Anushasanika Parva — Deeds pleasing to Vishnu
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 126
Sanskrit
1भीष्म उवाच केन ते च भवेत् प्रीतिः कथं तुष्टिं तु गच्छसि। इति पृष्टः सुरेन्द्रेण प्रोवाच हरिरीश्वरः॥
2विष्णु उवाच ब्राह्मणानां परीवादो मम विद्वेषणं महत्। ब्राह्मणैः पूजितैर्नित्यं पूजितोऽहं न संशयः॥
3नित्याभिवाद्या विप्रेन्द्रा भुक्त्वा पादौ तथात्मनः। तेषां तुष्यामि मानां यश्चक्रे च बलिं हरेत्॥
4वामनं ब्राह्मणं दृष्ट्वा वराहं च जलोत्थिम्। उद्धृतां धरणीं चैव मूर्धा धारयते तु यः॥ न तेषामशुभं किंचित् कल्मषं चोपपद्यते। अश्वत्यं रोचनां गां च पूजयेद् यो नरः सदा॥ पूजितं च जगत् तेन सदेवासुरमानुषम्। तेन रूपेण तेषां च पूजां गृह्णामि तत्त्वतः॥
5पूजा ममैषा नास्त्यन्या यावल्लोकाः प्रतिष्ठिताः। अन्यथा हि वृथा माः पूजयन्त्यल्पवुद्धयः॥ नाहं तत् प्रतिगृह्णामि न सा तुष्टिकरी मम॥
6इन्द्र उवाच चक्रं पादौ वराहं च ब्राह्मणं चापि वामनम्। उद्धृतां धरणीं चैव किमर्थं त्वं प्रशंससि॥
7भवान् सृजति भूतानि भवान् संहरति प्रजाः। प्रकृतिः सर्वभूतानां समानां सनातनी॥
8भीष्म उवाच सम्प्रहस्य ततो विष्णुरिदं वचनमब्रवीत्। चक्रेण निहता दैत्याः पद्भ्यां क्रान्ता वसुन्धरा॥
9वाराहं रूपमास्थाय हिरण्याक्षो निपातितः। वामनं रूपमास्थाय जितो राजा मया बलिः॥
10परितुष्टो भवाम्येवं मानुषाणां महात्मनाम्। तन्मां ये पूजयिष्यन्ति नास्ति तेषां पराभवः॥
11अपि वा ब्राह्मणं दृष्ट्वा ब्रह्मचारिणमागतम्। ब्राह्मणाग्र्याहुतिं दत्त्वा अमृतं तस्य भोजनम्॥
12ऐन्द्रीं संध्यामुपासित्वा आदित्याभिमुखः स्थितः। सर्वतीर्थेषु स स्नातो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः॥
13एतद् वः कथितं गुह्यमखिलेन तपोधनाः। संशयं पृच्छमानानां किं भूयः कथयाम्यहम्॥
14बलदेव उवाच श्रूयतां परमं गुह्यं मानुषाणां सुखावहम्। अजानन्तो यदबुधाः क्लिश्यन्ते भूतपीडिताः॥
15कल्य उत्थाय यो मर्त्यः स्पृशेद् गां वै घृतं दधि। सर्षपं च प्रियर्थं च कल्मषात् प्रतिमुच्यते॥
16भूतानि चैव सर्वाणि अग्रतः पृष्ठतोऽपि वा। उच्छिष्टं वापि च्छिद्रेषु वर्जयन्ति तपोधनाः॥
17देवा ऊचुः प्रगृह्यौदुम्बरं पात्रं तोयपूर्णमुदङ्मुखः। उपवासं तु गृह्णीयाद् यद् वा संकल्पयेद् व्रतम्॥ देवतास्तस्य तुष्यन्ति कामिकं चापि सिध्यति। अन्यथा हि वृथा मर्त्याः कुर्वते स्वल्पबुद्धयः॥
18उपवासे बलौ चापि ताम्रपात्रं विशिष्यते। बलिर्भिक्षा तथाऱ्या च पितॄणां च तिलोदकम्॥ ताम्रपात्रेण दातव्यमन्यथाऽहल्पफलं भवेत्। गुह्यमेतत् समुद्दिष्टं यथा तुष्यन्ति देवताः॥
19धर्म उवाच राजपौरुषिके विप्रे घाण्टिके परिचारिके। गोरक्षके वाणिजके तथा कारुकुशीलवे॥ मित्रदुह्यनधीयाने यश्च स्याद् वृषलीपतिः। एतेषु दैवं पित्र्यं वा न देयं स्यात् कथंचन॥
20पिण्डदास्तस्य हीयन्ते न च प्रीणाति वै पितॄन्। अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते॥
21पितरस्तस्य देवाश्च अग्नयश्च तथैव हि। निराशा: प्रतिगच्छन्ति अतिथेरप्रतिग्रहात्॥
22स्त्रीनैर्गोनैः कृतघ्नैश्च ब्रह्मघ्नैर्गुरुतल्पगेः। तुल्यदोषो भवत्येभिर्यस्यातिथिरनर्चितः॥
23अग्नि रुवाच पादमुद्यम्य यो मर्त्यः स्पृशेद् गाश्च सुदुर्मतिः। ब्राह्मणं वा महाभागं दीप्यमानं तथानलम्॥ तस्य दोषान् वक्ष्यामि तच्छृणुध्वं समाहिताः। दिवं स्पृशत्यशब्दोऽस्य त्रस्यन्ति पितरश्च वै॥ वैमनस्यं च देवानां कृतं भवति पुष्कलम्। पावकश्च महातेजा हव्यं न प्रतिगृह्णति॥
24आजन्मनां शतं चैव नरके पच्यते तु सः। निष्कृतिं च न तस्यापि अनुमन्यन्ति कर्हिचित्॥
25तस्माद् गावो न पादेन स्प्रष्टव्या वै कदाचन। ब्राह्मणश्च महातेजा दीप्यमानस्तथानलः॥ श्रद्वधानेन मर्येन आत्मनो हितमिच्छता। एते दोषा मया प्रोक्तास्त्रिषु यः पादमुत्सृजेत्॥
26विश्वामित्र उवाच श्रूयतां परमं गुह्यं रहस्यं धर्मसंहितम्। परमान्नेन यो दद्यात् पितॄणामौपहारिकम्॥ गजच्छायायां पूर्वस्यां कुतपे दक्षिणामुखः। यदा भाद्रपदे मासि भवते बहुले मघा॥ श्रूयतां तस्य दानस्य यादृशो गुणविस्तरः। कृतं तेन महच्छ्राद्धं वर्षाणीह त्रयोदश॥
27गाव: ऊचुः बहुले समंगे ह्यकुतोऽभये च क्षेमे च सख्येव हि भूयसी च। यथा पुरा ब्रह्मपुरे सवत्सा शतक्रतोर्वज्रधरस्य यज्ञे।॥ भूयश्च या विष्णुपदे स्थिता ता विभावसोश्चापि पथे स्थिता या। देवाश्च सर्वे सह नारदेन प्रकुर्वते सर्वसहेति नाम॥ मन्त्रेणैतेनाभिवन्देत यो वै विमुच्यते पापकृतेन कर्मणा। लोकानवाप्नोति पुरंदरस्य गवां फलं चन्द्रमसो द्युतिं च
