The dialogue between Shakra and Vali on the subject
Volume VIII — Shanti Parva (II) · Chapter 51
Sanskrit
1भीष्म उवाच पुनरेव तु तं शक्रः प्रहसन्निदमब्रवीत्। निःश्वसन्तं यथा नागं प्रव्याहाराय भारत॥
2शक्र उवाच यत् तद् यानसहस्रेण ज्ञातिभिः परिवारितः। लोकान् प्रतापयन् सर्वान् यास्यस्मानवितर्कयन्॥
3दृष्ट्वा सुकृपणां चेमामवस्थामात्मनो बले। ज्ञातिमित्रपरित्यक्तः शोचस्याहो न शोचसि॥
4प्रीतिं प्राप्यातुलां पूर्वं लोकांश्चात्मवशे स्थितान्। विनिपातमिमं बाह्यं शोचस्याहो न शोचसि॥
5बलिरुवाच अनित्यमुपलक्ष्येह कालपर्यायधर्मतः। तस्माच्छक न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत्॥
6अन्वन्त इमे देहा भूतानां च सुराधिप। तेन शक न शोचामि नापराधादिदं मम॥
7जीवितं च शरीरं च जात्यैव सह जायते। उमे सह विवर्धते उभे सह विनश्यतः॥
8न हीदृशमहं भावमवशः प्राप्य केवलम्। यदेवमभिजानामि का व्यथा मे विजानतः॥
9भूतानां निधनं निष्ठा स्रोतसामिव सागरः। नैतत् सम्यग्विजानन्तो नरा मुह्यन्ति वज्रधृक्॥ य त्वेवं नाभिजानन्ति रजोमोहपरायणाः। ते कृच्छं प्राप्य सीदन्ति बुद्धिर्येषां प्रणश्यति॥
10बुद्धिलाभात् तु पुरुषः सर्वं तुदति किल्बिषम्। विपाप्मा लभते सत्त्वं सत्त्वस्थः सम्प्रसीदति॥
11ततस्तु ये निवर्तन्ते जायन्ते वा पुनः पुनः। कृपणाः परितप्यन्ते तैरथैरभिचोदिताः॥
12अर्थसिद्धिमनर्थं च जीवितं मरणं तथा। सुखदुःखफले चैव न दृष्मि न च कामये॥
13हतं हन्ति हतो ह्येव यो नरो हन्ति कञ्चन। उभौ तौ न विजानीतो यश्च हन्ति हतश्च यः॥
14हत्वा जित्वा च मघवन् यः कश्चित् पुरुषायते। अकर्ता होव भवति कर्ता ह्येव करोति तत्॥
15को हि लोकस्य कुरुते विनाशप्रभवावुभौ। कृतं हि तत् कृतेनैव कर्ता तस्यापि चापरः॥
16पृथिवी ज्योतिराकाशमापो वायुश्च पञ्चमः। एतद्योनीनि भूतानि तत्र का परिदेवना॥
17महाविद्योऽल्पविद्यश्च बलवान् दुर्बलश्च यः। दर्शनीयो विरूपश्च सुभगो दुर्भगश्च यः॥ सर्वं काल: समादत्ते गम्भीरः स्वेन तेजसा। तस्मिन् कालवशं प्राप्ते का व्यथा मे विजानतः॥
18दग्धमेवानुदहति हतमेवानुहन्यते। नश्यते नष्टमेवाग्रे लब्धव्यं लभते नरः॥
19नास्य द्वीप: कुतः पारो नावारः सम्प्रदृश्यते। नान्तमस्य प्रपश्यामि विधेर्दिव्यस्य चिन्तयन्॥
20यदि मे पश्यतः कालो भूतानि न विनाशयेत्। स्यान्मे हर्षश्च दर्पश्च क्रोधश्चैव शचीपते॥
21तुषभक्षं तु मां ज्ञात्वा प्रविविक्तजने गृहे। बिभ्रतं गार्दभं रूपमागत्य परिगर्हसे॥२३॥
22इच्छन्नहं विकुर्यां हि रूपाणि बहुधाऽऽत्मनः। विभीषणानि यानीक्ष्य पलायेथास्त्वमेव मे॥
23कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छति। कालेन विहितं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम्॥
24पुरा सर्वं प्रव्यथितं मयि क्रुद्धे पुरंदर। अवैमि त्वस्य लोकस्य धर्मं शक्र सनातनम्॥
25त्वमप्येवमवेक्षस्व माऽऽत्मना विस्मयं गमः। प्रभवश्च प्रभावश्च नात्मसंस्थः कदाचन।॥
26कौमारमेव ते चित्तं तथैवाद्य यथा पुरा। समवेक्षस्व मघवन् बुद्धिं विन्दस्व नैष्ठिकीम्॥
27देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः। आसन् सर्वे मम वशे नत् सर्वं वेत्थ वासव॥
28नमस्तस्यै दिशेऽप्यस्तु यस्यां वैरोचनो बलिः इति मामभ्यपद्यन्त बुद्धिमात्सर्यमोहिताः॥ । नाहं तदनुशोचामि नात्मभ्रंशं शचीपते। एवं मे निश्चिता बुद्धिः शास्तुस्तिष्ठाम्यहं वशे॥
29दृश्यते हि कुले जातो दर्शनीयः प्रतापवान्। दुःखं जीवन् सहामात्यो भवितव्यं हि तत् तथा॥
30दौष्कुलेयस्तथा मूढो दुर्जातः शक्र दृश्यते। सुखं जीवन् सहामात्यो भवितव्यं हि तत् तथा॥
