियों के आश्रय हैं; आपके रूप असंख्य हैं; आपके शरीर अनगिनत हैं; आपका पराक्रम अप्रतिहत है।
132आपका स्वभाव (सत्त्व, रजस् और तमस्) इन तीनों विश्वव्यापी प्रवृत्तियों से परे है; आप समस्त चेतन प्राणियों के स्वामी हैं; आप वायु के समान वेगवान् हैं; आप मन के समान वेगवान् हैं; आप सदा चन्दन से लिप्त रहते हैं; आप आदि कमल के नाल के छोर हैं; आप ही वे हैं जिन्होंने दिव्य गौ सुरभि को शाप देकर उच्च स्थान से हीन स्थान पर उतार दिया; आप वे ब्रह्मा हैं जो आपका अन्त न देख सके।
133आप कर्णिकार के पुष्पों की विशाल माला से सुशोभित हैं; आप नील मणियों के किरीट से सुशोभित हैं; आप पिनाक नामक धनुष के धारक हैं; आप ब्रह्मविद्या के स्वामी हैं; आप ही वे हैं जिन्होंने अपने ब्रह्मज्ञान की सहायता से अपनी इन्द्रियों को वश में किया है; आप ही वे हैं जो गंगा को अपने सिर पर धारण करते हैं; आप हिमवान् की पुत्री उमा के पति हैं।
134आप शक्तिशाली हैं; आप ही वे हैं जो नाना अवतार धारण करके विश्व की रक्षा करते हैं; आप आराधना के योग्य हैं; आप वे आदि पुरुष हैं जिनका सिर अश्व का था और जिन्होंने गर्जन-स्वर से वेदों का पाठ किया; आप ही वे हैं जिनकी कृपा अत्यन्त महान् है; आप महान् विजेता हैं; आप ही वे हैं जिन्होंने अपने समस्त शत्रुओं का वध किया है; आप श्वेत भी हैं और पिंगल भी।
135आपका शरीर स्वर्णवर्ण है; आप ही वे हैं जो शुद्ध आनन्द के रूप वाले हैं; आप संयत आत्मा वाले हैं; आप उस अविद्या के आधार हैं जिसे प्रधान कहा जाता है और जो सत्त्व, रजस् तथा तमस् — इन तीन गुणों से बनी होकर वह कारण है जिससे विश्व उत्पन्न हुआ है; आप ही वे हैं जिनके मुख प्रत्येक दिशा की ओर हैं; आप ही वे हैं जिनके तीन नेत्र हैं; आप ही वे हैं जो समस्त प्राणियों से श्रेष्ठ हैं।
136आप चराचर समस्त प्राणियों की आत्मा हैं; आप सूक्ष्म आत्मा के रूप वाले हैं; आप उन समस्त धर्मकर्मों के फल के रूप में मोक्ष के रूप में अमरत्व के दाता हैं जो प्राणी फल की कामना के बिना करते हैं; आप उनके भी गुरु हैं जो देवताओं के देवता हैं; आप अदिति के पुत्र वसु हैं; आप ही वे हैं जिनकी असंख्य किरणें हैं, जो विश्व को प्रकट करते हैं, और जो उस सोम के रूप वाले हैं जो यज्ञों में पिया जाता है।
137आप पुराणों और अन्य पवित्र इतिहासों के रचयिता व्यास हैं; आप व्यास की बुद्धि की समस्त रचनाएँ हैं — संक्षिप्त भी और विस्तृत भी; आप समस्त चेतनाओं के योग हैं; आप ऋतु हैं; आप वर्ष हैं; आप मास हैं; आप पक्ष हैं; आप वे पवित्र दिन हैं जो इन अवधियों का अन्त अथवा समापन करते हैं।
138आप कलाएँ हैं; आप काष्ठाएँ हैं; आप लव हैं; आप मात्राएँ हैं; आप मुहूर्त, अह और क्षपा हैं; आप क्षण हैं; आप वह भूमि हैं जिस पर संसार का वृक्ष खड़ा है; आप समस्त प्राणियों के बीज हैं; आप महत्तत्त्व हैं; आप चेतना के अंकुर हैं।
139आप सत् हैं; आप असत् हैं; आप व्यक्त हैं; आप अव्यक्त हैं; आप पिता हैं; आप माता हैं; आप पितामह हैं; आप स्वर्ग के द्वार हैं; आप समस्त प्राणियों की उत्पत्ति के द्वार हैं; आप मोक्ष के द्वार हैं; आप वे धर्मकर्म हैं जो स्वर्ग के सुख की ओर ले जाते हैं।
140आप लय हैं; आप आनन्ददाता हैं; आप सत्यलोक हैं; आप उस सत्यलोक से भी श्रेष्ठ हैं जो धर्मात्माओं को प्राप्य है; आप ही वे हैं जो देवताओं और असुरों दोनों के स्रष्टा हैं; आप देवताओं और असुरों दोनों के आश्रय हैं।
141आप देवताओं और असुरों दोनों के गुरु हैं; आप सदा विजयी हैं; आप सदा देवताओं और असुरों द्वारा पूजित हैं; आप देवताओं और असुरों का उसी प्रकार मार्गदर्शन करते हैं जैसे महामात्र हाथी का करता है; आप समस्त देवताओं और असुरों के आश्रय हैं।
142आप देवताओं और असुरों दोनों के राजा हैं; आप देवताओं और असुरों दोनों के युद्ध में नायक हैं; आप ही वे हैं जो इन्द्रियों से परे हैं और स्वयं ही देदीप्यमान हैं; आप देवर्षियों के रूप वाले हैं; आप देवताओं और असुरों को वर देते हैं।
143आप ही वे हैं जो देवताओं और असुरों के हृदयों पर शासन करते हैं; आप ही वे हैं जिनमें यह विश्व प्रवेश करता है; आप उसके भी आश्रय हैं जो देवताओं और असुरों दोनों के हृदयों का शासक है; आप ही वे हैं जिनका शरीर समस्त देवताओं से बना है; आप ही वे हैं जिनसे श्रेष्ठ कोई सत्ता नहीं जिसका चिन्तन किया जा सके; आप ही वे हैं जो देवताओं की अन्तरात्मा हैं; आप ही वे हैं जो अपने आप से ही उत्पन्न हुए हैं।
144आप अचर वस्तुओं के रूप वाले हैं; आप ही वे हैं जो अपने तीन चरणों से तीनों लोकों को ढँक लेते हैं; आप महाविद्वान् हैं; आप निष्कलंक हैं; आप ही वे हैं जो रजोगुण से मुक्त हैं; आप विनाश से परे हैं; आप ही वे हैं जिनके सम्मान में स्तोत्र गाए जाने चाहिए; आप काल के अजेय हाथी के स्वामी हैं; आप उन व्याघ्रेश्वर के रूप वाले हैं जिनकी कलिंग देश में आराधना होती है; आप ही वे हैं जिन्हें देवताओं में सिंह कहा जाता है; आप ही वे हैं जो मनुष्यों में अग्रगण्य हैं।
145आप गम्भीर ज्ञानी हैं; आप ही वे हैं जो यज्ञों में सर्वप्रथम आहुतियों का भाग लेते हैं; आप अगोचर हैं; आप समस्त देवताओं का समूह हैं; आप ही वे हैं जिनमें तपस्याएँ व्याप्त हैं; आप सदा उत्कृष्ट योग में रहते हैं; आप मंगलमय हैं; आप वज्र से सज्जित हैं; आप वह स्रोत हैं जहाँ से गदा नामक अस्त्र उत्पन्न हुए। आप ही वे हैं जिन्हें आपके भक्त नाना प्रकार से प्राप्त करते हैं।
146आप गुह (देवसेनापति) हैं; आप सुख की परम सीमा हैं; आप अपनी सृष्टि के साथ एक हैं; आप ही वे हैं जो अपने प्राणियों को मृत्यु से बचाते हैं; आप स्वयं ब्रह्मा सहित सबके पवित्रकारक हैं; आप वृषभ तथा अन्य शृंगधारी पशुओं के रूप वाले हैं; आप ही वे हैं जिन्हें पर्वतशिखर प्रिय हैं; आप शनि ग्रह हैं; आप यक्षों के राजा कुबेर हैं; आप परिपूर्ण निर्दोषता हैं।
147आप ही वे हैं जो हर्ष देते हैं; आप समस्त देवता एक शरीर में हैं; आप समस्त वस्तुओं का विराम हैं; आप वे समस्त कर्तव्य हैं जो समस्त आश्रमों के हैं; आप ही वे हैं जिनके ललाट पर एक नेत्र है; आप ही वे हैं जो विश्व को अपनी गेंद बनाकर खेलते हैं; आप मृग के रूप वाले हैं; आप उस तेज से सम्पन्न हैं जो ज्ञान और तप के रूप में है।
148आप समस्त अचर वस्तुओं के स्वामी हैं; आप ही वे हैं जिन्होंने नाना नियमों और व्रतों से अपनी इन्द्रियों को वश में किया है; आप ही वे हैं जिनके समस्त प्रयोजन पूर्ण हो चुके हैं; आप मोक्ष के साथ एक हैं; आप उनसे भिन्न हैं जिनकी हम आराधना करते हैं; आपकी तपस्या सत्य है; आप शुद्ध हृदय वाले हैं।
149आप समस्त व्रतों और उपवासों के स्वामी हैं; आप सर्वोच्च हैं; आप ब्रह्म हैं; आप अपने भक्तों के परम आश्रय हैं; आप समस्त बन्धनों से परे हैं; आप देह से मुक्त हैं; आप प्रत्येक प्रकार की समृद्धि से सम्पन्न हैं; आप अपने भक्तों की समृद्धि को बहुगुणित करते हैं; आप वह हैं जो निरन्तर परिवर्तन से गुजरता रहता है।
150हे कृष्ण, इस प्रकार मैंने उन यशस्वी देव के नामों का उनके महत्त्व के क्रम से पाठ करके उनकी स्तुति गाई। वह कौन है जो विश्व के उन स्वामी की स्तुति गा सके — उन सबके महान् स्वामी की, जो हमारी आराधना, पूजा और श्रद्धा के योग्य हैं, जिनकी स्तुति ब्रह्मा के नेतृत्व में स्वयं देवता भी नहीं कर सकते और जिनका गान करने में ऋषि भी असमर्थ हैं?
151किन्तु उनके प्रति अपनी भक्ति से सहायता पाकर और उनकी अनुमति प्राप्त करके मैंने यज्ञों के उन स्वामी की, परम शक्ति के उन देव की, बुद्धि से सम्पन्न समस्त प्राणियों में अग्रगण्य उन देव की स्तुति की।
152इन नामों से, जो मनुष्य के मंगल को बढ़ाते हैं, कल्याण के उन महान् स्वामी की स्तुति करके समर्पित आत्मा और शुद्ध हृदय वाला उपासक अपनी ही आत्मा प्राप्त करता है।
153ये नाम एक ऐसा स्तोत्र बनाते हैं जो ब्रह्म तक पहुँचने का सर्वोत्तम साधन देता है। इस स्तोत्र की सहायता से मनुष्य निश्चय ही मोक्ष प्राप्त करता है। ऋषि और देवता सब इसी स्तोत्र का उच्चारण करके परमदेव की स्तुति करते हैं।
154संयत आत्मा वाले व्यक्तियों द्वारा स्तुत होने पर महादेव उनसे प्रसन्न हो जाते हैं जो इस प्रकार उनकी स्तुति गाते हैं। वे यशस्वी देव अपने भक्तों के प्रति सदा दया से पूर्ण रहते हैं। सर्वशक्तिमत्ता से सम्पन्न वे ही उन्हें मोक्ष देते हैं जो उनकी आराधना करते हैं।
155वे नरश्रेष्ठ जो श्रद्धा और भक्ति से सम्पन्न हैं, जो उन परम और शाश्वत स्वामी — अर्थात् ईशान — की स्तुति सुनते हैं, दूसरों को सुनाते हैं और आदरपूर्वक उच्चारण करते हैं, अपने समस्त आगामी जन्मों में, तथा मन, वचन और कर्म से उनकी आराधना करते हैं, और इस प्रकार उनकी सर्वदा आराधना करते हैं — अर्थात् लेटे हुए, बैठे हुए, चलते हुए, जागते हुए, पलकें खोलते अथवा मूँदते हुए — और उनका बार-बार चिन्तन करते हैं, वे अपने समस्त बन्धुजनों के आदर के पात्र बन जाते हैं तथा महान् सुख और अत्यधिक आनन्द प्राप्त करते हैं।
156जब कोई प्राणी नाना योनियों में करोड़ों जन्मों के क्रम में अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है, तभी उसके हृदय में महादेव के प्रति भक्ति उत्पन्न होती है।
157केवल सौभाग्य से ही उस पुरुष के हृदय में, जो उन महान् देव की आराधना की प्रत्येक विधि का ज्ञाता है, (विश्व के) आदि कारण भव के प्रति अनन्य भक्ति पूर्ण रूप से उत्पन्न होती है।
158रुद्र के प्रति ऐसी निष्कलंक और शुद्ध भक्ति, जिसका प्रयोजन एक ही हो और जिसकी गति अप्रतिहत हो, स्वयं देवताओं में भी विरले ही मिलती है, और मनुष्यों में तो कभी नहीं।
159रुद्र की कृपा से ही मनुष्यों के हृदयों में ऐसी भक्ति उत्पन्न होती है। ऐसी भक्ति के कारण मनुष्य स्वयं को पूर्णतया महादेव से एकरूप करके परम सिद्धि प्राप्त करने में सफल होते हैं।
160वे यशस्वी देव, जो उन पर कृपा करने को सदा उद्यत रहते हैं जो विनम्रता से उन्हें खोजते हैं, उन्हें संसार से उबार लेते हैं जो पूरे मन से अपने को उन पर सौंप देते हैं।
161प्राणियों को पुनर्जन्म से मुक्त करने वाले उन महान् देव को छोड़कर अन्य समस्त देवता मनुष्यों की तपस्याओं को निरन्तर निष्फल करते रहते हैं, क्योंकि मनुष्यों के पास शक्ति का ऐसा कोई अन्य स्रोत नहीं है जो इनके समान महान् हो।
162इस प्रकार शान्त आत्मा वाले, तेज में स्वयं इन्द्र के समान तण्डि ने समस्त सत् और असत् वस्तुओं के उन यशस्वी स्वामी की, मृगचर्म धारण किए उन महान् देव की, स्तुति की।
163यह स्तोत्र स्वयं ब्रह्मा ने रचा था। सचमुच, ब्रह्मा ने इसका गान शंकर के समक्ष किया था। आप ब्राह्मण हैं। इसलिए आप इसे भलीभाँति समझेंगे।
164यह शुद्ध करने वाला है और समस्त पापों को धो देता है। यह योग, मोक्ष, स्वर्ग और सन्तोष देता है।
165जो शंकर के प्रति एकाग्र भक्ति से इस स्तोत्र का पाठ करता है, वह उस उच्च लक्ष्य को प्राप्त करने में सफल होता है जो उनका है जो सांख्य दर्शन के सिद्धान्तों के प्रति समर्पित हैं।
166जो उपासक एक वर्ष तक प्रतिदिन अनन्य भक्ति से इस स्तोत्र का पाठ करता है, वह अपने अभीष्ट लक्ष्य को प्राप्त करने में सफल होता है।
167यह स्तोत्र महान् रहस्य है। पूर्वकाल में यह स्रष्टा ब्रह्मा के हृदय में निवास करता था। ब्रह्मा ने इसे शक्र को दिया। शक्र ने इसे मृत्यु को दिया।
168मृत्यु ने इसे रुद्रों को दिया। रुद्रों से तण्डि ने इसे प्राप्त किया। सचमुच, तण्डि ने इसे अपनी उग्र तपस्याओं के पुरस्कार के रूप में ब्रह्मलोक में प्राप्त किया।
169तण्डि ने इसे शुक्र को बताया, और भृगुवंशी शुक्र ने इसे गौतम को बताया। हे मधुवंशी, गौतम ने, फिर, इसे वैवस्वत मनु को बताया।