28एतं हि मन्त्रं त्रिदशभिजुष्टं पठेत यः पर्वसु गोष्ठमध्ये। न तस्य पापं न भयं न शोकः सहस्रनेत्रस्य च याति लोकम्॥
29भीष्म उवाच अथ सप्त महाभाग ऋषयो लोकविश्रुताः। वसिष्ठप्रमुखः सर्वे ब्रह्माणं पद्मसम्भवम्॥
30प्रदक्षिणमभिक्रम्य सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः। उवाच वचनं तेषां वसिष्ठो ब्रह्मावित्तमः॥
31सर्वप्राणिहितं प्रश्न ब्रह्मक्षत्रे विशेषतः। द्रव्यहीनाः कथं मा दरिद्राः साधुवर्तिनः॥
32प्राप्नुवन्तीह यज्ञस्य फलं केन च कर्मणा। एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां ब्रह्मा वचनमब्रवीत्॥
33ब्राह्मण उवाच अहो प्रश्नो महाभागा गूढार्थः परमः शुभः। सूक्ष्मः श्रेयांश्च मर्त्यानां भवद्भिः समुदाहृतः॥
34श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये निखिलेन तपोधनाः। यथा यज्ञफलं मो लभते नात्र संशयः॥
35पौषमासस्य शुक्ले वै यदा युज्येत रोहिणी। तेन नक्षत्रयोगेन आकाशशयनो भवेत्॥ एकवस्त्रः शुचिः स्नातः श्रद्दधानः समाहितः। सोमस्य रश्मयः पीत्वा महायज्ञफलं लभेत्॥
36एतद् वः परमं गुह्यं कथितं द्विजसत्तमाः। यन्मां भवन्तः पृच्छन्ति सूक्ष्मतत्त्वार्थदर्शिनः॥
37एतद् वः परमं गुह्यं कथितं द्विजसत्तमाः। यन्मां भवन्तः पृच्छन्ति सूक्ष्मतत्त्वार्थदर्शिनः॥
English
1Bhishma said The king of the celestials viz., Indra after the Pitris had ceased to speak addressed the powerful Hari, saying, O Lord what are those deeds which please you? How indeed do men succeed in pleasing you?
2Vishnu said That which I greatly hate, is the detraction of Brahmanas. Forsooth, if the Brahmanas are adored I consider myself adored.
3All superior Brahmanas should always be saluted with respect, after feeding them with hospitality. One should respect his own feet also (in the evening). I am pleased with men who act thus, as also with those who worship and make offerings to the whirl that is noticeable on cowdung.
4They who see a Brahmana that is a dwarf in stature, or a boar that has just risen from water and that bears on his head a quantity of mud taken up from the bank, have never to meet with any evil, They become freed from every sin. That man who adores every day the Ashvattha (Ficus religiosa) and the substance called Gorochana and the cow, is considered as adoring the whole universe with the celestials and Asuras and human beings. Indeed, staying within these, I accept in my own form the adoration that is offered to them.
5The worship that is offered to these is the adoration offered to me. This has been so as long as the worlds have been created. Those little witted men who adore me in a different way, worship me in vain, for the worship of that kind I never accept. Indeed, the worship of other kind is not at all pleasing to me.
6Indra said Why do you speak highly of the circular marks on cowdung, the feet, the boar, the Brahmana that is a dwarf in stature and mud raised up from the soil?
7It is you who create all creatures and it is you who destroy them. You are the eternal nature of all transitory things.
8Bhishma said Hearing these words of Indra, Vishnu smiled a little and then said, It was with my circular disc that the Daityas were killed. It was with my two feet that the world was covered.
9Assuming the forin of a boar I killed Hiranyaksha. Assuming the form of a dwarf I conquered king Bali.
10Those great men who adore these, gratify me. Indeed, they who worship me in these forms never meet with dcfeat.
11If one, seeing a celibate a Brahmana arrived at one's house, offers to him the first portion of his food that belongs as of right to a Brahmana, and eats the residue he is considered as eating Amrita.
12If one, after worshipping the moon-twilight, stands with face directed towards the Sun, he reaps the merit that belongs to the performance of ablutions in all Tirthas and becomes purged off of all sins.