31कल्याणी रूपसम्पन्ना दुर्भगा शक्र दृश्यते। अलक्षणा विरूपा च सुभगा दृश्यते परा॥
32नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक त्वया कृतम्। यत् त्वमेवंगतो जिन् यच्चाप्येवंगता वयम्॥
33न कर्म भविताप्येतत् कृतं मम शतक्रतो। ऋद्धिर्वाप्यथवा नद्धिः पर्यायकृतमेव तत्॥
34पश्यामि त्वां विराजत्वं देवराजमवस्थितम्। श्रीमन्तं द्युतिमन्तं च गर्जमानं ममोपरि॥
35एवं नैव न चेत् कालो मामाक्रम्य स्थितो भवेत्। पातयेयमहं त्वाद्य सवज्रमपि मुष्टिना॥
36न तु विक्रमकालोऽयं शान्तिकालोऽयमागतः। कालः स्थापयते सर्वं काल: पचति वै तथा॥
37मां चेदभ्यागतः कालो दानवेश्वरपूजितम्। गर्जन्तं प्रतपन्तं च कमन्यं नागमिष्यति॥
38द्वादशानां तु भवतामादित्यानां महात्मनाम्। तेजांस्येकेन सर्वेषां देवराज धृतानि मे॥
39अहमेवोद्वहाम्यापो विसृजामि च वासव। तपामि चैव त्रैलोक्यं विद्योताम्यहमेव च॥
40संरक्षामि विलुम्पामि ददाम्यहमथाददे। संयच्छामि नियच्छामि लोकेषु प्रभुरीश्वरः॥
41तदद्य विनिवृत्तं मे प्रभुत्वममराधिप। कालसैन्यावगाढस्य सर्वं न प्रतिभाति मे॥
42नाहं कर्ता न चैव त्वं नान्यः कर्ता शचीपते। पर्यायेण हि भुज्यन्ते लोकाः शक्र यदृच्छया॥
43मासमासार्धवेश्मानमहोरात्राभिसंवृतम्। ऋतुद्वारं वर्षमुखमायुर्वेदविदो जनाः॥
44आहुः सर्वमिदं चिन्त्यं जनाः केचिन्मनीषया। अस्याः पञ्चैव चिन्तायाः पर्येष्यामि च पञ्चधा॥
45गम्भीरं गहनं ब्रह्म महत्तोयार्णवं यथा। अनादिनिधनं चाहुरक्षरं क्षरमेव च॥
46सत्त्वेषु लिङ्गमावेश्य निर्लिङ्गमपि तत् स्वयम्। मन्यन्ते ध्रुवमेवैनं ये जनास्तत्त्वदर्शिनः॥
47भूतानां तु विपर्यासं कुरुते भगवानिति। न ह्येतावद् भवेद् गम्यं न यस्मात् प्रभवेत् पुनः॥
48गतिं हि सर्वभूतानामगत्वा क्व गमिष्यति। यो धावता न हातव्यस्तिष्ठन्नपि न हीयते॥
49तमिन्द्रियाणि सर्वाणि नानुपश्यन्ति पञ्चधा। आहुश्चै केचिदग्नि केचिदाहुः प्रजापतिम्॥ ऋतून् मासार्धमासांश्च दिवसांश्च क्षणांस्तथा। पूर्वाह्लमपराहं च मध्याह्नमपि चापरे॥ मुहूर्तमपि चैवाहुरेकं सन्तमनेकधा। तं कालमिति जानीहि यस्य सर्वमिदं वशे॥
50बहूनीन्द्रसहस्राणि समतीतानि वासव। बलवीर्योपपन्नानि यथैव त्वं शचीपते।॥
51त्वामप्यतिबलं शक्र देवराज बलोत्कटम्। प्राप्ते काले महावीर्यः कालः संशमयिष्यति॥
52य इदं सर्वमादत्ते तस्माच्छक स्थिरो भव। मया त्वया च पूर्वेश्च न स शक्योऽतिवर्तितुम्॥
53योमतां प्राप्य जानीषे राज्यश्रियमनुत्तमाम्। स्थिता मयीति तन्मिथ्या नैषा होकत्र तिष्ठति॥
54स्थिता हीन्द्र सहस्रेषु त्वद्विशिष्टतमेष्वियम्। मां च लोला परित्यज्य त्वामगाद् विबुधाधिप॥
55मैवं शक्र पुनः कार्षीः शान्तो भवितुमर्हसि। त्वामप्येवंविधं ज्ञात्वा क्षिप्रमन्यं गमिष्यति॥
English
1Bhishma said Again, laughing at Vali who was sighing like a snake, Shakra addressed him for saying something more painful than what he had said before.
2Shakra said Formerly, attended by a train consisting of thousands of vehicles and kinsmen, you used to march, burning all the worlds with your splendour and disregarding us all.
3You are now, however, deserted by both kinsmen and friends. Beholding this miserable condition of yours, do you or do you not indulge in grief?
4Formerly all the worlds were under your sway and great was your joy. I ask, do you or you not grieve now, for this loss of your splendour?
5Vali said Regarding all this as transitory,-due, indeed, to the course of time,-I do not, O Shakra, grieve. These things have an end.