170मनु ने इसे परम बुद्धिमान् नारायण को बताया, जो साध्यों में गिने जाते हैं और जो उन्हें अत्यन्त प्रिय थे। साध्यों में गिने जाने वाले और अक्षय कीर्ति से सम्पन्न यशस्वी नारायण ने इसे यम को बताया।
171वैवस्वत यम ने इसे नचिकेता को बताया। हे वृष्णिवंशी, नचिकेता ने इसे मार्कण्डेय को बताया।
172कृष्ण ने कहा — हे जनार्दन, मार्कण्डेय से मैंने इसे अपने व्रतों और उपवासों के पुरस्कार के रूप में प्राप्त किया। हे शत्रुनाशक, वही स्तोत्र, जो दूसरों ने नहीं सुना, मैं आपको बताता हूँ।
173यह स्तोत्र स्वर्ग की ओर ले जाता है। यह रोग दूर करता है और दीर्घायु देता है। यह परम प्रशंसा के योग्य है और वेदों के अनुकूल है। हे पार्थ, जो पुरुष शुद्ध हृदय से, ब्रह्मचर्य का व्रत पालते हुए और अपनी इन्द्रियों को संयम में रखते हुए, पूरे एक वर्ष तक नियमपूर्वक इस स्तोत्र का पाठ करता है, वह अश्वमेध यज्ञ का फल प्राप्त करने में सफल होता है। दानव, यक्ष, राक्षस, पिशाच, यातुधान, गुह्यक और सर्प उसका कोई अनिष्ट नहीं कर सकते।
Nepali
1वासुदेवले भने — हे युधिष्ठिर, आफ्नो मन एकाग्र पारेर, आदरले हात जोडेर, द्विज ऋषि उपमन्युले सुरुदेखि नै नामहरूको यो सङ्ग्रह उच्चारण गरे।
2उपमन्युले भने — म ती महान् देवको आराधना गर्नेछु जो सम्पूर्ण प्राणीको पूजाका योग्य हुनुहुन्छ, ती नामको उच्चारण गरेर जो सम्पूर्ण लोकमा विख्यात छन् — जसमध्ये केही पितामह ब्रह्माले भने, केही ऋषिहरूले, र केही वेद तथा उपाङ्गमा आउँछन्।
3यी नामको प्रयोग श्रेष्ठ पुरुषहरूले गरेका छन्। यी, फेरि, सत्य र सिद्धिदायक छन्, र उच्चारण गर्नेका सम्पूर्ण प्रयोजन सिद्ध गर्न समर्थ छन्। यी महादेवलाई तण्डिले अर्पण गरे, जसको आत्मा वैदिक विद्याले शुद्ध भइसकेको थियो र जसले आफ्नो भक्तिको सहायताले यी नामको रचना गरे।
4ती नामले, जसको उच्चारण अनेक सुविख्यात धर्मात्माले र सम्पूर्ण विषयका ज्ञाता तपस्वीहरूले गरेका छन्, म उनको आराधना गर्नेछु जो महानतम हुनुहुन्छ, जो प्रथम हुनुहुन्छ, जसले स्वर्गमा लैजानुहुन्छ, जो सम्पूर्ण प्राणीलाई हित दिन उद्यत हुनुहुन्छ, र जो मङ्गलमय हुनुहुन्छ।
5ब्रह्मलोकबाट फैलिएर यी नाम विश्वमा सुनिएका छन्। यी सबै सत्यले युक्त छन्। ती नामले म उनको आराधना गर्नेछु जो परब्रह्म हुनुहुन्छ, जसको वर्णन वेदले गरेका छन्, र जो शाश्वत हुनुहुन्छ।
6हे यदुवंशश्रेष्ठ, अब म तपाईंलाई ती नाम बताउनेछु। तिनलाई एकाग्र ध्यानले सुन्नुहोस्। तपाईं परमेश्वरका श्रद्धालु उपासक हुनुहुन्छ। यशस्वी भवको, उनलाई सम्पूर्ण देवताभन्दा श्रेष्ठ जानेर, आराधना गर्नुहोस्।
7र किनभने तपाईं उनीप्रति समर्पित हुनुहुन्छ, त्यसैले म ती नाम तपाईंको समक्ष भन्नेछु। महादेव शाश्वत ब्रह्म हुन्। कसैले पनि — योगले सम्पन्न कसैले पनि — ती महान् देवको महिमा र शक्तिको पूर्ण वर्णन सय वर्षमा पनि गर्न सक्दैन। महादेवको आदि, मध्य अथवा अन्त्य स्वयं देवताहरूले पनि जान्न सक्दैनन्।
8यस्तो स्थितिमा, हे महादेव, त्यो को हो जसले महादेवका गुणको पूर्ण पाठ गर्न सकोस्? तथापि म — ती यशस्वी, परम र पूर्ण ज्ञानी देवको त्यस कृपाले, जो मेरो भक्तिका कारण ममाथि भयो — उनका गुणको थोरै शब्द र अक्षरको सङ्ग्रहमा पाठ गर्नेछु।
9परमेश्वर कसैद्वारा पनि आराधित हुन सक्दैनन् यदि उनले उपासकलाई अनुमति दिएनन् भने। जहाँसम्म मेरो कुरा छ, म तब मात्र उनको आराधना गर्नमा सफल हुन्छु जब म यति भाग्यशाली हुन्छु कि उनको अनुमति प्राप्त गरूँ।
10म ती महान् देवका केही मात्र नामको उल्लेख गर्नेछु जो जन्म र विनाशरहित हुनुहुन्छ, जो विश्वका आदि कारण हुनुहुन्छ, जो परमात्माले सम्पन्न हुनुहुन्छ, र जसको उद्गम अव्यक्त छ।
11हे कृष्ण, ती वरदायी, पूजनीय, शक्तिशाली देवका, जसको रूप नै यो विश्व हो र जो परम ज्ञानले सम्पन्न हुनुहुन्छ, ती केही नाम सुन्नुहोस् जसको उच्चारण स्वयं ब्रह्माले गरेका थिए।
12जुन नामको म पाठ गर्नेछु, ती दस हजार नाममध्येबाट लिइएका हुन् जसको उच्चारण महान् पितामहले प्राचीन कालमा गरेका थिए — जसरी दहीबाट घिउ निकालिन्छ।
13जसरी सुन पर्वतको सार हो, जसरी मह फूलहरूको सार हो, जसरी मण्ड घिउबाट निकालिएको अर्क हो, त्यसरी नै यी नाम पितामह ब्रह्माद्वारा उच्चारण गरिएका ती दस हजार नाममध्येबाट निकालिएका हुन् र तिनको नवनीत हुन्।
14नामहरूको यो सङ्ग्रहले हरेक पापलाई, चाहे त्यो जति नै घोर किन नहोस्, हटाउन सक्दछ। यसमा चारै वेदको पुण्य छ। यसलाई सावधानीपूर्वक बुझ्नुपर्छ र एकाग्र आत्माले स्मृतिमा राख्नुपर्छ।
15यो मङ्गलले युक्त छ। यसले उन्नति ल्याउँछ। यसले राक्षसहरूको नाश गर्दछ। यो महान् पवित्रकारक हो। यो केवल त्यसैलाई दिनुपर्छ जसमा श्रद्धा होस्, जो महान् स्वामीप्रति समर्पित होस्, जो आस्तिक होस्। यो कहिल्यै त्यसलाई बताउनुहुँदैन जसमा श्रद्धा छैन, जो नास्तिक छ, जसले आफ्नो आत्मालाई जितेको छैन।
16हे कृष्ण, जुन प्राणीले ती यशस्वी महादेवप्रति द्वेष राख्दछ, जो हरेक वस्तुका आदि कारण हुन्, जो परमात्मा हुन्, र जो महान् स्वामी हुन् — उसले निश्चय नै आफ्ना सम्पूर्ण पूर्वज र आफूपछिका सम्पूर्ण सन्तानसहित नरक जानुपर्दछ।
17नामहरूको यो सङ्ग्रह जो म तपाईंलाई सुनाउनेछु, त्यो योगध्यान मानिन्छ। यो योग मानिन्छ। यो ध्यानको सर्वोच्च विषय मानिन्छ। यही त्यो हो जसको निरन्तर पाठ गर्नुपर्छ। यो ज्ञान हो। यो परम रहस्य हो।
18यदि कसैले मृत्युको बेला पनि यसको पाठ गर्दछ अथवा यसको पाठ सुन्दछ भने, ऊ परम लक्ष्य प्राप्त गर्नमा सफल हुन्छ। यो पवित्र छ। यो मङ्गलमय छ। यो हरेक प्रकारको हितले युक्त छ। यो सम्पूर्ण वस्तुमा श्रेष्ठ छ।
19सम्पूर्ण विश्वका पितामह ब्रह्माले प्राचीन कालमा यसको रचना गरेर यसलाई सम्पूर्ण उत्कृष्ट स्तोत्रमा अग्रगण्य स्थान दिए।
20त्यसै बेलादेखि महान् महादेवको महिमा र गौरवको यो स्तोत्र, जसलाई सम्पूर्ण देवताले परम श्रद्धाले मान्दछन्, सम्पूर्ण स्तोत्रको राजा कहलिन्छ।
21सम्पूर्ण स्तोत्रको यो राजा पहिले ब्रह्मलोकबाट स्वर्ग, अर्थात् देवताहरूको लोकमा लगियो। तब तण्डिले यो स्वर्गबाट प्राप्त गरे। त्यसैले यो तण्डिद्वारा रचित स्तोत्रको नामले चिनिन्छ।
22स्वर्गबाट तण्डिले यो पृथ्वीमा ल्याए। यो सम्पूर्ण पवित्र वस्तुमा सर्वाधिक पवित्र छ र सम्पूर्ण पापलाई, चाहे ती जति नै घोर किन नहोऊन्, हटाउन समर्थ छ।
23हे महाबाहु, म तपाईंलाई त्यो सम्पूर्ण स्तोत्रमा श्रेष्ठ स्तोत्र सुनाउनेछु। यो स्तोत्र उनको हो जो वेदका पनि वेद हुन्, र सम्पूर्ण प्राचीन वस्तुमा सर्वाधिक प्राचीन हुन्।
24उनको, जो सम्पूर्ण तेजको तेज र सम्पूर्ण तपस्याको तपस्या हुन्; उनको, जो शान्तिले सम्पन्न सम्पूर्ण प्राणीमा सर्वाधिक शान्त हुन्, र जो सम्पूर्ण कान्तिको कान्ति हुन्।
25उनको, जो संयत सम्पूर्ण प्राणीमा सर्वाधिक संयत मानिन्छन्, र जो बुद्धिले सम्पन्न सम्पूर्ण प्राणीको बुद्धि हुन्; उनको, जो सम्पूर्ण देवताका देवता र सम्पूर्ण ऋषिका ऋषि मानिन्छन्।
26उनको, जो सम्पूर्ण यज्ञका यज्ञ र सम्पूर्ण मङ्गलमय वस्तुमा सर्वाधिक मङ्गलमय मानिन्छन्; उनको, जो सम्पूर्ण रुद्रका रुद्र र सम्पूर्ण देदीप्यमान वस्तुको कान्ति हुन्।
27उनको, जो सम्पूर्ण योगीका योगी र सम्पूर्ण कारणका कारण हुन्; उनको, जसबाट सम्पूर्ण लोक अस्तित्वमा आउँछन्, र जसमा सम्पूर्ण लोक आफ्नो अस्तित्व सकिएपछि फर्कन्छन्।
28उनको, जो सम्पूर्ण प्राणीका आत्मा हुन्, र जसलाई महातेजस्वी हर भनिन्छ। महान् शर्वका ती एक हजार आठ नाम मबाट सुन्नुहोस्।
29हे सम्पूर्ण पुरुषमा अग्रगण्य, ती नाम सुनेर तपाईंले आफ्ना सम्पूर्ण कामनाको सिद्धि प्राप्त गर्नुहुनेछ — ॐ! तपाईं अचल हुनुहुन्छ, तपाईं स्थिर हुनुहुन्छ, तपाईं शक्तिशाली हुनुहुन्छ, तपाईं भयङ्कर हुनुहुन्छ, तपाईं अग्रगण्य हुनुहुन्छ, तपाईं वरदायी हुनुहुन्छ, र तपाईं श्रेष्ठ हुनुहुन्छ।
30तपाईं सम्पूर्ण प्राणीका आत्मा हुनुहुन्छ, तपाईं सम्पूर्ण प्राणीमा विख्यात हुनुहुन्छ, तपाईं सम्पूर्ण वस्तु हुनुहुन्छ, तपाईं सबैका स्रष्टा हुनुहुन्छ, र तपाईं भव हुनुहुन्छ। तपाईं आफ्नो शिरमा जटा धारण गर्नुहुन्छ। तपाईं वस्त्रका रूपमा मृगचर्म लगाउनुहुन्छ। तपाईंको शिरमा मयूरसमान जटाको शिखा छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका अङ्ग यो सम्पूर्ण विश्व हो। तपाईं सम्पूर्ण वस्तुका स्रष्टा हुनुहुन्छ। तपाईं हर हुनुहुन्छ, किनभने तपाईंले सम्पूर्ण वस्तुको संहार गर्नुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका नेत्र मृगसमान छन्। तपाईं सम्पूर्ण प्राणीका संहारक हुनुहुन्छ। तपाईं सम्पूर्ण वस्तुका परम भोक्ता हुनुहुन्छ।
31तपाईं त्यो प्रवृत्ति हुनुहुन्छ जसबाट सम्पूर्ण कर्म उत्पन्न हुन्छन्। तपाईं त्यो निवृत्ति अथवा कर्मबाट विरति हुनुहुन्छ। तपाईं उपवास र व्रतको पालन गर्नुहुन्छ, तपाईं शाश्वत हुनुहुन्छ, तपाईं अपरिवर्तनीय हुनुहुन्छ। तपाईं मसानमा निवास गर्नुहुन्छ, तपाईंमा छ सुविख्यात ऐश्वर्य आदि छन्, तपाईं हरेक प्राणीको हृदयमा निवास गर्नुहुन्छ, तपाईंले इन्द्रियले सम्पूर्ण वस्तुको भोग गर्नुहुन्छ, र तपाईं सम्पूर्ण पापी प्राणीलाई पिँध्ने हुनुहुन्छ।
32तपाईं ती हुनुहुन्छ जो सबैको प्रणामका योग्य हुनुहुन्छ, तपाईं महान् पराक्रम भएका हुनुहुन्छ, तपाईं ती हुनुहुन्छ जसको धन तपस्या हो, तपाईं आफ्नो इच्छाले सम्पूर्ण तत्त्वको सृष्टि गर्नुहुन्छ, तपाईं उन्मत्तको वेश धारण गरेर आफ्नो यथार्थ स्वरूप लुकाउनुहुन्छ। तपाईं सम्पूर्ण लोक र सम्पूर्ण जीवित प्राणीका स्वामी हुनुहुन्छ। तपाईंको रूप अपरिमेय छ। तपाईं विशाल शरीर भएका हुनुहुन्छ, तपाईं धर्मको रूप भएका हुनुहुन्छ, तपाईं महायशस्वी हुनुहुन्छ, तपाईं महात्मा हुनुहुन्छ, तपाईं सम्पूर्ण प्राणीका आत्मा हुनुहुन्छ, तपाईंको रूप यो विश्व हो, तपाईंका बङ्गारा विशाल छन्।
33तपाईं सम्पूर्ण लोकका रक्षक हुनुहुन्छ, तपाईं आफ्नो आत्मालाई अविद्याको अन्धकारपछाडि लोप हुन दिनुहुन्छ। तपाईं हर्ष हुनुहुन्छ। तपाईं ती हुनुहुन्छ जसको रथ खच्चरले तान्दछन्। तपाईं ती हुनुहुन्छ जसले जीवात्माको पुनर्जन्मको वज्रबाट रक्षा गर्नुहुन्छ। तपाईं आराध्य हुनुहुन्छ। तपाईं शुद्धि, आत्मसंयम र व्रतबाट प्राप्त हुनुहुन्छ। र तपाईं शुद्धि तथा आत्मसंयमसहित सम्पूर्ण प्रकारका व्रत र नियमका आश्रय हुनुहुन्छ।
34तपाईं ती दिव्य शिल्पी हुनुहुन्छ जो हरेक कलाका ज्ञाता हुनुहुन्छ। तपाईं स्वयम्भू हुनुहुन्छ। तपाईं सम्पूर्ण प्राणी र वस्तुका आदि हुनुहुन्छ। तपाईं हिरण्यगर्भ हुनुहुन्छ, सम्पूर्ण वस्तुका स्रष्टा। तपाईं अनन्त शक्ति र आनन्द हुनुहुन्छ। तपाईंका सय नेत्र छन्, तपाईंका विस्तृत नेत्र छन्। तपाईं सोम हुनुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण धर्मात्मा प्राणीलाई आकाशमा चम्किनका लागि तेजस्वी रूप धारण गर्न समर्थ बनाउनुहुन्छ।
35तपाईं चन्द्रमा हुनुहुन्छ, तपाईं सूर्य हुनुहुन्छ, तपाईं शनि ग्रह हुनुहुन्छ, तपाईं केतु हुनुहुन्छ, तपाईं राहु हुनुहुन्छ। तपाईं मङ्गल हुनुहुन्छ, र तपाईं बृहस्पति तथा शुक्र हुनुहुन्छ, तपाईं बुध हुनुहुन्छ, तपाईं अत्रिकी पत्नीका उपासक हुनुहुन्छ, तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले यज्ञमाथि आफ्नो बाण चलाउनुभयो जब यज्ञ मृगको रूप धारण गरेर तपाईंको क्रोधबाट भाग्दै थियो। तपाईं निष्पाप हुनुहुन्छ।
36तपाईंमा ती तपस्या छन् जसले तपाईं विश्वको सृष्टि गर्न सक्नुहुन्छ। तपाईंमा ती तपस्या छन् जसले तपाईं विश्वको संहार गर्न सक्नुहुन्छ। तपाईं उदारचित्त हुनुहुन्छ। तपाईंले ती सबैका कामना पूर्ण गर्नुहुन्छ जसले आफूलाई तपाईंलाई समर्पित गर्दछन्। तपाईं वर्षका निर्माता हुनुहुन्छ। तपाईं मन्त्र हुनुहुन्छ। तपाईं सम्पूर्ण कर्मका प्रमाण हुनुहुन्छ। तपाईं परम तप हुनुहुन्छ।