13You Rishis having penances for wealth, I have told you in detail what forms a great mystery. On what else shall I discourse to you? Tell me your doubts!
14Baladeva said Listen now to another great mystery that yields happiness to men. Unacquainted with it, ignorant persons suffer much distress from other creatures.
15That man who rising early dawn, touches a cow, clarified butter and curds, as also mustard seeds and the larger variety thereof called Priyangu, becomes purged off of all his sins.
16As regards Rishis having penances for wealth they always avoid all creatures both before and behind, as also all that is impure, while performing Shraddhas.
17The Deities said If a person, taking a vessel of copper filling it with water and facing the East determines upon a fast or the observance of a particular vow, the celestials become pleased with him and all his wishes become crowned with fortune. By observing fasts or vows in any other way, littlewitted man gain nothing.
18In uttering the resolution about the observance of fasts and in making offerings to the celestials, the use of a vessel of copper is preferable. In presenting the offerings to the celestials in (giving and accepting) alms, in presenting the ingredients of the Argha, and in offering oblations of water mixed with sesame seeds to the departed Manes, a vessel of copper should be used. By doing these acts in any other way, one acquires little merit. These mysteries have been laid down about how the deities are pleased.
19Dharma said The offerings made in all rites in honour of the celestials and in those in honour of the departed Manes, should never be given away to a Brahmana who has accepted service under the king or who rings the bell or attends to minor duties in acts of worship or at Shraddhas, or who keeps kine or who drives a trade, or who follows some art as a profession, or who is an actor, or who quarrels with friends or who is destitute of Vedic studies, or who marries a Shudra woman.
20The performer of the Shraddha who gives away such offerings to such a Brahmana, losses prosperity and multiplies not his race. He fails, again to gratify his Pitris by doing such an act.
21From the house of that person whence a guest returns unsatisfied, the Pitris, the deities, and the sacred fires, all return disappointed on account of such treatment of the guest.
22That man who does not perform the duties of hospitality towards the guest arrived at his house comes to be considered as equally sinful with those who are slayers of women or of kine, who are ungrateful towards benefactors, who are slayers of Brahmanas, or who are violators of the beds of their preceptors.
23Agni said Listen you with rapt attention. I shall describe the demerits of that man of wicked understanding who lifts up his feet for striking therewith a cow or a highly blessed Brahmana or a burning fire. The infamy of such man spreads throughout the world and reaches the boundary of Heaven itself. His Pítris become filled with fear. The deities also become highly dissatisfied with him. Gifted with great energy, Fire refuses to accept the libations poured by him.
24For a hundred lives he has to rot in Hell. He is never rescued at any time.
25One should, therefore, never touch a cow with his feet or a Brahmana of high energy or a burning fire, if he is gifted with faith and seeks his own behoof. These are the demerits declared by me of one who lifts up his feet towards these three.
26Vishwamitra said Listen to a great mystery that is unknown to most of men and which is connected with religion. He, who offers to the departed manes, rice boiled in milk and sugar, sitting with face directed to the south at noontide, in the shade caused by an elephant's body in the month of Bhadrapada, under the constellation Magha, acquires great merits. Hear of those merits. The man who makes such an offering to the Pitris under such circumstances, is considered as performing a great Shraddha each year for thirteen years successively.
27The Kine said That man becomes purged off of all his sins who worships a cow with these Mantras. viz., O Bahula, O Samanga, O you who are fearless everywhere, O you who are forgiving and full of auspiciousness, O friend, O source of all plenty, in the region of Brahman, formerly you were present with your calf in the sacrifice of Indra the holder of the thunderbolt! You were stationed in the sky and in the path of Agni! The celestials with Narada among them worshipped you on that occasion by calling you Sarvamsaha! Such a man attains to the region of Purandara. He acquires, besides, the merits that belong to kine, and the splendour of the Moon also.
28Such a man becomes freed from every sin, every fear, every grief. At the end, he acquires residence in the happy region of the Thousand eyed Indra.
29Bhishma said After this, the highly blessed and illustrious seven Rishis headed by Vashishtha, rose and going round the Louts-born Brahman stood around him with hands joined in respect.
30Vashishtha, that foremost of all persons conversant with Brahma became their spokesman and put this question which conduces to the behoof of all creatures but especially to the Brahmanas and Kshatriyas.
31By doing what acts may virtuous men who have no worldly belongings succeed in acquiring the merits of sacrifices?
32Hearing this question of theirs the Grandfather Brahman began to say what follows.
33Brahman said Excellent is this question, you highly blessed ones! It is at once auspicious and high and full of mystery. This question that you have put is subtile and conduces to the wellbeing of mankind.
34You Rishis having penances for wealth, I shall recite everything to you in full. Do you listen with attention to what I say as to how men acquire the merits of sacrifices.
35In the lighted fortnight of the month of Pausha, when the constellation Rohini is in conjunction, if one purifying himself by a bath lies, under the canopy of heaven clad in a single piece of cloth, with faith and rapt attention, and drinks the rays of the Moon, he wins the merits of great sacrifices,
36You foremost of twice born persons, this is a great mystery that I declare it to you in reply to your question, you who know the truths of all subjects. attention, and drinks the rays of the Moon, he wins the merits of great sacrifices,
37You foremost of twice born persons, this is a great mystery that I declare it to you in reply to your question, you who know the truths of all subjects.
Hindi
1भीष्म ने कहा — पितरों के बोलना बन्द कर देने पर देवराज इन्द्र ने महाबली हरि को सम्बोधित करके कहा — हे भगवन्, वे कौन-से कर्म हैं जो आपको प्रसन्न करते हैं? वस्तुतः मनुष्य आपको प्रसन्न करने में किस प्रकार सफल होते हैं?