6These bodies of creatures, O king of the celestials, are all transitory. Therefore, 0 Shakra, I do not grieve. Nor is this form due to any fault of mine.
7The animating principle and the body come into existence simultaneously for their own nature. They grow together and meet with destruction together.
8Having obtained this form of birth I have not been enslaved by it for good. Since I know this, I have no cause for sorrow.
9As the final place of all rivers is the ocean, so the end of all embodied creatures is death. Those persons that know this well are never stupefied, O holder of the thunder-bolt. 10. They, however, who, overwhelmed with Darkness and loss of judgement, do not know this, they whose understanding is lost, sink under the load of misfortune.
10A person wins a keen understanding, succeeds in dissipating all his sins. A sinless person acquires the quality of Goodness, and having acquired it becomes cheerful.
11They, however, that deviate from the quality of Goodness, and go through repeated re-births, are obliged to indulge in sorrow and grief, led on by desire and the objects of the senises,
12I neither dislike nor like success or defeat, regarding the attainment of all objects of desire, life, or death, the fruits of action that are represented by pleasure or pain.
13When one kills another, he kills only that other's body. That man who thinks that it is he who kills another, is himself killed. Indeed, both of then do not know the truth, viz., he who kills and he who is killed.
14O Maghavat, that person, who having killed or defeated any one brags of his manliness, should know that he is not the actor, but that the act has been performed by another who is the real agent.
15When it is asked that who is it that brings about the creation and destruction of things in the world, it is generally thought that some person has caused it. Know, however, that the person who is so known has a creator.
16Earth, light or heat, ether, water, and wind form the fifth-from these do all creatures originate. (When I know this) what sorrow can I feel?
17One who is endued with great learning, one who is not much learned, one who is strong, one who is destitute of strength, one who is beautiful, and one who is very ugly, one who is lucky, and one who is not blessed by fortune, are all carried away by Time, which is too deep to be measured by its own energy. When I know that I have been defeated by Time what sorrow can I feel.
18One that burns anything burns a thing that has been already burnt. One who kills, only kills, a victim already killed. One who is destroyed, has been before destroyed. A thing that is acquired by a person is what is already arrived and intended for his acquirement.
19This Time is like an ocean. There is no island in it. Its other shore is beyond reach. Its boundary cannot be seen. Thinking even deeply, I do not see the end of this continuous steam that is the great ordainer of all things and that is, forsooth celestial.