37तपाईं योगमा निरत हुनुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले आफूलाई ब्रह्ममा विलीन गर्नुहुन्छ। तपाईं महान् बीज हुनुहुन्छ। तपाईंले अव्यक्तलाई यस व्यक्त रूपमा प्रकट गर्नुहुन्छ जसमा यो विश्व विद्यमान छ। तपाईंको बल अनन्त छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको बीज सुन हो। तपाईं सर्वज्ञ हुनुहुन्छ। तपाईं सम्पूर्ण वस्तुका कारण हुनुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जससँग यस लोकबाट अर्को लोकमा र अर्कोबाट यस लोकमा जाने साधनका रूपमा कर्मको बीज छ।
38तपाईंका दस भुजा छन्। तपाईंका नेत्र अनिमेष छन्। तपाईंको कण्ठ नीलो छ। तपाईं उमाका पति हुनुहुन्छ। तपाईं ती अनन्त रूपका उद्गम हुनुहुन्छ जो विश्वमा छन्। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको श्रेष्ठता स्वयं उनकै कारण छ। तपाईं शक्तिमा वीर हुनुहुन्छ। तपाईं जड पदार्थ हुनुहुन्छ। तपाईं जिज्ञासाका सम्पूर्ण विषय हुनुहुन्छ।
39तपाईं ती विषयका विधाता र शासक हुनुहुन्छ। तपाईं ती प्राणीका प्रधान हुनुहुन्छ जसले तपाईंको सेवा गर्दछन् र गण कहलिन्छन्। तपाईंले अनन्त आकाशलाई व्याप्त गर्नुहुन्छ। तपाईं कामदेव हुनुहुन्छ। तपाईं मन्त्रका ज्ञाता हुनुहुन्छ। तपाईं परम मन्त्र हुनुहुन्छ। तपाईं विश्वका कारण हुनुहुन्छ। तपाईं विश्वका संहारक हुनुहुन्छ।
40तपाईं आफ्नो एक हातमा कमण्डलु धारण गर्नुहुन्छ। अर्कोमा तपाईं धनुष धारण गर्नुहुन्छ। अर्कोमा तपाईंका बाण छन्। अर्कोमा तपाईं कपाल धारण गर्नुहुन्छ। तपाईं वज्र धारण गर्नुहुन्छ। तपाईं शतघ्नीले सुसज्जित हुनुहुन्छ। तपाईं खड्गले सुसज्जित हुनुहुन्छ। तपाईं बन्चरो धारण गर्नुहुन्छ। तपाईं शूल (त्रिशूल)ले सुसज्जित हुनुहुन्छ। तपाईं पूजनीय हुनुहुन्छ।
41तपाईंको एक हातमा यज्ञको स्रुवा छ। तपाईंको रूप सुन्दर छ, तपाईं प्रचुर तेजले सम्पन्न हुनुहुन्छ। जो तपाईंप्रति समर्पित छन्, तिनलाई सुशोभित पार्ने हरेक वस्तु तपाईं अत्यन्त उदारतापूर्वक दिनुहुन्छ। तपाईं आफ्नो शिरमा उष्णीष धारण गर्नुहुन्छ। तपाईंको मुख सुन्दर छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो कान्ति र शक्तिले पूर्ण हुनुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो विनम्र र लज्जाशील हुनुहुन्छ।
42तपाईं अत्यन्त उन्नत हुनुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका किरण इन्द्रिय हुन्। तपाईं गुरुहरूमा महानतम हुनुहुन्छ। तपाईं परब्रह्म हुनुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले स्यालको रूप धारण गर्नुभयो (त्यस ब्राह्मणलाई सान्त्वना दिनका लागि जसले कुनै धनी वैश्यबाट अपमानित भई आत्महत्या गर्ने निश्चय गरेको थियो)। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका प्रयोजन आफैँ फलित हुन्छन्। तपाईं ती हुनुहुन्छ जसको शिर मुण्डित छ। तपाईं ती हुनुहुन्छ जसले सबैको हित गर्नुहुन्छ।
43तपाईं अजन्मा हुनुहुन्छ। तपाईंका असङ्ख्य रूप छन्। तपाईंको शरीरमा सबै प्रकारको सुगन्ध छ। तपाईंको शिरका जटाले गङ्गा नदीलाई तब सोसेका थिए जब त्यो पहिलो पटक स्वर्गबाट खसी। तपाईं आधिपत्यका दाता हुनुहुन्छ। तपाईं ब्रह्मचारी हुनुहुन्छ, किनभने तपाईंले ब्रह्मचर्यको कठोर व्रतको कहिल्यै अवहेलना गर्नुभएन। तपाईं आफ्नो संयमका लागि विख्यात हुनुहुन्छ। तपाईं सधैँ उत्तानो पल्टिरहनुहुन्छ। तपाईं शक्तिमा निवास गर्नुहुन्छ।
44तपाईंको शिरमा तीन जटा छन्। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले झुत्रा लगाउनुहुन्छ। तपाईं रुद्र हुनुहुन्छ। तपाईं देवसेनापति हुनुहुन्छ र तपाईं सर्वव्यापी हुनुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो दिनमा विचरण गर्नुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो रात्रिमा विचरण गर्नुहुन्छ। तपाईंको क्रोध भयङ्कर छ। तपाईं तेजले युक्त हुनुहुन्छ।
45तपाईं त्यस शक्तिशाली असुरका संहारक हुनुहुन्छ जो वाराणसीको पवित्र नगरीको विनाश गर्न मदमत्त हात्तीको रूपमा आएको थियो। तपाईं विश्वलाई पीडित पार्ने दैत्यहरूका संहारक हुनुहुन्छ। तपाईं काल हुनुहुन्छ, जो विश्वको संहारक हो। तपाईं विश्वका परम विधाता हुनुहुन्छ। तपाईं गुणहरूको खानी हुनुहुन्छ। तपाईं सिंह र बाघको रूप भएका हुनुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले गजचर्म लगाउनुहुन्छ।
46तपाईं ती योगी हुनुहुन्छ जसले कालको अप्रतिहत प्रभावमाथि विजय पाएर त्यसलाई छल्नुहुन्छ। तपाईं आदि नाद हुनुहुन्छ। तपाईं सम्पूर्ण कामनाको सिद्धि हुनुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको चार प्रकारले आराधना हुन्छ। तपाईं निशाचर हुनुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो भूतहरूसँग विचरण गर्नुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो प्रेतहरूसँग विचरण गर्नुहुन्छ। तपाईं स्वयं इन्द्र र अन्य देवताका पनि परमेश्वर हुनुहुन्छ।
47तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण सत् र असत् वस्तुका रूपमा आफूलाई अनन्त रूपमा बहुगुणित गर्नुभएको छ। तपाईं महत् तथा पाँच आदि तत्त्वका अन्य सम्पूर्ण संयोगका धारक हुनुहुन्छ। तपाईं त्यो आदि अविद्या हुनुहुन्छ जो राहु नामले चिनिन्छ। तपाईं अनन्त हुनुहुन्छ। तपाईं मुक्तहरूका परम लक्ष्य हुनुहुन्छ। तपाईंलाई नृत्य प्रिय छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले अरूलाई नचाउनुहुन्छ। तपाईं विश्वका मित्र हुनुहुन्छ।
48तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको रूप शान्त र सौम्य छ। तपाईं ती तपस्याले सम्पन्न हुनुहुन्छ जसले विश्वको सृष्टि र संहार गर्न सक्दछन्। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई आफ्नो मायाले बाँध्नुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो विनाशभन्दा पर हुनुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो एउटा पर्वतमा निवास गर्नुहुन्थ्यो। तपाईं सम्पूर्ण बन्धनभन्दा पर हुनुहुन्छ र आकाशसमान सम्पूर्ण वस्तुबाट अनासक्त हुनुहुन्छ। तपाईंका हजार भुजा छन्। तपाईं विजय हुनुहुन्छ। तपाईं त्यो अध्यवसाय हुनुहुन्छ जसले सफलता अथवा विजय ल्याउँछ। तपाईंमा त्यो अल्छीपन अथवा प्रमाद छैन जसले निरन्तर उद्यममा बाधा हाल्दछ।
49तपाईं वीर हुनुहुन्छ। तपाईं भय हुनुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले बलिको यज्ञ रोकिदिनुभयो। तपाईंले आफ्ना सम्पूर्ण भक्तका कामना पूर्ण गर्नुहुन्छ। तपाईं दक्षको यज्ञका विध्वंसक हुनुहुन्छ। तपाईं सौम्य हुनुहुन्छ। तपाईं अलिअलि सौम्य हुनुहुन्छ।
50तपाईं अत्यन्त उग्र हुनुहुन्छ र सम्पूर्ण प्राणीको तेज हरिलिनुहुन्छ। तपाईं असुर वलका संहारक हुनुहुन्छ। तपाईं सधैँ प्रसन्न रहनुहुन्छ। तपाईं त्यस धनको रूप भएका हुनुहुन्छ जसको सबैले कामना गर्दछन्। तपाईं कहिल्यै पराजित हुनुभएन। तपाईंभन्दा बढी पूजनीय कोही छैन। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले गम्भीर गर्जना गर्नुहुन्छ। तपाईं त्यो हुनुहुन्छ जो यति गहिरो छ कि त्यसलाई कसैले नाप्न सक्दैन। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको शक्ति र जसका साथी तथा वृषभको बल कहिल्यै कसैले आँकेन।
51तपाईं संसारको रूख हुनुहुन्छ। तपाईं बर हुनुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो प्रलयपछि जब विश्व एउटा अनन्त जलराशि बन्दछ, तब बरको पातमा शयन गर्नुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले हरि अथवा हर अथवा गणेश अथवा अर्क अथवा अग्नि अथवा वायु आदिको इच्छानुसार रूप धारण गरेर सम्पूर्ण उपासकमाथि दया गर्नुहुन्छ। तपाईंका परिमाण छन्। तपाईंको मुख यति विशाल छ कि त्यसले एकै पटकमा विश्वलाई निल्न सक्दछ।
52तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका अनुचरहरूको सर्वत्र पूजा हुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले देवताहरूका सम्पूर्ण भय हटाइदिनुभयो जब गजराजलाई समात्नुपरेको थियो। तपाईं विश्वका बीज हुनुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको वाहन त्यही वृषभ हो जो युद्धमा उनको ध्वजाको चिह्न पनि बन्दछ। तपाईंको आत्मा अग्नि हो। तपाईं ती सूर्य हुनुहुन्छ जसको रथमा हरिया अश्व जोतिएका छन्। तपाईं जीवात्माका मित्र हुनुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो सम्पूर्ण धार्मिक कर्मका अनुष्ठानको उचित समयका ज्ञाता हुनुहुन्छ।
53तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको विष्णुले आराधना गरेका थिए। तपाईं विष्णु हुनुहुन्छ। तपाईं समुद्र हुनुहुन्छ। तपाईं त्यो बडवामुख हुनुहुन्छ जो समुद्रभित्र विचरण गर्दछ, निरन्तर अग्नि ओकल्दछ र नुनिलो जललाई यसरी पिउँछ मानौँ त्यो यज्ञको घिउ हो। तपाईं अग्निका मित्र वायु हुनुहुन्छ। तपाईं त्यस समुद्रसमान शान्त आत्मा भएका हुनुहुन्छ जो शान्त रहन्छ र मन्दतम वायुले पनि अविचलित रहन्छ। तपाईं ती अग्नि हुनुहुन्छ जसले यज्ञमा मन्त्रको सहायताले हालिएका घिउका आहुति पिउनुहुन्छ।
54तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जससम्म पुग्न कठिन छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको कान्ति अनन्त विश्वमा फैलिएको छ। तपाईं युद्धमा निपुण हुनुहुन्छ। तपाईं त्यस समयका राम्ररी ज्ञाता हुनुहुन्छ जब युद्धमा लाग्नुपर्छ ताकि विजय प्राप्त होस्। तपाईं त्यो विद्या हुनुहुन्छ जो आकाशीय पिण्डका गतिसँग सम्बन्धित छ। तपाईं सफलता अथवा विजयको रूप भएका हुनुहुन्छ। तपाईंको शरीर सम्पूर्ण कालका लागि छ।
55तपाईं गृहस्थ हुनुहुन्छ, किनभने तपाईंको शिरमा शिखा छ; तपाईं सन्न्यासी हुनुहुन्छ, किनभने तपाईंको शिर मुण्डित छ; तपाईंको शिरमा जटा छन्; तपाईं आफ्ना अग्निमय किरणका लागि विख्यात हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो हरेक प्राणीको शरीरमा बन्द हृदयाकाशमा प्रकट हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो हरेक प्राणीको मस्तिष्कमा प्रवेश गर्नुहुन्छ; तपाईं वृद्धावस्थाका चाउरी धारण गर्नुहुन्छ; तपाईं बाँसुरी धारण गर्नुहुन्छ; तपाईंसँग डमरु पनि छ; तपाईंसँग ताली नामक वाद्य छ; तपाईंसँग अन्न कुट्ने काठको ओखल छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले त्यस मायालाई ढाक्नुहुन्छ जसले यमलाई ढाक्दछ।
56तपाईं ज्योतिषी हुनुहुन्छ, किनभने तपाईंको बुद्धि सधैँ कालको त्यस चक्रको गतितर्फ लागिरहन्छ जो आकाशका ज्योतिर्मय पिण्डबाट बनेको छ; तपाईं ती जीवात्मा हुनुहुन्छ जसको बुद्धि ती वस्तुतर्फ लागेको छ जो सत्त्व, रजस् र तमस् गुणको परिणाम हुन्; तपाईं त्यो हुनुहुन्छ जसमा प्रलय आएपछि सम्पूर्ण वस्तु विलीन हुन्छन्; तपाईं स्थिर र अचल हुनुहुन्छ, किनभने तपाईंमा त्यस्तो केही छैन जो कुनै पनि प्रकारको परिवर्तन अथवा विकारको अधीनमा होस्; तपाईं सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी हुनुहुन्छ; तपाईंका भुजा सम्पूर्ण विशाल विश्वमा फैलिएका छन्; तपाईं असङ्ख्य रूपमा प्रकट हुनुहुन्छ जो तपाईंकै अंश हुन्; तपाईं सम्पूर्ण वस्तुमा व्याप्त हुनुहुन्छ; तपाईंको कुनै मुख छैन।
57तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले प्राणीहरूलाई संसारका बन्धनबाट मुक्त गर्नुहुन्छ; तपाईं सहजै प्राप्य हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो सुनको कवच धारण गरेर प्रकट हुनुभयो; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो लिङ्गको रूपमा प्रकट हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो पक्षी र पशुको खोजीमा वनमा विचरण गर्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो सम्पूर्ण पृथ्वीमा विचरण गर्नुहुन्छ; तपाईं सर्वव्यापी हुनुहुन्छ।