2विष्णु ने कहा — जिससे मुझे अत्यन्त घृणा है, वह है ब्राह्मणों की निन्दा। निश्चय ही यदि ब्राह्मणों की पूजा हो, तो मैं अपने को पूजित मानता हूँ।
3समस्त श्रेष्ठ ब्राह्मणों का आतिथ्यपूर्वक भोजन कराने के पश्चात् सदा आदर से अभिवादन करना चाहिए। मनुष्य को (सन्ध्या के समय) अपने चरणों का भी आदर करना चाहिए। जो पुरुष ऐसा आचरण करते हैं, उनसे मैं प्रसन्न होता हूँ, तथा उनसे भी जो गोबर पर दिखाई देने वाले भँवर की पूजा करते हैं और उसे अर्पण करते हैं।
4जो पुरुष कद में बौने ब्राह्मण को, अथवा जल से अभी-अभी निकले उस वराह को देखते हैं जो अपने सिर पर तट से उठाया गया कीचड़ धारण किए हो, उन्हें कभी कोई अनिष्ट नहीं मिलता। वे प्रत्येक पाप से मुक्त हो जाते हैं। जो पुरुष प्रतिदिन अश्वत्थ, गोरोचन नामक द्रव्य तथा गौ की पूजा करता है, वह देवताओं, असुरों और मनुष्यों सहित समस्त ब्रह्माण्ड की पूजा करने वाला माना जाता है। वस्तुतः इन्हीं के भीतर स्थित रहकर मैं उन्हें अर्पित पूजा अपने ही रूप में स्वीकार करता हूँ।
5इन्हें अर्पित पूजा मुझे अर्पित पूजा है। जब से लोकों की रचना हुई, तब से ऐसा ही है। जो अल्पबुद्धि पुरुष मेरी उपासना किसी अन्य प्रकार से करते हैं, वे व्यर्थ ही मेरी पूजा करते हैं, क्योंकि उस प्रकार की पूजा मैं कभी स्वीकार नहीं करता। वस्तुतः अन्य प्रकार की पूजा मुझे तनिक भी प्रिय नहीं।
6इन्द्र ने कहा — आप गोबर पर बने गोल चिह्नों की, चरणों की, वराह की, कद में बौने ब्राह्मण की और भूमि से उठाए गए कीचड़ की महती प्रशंसा क्यों करते हैं?
7आप ही समस्त प्राणियों की रचना करते हैं और आप ही उनका संहार करते हैं। आप समस्त नश्वर वस्तुओं के सनातन स्वरूप हैं।
8भीष्म ने कहा — इन्द्र के ये वचन सुनकर विष्णु तनिक मुस्कुराए और फिर बोले — मेरे गोल चक्र से ही दैत्य मारे गए थे। मेरे दोनों चरणों से ही संसार नापा गया था।
9वराह का रूप धारण करके मैंने हिरण्याक्ष का वध किया। वामन का रूप धारण करके मैंने राजा बलि को जीता।
10जो महापुरुष इनकी पूजा करते हैं, वे मुझे तृप्त करते हैं। वस्तुतः जो मुझे इन रूपों में पूजते हैं, वे कभी पराजय नहीं पाते।
11यदि कोई अपने घर आए ब्रह्मचारी ब्राह्मण को देखकर उसे अपने भोजन का वह पहला भाग अर्पित करे जो ब्राह्मण का अधिकार है, और शेष स्वयं खाए, तो वह अमृत खाने वाला माना जाता है।
12यदि कोई चन्द्र-सन्ध्या की उपासना करने के पश्चात् सूर्य की ओर मुख करके खड़ा हो, तो वह समस्त तीर्थों में स्नान करने का पुण्य प्राप्त करता है और समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है।
13हे तपोधन ऋषियो, मैंने तुम्हें विस्तार से बता दिया कि महान् रहस्य क्या है। और किस विषय पर मैं तुम्हें उपदेश दूँ? अपने सन्देह बताओ!
14बलदेव ने कहा — अब एक और महान् रहस्य सुनो जो मनुष्यों को सुख देता है। इससे अपरिचित रहने के कारण अज्ञानी पुरुष अन्य प्राणियों से बहुत कष्ट भोगते हैं।
15जो पुरुष प्रातःकाल शीघ्र उठकर गौ, घृत और दही, तथा सरसों और उसकी बड़ी जाति, जिसे प्रियङ्गु कहते हैं, का स्पर्श करता है, वह अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है।
16जहाँ तक तपोधन ऋषियों का प्रश्न है, वे श्राद्ध करते समय आगे और पीछे दोनों ओर के समस्त प्राणियों से तथा समस्त अपवित्र वस्तुओं से सदा दूर रहते हैं।
17देवताओं ने कहा — यदि कोई पुरुष ताँबे का पात्र लेकर उसे जल से भरकर पूर्व की ओर मुख करके उपवास अथवा किसी विशेष व्रत का संकल्प करे, तो देवता उससे प्रसन्न होते हैं और उसकी समस्त कामनाएँ सफल होती हैं। किसी अन्य प्रकार से उपवास या व्रत करने पर अल्पबुद्धि मनुष्य कुछ भी नहीं पाता।
18उपवासों के आचरण का संकल्प करने में और देवताओं को अर्पण करने में ताँबे के पात्र का प्रयोग श्रेष्ठ है। देवताओं को अर्पण करने में, भिक्षा देने और लेने में, अर्घ्य के द्रव्य अर्पित करने में, तथा पितरों को तिल मिले जल की आहुति देने में ताँबे का पात्र प्रयोग किया जाना चाहिए। ये कर्म किसी अन्य प्रकार से करने पर मनुष्य को थोड़ा ही पुण्य मिलता है। देवता किस प्रकार प्रसन्न होते हैं, इस विषय में ये रहस्य विहित हैं।