20If I did not know that it is Time which destroys all creatures, then, perhaps, I would have experienced the emotions of joy, pride and anger, O husband of Shachi.
21Have you come here to condemn me, having come to know that I am now assuming the form of an ass that lives upon chaff and that is now passing his days in a lonely spot remote from the dwellings of men.
22If I wish, even now I can assume various dreadful forms, seeing any one of which you would immediately fly away from my presence.
23It is Time that gives every thing and again takes away everything. It is Time that ordains all things. Do not, O Shakra, brag of your manliness.
24Formerly, O Purandara, whenever, I used to be angry everything used to become agitated. I know, however, O Shakra, that eternal attributes of all things in the world.
25Do you also know the truth. Do not allow yourself to be filled with wonder. Prosperity and its origin are not under one's control.
26Your mind is like that of a child. It is the same as it was before. Open your eyes, O Maghavat and acquire an understanding which is sure and true.
27In days gone by, that gods, men, the Pitris, the Gandharvas, the Nagas, and the Rakshasas, were all under my control. You know this, O Vasava.
28Having their understandings overcome by ignorance, all creatures used to flatter me, saying,-Salutations to that cardinal point where Virochana's son Vali may now be living, O husband of Sachi, I do not at all grieve when I think of that honour. I am not sorry for this fall of mine. My understanding is very strong here, viz., that I will abide by the sway of the Ordainer.
29It is seen that some one of nobly born highly beautiful and powerful, lives in misery, with all his counsellors and friends. This happens because it has been so ordained.
30Likewise, some one born in an ignoble race, devoid of knowledge, and with even a stain on his birth, is seen, O Shakra, to live happily with all his counsellors and friends. This also happens because it has been so oridained.
31An auspicious and beautiful woman, O Shakra, is seen to pass her life miserably. Likewise, ugly woman with every inauspicious mark is seen to live in great happiness.
32That we have now become so is not owing to any act of ours, O Shakra. That you are now so is not owing, O holder of the thunderbolt, to any act of yours?
33You have not done anything, O you of a hundred sacrifices, for which you are now an enjoying this prosperity. Nor have I done anything for which I have now been shorn of prosperity. Prosperity and adversity come in succession.
34I now see you blazing with splendour, endued with prosperity, possessed of beauty, placed at the head of all the gods, and thus roaring at me.
35This would never be but for the Time standing near after having attacked me. Indeed, if Time had not attacked me I would have today slain you with only a blow of my fists albeit you are armed with the thunder.
36This, however, is not the time for displaying my prowess. On the other hand, the time that has come when I should conduct myself with peace and tranquillity. It is Time which establishes all things. Time acts upon all things and brings about their final consummation.
37I was the adored king of the Danavas. Consuming all with my energy, I used to roar in strength and pride. When Time has attacked even myself, who is there whom he will not attack.
38Formerly, O king of the gods, singly I bore the energy of all the twelve illustrious Adityas with yourself amongst them.
39It was I that used to bear up water and then to shower it as rain. O Vasava! It was I who used to give both light and heat to the three worlds.
40It was I who used to protect and it was I that used to destroy. It was I who gave and it was I who took. It was I who used to bind and it was I who used to unbind. In all the worlds I was the one powerful master.
41That sovereign control which I had, O king of the gods, is now gone. I am now attacked by the foreces of Time. Those things, therefore, are no longer seen to shine in me.
42I am not the actor. You are not the actor. None else, O husband of Sachi, is the doer. It is Time, O Shakra, that protects or destroys all things.
43Persons well-read in the Vedas say that me is Brahma. The fortnights and months are his body. That body is clothed with days and nights as its dresses. The seasons are his senses. The year is his mouth.
44Some people, on account of their superior intelligence, say that the entire universe should be conceived as Brahma. The Vedas, however, teach, that the five sacs that cover the Soul should be known as Brahma.
45Brahma is deep and inaccessible like a deep ocean. It is said that it has neither beginning nor end, and that it is both indestructible and destructible.
46Though it is by nature without attributes yet it enters all existent objects and as such is clothed with attributes. Those persons who know truth consider Brahma as eternal.
47Through the force of Ignorance, Brahma makes the attribute of materiality to invest the Chit or Soul which is immaterial spirit. Materiality, however, is not the true attribute of the Soul.
48Brahma in the form of Time is the refuge of all creatures. Where can you go transcending that Time? Time or Brahma, indeed, cannot be shunned by running nor by standing still.