58तपाईं तीनै लोकमा बजाइने सम्पूर्ण तुरहीको ध्वनि हुनुहुन्छ; सम्पूर्ण प्राणी तपाईंका बन्धु हुन्; तपाईं सर्पको रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं पर्वतका गुफामा निवास गर्नुहुन्छ; तपाईं देवसेनापतिसँग एक हुनुहुन्छ; तपाईं पुष्पमाला धारण गर्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले पार्थिव पदार्थका भोगबाट उत्पन्न सुखको भोग गर्नुहुन्छ।
59तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसबाट सम्पूर्ण प्राणीले जन्म, स्थिति र विनाशका आफ्ना तीन अवस्था प्राप्त गरेका छन्; तपाईंले ती सम्पूर्ण वस्तु धारण गर्नुहुन्छ जो कालका तीनै अवस्थामा — अर्थात् भूत, वर्तमान र भविष्यमा — विद्यमान छन् अथवा घटित हुन्छन्; तपाईं स्वयं प्राणीहरूलाई सम्पूर्ण पूर्वकृत तथा वर्तमान कर्मका फलबाट र अविद्या तथा कामनाका सम्पूर्ण बन्धनबाट मुक्त गर्नुहुन्छ; तपाईं असुर-प्रधानहरूलाई बाँध्ने हुनुहुन्छ; तपाईं युद्धमा शत्रुहरूका संहारक हुनुहुन्छ।
60तपाईं केवल ज्ञानले नै प्राप्य हुनुहुन्छ; तपाईं दुर्वासा हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको सम्पूर्ण धर्मात्माले सेवा र आराधना गर्दछन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले स्वयं ब्रह्मा र अरूको पनि पतन ल्याउनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई सुख र दुःखको त्यो एक-एक भाग दिनुहुन्छ जो प्रत्येकले आफ्ना कर्मअनुसार पाउने अधिकारी छ; तपाईं अनुपम हुनुहुन्छ; तपाईं ती भागका राम्ररी ज्ञाता हुनुहुन्छ जो यज्ञमा दिइन्छन् र ग्रहण गरिन्छन्।
61तपाईं सर्वत्र निवास गर्नुहुन्छ; तपाईं सर्वत्र विचरण गर्नुहुन्छ; तपाईंका वस्त्र जीर्ण छन्; तपाईं वासव हुनुहुन्छ; तपाईं अमर हुनुहुन्छ; तपाईं हिमवान् पर्वतसँग एक हुनुहुन्छ; तपाईं शुद्ध सुनका निर्माता हुनुहुन्छ; तपाईं कर्मरहित हुनुहुन्छ; तपाईंले सम्पूर्ण कर्मका फल आफूमा धारण गर्नुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण धारकमा अग्रगण्य हुनुहुन्छ।
62तपाईंका नेत्र रक्तवर्ण छन्; तपाईंका ती नेत्र छन् जसको दृष्टि अनन्त विश्वसम्म फैलिएको छ; तपाईंको त्यो रथ छ जसका पाङ्ग्रा सधैँ विजयी रहन्छन्; तपाईं महाविद्वान् हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले आफ्ना भक्तलाई आफ्नो सेवक स्वीकार गर्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले आफ्ना इन्द्रियको संयम र दमन गर्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले कर्म गर्नुहुन्छ; तपाईं ती वस्त्र लगाउनुहुन्छ जसको ताना-बाना सर्पबाट बनेको छ।
63तपाईं परम हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो देवताहरूमा निम्नतम हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो राम्ररी विकसित हुनुहुन्छ; तपाईंसँग कहल नामक वाद्य छ; तपाईं हरेक कामनाका दाता हुनुहुन्छ; तपाईं कालका तीनै अवस्थामा — अर्थात् भूत, वर्तमान र भविष्यमा — मूर्त कृपा हुनुहुन्छ; तपाईं त्यस शक्तिले सम्पन्न हुनुहुन्छ जसको सधैँ सदुपयोग हुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले बलरामको रूप धारण गर्नुभएको थियो।
64तपाईं सम्पूर्ण वाञ्छित वस्तुमा अग्रगण्य हुनुहुन्छ, किनभने तपाईं मोक्ष अथवा प्राणीहरूका सम्पूर्ण लक्ष्यमा सर्वोच्च हुनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण वस्तुका दाता हुनुहुन्छ; तपाईंको मुख सम्पूर्ण दिशातर्फ छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसबाट नाना प्राणी उत्पन्न भएका छन्, जसरी सम्पूर्ण रूप आकाशबाट उत्पन्न भएका छन् अथवा त्यस आदि तत्त्वका विकार हुन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो शरीर नामक खाडलमा खस्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो असहाय हुनुहुन्छ; तपाईं हृदयाकाशमा निवास गर्नुहुन्छ।
65तपाईंको रूप भयङ्कर छ; तपाईं अंशु नामक देव हुनुहुन्छ; तपाईं अंशुका साथी हुनुहुन्छ र आदित्य कहलिनुहुन्छ; तपाईं असङ्ख्य किरणले सम्पन्न हुनुहुन्छ; तपाईं चकाचौंध पार्ने कान्तिले युक्त हुनुहुन्छ; तपाईं वायुसमान वेगवान् हुनुहुन्छ; तपाईंको वेग वायुभन्दा पनि बढी छ; तपाईं मनसमान वेगवान् हुनुहुन्छ; तपाईं अविद्याले आवृत भई सम्पूर्ण वस्तुको भोग गर्नुहुन्छ।
66तपाईं हरेक शरीरमा निवास गर्नुहुन्छ; तपाईं समृद्धिलाई आफ्नी सहचरी बनाएर बस्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले ज्ञान र उपदेश दिनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले मौन रहेर उपदेश दिनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले मौनव्रतको पालन गर्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो आत्मालाई हेर्नका लागि शरीरबाट बाहिर निस्कनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको राम्ररी आराधना हुन्छ; तपाईं हजारौँका दाता हुनुहुन्छ।
67तपाईं पक्षिराज हुनुहुन्छ; तपाईं ती मित्र हुनुहुन्छ जसले सहायता दिनुहुन्छ; तपाईं महान् कान्तिले सम्पन्न हुनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण सृष्ट प्राणीका स्वामी हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले कामनालाई जगाउनुहुन्छ; तपाईं कामदेव हुनुहुन्छ; तपाईं ती सुन्दर स्त्रीका रूप भएका हुनुहुन्छ जसको सबैले कामना गर्दछन्; तपाईं संसारको रूख हुनुहुन्छ; तपाईं धनका राजा हुनुहुन्छ; तपाईं यशका दाता हुनुहुन्छ।
68तपाईं ती देव हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई तिनका कर्मका फल बाँड्नुहुन्छ; तपाईं स्वयं ती फल हुनुहुन्छ जसलाई तपाईंले बाँड्नुहुन्छ; तपाईं सर्वाधिक प्राचीन हुनुहुन्छ; तपाईं आफ्नो एउटै चरणले तीनै लोक नाप्न समर्थ हुनुहुन्छ; तपाईं ती वामन हुनुहुन्छ जसले असुरराज बलिलाई छल्नुभयो; तपाईं सिद्धि प्राप्त योगी हुनुहुन्छ; तपाईं महर्षि हुनुहुन्छ; तपाईं ती हुनुहुन्छ जसका प्रयोजन सधैँ सफल हुन्छन्; तपाईं सन्न्यासी हुनुहुन्छ।
69तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो भिक्षु-सम्प्रदायका चिह्नले सुशोभित हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो त्यस्ता चिह्नबाट रहित हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो भिक्षु-सम्प्रदायका रीतिभन्दा पर हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई हरेक प्रकारको भयबाट अभय दिनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण विकारबाट रहित हुनुहुन्छ; तपाईं देवसेनाका सेनापति हुनुहुन्छ; तपाईं ती विशाख हुनुहुन्छ जो देवसेनापतिको शरीरबाट तब उत्पन्न भए जब इन्द्रले उनीमाथि आफ्नो वज्र चलाए; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले विश्वका साठी विषय अथवा शीर्षकको भोग गर्नुहुन्छ; तपाईं इन्द्रियका स्वामी हुनुहुन्छ।
70तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो वज्रले सुसज्जित हुनुहुन्छ; तपाईं अनन्त हुनुहुन्छ; तपाईं रणभूमिमा दैत्य सेनाहरूका मोहक हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले आफ्नै सैनिकहरूका बीचमा आफ्नो रथ चक्रमा घुमाउनुहुन्छ र शत्रुहरूका बीचमा पनि त्यस्तै चक्र बनाउनुहुन्छ तथा तिनको विध्वंस गरेर सकुशल फर्कनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले संसार-सागरको निम्नतम गहिराइ जान्नुहुन्छ; तपाईं मधु हुनुहुन्छ; तपाईंका नेत्र महको रङका छन्।
71तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले बृहस्पतिपछि जन्म लिनुभयो; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले ती कर्म गर्नुहुन्छ जो यज्ञमा पुरोहितहरूले गर्नुपर्दछ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको नाना आश्रमका मानिसहरूले सधैँ आराधना गर्दछन्; तपाईं ब्रह्मप्रति समर्पित हुनुहुन्छ; तपाईं संसारमा मानिसहरूका आवासमा विचरण गर्नुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण प्राणीमा व्याप्त हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सत्यलाई जान्नुहुन्छ।
72तपाईंले हरेक हृदयलाई जान्नुहुन्छ र त्यसको मार्गदर्शन गर्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो सम्पूर्ण विश्वमा फैलिनुभएको छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण प्राणीका शुभ र अशुभ कर्मलाई तिनका फल बाँड्नका लागि सञ्चित अथवा सङ्गृहीत गर्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो त्यस रात्रिमा पनि जीवित रहनुहुन्छ जो प्रलयपछि आउँछ; तपाईं पिनाक नामक धनुषका धारक हुनुहुन्छ; तपाईं दैत्यहरूमा पनि निवास गर्नुहुन्छ, जसले तिनमा तपाईंका बाणका चिह्न छन्; तपाईं समृद्धिका जनक हुनुहुन्छ; तपाईं ती शक्तिशाली वानर हुनुहुन्छ जसले रामको अवतारमा विष्णुलाई रावणविरुद्धको उनको अभियानमा सहायता गर्नुभयो।
73तपाईं ती गणका स्वामी हुनुहुन्छ जो तपाईंका सहचर हुन्; तपाईं ती नाना गणका हरेक सदस्य हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई हर्षित पार्नुहुन्छ; तपाईं सबैको आनन्द बढाउने हुनुहुन्छ; तपाईंले इन्द्र आदि उच्च प्राणीको पनि आधिपत्य र समृद्धि हरिलिनुहुन्छ; तपाईं मृत्युको रूपमा विश्वका संहारक हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो चौंसट्ठी कलामा निवास गर्नुहुन्छ; तपाईं अत्यन्त महान् हुनुहुन्छ; तपाईं पितामह हुनुहुन्छ।
74तपाईं त्यो परम लिङ्ग हुनुहुन्छ जसको देवता र असुर दुवैले पूजा गर्दछन्; तपाईंका रूप मनोहर र सुन्दर छन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई ती नाना प्रमाण बुझाउनुहुन्छ जो सम्पूर्ण धारणा र विचारका साक्ष्यका रूपमा विद्यमान छन्; तपाईं दृष्टि तथा इन्द्रियबाट प्राप्त सम्पूर्ण विचारका अन्य प्रमाणका स्वामी हुनुहुन्छ; तपाईं योगका स्वामी हुनुहुन्छ।
75तपाईं बीजका स्वामी हुनुहुन्छ; तपाईं ती बीजका आदि कारण हुनुहुन्छ; तपाईं ती रीतिले कार्य गर्नुहुन्छ जो आत्मासँग सम्बन्धित शास्त्रबाट सुरु हुने शास्त्रमा बताइएका छन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसमा शक्ति र अन्य गुण निवास गर्दछन्; तपाईं महाभारत तथा अन्य ऐतिहासिक ग्रन्थ हुनुहुन्छ; तपाईं मीमांसा नामक शास्त्र हुनुहुन्छ; तपाईं गौतम हुनुहुन्छ; तपाईं चन्द्रमाको नाममा राखिएको व्याकरणको महान् ग्रन्थका रचयिता हुनुहुन्छ।
76तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले आफ्ना शत्रुलाई दण्ड दिनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसलाई कसैले दण्ड दिन सक्दैन; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो आफ्ना सम्पूर्ण धार्मिक कर्म र नियममा निष्कपट हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो आफ्ना भक्तका आज्ञाकारी हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले अरूलाई वशमा पार्न सक्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले देवता र असुरहरूमा कलह भड्काउनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले चौध लोकको सृष्टि गर्नुभयो; तपाईं ब्रह्माबाट सुरु भई वनस्पतिका निम्नतम रूपसम्म सम्पूर्ण प्राणीका रक्षक र पालक हुनुहुन्छ; तपाईं पाँच प्रधान तत्त्वका पनि स्रष्टा हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले कहिल्यै कुनै वस्तुको भोग गर्नुहुन्न।
77तपाईं क्षयरहित हुनुहुन्छ; तपाईं सुखको परम रूप हुनुहुन्छ; तपाईं आफ्नो शक्तिमा गर्वित देव हुनुहुन्छ; तपाईं शक्र हुनुहुन्छ; तपाईं त्यो दण्ड हुनुहुन्छ जसको वर्णन नीतिशास्त्रमा छ र जो अपराधीहरूलाई दिइन्छ; तपाईं त्यो अत्याचार हुनुहुन्छ जो संसारमा व्याप्त छ; तपाईं शुद्ध आत्मा भएका हुनुहुन्छ; तपाईं निष्कलङ्क हुनुहुन्छ; तपाईं आराधनाका योग्य हुनुहुन्छ; तपाईं त्यो संसार हुनुहुन्छ जो निरन्तर प्रकट र लोप भइरहन्छ।
78तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको कृपा सबैभन्दा ठूलो छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसलाई शुभ स्वप्न आउँछन्; तपाईं त्यो ऐना हुनुहुन्छ जसमा विश्व प्रतिबिम्बित हुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण आन्तरिक र बाह्य शत्रुलाई जितिसक्नुभएको छ; तपाईं वेदका निर्माता हुनुहुन्छ; तपाईं तन्त्र र पुराणमा निहित तथा मानवीय भाषामा मूर्त ती वचनका निर्माता हुनुहुन्छ; तपाईं महाविद्वान् हुनुहुन्छ; तपाईं युद्धमा शत्रुहरूलाई पिँध्ने हुनुहुन्छ।
79तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो प्रलयको बेला प्रकट हुने भयङ्कर मेघमा निवास गर्नुहुन्छ; तपाईं अत्यन्त भयङ्कर हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो सम्पूर्ण व्यक्ति र सम्पूर्ण वस्तुलाई वशमा पार्नमा सफल हुनुहुन्छ; तपाईं महान् संहारक हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको तेज अग्नि हो; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको तेज अग्निभन्दा पनि प्रबल छ; तपाईं त्यो युगाग्नि हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण वस्तुलाई भस्म पार्दछ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो यज्ञका आहुतिले प्रसन्न पार्न सकिन्छ; तपाईं त्यो जल र अन्य द्रव हुनुहुन्छ जो यज्ञमा मन्त्रको सहायताले हालिन्छन्।
80तपाईं धर्मदेवका रूपमा हुनुहुन्छ, जसले शुभ र अशुभ कर्मका फल बाँड्नुहुन्छ; तपाईं सुखका दाता हुनुहुन्छ; तपाईं सधैँ तेजले सम्पन्न हुनुहुन्छ; तपाईं अग्निको रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं मरकतवर्ण हुनुहुन्छ; तपाईं सधैँ लिङ्गमा उपस्थित रहनुहुन्छ; तपाईं कल्याणका स्रोत हुनुहुन्छ; तपाईं आफ्ना प्रयोजनको प्राप्तिमा कहिल्यै पराजित हुन सक्नुहुन्न।
81तपाईं वरदानका दाता हुनुहुन्छ; तपाईं कल्याणको रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसलाई यज्ञका आहुतिको एक भाग दिइन्छ; तपाईं यज्ञका आहुतिका वितरक हुनुहुन्छ; तपाईं महान् वेगले सम्पन्न हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो सम्पूर्ण वस्तुबाट पृथक् हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जससँग सर्वाधिक शक्तिशाली अङ्ग छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो सृजनको कार्यमा लाग्नुभएको छ।
82तपाईं कृष्णवर्ण हुनुहुन्छ; तपाईं गौरवर्ण हुनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण देहधारी प्राणीका इन्द्रिय हुनुहुन्छ; तपाईंका चरण विशाल छन्; तपाईंका हात विशाल छन्; तपाईंको शरीर विशाल छ; तपाईंको यश टाढा-टाढासम्म फैलिएको छ।
83तपाईंको शिर विशाल छ; तपाईंको परिमाण विशाल छ; तपाईंको दृष्टि विशाल छ; तपाईं अविद्याको अन्धकारको घर हुनुहुन्छ; तपाईं संहारक हुनुहुन्छ; तपाईंका कान विशाल छन्; तपाईंका ओठ विशाल छन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका गाला विशाल छन्।
84तपाईंको नाक विशाल छ; तपाईंको कण्ठ विशाल छ; तपाईंको घाँटी विशाल छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले समाजका बन्धन तोड्नुहुन्छ; तपाईंको छाती विशाल छ; तपाईंको उर विशाल छ; तपाईं त्यो अन्तरात्मा हुनुहुन्छ जो सम्पूर्ण प्राणीमा निवास गर्दछ; तपाईंको काखमा मृग छ।
85तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसबाट असङ्ख्य लोक यसरी झुन्डिन्छन् जसरी रूखबाट फल झुन्डिन्छन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले प्रलयको बेला विश्वलाई निल्नका लागि आफ्ना ओठ फैलाउनुहुन्छ; तपाईं क्षीरसागर हुनुहुन्छ; तपाईंका दाँत विशाल छन्; तपाईंका बङ्गारा विशाल छन्; तपाईंको जिब्रो विशाल छ; तपाईंको मुख विशाल छ।
86तपाईंका नङ ठूला छन्; तपाईंका कपाल ठूला छन्; तपाईंका कपाल अत्यन्त लामा छन्; तपाईंको उदर ठूलो छ; तपाईंका जटा अत्यन्त लामा छन्; तपाईं सधैँ प्रसन्न रहनुहुन्छ; तपाईं कृपाको रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं श्रद्धाको रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको धनुष पर्वत हो।
87तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो सम्पूर्ण प्राणीप्रति यस्तो स्नेहले पूर्ण हुनुहुन्छ जसरी आमाबुबा आफ्ना सन्तानप्रति; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसमा कुनै स्नेह छैन; तपाईं अपराजित हुनुहुन्छ; तपाईं (योग) ध्यानमा अत्यन्त निरत हुनुहुन्छ; तपाईं संसार-वृक्षको रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो संसार-वृक्षले चिह्नित हुनुहुन्छ; तपाईं खाएर कहिल्यै तृप्त हुनुहुन्न; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको वाहन ठाउँ-ठाउँमा जानका लागि वायु हो।
88तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो पहाड र डाँडामा विचरण गर्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो मेरुका पर्वतमा निवास गर्नुहुन्छ; तपाईं देवराज हुनुहुन्छ; तपाईंको शिर अथर्ववेद हो; तपाईंको मुख सामवेद हो; तपाईंका अपरिमेय नेत्र हजार ऋचा हुन्।
89तपाईंका चरण र हात यजुर्वेद हुन्; तपाईं उपनिषद् हुनुहुन्छ; तपाईं कर्मकाण्ड हुनुहुन्छ; तपाईं चर हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका याचना कहिल्यै अपूर्ण रहँदैनन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो सधैँ कृपा गर्न उद्यत रहनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको रूप सुन्दर छ।
90तपाईं त्यस भलाइको रूप भएका हुनुहुन्छ जो एकले अर्काका लागि गर्दछ; तपाईं त्यो हुनुहुन्छ जो प्रिय छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो सधैँ आफ्ना भक्ततर्फ बढ्नुहुन्छ; तपाईं सुन र अन्य बहुमूल्य धातु हुनुहुन्छ जो सबैलाई प्रिय छन्; तपाईंको कान्ति तताइएको सुनसमान छ; तपाईं नाभि हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले यज्ञका फल बढाउनुहुन्छ; तपाईं त्यस श्रद्धा र भक्तिको रूप भएका हुनुहुन्छ जो धर्मात्माहरूमा यज्ञप्रति हुन्छ; तपाईं विश्वका निर्माता हुनुहुन्छ; तपाईं अचर हुनुहुन्छ।
91तपाईं ती बाह्र अवस्था हुनुहुन्छ जसबाट मानिस गुज्रन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले भय उत्पन्न गर्नुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण वस्तुका आदि हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले योगद्वारा जीवात्मालाई परब्रह्मसँग जोड्नुहुन्छ; तपाईं त्यस योगसँग एक हुनुहुन्छ जसले जीवात्मा र परब्रह्मबीच त्यस्तो संयोग गराउँछ; तपाईं अव्यक्त हुनुहुन्छ; तपाईं चौथो युगका अधिष्ठाता देव हुनुहुन्छ।
92तपाईं शाश्वत काल हुनुहुन्छ; तपाईं कूर्मको रूप भएका हुनुहुन्छ; स्वयं संहारकले पनि तपाईंको आराधना गर्दछन्।
93तपाईं गणहरूका बीचमा निवास गर्नुहुन्छ; तपाईं आफ्ना भक्तलाई आफ्नो गणको सदस्य बनाएर स्वीकार गर्नुहुन्छ; तपाईंको रथका सारथि स्वयं ब्रह्मा हुन्; तपाईं भस्ममा शयन गर्नुहुन्छ; तपाईं भस्मले विश्वको रक्षा गर्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको शरीर भस्मबाट बनेको छ; तपाईं त्यो रूख हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण कामनाको सिद्धि दिन्छ; तपाईं तिनका रूप भएका हुनुहुन्छ जसले तपाईंको गण बनाउँछन्।
94तपाईं चौध लोकका रक्षक हुनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण लोकभन्दा पर हुनुहुन्छ; तपाईं पूर्ण हुनुहुन्छ; तपाईंको सम्पूर्ण प्राणीले आराधना गर्दछन्; तपाईं सेतो हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको शरीर, वाणी र मन पूर्णतया शुद्ध छन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले अस्तित्वको त्यस शुद्धतालाई प्राप्त गर्नुभएको छ जसलाई मोक्ष भनिन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो कुनै पनि प्रकारको अशुद्धिले कलुषित हुन सक्नुहुन्न; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जससम्म प्राचीन कालका महान् आचार्यहरू पुगे।
95तपाईं चारै आश्रममा धर्म अथवा कर्तव्यको रूपमा निवास गर्नुहुन्छ; तपाईं त्यो धर्म हुनुहुन्छ जो कर्मकाण्ड र यज्ञका रूपमा छ; तपाईं त्यस कौशलको रूप भएका हुनुहुन्छ जो दिव्य शिल्पीमा छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको विश्वको आदि रूपका रूपमा आराधना हुन्छ; तपाईंका भुजा विशाल छन्; तपाईंका ओठ ताम्रवर्ण छन्; तपाईं समुद्रमा समाएको विशाल जलको रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं अत्यन्त स्थिर र अचल हुनुहुन्छ।
96तपाईं कपिल हुनुहुन्छ; तपाईं कपिश हुनुहुन्छ; तपाईं ती सम्पूर्ण वर्ण हुनुहुन्छ जसको मिश्रणबाट सेतो बन्दछ; तपाईं आयु हुनुहुन्छ; तपाईं प्राचीन हुनुहुन्छ; तपाईं अर्वाचीन हुनुहुन्छ; तपाईं गन्धर्व हुनुहुन्छ; तपाईं अदितिको रूपमा देवताहरूकी माता हुनुहुन्छ; तपाईं गरुड हुनुहुन्छ, पक्षिराज, जो कश्यप — जसलाई तार्क्ष्य पनि भनिन्छ — बाट विनताको गर्भबाट उत्पन्न भए; तपाईं सहजै बुझ्न सकिने हुनुहुन्छ; तपाईंको वाणी उत्कृष्ट र मनोहर छ।
97तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो बन्चरोले सुसज्जित हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो विजयका इच्छुक हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले अरूलाई तिनका प्रयोजनको सिद्धिमा सहायता दिनुहुन्छ; तपाईं उत्कृष्ट मित्र हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले दुई खोक्रा तुम्बाबाट बनेको वीणा धारण गर्नुहुन्छ; तपाईंको क्रोध भयङ्कर छ; तपाईंका सन्तान मानिस र देवताभन्दा पनि उच्च प्राणी हुन्; तपाईं ती विष्णुको रूप भएका हुनुहुन्छ जो प्रलयपछि जलमा तैरनुहुन्छ; तपाईंले अत्यन्त प्रचण्डताले सम्पूर्ण वस्तु निल्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सन्तान उत्पन्न गर्नुहुन्छ; तपाईं पुस्तादेखि पुस्तासम्म चल्ने कुल र वंश हुनुहुन्छ; तपाईं बाँसुरीबाट निस्कने ध्वनि हुनुहुन्छ; तपाईं निर्दोष हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका सम्पूर्ण अङ्ग अत्यन्त सुन्दर छन्; तपाईं मायाले पूर्ण हुनुहुन्छ; तपाईं कुनै प्रतिफलको अपेक्षा नगरी अरूको हित गर्नुहुन्छ; तपाईं वायु हुनुहुन्छ; तपाईं अग्नि हुनुहुन्छ।
98तपाईं संसारका ती बन्धन हुनुहुन्छ जसले जीवात्मालाई बाँध्दछन्; तपाईं ती बन्धनका निर्माता हुनुहुन्छ; तपाईं त्यस्ता बन्धन तोड्ने हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो दैत्यहरूसँग पनि निवास गर्नुहुन्छ; तपाईं तिनीहरूसँग निवास गर्नुहुन्छ जो सम्पूर्ण कर्मका शत्रु हुन्; तपाईंका दाँत विशाल छन् र तपाईंका अस्त्र शक्तिशाली छन्।
99तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको अत्यन्त निन्दा भएको छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले दारुक वनमा बस्ने ऋषिहरूलाई मोहित पार्नुभयो; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले आफ्ना निन्दक — अर्थात् दारुक वनमा बस्ने तिनै ऋषिहरू — को हित गर्नुभयो; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण भय हटाउनुहुन्छ र जसले ती ऋषिहरूका सम्पूर्ण भय हटाएर तिनलाई मोक्ष दिनुभयो; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जससँग कुनै धन छैन; तपाईं देवराज हुनुहुन्छ; तपाईं देवताहरूमा महानतम हुनुहुन्छ; तपाईं स्वयं विष्णुका पनि आराध्य हुनुहुन्छ; तपाईं तिनका संहारक हुनुहुन्छ जो देवताहरूका शत्रु हुन्।
100तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो अधोलोकमा निवास गर्नुहुन्छ; तपाईं अदृश्य हुनुहुन्छ, तैपनि त्यसै गरी बुझ्न सकिन्छ जसरी वायु, जो अदृश्य भएर पनि सबैले अनुभव गर्दछन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको ज्ञान हरेक वस्तुको गहिराइसम्म पुग्दछ र जसले सम्पूर्ण वस्तुको अन्तःस्वरूप जान्नुहुन्छ; तपाईं त्यो वस्तु हुनुहुन्छ जसको भोग भोग्नेले गर्दछ; तपाईं एघार रुद्रमा अजैकपाद हुनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण विश्वका राजा हुनुहुन्छ; तपाईं विश्वका सम्पूर्ण आत्माका रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो ती तीनै गुणको अधीनमा हुनुहुन्न; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो सम्पूर्ण गुणभन्दा पर हुनुहुन्छ र शुद्ध अस्तित्वको यस्तो अवस्था हुनुहुन्छ जसको वर्णन भाषाको कुनै विशेषणको सहायताले गर्न सकिँदैन।
101तपाईं धन्वन्तरि नामक वैद्यराज हुनुहुन्छ; तपाईं धूमकेतु हुनुहुन्छ; तपाईं स्कन्द नामक देवसेनापति हुनुहुन्छ; तपाईं यक्षहरूका राजा कुबेर हुनुहुन्छ, जो तपाईंका अभिन्न साथी हुन् र जो संसारका सम्पूर्ण धनका स्वामी हुन्; तपाईं धाता हुनुहुन्छ; तपाईं शक्र हुनुहुन्छ; तपाईं विष्णु हुनुहुन्छ; तपाईं मित्र हुनुहुन्छ; तपाईं त्वष्टा हुनुहुन्छ; तपाईं ध्रुव तारा हुनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण वस्तुका धारक हुनुहुन्छ; तपाईं वसुहरूमा प्रभाव हुनुहुन्छ।
102तपाईं त्यो वायु हुनुहुन्छ जो सर्वत्र जान सक्दछ; तपाईं अर्यमा हुनुहुन्छ; तपाईं सवितृ हुनुहुन्छ; तपाईं रवि हुनुहुन्छ; तपाईं ती महाविख्यात प्राचीन राजा हुनुहुन्छ जो उशंगुको नामले चिनिन्छन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण प्राणीको नाना प्रकारले रक्षा गर्नुहुन्छ; तपाईं मान्धाता हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसबाट सम्पूर्ण प्राणी उत्पन्न हुन्छन्।
103तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो नाना रूपमा विद्यमान हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले विश्वमा नाना वर्णलाई विद्यमान राख्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण कामना र सम्पूर्ण गुण धारण गर्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको नाभिमा कमल छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको गर्भमा असङ्ख्य बलशाली प्राणी छन्; तपाईंको मुख चन्द्रमासमान सुन्दर छ; तपाईं वायु हुनुहुन्छ; तपाईं अग्नि हुनुहुन्छ।
104तपाईं महान् शक्तिले सम्पन्न हुनुहुन्छ; तपाईं आत्माको शान्तिले युक्त हुनुहुन्छ; तपाईं वृद्ध हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो धर्मको सहायताले चिनिनुहुन्छ; तपाईं लक्ष्मी हुनुहुन्छ; तपाईं कर्मक्षेत्रका निर्माता हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो कर्मक्षेत्रमा निवास गर्नुहुन्छ; तपाईं कर्मक्षेत्रका आत्मा हुनुहुन्छ; तपाईं ऐश्वर्य आदि गुणका औषधि हुनुहुन्छ।
105सम्पूर्ण वस्तु तपाईंमा स्थित छन्; तपाईं प्राणधारी सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी हुनुहुन्छ; तपाईं देवताहरूका देवता हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो सुखमा आसक्त हुनुहुन्छ; तपाईं सत् हुनुहुन्छ; तपाईं असत् हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जससँग सम्पूर्ण वस्तुमा श्रेष्ठ वस्तु छ।
106तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो कैलासको शिखरमा निवास गर्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो हिमवान्का पर्वतमा जानुहुन्छ; तपाईंले सम्पूर्ण वस्तुलाई आफूसँगै बगाइलैजानुहुन्छ, जसरी प्रबल धाराले आफ्ना किनारमा उभिएका रूख र अन्य पदार्थ बगाइलैजान्छ; तपाईं पुष्कर तथा प्राकृतिक जलका अन्य ठूला सरोवर र आगारका निर्माता हुनुहुन्छ; तपाईं अनन्त ज्ञानले सम्पन्न हुनुहुन्छ; तपाईं अनन्त वरदानका दाता हुनुहुन्छ।
107तपाईं वणिक् हुनुहुन्छ; तपाईं सिकर्मी हुनुहुन्छ; तपाईं रूखहरू हुनुहुन्छ; तपाईं बकुल नामक रूख हुनुहुन्छ; तपाईं चन्दनको रूख हुनुहुन्छ; तपाईं छेछड (सप्तपर्ण) नामक रूख हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको घाँटी अत्यन्त बलियो छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको काँधको जोर्नी विशाल छ; तपाईं चञ्चल हुनुहुन्न; तपाईं प्रधान ओषधि र वनस्पति तथा तिनका उपज हुनुहुन्छ।
108तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले अरूलाई ती प्रयोजनमा सिद्धि दिनुहुन्छ जसमा तिनीहरूले आफ्नो हृदय लगाउँछन्; तपाईं वेद र व्याकरण दुवैका यथार्थ निष्कर्ष हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सिंहसमान गर्जना गर्नुहुन्छ; तपाईं सिंहसमान दाह्राले युक्त हुनुहुन्छ; तपाईं आफ्ना यात्राका लागि सिंहको पिठ्युँमा सवार हुनुहुन्छ; तपाईंको रथ सिंहले तान्दछन्।
109तपाईं सत्यका सत्य हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको पात्र अथवा थाल विश्वका संहारकबाट बनेको छ; तपाईं सधैँ लोकहरूको कल्याणको खोजीमा लाग्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई सङ्कटबाट बचाउनुहुन्छ; तपाईं सारङ्ग नामक पक्षी हुनुहुन्छ; तपाईं नवीन हाँस हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो आफ्नो शिरको शिखाका कारण सौन्दर्यमा देखिनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले त्यस स्थानको रक्षा गर्नुहुन्छ जहाँ न्याय गर्नका लागि विद्वान्हरूका सभा बस्दछन्।
110तपाईं सम्पूर्ण प्राणीका आवास हुनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण प्राणीका पालक हुनुहुन्छ; तपाईं दिन र रात्रि हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो दोषरहित हुनुहुन्छ र त्यसैले कहिल्यै निन्दित हुनुहुन्न; तपाईं सम्पूर्ण प्राणीका धारक हुनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण प्राणीका आश्रय हुनुहुन्छ; तपाईं जन्मरहित हुनुहुन्छ; तपाईं सत् हुनुहुन्छ।
111तपाईं सधैँ फलदायी हुनुहुन्छ; तपाईं एकाग्रता र ध्यानले सम्पन्न हुनुहुन्छ; तपाईं उच्चैःश्रवा अश्व हुनुहुन्छ; तपाईं अन्नका दाता हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले जीवित प्राणीका प्राण धारण गर्नुहुन्छ; तपाईं धैर्यले सम्पन्न हुनुहुन्छ; तपाईं बुद्धिले युक्त हुनुहुन्छ; तपाईं उद्यम र चातुर्यले सम्पन्न हुनुहुन्छ; तपाईंको सबैले सम्मान गर्दछन्; तपाईं पुण्य र पापका फलका दाता हुनुहुन्छ; तपाईं इन्द्रियका पालक हुनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण ज्योतिर्मय पिण्डका स्वामी हुनुहुन्छ; तपाईं वस्तुका सम्पूर्ण सङ्ग्रह हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका वस्त्र गोचर्मबाट बनेका छन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले आफ्ना भक्तको शोक हटाउनुहुन्छ।
112तपाईंको भुजा सुनको छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले ती योगीका शरीरको रक्षा गर्नुहुन्छ जो आफ्नै आत्मामा प्रवेश गर्न चाहन्छन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले आफ्ना सम्पूर्ण शत्रुलाई शून्य पारिदिनुभयो; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको हर्षको परिमाण अत्यन्त विशाल छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले त्यस कामदेवमाथि विजय पाउनुभयो जो अजेय छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले आफ्ना इन्द्रियलाई वशमा पार्नुभएको छ।
113तपाईं सङ्गीतको सप्तकमा गान्धार नामक स्वर हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको घर उत्कृष्ट र सुन्दर छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो सधैँ तपस्यामा निरत रहनुहुन्छ; तपाईं प्रसन्नता र सन्तोषको रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसलाई विशाल अथवा अनन्त भनिन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको सम्मानमा स्तोत्रहरूमा अग्रगण्य स्तोत्र रचिएको छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको नृत्य ठूला-ठूला पाइला र लामा फडकाले युक्त छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको अप्सराहरूका नाना वर्गले श्रद्धापूर्वक आराधना गर्दछन्।
114तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको ध्वजा विशाल छ; तपाईं मेरु पर्वत हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो त्यस महान् पर्वतका सम्पूर्ण शिखरमा विचरण गर्नुहुन्छ; तपाईं यति गतिशील हुनुहुन्छ कि तपाईंलाई समात्न अत्यन्त कठिन छ; तपाईंलाई शब्दमा वर्णन गर्न सकिँदैन, तैपनि आचार्यहरूद्वारा शिष्यहरूलाई बुझाउन सकिन्छ; तपाईं त्यस उपदेशको रूप भएका हुनुहुन्छ जो आचार्यहरूले शिष्यहरूलाई दिन्छन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण मनोहर गन्धलाई एकैसाथ अनुभव गर्न सक्नुहुन्छ।
115तपाईं नगर र प्रासादका तोरणद्वारका रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं ती खाडल र परिखाका रूप भएका हुनुहुन्छ जसले दुर्गनगरलाई घेरेर राख्दछन् र घेरिएको सेनालाई विजय दिन्छन्; तपाईं वायु हुनुहुन्छ; तपाईं ती दुर्गनगर र नगरका रूप भएका हुनुहुन्छ जो प्राचीर र खाडलले घेरिएका छन्; तपाईं सम्पूर्ण पक्षीका राजकुमार हुनुहुन्छ; तपाईं गरुडको रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले विपरीत लिङ्गको संयोगबाट सृष्टि गराउनुहुन्छ; तपाईं गुण र ज्ञानमा सबैभन्दा अग्रगण्य हुनुहुन्छ; तपाईं त्योभन्दा पनि श्रेष्ठ हुनुहुन्छ जो गुण र ज्ञानमा सबैभन्दा अग्रगण्य छ; तपाईं सम्पूर्ण गुण र ज्ञानभन्दा पर हुनुहुन्छ।
116तपाईं शाश्वत र अपरिवर्तनीय हुनुहुन्छ तथा आफैँमा आश्रित हुनुहुन्छ; तपाईं देवता र असुरका स्वामी र रक्षक हुनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण प्राणीका अधीश्वर र रक्षक हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले कवच धारण गर्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका भुजा सम्पूर्ण शत्रुलाई पिँध्न समर्थ छन्; तपाईं तिनका पनि आराध्य हुनुहुन्छ जसलाई स्वर्गमा सुपर्वा भनिन्छ।
117तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण वस्तुलाई धारण गर्ने अथवा बोक्ने शक्ति दिनुहुन्छ; तपाईं आफैँ सम्पूर्ण वस्तु बोक्न समर्थ हुनुहुन्छ; तपाईं स्थिर र अचल हुनुहुन्छ; तपाईं सेतो अथवा शुद्ध हुनुहुन्छ; तपाईं त्यो त्रिशूल धारण गर्नुहुन्छ जसले (सम्पूर्ण वस्तुको) विनाश गर्न सक्दछ; तपाईंले तिनलाई शरीर दिनुहुन्छ जो जन्म-मृत्युको विश्वमा निरन्तर घुमिरहन्छन्; तपाईं धनभन्दा पनि बढी मूल्यवान् हुनुहुन्छ; तपाईं धर्मात्माहरूको आचरण हुनुहुन्छ।
118तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले राम्ररी विचार गरेर ब्रह्माको शिर उखेल्नुभयो; तपाईं ती सम्पूर्ण मङ्गल चिह्नले सम्पन्न हुनुहुन्छ जो हस्तरेखाविज्ञान, पादलक्षण, मस्तकलक्षण तथा सामुद्रिक आदि ज्ञानका अन्य शाखामा मानसिक प्रवृत्तिका सूचकका रूपमा वर्णित छन्; तपाईं त्यो काठको धुरी हुनुहुन्छ जसलाई रथको अक्ष भनिन्छ, र त्यसैले तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो शरीररूपी रथसँग जोडिनुभएको छ; तपाईं सम्पूर्ण वस्तुसँग जोडिनुभएको छ; तपाईं हरेक महान् शक्तिले सम्पन्न हुनुहुन्छ, किनभने तपाईं वीरहरूका वीर हुनुहुन्छ।
119तपाईं वेद हुनुहुन्छ; तपाईं स्मृति, इतिहास, पुराण र अन्य शास्त्र हुनुहुन्छ; तपाईं हरेक अत्यन्त पवित्र तीर्थका यशस्वी देव हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको रथ पृथ्वी हो; तपाईं ती जड तत्त्व हुनुहुन्छ जसले हरेक प्राणीलाई बनाउँछन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले ती जड तत्त्वका हरेक संयोगमा प्राण हाल्नुहुन्छ; तपाईं प्रणव र अन्य पवित्र मन्त्र हुनुहुन्छ जसले जड पदार्थमा प्राण हाल्दछन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले शान्त दृष्टि हाल्नुहुन्छ; तपाईं अत्यन्त कठोर हुनुहुन्छ।
120तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसमा असङ्ख्य बहुमूल्य गुण र सम्पत्ति विद्यमान छन्; तपाईंको शरीर रक्तवर्ण छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका लागि पिउनका निम्ति सम्पूर्ण विशाल समुद्र यति धेरै भरिएका सरोवर हुन्; तपाईं संसार-वृक्षको जरा हुनुहुन्छ; तपाईं अत्यन्त सुन्दर हुनुहुन्छ र श्रेष्ठ भव्यताले देदीप्यमान हुनुहुन्छ; तपाईं अमृतको रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं कारण पनि हुनुहुन्छ र कार्य पनि; तपाईं तपस्याको सागर हुनुहुन्छ।
121तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो अस्तित्वको सर्वोच्च अवस्था प्राप्त गर्न इच्छुक हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले त्यो अवस्था पहिल्यै प्राप्त गरिसक्नुभएको छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो आफ्नो आचरण, कर्म र नियमको शुद्धताका लागि विख्यात हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो महान् यशले सम्पन्न हुनुहुन्छ; तपाईं सेनाहरूका आभूषण हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो दिव्य आभूषणले सुसज्जित हुनुहुन्छ; तपाईं योग हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसबाट युग र कल्पले नापिने शाश्वत काल उत्पन्न हुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले प्राणीहरूलाई ठाउँ-ठाउँमा लैजानुहुन्छ।
122तपाईं धर्म र पाप तथा तिनका संयोगका रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं महान् र निराकार हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले त्यस शक्तिशाली असुरको वध गर्नुभयो जो विशाल आकारको मदमत्त हात्तीको रूपमा वाराणसीको पवित्र नगरीविरुद्ध आएको थियो; तपाईं मृत्युको रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईंले सम्पूर्ण प्राणीलाई तिनका पुण्यको अनुपातमा तिनका कामनाको सिद्धि दिनुहुन्छ; तपाईं सुगम हुनुहुन्छ; तपाईंले ती सम्पूर्ण वस्तु जान्नुहुन्छ जो इन्द्रियको पहुँचभन्दा पर छन्; तपाईंले सारतत्त्व जान्नुहुन्छ।
123तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो निरन्तर सौन्दर्यमा देदीप्यमान रहनुहुन्छ; तपाईं घाँटीदेखि चरणसम्म माला धारण गर्नुहुन्छ; तपाईं ती हर हुनुहुन्छ जसको सुन्दर नेत्र चन्द्रमा हो; तपाईं अपरिमेय विस्तार भएको लवण समुद्र हुनुहुन्छ; तपाईं प्रथम तीन युग हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको प्रकट हुनु सधैँ अरूका लागि लाभदायक हुन्छ।
124तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका तीन नेत्र छन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका रूप अत्यन्त सूक्ष्म छन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका कान रत्नजडित कुण्डल लगाउनका लागि छेडिएका छन्; तपाईं जटाका धारक हुनुहुन्छ; तपाईं त्यो बिन्दु हुनुहुन्छ जो अनुनासिक ध्वनिको सूचक हो; तपाईं (वर्णमालाका) ती दुई बिन्दु हुनुहुन्छ जो महाप्राण ह को ध्वनिका सूचक हुन्; तपाईंको मुख उत्कृष्ट छ; तपाईं त्यो बाण हुनुहुन्छ जो योद्धाले आफ्नो शत्रुको विनाश गर्नका लागि चलाउँछ; तपाईं ती सम्पूर्ण अस्त्र हुनुहुन्छ जसको प्रयोग योद्धाहरूले गर्दछन्; तपाईं सम्पूर्ण वस्तु सहन समर्थ धैर्यले सम्पन्न हुनुहुन्छ।
125तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको ज्ञान सम्पूर्ण शारीरिक र मानसिक क्रियाको निरोधबाट उत्पन्न भएको छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो अन्य सम्पूर्ण वृत्ति निवृत्त भएका कारण सत्यको रूपमा प्रकट हुनुहुन्छ; तपाईं त्यो स्वर हुनुहुन्छ जो गान्धार नामक क्षेत्रबाट उत्पन्न भई कानलाई अत्यन्त मधुर लाग्दछ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो (पिनाक नामक) शक्तिशाली धनुषले सुसज्जित हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो सम्पूर्ण प्राणीमा विद्यमान बुद्धि र कामना हुनुहुन्छ, तथा साथै सम्पूर्ण प्राणीका परम धारक हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसबाट सम्पूर्ण कर्म उत्पन्न हुन्छन्।
126तपाईं त्यो वायु हुनुहुन्छ जो प्रलयको बेला उत्पन्न हुन्छ र जो सम्पूर्ण विश्वलाई त्यसै गरी मथ्न समर्थ छ जसरी गोठालिनीका हातको मदानीले दूधको भाँडोमा दूध मथ्दछ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो पूर्ण हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण वस्तु देख्नुहुन्छ; तपाईं त्यो ध्वनि हुनुहुन्छ जो हत्केलामा हत्केला हान्दा उत्पन्न हुन्छ; तपाईंको हत्केला नै त्यो पात्र अथवा थाल हो जसबाट तपाईं आफ्नो आहार लिनुहुन्छ; तपाईंको शरीर वज्रसमान छ; तपाईं अत्यन्त महान् हुनुहुन्छ।
127तपाईं छत्रको आकार भएका हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जससँग उत्कृष्ट छत्र छ; तपाईं सम्पूर्ण प्राणीसँग एक हुनका लागि सुविख्यात हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले तीन चरण राखेर दुईले सम्पूर्ण विश्व नाप्नुभयो र तेस्रोका लागि स्थान माग्नुभयो; तपाईंको शिर मुण्डित छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको रूप अत्यन्त कुरूप र भयङ्कर छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले अनेक विकार धारण गरेर विश्वका सम्पूर्ण वस्तु बन्नुभयो; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जससँग सन्न्यासको सुविख्यात चिह्न — अर्थात् दण्ड — छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जससँग कुण्ड छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो कर्मद्वारा प्राप्त गर्न सकिँदैन।
128तपाईं हरितनेत्र मृगराजसँग एक हुनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण दिशाका रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो वज्रले सुसज्जित हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका हजार जिब्रा छन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका हजार चरण र हजार शिर छन्; तपाईं देवताहरूका स्वामी र राजा हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो सम्पूर्ण देवताबाट बनेका हुनुहुन्छ; तपाईं महान् स्वामी अथवा गुरु हुनुहुन्छ।
129तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका हजार भुजा छन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो हरेक कामनाको सिद्धि प्राप्त गर्न समर्थ हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको शरण सबैले लिन्छन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो सम्पूर्ण लोकका स्रष्टा हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले तीर्थ र पवित्र जलका रूपमा सबैलाई हरेक पापबाट महान् रूपमा पवित्र पार्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका तीन उच्च मन्त्र छन्; तपाईं सबैभन्दा कान्छो (अदिति र कश्यपका पुत्र) हुनुहुन्छ; तपाईं कृष्ण पनि हुनुहुन्छ र पिङ्गल पनि।
130तपाईं ब्राह्मणको दण्डका निर्माता हुनुहुन्छ; तपाईं शतघ्नी, पाश र शूलले सुसज्जित हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको जन्म आदि कमलभित्र भयो; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको गर्भ विशाल छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको गर्भमा वेद छन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो जलको त्यस अनन्त विस्तारबाट उदाउनुहुन्छ जो विश्वको प्रलयपछि प्रकट हुन्छ।
131तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका किरण देदीप्यमान छन्; तपाईं वेदका स्रष्टा हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले वेदको अध्ययन गर्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले वेदको अर्थ जान्नुहुन्छ; तपाईं ब्रह्मप्रति समर्पित हुनुहुन्छ; तपाईं ब्रह्मप्रति समर्पित सम्पूर्ण व्यक्तिका आश्रय हुनुहुन्छ; तपाईंका रूप असङ्ख्य छन्; तपाईंका शरीर अनगिन्ती छन्; तपाईंको पराक्रम अप्रतिहत छ।
132तपाईंको स्वभाव (सत्त्व, रजस् र तमस्) यी तीनै विश्वव्यापी प्रवृत्तिभन्दा पर छ; तपाईं सम्पूर्ण चेतन प्राणीका स्वामी हुनुहुन्छ; तपाईं वायुसमान वेगवान् हुनुहुन्छ; तपाईं मनसमान वेगवान् हुनुहुन्छ; तपाईं सधैँ चन्दनले लिप्त रहनुहुन्छ; तपाईं आदि कमलको नालको छेउ हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले दिव्य गाई सुरभिलाई श्राप दिएर उच्च स्थानबाट हीन स्थानमा झार्नुभयो; तपाईं ती ब्रह्मा हुनुहुन्छ जसले तपाईंको अन्त्य देख्न सकेनन्।
133तपाईं कर्णिकारका फूलको विशाल मालाले सुशोभित हुनुहुन्छ; तपाईं नीलमणिको किरीटले सुशोभित हुनुहुन्छ; तपाईं पिनाक नामक धनुषका धारक हुनुहुन्छ; तपाईं ब्रह्मविद्याका स्वामी हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले आफ्नो ब्रह्मज्ञानको सहायताले आफ्ना इन्द्रियलाई वशमा पार्नुभएको छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले गङ्गालाई आफ्नो शिरमा धारण गर्नुहुन्छ; तपाईं हिमवान्की पुत्री उमाका पति हुनुहुन्छ।
134तपाईं शक्तिशाली हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले नाना अवतार धारण गरेर विश्वको रक्षा गर्नुहुन्छ; तपाईं आराधनाका योग्य हुनुहुन्छ; तपाईं ती आदि पुरुष हुनुहुन्छ जसको शिर अश्वको थियो र जसले गर्जन-स्वरले वेदको पाठ गर्नुभयो; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको कृपा अत्यन्त महान् छ; तपाईं महान् विजेता हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले आफ्ना सम्पूर्ण शत्रुको वध गर्नुभएको छ; तपाईं सेतो पनि हुनुहुन्छ र पिङ्गल पनि।
135तपाईंको शरीर सुनको वर्णको छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो शुद्ध आनन्दको रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं संयत आत्मा भएका हुनुहुन्छ; तपाईं त्यस अविद्याका आधार हुनुहुन्छ जसलाई प्रधान भनिन्छ र जो सत्त्व, रजस् तथा तमस् — यी तीन गुणबाट बनेर त्यो कारण हो जसबाट विश्व उत्पन्न भएको छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका मुख हरेक दिशातर्फ छन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका तीन नेत्र छन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो सम्पूर्ण प्राणीभन्दा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ।
136तपाईं चराचर सम्पूर्ण प्राणीका आत्मा हुनुहुन्छ; तपाईं सूक्ष्म आत्माको रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं ती सम्पूर्ण धर्मकर्मको फलका रूपमा मोक्षका रूपमा अमरत्वका दाता हुनुहुन्छ जो प्राणीहरूले फलको कामनाविना गर्दछन्; तपाईं तिनका पनि गुरु हुनुहुन्छ जो देवताहरूका देवता हुन्; तपाईं अदितिका पुत्र वसु हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका असङ्ख्य किरण छन्, जसले विश्वलाई प्रकट गर्नुहुन्छ, र जो त्यस सोमको रूप भएका हुनुहुन्छ जो यज्ञमा पिइन्छ।
137तपाईं पुराण र अन्य पवित्र इतिहासका रचयिता व्यास हुनुहुन्छ; तपाईं व्यासको बुद्धिका सम्पूर्ण रचना हुनुहुन्छ — सङ्क्षिप्त पनि र विस्तृत पनि; तपाईं सम्पूर्ण चेतनाको योग हुनुहुन्छ; तपाईं ऋतु हुनुहुन्छ; तपाईं वर्ष हुनुहुन्छ; तपाईं महिना हुनुहुन्छ; तपाईं पक्ष हुनुहुन्छ; तपाईं ती पवित्र दिन हुनुहुन्छ जसले यी अवधिको अन्त्य अथवा समापन गर्दछन्।