19धर्म ने कहा — देवताओं के सम्मान में तथा पितरों के सम्मान में किए गए समस्त कर्मों की सामग्री ऐसे ब्राह्मण को कभी नहीं देनी चाहिए जिसने राजा के अधीन सेवा स्वीकार कर ली हो, अथवा जो घण्टा बजाता हो या पूजा तथा श्राद्ध के कर्मों में गौण कार्य करता हो, अथवा जो गौएँ पालता हो, अथवा जो व्यापार करता हो, अथवा जो किसी कला को व्यवसाय के रूप में अपनाता हो, अथवा जो नट हो, अथवा जो मित्रों से झगड़ता हो, अथवा जो वेदाध्ययन से रहित हो, अथवा जिसने शूद्रा स्त्री से विवाह किया हो।
20जो श्राद्धकर्ता ऐसी सामग्री ऐसे ब्राह्मण को देता है, वह समृद्धि खो देता है और उसका वंश नहीं बढ़ता। ऐसा कर्म करके वह फिर अपने पितरों को तृप्त करने में भी असफल रहता है।
21जिस पुरुष के घर से अतिथि असन्तुष्ट लौटता है, वहाँ से पितर, देवता और यज्ञाग्नियाँ — सब अतिथि के साथ ऐसे व्यवहार के कारण निराश लौट जाते हैं।
22जो पुरुष अपने घर आए अतिथि के प्रति आतिथ्य के कर्तव्यों का पालन नहीं करता, वह उनके समान ही पापी माना जाता है जो स्त्रियों अथवा गौओं के हत्यारे हैं, जो उपकारियों के प्रति कृतघ्न हैं, जो ब्रह्महत्यारे हैं, अथवा जो अपने गुरुओं की शय्या दूषित करते हैं।
23अग्नि ने कहा — एकाग्र मन से सुनिए। मैं उस दुर्बुद्धि पुरुष के दोष बताऊँगा जो गौ को, अथवा परम भाग्यशाली ब्राह्मण को, अथवा प्रज्वलित अग्नि को अपने पैर उठाकर प्रहार करता है। ऐसे पुरुष का अपयश समस्त संसार में फैलता है और स्वर्ग की सीमा तक पहुँचता है। उसके पितर भय से भर जाते हैं। देवता भी उससे अत्यन्त असन्तुष्ट हो जाते हैं। महान् तेज से सम्पन्न अग्नि उसके द्वारा दी गई आहुतियाँ स्वीकार करने से इनकार कर देती है।
24उसे सौ जन्मों तक नरक में सड़ना पड़ता है। उसका कभी उद्धार नहीं होता।
25अतः जो पुरुष श्रद्धा से सम्पन्न है और अपना हित चाहता है, उसे कभी अपने पैर से गौ को, अथवा महान् तेज वाले ब्राह्मण को, अथवा प्रज्वलित अग्नि को स्पर्श नहीं करना चाहिए। जो इन तीनों की ओर अपने पैर उठाता है, उसके ये दोष मैंने घोषित किए हैं।
26विश्वामित्र ने कहा — एक महान् रहस्य सुनिए जो अधिकांश मनुष्यों को अज्ञात है और जो धर्म से जुड़ा है। जो पुरुष भाद्रपद मास में मघा नक्षत्र के अन्तर्गत मध्याह्न के समय, हाथी के शरीर से पड़ी छाया में दक्षिण की ओर मुख करके बैठकर पितरों को दूध और शर्करा में पकाया अन्न अर्पित करता है, वह महान् पुण्य प्राप्त करता है। उन पुण्यों के विषय में सुनिए। जो पुरुष ऐसी परिस्थितियों में पितरों को ऐसा अर्पण करता है, वह लगातार तेरह वर्ष तक प्रति वर्ष एक महान् श्राद्ध करने वाला माना जाता है।
27गौओं ने कहा — वह पुरुष अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है जो इन मन्त्रों से गौ की पूजा करता है — हे बहुला, हे समङ्गा, हे सर्वत्र निर्भय, हे क्षमाशील और मङ्गल से पूर्ण, हे सखी, हे समस्त समृद्धि की स्रोत, ब्रह्मलोक में पूर्वकाल में तुम अपने बछड़े सहित वज्रधारी इन्द्र के यज्ञ में उपस्थित थीं! तुम आकाश में और अग्नि के मार्ग में स्थित थीं! उस अवसर पर नारद सहित देवताओं ने तुम्हें सर्वंसहा कहकर तुम्हारी पूजा की थी! ऐसा पुरुष पुरन्दर के लोक को प्राप्त करता है। इसके अतिरिक्त वह गौओं का पुण्य तथा चन्द्रमा की कान्ति भी प्राप्त करता है।
28ऐसा पुरुष प्रत्येक पाप, प्रत्येक भय और प्रत्येक शोक से मुक्त हो जाता है। अन्त में वह सहस्राक्ष इन्द्र के सुखमय लोक में निवास प्राप्त करता है।
29भीष्म ने कहा — इसके पश्चात् वसिष्ठ के नेतृत्व में परम भाग्यशाली और यशस्वी सात ऋषि उठे और कमलासन ब्रह्मा की परिक्रमा करके आदरपूर्वक हाथ जोड़े उनके चारों ओर खड़े हो गए।
30ब्रह्म के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ वसिष्ठ उनके प्रवक्ता बने और उन्होंने यह प्रश्न किया, जो समस्त प्राणियों के हित का है किन्तु विशेषतः ब्राह्मणों और क्षत्रियों के।
31जिन धर्मात्मा पुरुषों के पास कोई सांसारिक सम्पत्ति नहीं, वे किन कर्मों से यज्ञों का पुण्य प्राप्त करने में सफल हो सकते हैं?