49All the five senses cannot perceive Brahma. Some have said that Brahma is Fire ; some that he is Prajapati, some that he is the Seasons; some that he is the Month; some that he is the Fortnight; some that he is the Days; some that he is the Hours; some that he is the Morning; some that he is the Noon; some that he is the Evening, and some that he is the Moment. Thus various people speak variously of him, who is one. Know that he is Eternity, under whose control exist all things.
50Many thousands of Indras have gone away, O Vasava, cach of whom was endued with great strength and prowess. Similarly you also, O lord of Shachi, shall have to pass away.
51The omnipotent Time will destroy you too, O Shakra, who are endued with swelling might and that are the chief of the deities, when your hour comes.
52Time carries away all things. Therefore, O Indra, do not brag! Time cannot be quieted by either you or me or by those gone before us.
53This kingly prosperity which you have acquired and which you consider incomparable, had formerly been possessed by me. It is unsubstantial and unreal. She does not live long in one place.
54Indeed, she had lived in thousands of Indras before you, all of whom, again, were, very much superior to you! Unstable as she is, leaving me she has now approached you, O king of the gods.
55Do not, O Shakra, brag again! You should become tranquil! Knowing you to be full of vanity, she will very soon leave you.'
Hindi
1भीष्म ने कहा — सर्प के समान लम्बी साँसें भरते हुए बलि पर फिर हँसते हुए शक्र ने उनसे पहले कही हुई बातों से भी अधिक पीड़ा देने वाली कुछ बातें कहने के लिए सम्बोधन किया।
2शक्र ने कहा — पहले सहस्रों रथों और बन्धुओं के परिवार सहित तुम अपने तेज से समस्त लोकों को जलाते और हम सबकी उपेक्षा करते हुए विचरण करते थे।
3किन्तु अब तुम्हें बन्धुओं और मित्रों — दोनों ने छोड़ दिया है। अपनी इस दयनीय दशा को देखकर क्या तुम शोक करते हो अथवा नहीं?
4पहले समस्त लोक तुम्हारे वश में थे और तुम्हारा हर्ष महान् था। मैं पूछता हूँ, क्या अब तुम अपने उस तेज के नष्ट होने पर शोक करते हो अथवा नहीं?
5बलि ने कहा — इस सबको क्षणभंगुर मानकर — वस्तुतः काल के क्रम का ही फल मानकर — हे शक्र, मैं शोक नहीं करता। इन वस्तुओं का अन्त होता ही है।
6हे देवराज, प्राणियों के ये शरीर सब क्षणभंगुर हैं। इसलिए, हे शक्र, मैं शोक नहीं करता। और न यह रूप मेरे किसी दोष के कारण है।
7चेतन तत्त्व और शरीर अपने स्वभाव से एक साथ ही उत्पन्न होते हैं। वे एक साथ बढ़ते हैं और एक साथ ही नाश को प्राप्त होते हैं।
8इस जन्म-रूप को प्राप्त करके भी मैं सदा के लिए इसका दास नहीं हो गया हूँ। यह जानने के कारण मेरे पास शोक का कोई कारण नहीं।
9जैसे समस्त नदियों का अन्तिम स्थान समुद्र है, वैसे ही समस्त देहधारी प्राणियों का अन्त मृत्यु है। हे वज्रधर, जो पुरुष इसे भली-भाँति जानते हैं, वे कभी मोहित नहीं होते। किन्तु जो तम और विवेक के नाश से अभिभूत होकर इसे नहीं जानते, जिनकी बुद्धि नष्ट हो चुकी है, वे विपत्ति के भार के नीचे दब जाते हैं।
10जो पुरुष तीक्ष्ण बुद्धि प्राप्त करता है, वह अपने समस्त पापों को नष्ट करने में सफल होता है। निष्पाप पुरुष सत्त्वगुण प्राप्त करता है, और उसे प्राप्त करके प्रसन्न हो जाता है।
11किन्तु जो सत्त्वगुण से विचलित होते हैं और बारम्बार पुनर्जन्म लेते हैं, उन्हें कामना और इन्द्रियों के विषयों से प्रेरित होकर शोक और दुःख में डूबना पड़ता है।
12समस्त अभीष्ट वस्तुओं की प्राप्ति, जीवन अथवा मृत्यु, तथा सुख और दुःख रूप कर्मफल — इनके विषय में मुझे न सफलता से प्रेम है और न पराजय से द्वेष।
13जब कोई किसी दूसरे को मारता है, तब वह केवल उसके शरीर को मारता है। और जो पुरुष यह मानता है कि वही दूसरे को मार रहा है, वह स्वयं ही मारा जाता है। वस्तुतः दोनों ही सत्य को नहीं जानते — वह भी जो मारता है और वह भी जो मारा जाता है।
14हे मघवन्, जो पुरुष किसी को मारकर अथवा पराजित करके अपने पौरुष की डींग हाँकता है, उसे जान लेना चाहिए कि वह कर्ता नहीं है, वरन् वह कर्म किसी दूसरे ने किया है जो वास्तविक कर्ता है।
15जब यह पूछा जाता है कि संसार में वस्तुओं की उत्पत्ति और विनाश कौन कराता है, तब साधारणतः यही समझा जाता है कि किसी पुरुष ने वह किया है। किन्तु जान लो कि जो पुरुष ऐसा माना जाता है, उसका भी कोई कर्ता है।
16पृथ्वी, तेज, आकाश, जल और पाँचवाँ वायु — इन्हीं से समस्त प्राणी उत्पन्न होते हैं। (जब मैं यह जानता हूँ) तब मुझे क्या शोक हो सकता है?