138तपाईं कला हुनुहुन्छ; तपाईं काष्ठा हुनुहुन्छ; तपाईं लव हुनुहुन्छ; तपाईं मात्रा हुनुहुन्छ; तपाईं मुहूर्त, अह र क्षपा हुनुहुन्छ; तपाईं क्षण हुनुहुन्छ; तपाईं त्यो भूमि हुनुहुन्छ जसमा संसारको रूख उभिएको छ; तपाईं सम्पूर्ण प्राणीका बीज हुनुहुन्छ; तपाईं महत्तत्त्व हुनुहुन्छ; तपाईं चेतनाको अङ्कुर हुनुहुन्छ।
139तपाईं सत् हुनुहुन्छ; तपाईं असत् हुनुहुन्छ; तपाईं व्यक्त हुनुहुन्छ; तपाईं अव्यक्त हुनुहुन्छ; तपाईं पिता हुनुहुन्छ; तपाईं माता हुनुहुन्छ; तपाईं पितामह हुनुहुन्छ; तपाईं स्वर्गका ढोका हुनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण प्राणीको उत्पत्तिका ढोका हुनुहुन्छ; तपाईं मोक्षका ढोका हुनुहुन्छ; तपाईं ती धर्मकर्म हुनुहुन्छ जसले स्वर्गको सुखतर्फ लैजान्छन्।
140तपाईं लय हुनुहुन्छ; तपाईं आनन्ददाता हुनुहुन्छ; तपाईं सत्यलोक हुनुहुन्छ; तपाईं त्यस सत्यलोकभन्दा पनि श्रेष्ठ हुनुहुन्छ जो धर्मात्माहरूलाई प्राप्य छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो देवता र असुर दुवैका स्रष्टा हुनुहुन्छ; तपाईं देवता र असुर दुवैका आश्रय हुनुहुन्छ।
141तपाईं देवता र असुर दुवैका गुरु हुनुहुन्छ; तपाईं सधैँ विजयी हुनुहुन्छ; तपाईं सधैँ देवता र असुरद्वारा पूजित हुनुहुन्छ; तपाईंले देवता र असुरहरूको त्यसै गरी मार्गदर्शन गर्नुहुन्छ जसरी महामात्रले हात्तीको गर्दछ; तपाईं सम्पूर्ण देवता र असुरका आश्रय हुनुहुन्छ।
142तपाईं देवता र असुर दुवैका राजा हुनुहुन्छ; तपाईं देवता र असुर दुवैका युद्धमा नायक हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो इन्द्रियभन्दा पर हुनुहुन्छ र आफैँ देदीप्यमान हुनुहुन्छ; तपाईं देवर्षिहरूका रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईंले देवता र असुरहरूलाई वर दिनुहुन्छ।
143तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले देवता र असुरका हृदयमाथि शासन गर्नुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसमा यो विश्व प्रवेश गर्दछ; तपाईं त्यसका पनि आश्रय हुनुहुन्छ जो देवता र असुर दुवैका हृदयको शासक हो; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको शरीर सम्पूर्ण देवताबाट बनेको छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जोभन्दा श्रेष्ठ कुनै सत्ता छैन जसको चिन्तन गर्न सकियोस्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो देवताहरूको अन्तरात्मा हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो आफैँबाट उत्पन्न हुनुभएको छ।
144तपाईं अचर वस्तुका रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले आफ्ना तीन चरणले तीनै लोकलाई ढाक्नुहुन्छ; तपाईं महाविद्वान् हुनुहुन्छ; तपाईं निष्कलङ्क हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो रजोगुणबाट मुक्त हुनुहुन्छ; तपाईं विनाशभन्दा पर हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको सम्मानमा स्तोत्र गाइनुपर्छ; तपाईं कालको अजेय हात्तीका स्वामी हुनुहुन्छ; तपाईं ती व्याघ्रेश्वरका रूप भएका हुनुहुन्छ जसको कलिङ्ग देशमा आराधना हुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसलाई देवताहरूमा सिंह भनिन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जो मानिसहरूमा अग्रगण्य हुनुहुन्छ।
145तपाईं गम्भीर ज्ञानी हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले यज्ञमा सर्वप्रथम आहुतिको भाग लिनुहुन्छ; तपाईं अगोचर हुनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण देवताको समूह हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसमा तपस्या व्याप्त छन्; तपाईं सधैँ उत्कृष्ट योगमा रहनुहुन्छ; तपाईं मङ्गलमय हुनुहुन्छ; तपाईं वज्रले सुसज्जित हुनुहुन्छ; तपाईं त्यो स्रोत हुनुहुन्छ जहाँबाट गदा नामक अस्त्र उत्पन्न भए। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसलाई तपाईंका भक्तहरूले नाना प्रकारले प्राप्त गर्दछन्।
146तपाईं गुह (देवसेनापति) हुनुहुन्छ; तपाईं सुखको परम सीमा हुनुहुन्छ; तपाईं आफ्नो सृष्टिसँग एक हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले आफ्ना प्राणीलाई मृत्युबाट बचाउनुहुन्छ; तपाईं स्वयं ब्रह्मासहित सबैका पवित्रकारक हुनुहुन्छ; तपाईं वृषभ तथा अन्य सिङ भएका पशुका रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसलाई पर्वतशिखर प्रिय छन्; तपाईं शनि ग्रह हुनुहुन्छ; तपाईं यक्षहरूका राजा कुबेर हुनुहुन्छ; तपाईं परिपूर्ण निर्दोषता हुनुहुन्छ।
147तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले हर्ष दिनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण देवता एउटै शरीरमा हुनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण वस्तुको विराम हुनुहुन्छ; तपाईं ती सम्पूर्ण कर्तव्य हुनुहुन्छ जो सम्पूर्ण आश्रमका हुन्; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसको निधारमा एउटा नेत्र छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले विश्वलाई आफ्नो गेंद बनाएर खेल्नुहुन्छ; तपाईं मृगको रूप भएका हुनुहुन्छ; तपाईं त्यस तेजले सम्पन्न हुनुहुन्छ जो ज्ञान र तपको रूपमा छ।
148तपाईं सम्पूर्ण अचर वस्तुका स्वामी हुनुहुन्छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले नाना नियम र व्रतले आफ्ना इन्द्रियलाई वशमा पार्नुभएको छ; तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसका सम्पूर्ण प्रयोजन पूर्ण भइसकेका छन्; तपाईं मोक्षसँग एक हुनुहुन्छ; तपाईं तिनीहरूभन्दा भिन्न हुनुहुन्छ जसको हामी आराधना गर्दछौँ; तपाईंको तपस्या सत्य हो; तपाईं शुद्ध हृदय भएका हुनुहुन्छ।
149तपाईं सम्पूर्ण व्रत र उपवासका स्वामी हुनुहुन्छ; तपाईं सर्वोच्च हुनुहुन्छ; तपाईं ब्रह्म हुनुहुन्छ; तपाईं आफ्ना भक्तका परम आश्रय हुनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण बन्धनभन्दा पर हुनुहुन्छ; तपाईं देहबाट मुक्त हुनुहुन्छ; तपाईं हरेक प्रकारको समृद्धिले सम्पन्न हुनुहुन्छ; तपाईंले आफ्ना भक्तको समृद्धिलाई बहुगुणित पार्नुहुन्छ; तपाईं त्यो हुनुहुन्छ जो निरन्तर परिवर्तनबाट गुज्रिरहन्छ।
150हे कृष्ण, यसरी मैले ती यशस्वी देवका नामको तिनको महत्त्वको क्रमले पाठ गरेर उनको स्तुति गाएँ। त्यो को हो जसले विश्वका ती स्वामीको स्तुति गाउन सकोस् — ती सबैका महान् स्वामीको, जो हाम्रो आराधना, पूजा र श्रद्धाका योग्य हुनुहुन्छ, जसको स्तुति ब्रह्माको नेतृत्वमा स्वयं देवताहरूले पनि गर्न सक्दैनन् र जसको गान गर्नमा ऋषिहरू पनि असमर्थ छन्?
151तर उनीप्रतिको आफ्नो भक्तिबाट सहायता पाएर र उनको अनुमति प्राप्त गरेर मैले यज्ञका ती स्वामीको, परम शक्तिका ती देवको, बुद्धिले सम्पन्न सम्पूर्ण प्राणीमा अग्रगण्य ती देवको स्तुति गरेँ।
152यी नामले, जसले मानिसको मङ्गल बढाउँछन्, कल्याणका ती महान् स्वामीको स्तुति गरेर समर्पित आत्मा र शुद्ध हृदय भएको उपासकले आफ्नै आत्मा प्राप्त गर्दछ।
153यी नामले एउटा यस्तो स्तोत्र बनाउँछन् जसले ब्रह्मसम्म पुग्ने सर्वोत्तम साधन दिन्छ। यस स्तोत्रको सहायताले मानिसले निश्चय नै मोक्ष प्राप्त गर्दछ। ऋषि र देवता सबैले यसै स्तोत्रको उच्चारण गरेर परमदेवको स्तुति गर्दछन्।
154संयत आत्मा भएका व्यक्तिहरूद्वारा स्तुत हुँदा महादेव तिनीहरूबाट प्रसन्न हुन्छन् जसले यसरी उनको स्तुति गाउँछन्। ती यशस्वी देव आफ्ना भक्तप्रति सधैँ दयाले पूर्ण रहन्छन्। सर्वशक्तिमत्ताले सम्पन्न उनैले तिनलाई मोक्ष दिन्छन् जसले उनको आराधना गर्दछन्।
155ती नरश्रेष्ठ जो श्रद्धा र भक्तिले सम्पन्न छन्, जसले ती परम र शाश्वत स्वामी — अर्थात् ईशान — को स्तुति सुन्दछन्, अरूलाई सुनाउँछन् र आदरपूर्वक उच्चारण गर्दछन्, आफ्ना सम्पूर्ण आगामी जन्ममा, तथा मन, वचन र कर्मले उनको आराधना गर्दछन्, र यसरी उनको सधैँ आराधना गर्दछन् — अर्थात् पल्टिरहँदा, बसिरहँदा, हिँड्दा, जाग्दा, आँखा खोल्दा अथवा चिम्लँदा — र उनको बारम्बार चिन्तन गर्दछन्, तिनीहरू आफ्ना सम्पूर्ण बन्धुजनका आदरका पात्र बन्दछन् तथा महान् सुख र अत्यधिक आनन्द प्राप्त गर्दछन्।
156जब कुनै प्राणी नाना योनिमा करोडौँ जन्मको क्रममा आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ, तब मात्र उसको हृदयमा महादेवप्रति भक्ति उत्पन्न हुन्छ।
157केवल सौभाग्यले नै त्यस पुरुषको हृदयमा, जो ती महान् देवको आराधनाका हरेक विधिका ज्ञाता छ, (विश्वका) आदि कारण भवप्रति अनन्य भक्ति पूर्ण रूपमा उत्पन्न हुन्छ।
158रुद्रप्रति यस्तो निष्कलङ्क र शुद्ध भक्ति, जसको प्रयोजन एउटै होस् र जसको गति अप्रतिहत होस्, स्वयं देवताहरूमा पनि विरलै भेटिन्छ, र मानिसहरूमा त कहिल्यै पनि होइन।
159रुद्रको कृपाले नै मानिसहरूका हृदयमा यस्तो भक्ति उत्पन्न हुन्छ। यस्तो भक्तिका कारण मानिसहरू आफूलाई पूर्णतया महादेवसँग एकरूप पारेर परम सिद्धि प्राप्त गर्नमा सफल हुन्छन्।
160ती यशस्वी देव, जो तिनीहरूमाथि कृपा गर्न सधैँ उद्यत रहनुहुन्छ जसले विनम्रतापूर्वक उनलाई खोज्दछन्, तिनलाई संसारबाट उद्धार गर्नुहुन्छ जसले पूरै मनले आफूलाई उनमा सुम्पिदिन्छन्।
161प्राणीहरूलाई पुनर्जन्मबाट मुक्त पार्ने ती महान् देवलाई छोडेर अन्य सम्पूर्ण देवताहरूले मानिसहरूका तपस्यालाई निरन्तर निष्फल पारिरहन्छन्, किनभने मानिसहरूसँग शक्तिको त्यस्तो कुनै अर्को स्रोत छैन जो यिनीसमान महान् होस्।
162यसरी शान्त आत्मा भएका, तेजमा स्वयं इन्द्रसमान तण्डिले सम्पूर्ण सत् र असत् वस्तुका ती यशस्वी स्वामीको, मृगचर्म धारण गरेका ती महान् देवको, स्तुति गरे।
163यो स्तोत्र स्वयं ब्रह्माले रचेका थिए। साँच्चै, ब्रह्माले यसको गान शङ्करको समक्ष गरेका थिए। तपाईं ब्राह्मण हुनुहुन्छ। त्यसैले तपाईंले यो राम्ररी बुझ्नुहुनेछ।
164यो शुद्ध पार्ने हो र सम्पूर्ण पापलाई पखालिदिन्छ। यसले योग, मोक्ष, स्वर्ग र सन्तोष दिन्छ।
165जसले शङ्करप्रति एकाग्र भक्तिले यस स्तोत्रको पाठ गर्दछ, ऊ त्यस उच्च लक्ष्य प्राप्त गर्नमा सफल हुन्छ जो तिनको हो जो साङ्ख्य दर्शनका सिद्धान्तप्रति समर्पित छन्।
166जुन उपासकले एक वर्षसम्म प्रतिदिन अनन्य भक्तिले यस स्तोत्रको पाठ गर्दछ, उसले आफ्नो अभीष्ट लक्ष्य प्राप्त गर्नमा सफल हुन्छ।
167यो स्तोत्र महान् रहस्य हो। पूर्वकालमा यो स्रष्टा ब्रह्माको हृदयमा निवास गर्दथ्यो। ब्रह्माले यो शक्रलाई दिए। शक्रले यो मृत्युलाई दिए।
168मृत्युले यो रुद्रहरूलाई दिए। रुद्रहरूबाट तण्डिले यो प्राप्त गरे। साँच्चै, तण्डिले यो आफ्ना उग्र तपस्याको पुरस्कारका रूपमा ब्रह्मलोकमा प्राप्त गरे।
169तण्डिले यो शुक्रलाई बताए, र भृगुवंशी शुक्रले यो गौतमलाई बताए। हे मधुवंशी, गौतमले, फेरि, यो वैवस्वत मनुलाई बताए।
170मनुले यो परम बुद्धिमान् नारायणलाई बताए, जो साध्यहरूमा गनिन्छन् र जो उनलाई अत्यन्त प्रिय थिए। साध्यहरूमा गनिने र अक्षय कीर्तिले सम्पन्न यशस्वी नारायणले यो यमलाई बताए।
171वैवस्वत यमले यो नचिकेतालाई बताए। हे वृष्णिवंशी, नचिकेताले यो मार्कण्डेयलाई बताए।
172कृष्णले भने — हे जनार्दन, मार्कण्डेयबाट मैले यो आफ्ना व्रत र उपवासको पुरस्कारका रूपमा प्राप्त गरेँ। हे शत्रुनाशक, त्यही स्तोत्र, जो अरूले सुनेका छैनन्, म तपाईंलाई बताउँछु।
173यो स्तोत्रले स्वर्गतर्फ लैजान्छ। यसले रोग हटाउँछ र दीर्घायु दिन्छ। यो परम प्रशंसाका योग्य छ र वेदअनुकूल छ। हे पार्थ, जुन पुरुषले शुद्ध हृदयले, ब्रह्मचर्यको व्रत पालन गर्दै र आफ्ना इन्द्रियलाई संयममा राख्दै, पूरै एक वर्षसम्म नियमपूर्वक यस स्तोत्रको पाठ गर्दछ, उसले अश्वमेध यज्ञको फल प्राप्त गर्नमा सफल हुन्छ। दानव, यक्ष, राक्षस, पिशाच, यातुधान, गुह्यक र सर्पले उसको कुनै अनिष्ट गर्न सक्दैनन्।