32उनका यह प्रश्न सुनकर पितामह ब्रह्मा इस प्रकार कहने लगे।
33ब्रह्मा ने कहा — हे परम भाग्यशालियो, यह प्रश्न उत्तम है! यह एक साथ मङ्गलमय, उच्च और रहस्य से पूर्ण है। तुमने जो प्रश्न किया है, वह सूक्ष्म है और मनुष्यों के कल्याण का साधक है।
34हे तपोधन ऋषियो, मैं तुम्हें सब कुछ पूर्ण रूप से सुनाऊँगा। ध्यान देकर सुनो कि मनुष्य यज्ञों का पुण्य किस प्रकार प्राप्त करते हैं।
35पौष मास के शुक्ल पक्ष में जब रोहिणी नक्षत्र का योग हो, तब यदि कोई स्नान से अपने को शुद्ध करके एक ही वस्त्र धारण किए हुए श्रद्धा और एकाग्र मन से खुले आकाश के नीचे लेटकर चन्द्रमा की किरणों का पान करे, तो वह महान् यज्ञों का पुण्य जीत लेता है।
36हे द्विजश्रेष्ठो, यह एक महान् रहस्य है जो मैं तुम्हारे प्रश्न के उत्तर में तुम्हें घोषित करता हूँ, हे समस्त विषयों के तत्त्व के ज्ञाताओ। एकाग्र मन से चन्द्रमा की किरणों का पान करे, तो वह महान् यज्ञों का पुण्य जीत लेता है।
37हे द्विजश्रेष्ठो, यह एक महान् रहस्य है जो मैं तुम्हारे प्रश्न के उत्तर में तुम्हें घोषित करता हूँ, हे समस्त विषयों के तत्त्व के ज्ञाताओ।
Nepali
1भीष्मले भने — पितृहरूले बोल्न बन्द गरेपछि देवराज इन्द्रले महाबली हरिलाई सम्बोधन गरेर भने — हे भगवन्, ती कुन कर्म हुन् जसले तपाईंलाई प्रसन्न पार्दछन्? वस्तुतः मानिसहरू तपाईंलाई प्रसन्न पार्न कसरी सफल हुन्छन्?
2विष्णुले भने — जसबाट मलाई अत्यन्त घृणा छ, त्यो हो ब्राह्मणहरूको निन्दा। निश्चय नै यदि ब्राह्मणहरूको पूजा भयो भने, म आफूलाई पूजित ठान्दछु।
3सम्पूर्ण श्रेष्ठ ब्राह्मणलाई आतिथ्यपूर्वक भोजन गराएपछि सधैँ आदरले अभिवादन गर्नुपर्छ। मानिसले (सन्ध्याको बेला) आफ्ना चरणको पनि आदर गर्नुपर्छ। जुन पुरुषहरूले यस्तो आचरण गर्दछन्, तिनीहरूसँग म प्रसन्न हुन्छु, तथा तिनीहरूसँग पनि जसले गोबरमा देखिने भुमरीको पूजा गर्दछन् र त्यसलाई अर्पण गर्दछन्।
4जुन पुरुषहरूले उचाइमा पुड्को ब्राह्मणलाई, अथवा जलबाट भर्खरै निस्केको त्यस वराहलाई देख्दछन् जसले आफ्नो शिरमा किनारबाट उठाइएको हिलो धारण गरेको होस्, तिनीहरूलाई कहिल्यै कुनै अनिष्ट भेटिँदैन। तिनीहरू प्रत्येक पापबाट मुक्त हुन्छन्। जुन पुरुषले प्रतिदिन अश्वत्थ, गोरोचन नामक द्रव्य तथा गाईको पूजा गर्दछ, ऊ देवता, असुर र मानिससहित सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको पूजा गर्ने मानिन्छ। वस्तुतः यिनकै भित्र रहेर म तिनलाई अर्पण गरिएको पूजा आफ्नै रूपमा स्वीकार गर्दछु।
5यिनलाई अर्पण गरिएको पूजा मलाई अर्पण गरिएको पूजा हो। जबदेखि लोकहरूको रचना भयो, तबदेखि यस्तै छ। जुन अल्पबुद्धि पुरुषहरूले मेरो उपासना कुनै अन्य प्रकारले गर्दछन्, तिनीहरूले व्यर्थै मेरो पूजा गर्दछन्, किनभने त्यस प्रकारको पूजा म कहिल्यै स्वीकार गर्दिनँ। वस्तुतः अन्य प्रकारको पूजा मलाई तनिक पनि प्रिय छैन।
6इन्द्रले भने — तपाईं गोबरमा बनेका गोलो चिह्नको, चरणको, वराहको, उचाइमा पुड्को ब्राह्मणको र भूमिबाट उठाइएको हिलोको महान् प्रशंसा किन गर्नुहुन्छ?