17जो महान् विद्या से सम्पन्न है और जो बहुत विद्वान् नहीं है, जो बलवान् है और जो बल से रहित है, जो सुन्दर है और जो अत्यन्त कुरूप है, जो भाग्यवान् है और जो भाग्य से वंचित है — इन सबको काल ले जाता है, जो अपने ही वेग से इतना गहरा है कि नापा नहीं जा सकता। जब मैं जानता हूँ कि मैं काल से पराजित हुआ हूँ, तब मुझे क्या शोक हो सकता है?
18जो किसी वस्तु को जलाता है, वह उसी वस्तु को जलाता है जो पहले ही जल चुकी है। जो किसी को मारता है, वह उसी को मारता है जो पहले ही मारा जा चुका है। जो नष्ट किया जाता है, वह पहले ही नष्ट हो चुका होता है। और जो वस्तु किसी पुरुष को मिलती है, वह वही है जो पहले से ही आ चुकी है और उसी की प्राप्ति के लिए नियत है।
19यह काल समुद्र के समान है। इसमें कोई द्वीप नहीं। इसका दूसरा तट पहुँच से परे है। इसकी सीमा दिखाई नहीं देती। गहराई से विचार करने पर भी मैं इस अविच्छिन्न प्रवाह का अन्त नहीं देखता, जो समस्त वस्तुओं का महान् विधाता है और जो निस्सन्देह दिव्य है।
20हे शची के पति, यदि मैं यह न जानता कि काल ही समस्त प्राणियों का नाश करता है, तो सम्भवतः मैं हर्ष, गर्व और क्रोध के भावों का अनुभव करता।
21क्या तुम यह जानकर मेरी निन्दा करने आए हो कि मैं अब भूसे पर निर्वाह करने वाले गधे का रूप धारण किए हुए हूँ और मनुष्यों की बस्ती से दूर एकान्त स्थान में अपने दिन बिता रहा हूँ?
22यदि मैं चाहूँ तो अब भी नाना प्रकार के भयंकर रूप धारण कर सकता हूँ, जिनमें से किसी एक को भी देखकर तुम तत्काल मेरे सम्मुख से भाग जाओगे।
23काल ही सब कुछ देता है और फिर सब कुछ ले लेता है। काल ही समस्त वस्तुओं का विधान करता है। हे शक्र, अपने पौरुष की डींग मत हाँको।
24हे पुरन्दर, पहले जब-जब मैं क्रुद्ध होता था, तब-तब सब कुछ विचलित हो उठता था। किन्तु हे शक्र, अब मैं संसार की समस्त वस्तुओं के शाश्वत धर्मों को जानता हूँ।
25तुम भी सत्य को जानो। अपने को विस्मय से मत भरने दो। समृद्धि और उसका मूल किसी के वश में नहीं है।
26तुम्हारा मन बालक के मन के समान है। वह वैसा ही है जैसा पहले था। हे मघवन्, अपनी आँखें खोलो और ऐसी बुद्धि प्राप्त करो जो निश्चित और सत्य हो।
27बीते हुए दिनों में देवता, मनुष्य, पितर, गन्धर्व, नाग और राक्षस — ये सब मेरे वश में थे। हे वासव, तुम यह जानते हो।
28अज्ञान से बुद्धि के अभिभूत हो जाने के कारण समस्त प्राणी मेरी चाटुकारिता करते हुए कहते थे — "उस दिशा को नमस्कार है जहाँ विरोचन के पुत्र बलि अब निवास करते हों।" हे शची के पति, उस सम्मान का स्मरण करके भी मैं तनिक भी शोक नहीं करता। मैं अपने इस पतन के लिए दुःखी नहीं हूँ। इस विषय में मेरी बुद्धि अत्यन्त दृढ़ है, अर्थात् यह कि मैं विधाता के विधान के अधीन रहूँगा।
29देखा जाता है कि कोई उच्च कुल में उत्पन्न, अत्यन्त सुन्दर और शक्तिशाली पुरुष अपने समस्त मन्त्रियों और मित्रों सहित दुःख में जीवन बिताता है। ऐसा इसलिए होता है क्योंकि वैसा ही विधान हुआ है।
30इसी प्रकार, हे शक्र, कोई नीच कुल में उत्पन्न, ज्ञान से रहित, और जिसके जन्म पर कलंक भी हो, ऐसा पुरुष अपने समस्त मन्त्रियों और मित्रों सहित सुखपूर्वक रहता देखा जाता है। ऐसा भी इसलिए होता है क्योंकि वैसा ही विधान हुआ है।
31हे शक्र, शुभ लक्षणों वाली और सुन्दरी स्त्री दुःखपूर्वक अपना जीवन बिताती देखी जाती है। इसी प्रकार समस्त अशुभ चिह्नों वाली कुरूप स्त्री महान् सुख में रहती देखी जाती है।
32हे शक्र, हम अब जो ऐसे हो गए हैं, वह हमारे किसी कर्म के कारण नहीं है। हे वज्रधर, तुम अब जो ऐसे हो, वह भी तुम्हारे किसी कर्म के कारण नहीं है।
33हे शतक्रतु, तुमने ऐसा कुछ नहीं किया जिसके कारण तुम अब इस समृद्धि का भोग कर रहे हो। और न मैंने ऐसा कुछ किया जिसके कारण मैं अब समृद्धि से वंचित हुआ हूँ। समृद्धि और विपत्ति क्रम से आती हैं।
34अब मैं तुम्हें तेज से देदीप्यमान, समृद्धि से सम्पन्न, सौन्दर्य से युक्त, समस्त देवताओं के अग्रभाग में स्थित, और इस प्रकार मुझ पर गरजते हुए देख रहा हूँ।
35यदि काल मुझ पर आक्रमण करके निकट खड़ा न होता, तो यह कभी न होता। वस्तुतः यदि काल ने मुझ पर आक्रमण न किया होता, तो आज मैं केवल अपनी मुष्टि के एक प्रहार से तुम्हारा वध कर देता, चाहे तुम वज्र से सुसज्जित ही क्यों न हो।
36किन्तु यह मेरे पराक्रम के प्रदर्शन का समय नहीं है। इसके विपरीत, यह वह समय आया है जब मुझे शान्ति और प्रशान्ति के साथ आचरण करना चाहिए। काल ही समस्त वस्तुओं की स्थापना करता है। काल ही समस्त वस्तुओं पर कार्य करता है और उनकी अन्तिम परिणति लाता है।
37मैं दानवों का पूजित राजा था। अपने तेज से सबको जलाते हुए मैं बल और गर्व में गरजता था। जब काल ने मुझ पर भी आक्रमण किया, तब ऐसा कौन है जिस पर वह आक्रमण नहीं करेगा?