7तपाईंले नै सम्पूर्ण प्राणीको रचना गर्नुहुन्छ र तपाईंले नै तिनको संहार गर्नुहुन्छ। तपाईं सम्पूर्ण नश्वर वस्तुका सनातन स्वरूप हुनुहुन्छ।
8भीष्मले भने — इन्द्रका यी वचन सुनेर विष्णु तनिक मुस्कुराए र त्यसपछि भने — मेरो गोलो चक्रबाटै दैत्यहरू मारिएका थिए। मेरा दुवै चरणले नै संसार नापिएको थियो।
9वराहको रूप धारण गरेर मैले हिरण्याक्षको वध गरेँ। वामनको रूप धारण गरेर मैले राजा बलिलाई जितेँ।
10जुन महापुरुषहरूले यिनको पूजा गर्दछन्, तिनीहरूले मलाई तृप्त पार्दछन्। वस्तुतः जसले मलाई यी रूपमा पूज्दछन्, तिनीहरूले कहिल्यै पराजय पाउँदैनन्।
11यदि कसैले आफ्नो घरमा आएको ब्रह्मचारी ब्राह्मणलाई देखेर उसलाई आफ्नो भोजनको त्यो पहिलो भाग अर्पण गर्दछ जो ब्राह्मणको अधिकार हो, र बाँकी स्वयं खान्छ भने, ऊ अमृत खाने मानिन्छ।
12यदि कसैले चन्द्रसन्ध्याको उपासना गरेपछि सूर्यतिर मुख फर्काएर उभिन्छ भने, उसले सम्पूर्ण तीर्थमा स्नान गर्नुको पुण्य प्राप्त गर्दछ र सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ।
13हे तपोधन ऋषिहरू, मैले तिमीहरूलाई विस्तारपूर्वक बताइदिएँ कि महान् रहस्य के हो। अरू कुन विषयमा म तिमीहरूलाई उपदेश दिऊँ? आफ्ना सन्देह भन!
14बलदेवले भने — अब अर्को एउटा महान् रहस्य सुन जसले मानिसहरूलाई सुख दिन्छ। यसबाट अपरिचित रहेका कारण अज्ञानी पुरुषहरूले अन्य प्राणीबाट धेरै कष्ट भोग्दछन्।
15जुन पुरुषले बिहान चाँडै उठेर गाई, घिउ र दही, तथा तोरी र त्यसको ठूलो जाति, जसलाई प्रियङ्गु भनिन्छ, स्पर्श गर्दछ, ऊ आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ।
16जहाँसम्म तपोधन ऋषिहरूको प्रश्न छ, तिनीहरू श्राद्ध गर्दा अगाडि र पछाडि दुवैतिरका सम्पूर्ण प्राणीबाट तथा सम्पूर्ण अपवित्र वस्तुबाट सधैँ टाढा रहन्छन्।
17देवताहरूले भने — यदि कुनै पुरुषले तामाको भाँडो लिएर त्यो जलले भरेर पूर्वतिर मुख फर्काएर उपवास अथवा कुनै विशेष व्रतको सङ्कल्प गर्दछ भने, देवताहरू उससँग प्रसन्न हुन्छन् र उसका सम्पूर्ण कामना सफल हुन्छन्। कुनै अन्य प्रकारले उपवास वा व्रत गर्दा अल्पबुद्धि मानिसले केही पनि पाउँदैन।
18उपवासको आचरणको सङ्कल्प गर्नमा र देवताहरूलाई अर्पण गर्नमा तामाको भाँडोको प्रयोग श्रेष्ठ छ। देवताहरूलाई अर्पण गर्नमा, भिक्षा दिने र लिनेमा, अर्घ्यका द्रव्य अर्पण गर्नमा, तथा पितृहरूलाई तिल मिसिएको जलको आहुति दिनमा तामाको भाँडो प्रयोग गरिनुपर्छ। यी कर्म कुनै अन्य प्रकारले गर्दा मानिसलाई थोरै मात्र पुण्य मिल्दछ। देवताहरू कसरी प्रसन्न हुन्छन्, यस विषयमा यी रहस्य विहित छन्।
19धर्मले भने — देवताहरूको सम्मानमा तथा पितृहरूको सम्मानमा गरिएका सम्पूर्ण कर्मको सामग्री यस्तो ब्राह्मणलाई कहिल्यै दिनुहुँदैन जसले राजाको अधीनमा सेवा स्वीकार गरेको होस्, अथवा जसले घण्ट बजाउँछ वा पूजा तथा श्राद्धका कर्ममा गौण काम गर्दछ, अथवा जसले गाई पाल्दछ, अथवा जसले व्यापार गर्दछ, अथवा जसले कुनै कलालाई व्यवसायका रूपमा अपनाउँछ, अथवा जो नट हो, अथवा जो मित्रहरूसँग झगडा गर्दछ, अथवा जो वेदाध्ययनबाट रहित छ, अथवा जसले शूद्रा स्त्रीसँग विवाह गरेको छ।
20जुन श्राद्धकर्ताले यस्तो सामग्री यस्तो ब्राह्मणलाई दिन्छ, उसले समृद्धि गुमाउँछ र उसको वंश बढ्दैन। यस्तो कर्म गरेर ऊ फेरि आफ्ना पितृहरूलाई तृप्त पार्नमा पनि असफल रहन्छ।
21जुन पुरुषको घरबाट अतिथि असन्तुष्ट फर्कन्छ, त्यहाँबाट पितृ, देवता र यज्ञाग्निहरू — सबै अतिथिसँगको यस्तो व्यवहारका कारण निराश फर्कन्छन्।
22जुन पुरुषले आफ्नो घरमा आएका अतिथिप्रति आतिथ्यका कर्तव्यको पालन गर्दैन, ऊ तिनीहरूजस्तै पापी मानिन्छ जो स्त्री अथवा गाईका हत्यारा हुन्, जो उपकारीप्रति कृतघ्न छन्, जो ब्रह्महत्यारा हुन्, अथवा जसले आफ्ना गुरुको शय्या दूषित पार्दछन्।
23अग्निले भने — एकाग्र मनले सुन्नुहोस्। म त्यस दुर्बुद्धि पुरुषका दोष बताउँछु जसले गाईलाई, अथवा परम भाग्यशाली ब्राह्मणलाई, अथवा प्रज्वलित अग्निलाई आफ्ना खुट्टा उठाएर प्रहार गर्दछ। यस्तो पुरुषको अपयश सम्पूर्ण संसारमा फैलिन्छ र स्वर्गको सिमानासम्म पुग्छ। उसका पितृहरू भयले भरिन्छन्। देवताहरू पनि उससँग अत्यन्त असन्तुष्ट हुन्छन्। महान् तेजले सम्पन्न अग्निले उसले दिएका आहुति स्वीकार गर्न अस्वीकार गर्दछ।
24उसले सय जन्मसम्म नरकमा सड्नुपर्दछ। उसको कहिल्यै उद्धार हुँदैन।
25अतः जुन पुरुष श्रद्धाले सम्पन्न छ र आफ्नो हित चाहन्छ, उसले कहिल्यै आफ्नो खुट्टाले गाईलाई, अथवा महान् तेज भएको ब्राह्मणलाई, अथवा प्रज्वलित अग्निलाई स्पर्श गर्नुहुँदैन। जसले यी तीनैतिर आफ्ना खुट्टा उठाउँछ, उसका यी दोष मैले घोषित गरेको छु।
26विश्वामित्रले भने — एउटा महान् रहस्य सुन्नुहोस् जो अधिकांश मानिसलाई अज्ञात छ र जो धर्मसँग जोडिएको छ। जुन पुरुषले भदौ महिनामा मघा नक्षत्रअन्तर्गत मध्याह्नको समयमा, हात्तीको शरीरबाट परेको छायामा दक्षिणतिर मुख फर्काएर बसेर पितृहरूलाई दूध र चिनीमा पकाइएको अन्न अर्पण गर्दछ, उसले महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ। ती पुण्यका विषयमा सुन्नुहोस्। जुन पुरुषले यस्ता परिस्थितिमा पितृहरूलाई यस्तो अर्पण गर्दछ, ऊ लगातार तेह्र वर्षसम्म प्रत्येक वर्ष एउटा महान् श्राद्ध गर्ने मानिन्छ।
27गाईहरूले भने — त्यो पुरुष आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ जसले यी मन्त्रले गाईको पूजा गर्दछ — हे बहुला, हे समङ्गा, हे सर्वत्र निर्भय, हे क्षमाशील र मङ्गलले पूर्ण, हे सखी, हे सम्पूर्ण समृद्धिकी स्रोत, ब्रह्मलोकमा पूर्वकालमा तिमी आफ्नो बाछासहित वज्रधारी इन्द्रको यज्ञमा उपस्थित थियौ! तिमी आकाशमा र अग्निको मार्गमा स्थित थियौ! त्यस अवसरमा नारदसहित देवताहरूले तिमीलाई सर्वंसहा भनेर तिम्रो पूजा गरेका थिए! यस्तो पुरुषले पुरन्दरको लोक प्राप्त गर्दछ। यसबाहेक उसले गाईहरूको पुण्य तथा चन्द्रमाको कान्ति पनि प्राप्त गर्दछ।
28यस्तो पुरुष प्रत्येक पाप, प्रत्येक भय र प्रत्येक शोकबाट मुक्त हुन्छ। अन्तमा उसले सहस्राक्ष इन्द्रको सुखमय लोकमा निवास प्राप्त गर्दछ।
29भीष्मले भने — यसपछि वसिष्ठको नेतृत्वमा परम भाग्यशाली र यशस्वी सात ऋषि उठे र कमलासन ब्रह्माको परिक्रमा गरेर आदरपूर्वक हात जोडेर उनको चारैतिर उभिए।
30ब्रह्मका ज्ञातामा श्रेष्ठ वसिष्ठ तिनीहरूका प्रवक्ता बने र उनले यो प्रश्न गरे, जो सम्पूर्ण प्राणीको हितको हो तर विशेष गरी ब्राह्मण र क्षत्रियको।
31जुन धर्मात्मा पुरुषहरूसँग कुनै सांसारिक सम्पत्ति छैन, तिनीहरू कुन कर्मबाट यज्ञको पुण्य प्राप्त गर्न सफल हुन सक्दछन्?
32तिनीहरूको यो प्रश्न सुनेर पितामह ब्रह्मा यसरी भन्न थाले।
33ब्रह्माले भने — हे परम भाग्यशालीहरू, यो प्रश्न उत्तम छ! यो एकैसाथ मङ्गलमय, उच्च र रहस्यले पूर्ण छ। तिमीहरूले गरेको प्रश्न सूक्ष्म छ र मानिसहरूको कल्याणको साधक छ।
34हे तपोधन ऋषिहरू, म तिमीहरूलाई सबै कुरा पूर्ण रूपमा सुनाउँछु। ध्यान दिएर सुन कि मानिसहरूले यज्ञको पुण्य कसरी प्राप्त गर्दछन्।
35पौष महिनाको शुक्ल पक्षमा जब रोहिणी नक्षत्रको योग होस्, तब यदि कसैले स्नानले आफूलाई शुद्ध पारेर एउटै वस्त्र धारण गरी श्रद्धा र एकाग्र मनले खुला आकाशमुनि पल्टिएर चन्द्रमाका किरणको पान गर्दछ भने, उसले महान् यज्ञको पुण्य जित्दछ।
36हे द्विजश्रेष्ठहरू, यो एउटा महान् रहस्य हो जो म तिमीहरूको प्रश्नको उत्तरमा तिमीहरूलाई घोषित गर्दछु, हे सम्पूर्ण विषयका तत्त्वका ज्ञाताहरू। एकाग्र मनले चन्द्रमाका किरणको पान गर्दछ भने, उसले महान् यज्ञको पुण्य जित्दछ।
37हे द्विजश्रेष्ठहरू, यो एउटा महान् रहस्य हो जो म तिमीहरूको प्रश्नको उत्तरमा तिमीहरूलाई घोषित गर्दछु, हे सम्पूर्ण विषयका तत्त्वका ज्ञाताहरू।