38हे देवराज, पहले मैंने अकेले ही उन बारह तेजस्वी आदित्यों का तेज धारण किया था, जिनमें तुम भी सम्मिलित थे।
39हे वासव, मैं ही जल धारण करके फिर उसे वर्षा के रूप में बरसाता था! मैं ही तीनों लोकों को प्रकाश और ताप देता था।
40मैं ही रक्षा करता था और मैं ही नाश करता था। मैं ही देता था और मैं ही लेता था। मैं ही बाँधता था और मैं ही बन्धन खोलता था। समस्त लोकों में मैं ही एकमात्र शक्तिशाली स्वामी था।
41हे देवराज, वह सर्वोपरि सत्ता जो मेरे पास थी, अब चली गई है। अब मुझ पर काल की शक्तियों ने आक्रमण किया है। इसलिए वे वस्तुएँ अब मुझमें प्रकाशित नहीं दिखाई देतीं।
42न मैं कर्ता हूँ, न तुम कर्ता हो। हे शची के पति, और कोई भी कर्ता नहीं है। हे शक्र, काल ही समस्त वस्तुओं की रक्षा करता है अथवा उनका नाश करता है।
43वेदों के ज्ञाता कहते हैं कि काल ही ब्रह्म है। पक्ष और मास उसके शरीर हैं। वह शरीर दिन और रात्रि रूपी वस्त्रों से ढका है। ऋतुएँ उसकी इन्द्रियाँ हैं। वर्ष उसका मुख है।
44कुछ लोग अपनी श्रेष्ठ बुद्धि के कारण कहते हैं कि समस्त विश्व को ही ब्रह्म मानना चाहिए। किन्तु वेद यह उपदेश देते हैं कि आत्मा को ढकने वाले पाँच कोशों को ही ब्रह्म जानना चाहिए।
45ब्रह्म गहरे समुद्र के समान गम्भीर और अगम्य है। कहा जाता है कि उसका न आदि है और न अन्त, और वह अविनाशी तथा नाशवान् — दोनों है।
46यद्यपि वह स्वभाव से गुणों से रहित है, तथापि वह समस्त विद्यमान वस्तुओं में प्रवेश करता है और इस प्रकार गुणों से आवृत हो जाता है। जो पुरुष सत्य को जानते हैं, वे ब्रह्म को नित्य मानते हैं।
47अज्ञान की शक्ति से ब्रह्म उस चित् अथवा आत्मा को, जो अभौतिक चेतन तत्त्व है, भौतिकता के धर्म से आवृत कर देता है। किन्तु भौतिकता आत्मा का यथार्थ धर्म नहीं है।
48काल के रूप में ब्रह्म ही समस्त प्राणियों का आश्रय है। उस काल को लाँघकर तुम कहाँ जा सकते हो? वस्तुतः काल अथवा ब्रह्म से न भागकर बचा जा सकता है और न खड़े रहकर।
49पाँचों इन्द्रियाँ ब्रह्म को नहीं जान सकतीं। किसी ने कहा है कि ब्रह्म अग्नि है; किसी ने कि वह प्रजापति है; किसी ने कि वह ऋतुएँ हैं; किसी ने कि वह मास है; किसी ने कि वह पक्ष है; किसी ने कि वह दिन हैं; किसी ने कि वह घड़ियाँ हैं; किसी ने कि वह प्रातःकाल है; किसी ने कि वह मध्याह्न है; किसी ने कि वह सन्ध्या है; और किसी ने कि वह क्षण है। इस प्रकार भिन्न-भिन्न लोग उस एक के विषय में भिन्न-भिन्न बातें कहते हैं। जान लो कि वह शाश्वत काल है, जिसके वश में समस्त वस्तुएँ विद्यमान हैं।
50हे वासव, सहस्रों इन्द्र बीत चुके हैं, जिनमें से प्रत्येक महान् बल और पराक्रम से सम्पन्न था। इसी प्रकार, हे शची के स्वामी, तुम्हें भी बीत जाना पड़ेगा।
51हे शक्र, सर्वशक्तिमान् काल तुम्हारा भी नाश करेगा — तुम्हारा, जो बढ़ते हुए बल से सम्पन्न हो और जो देवताओं के प्रधान हो — जब तुम्हारी घड़ी आएगी।
52काल समस्त वस्तुओं को हर ले जाता है। इसलिए, हे इन्द्र, डींग मत हाँको! काल को न तुम शान्त कर सकते हो, न मैं, और न वे जो हमसे पहले बीत चुके हैं।
53यह राजलक्ष्मी, जिसे तुमने प्राप्त किया है और जिसे तुम अनुपम मानते हो, पहले मेरे पास थी। वह असार और अनित्य है। वह एक स्थान पर देर तक नहीं रहती।
54वस्तुतः वह तुमसे पहले सहस्रों इन्द्रों के पास रह चुकी है, जो सब फिर तुमसे कहीं श्रेष्ठ थे! चंचल स्वभाव वाली वह मुझे छोड़कर अब तुम्हारे पास आई है, हे देवराज।
55हे शक्र, फिर डींग मत हाँको! तुम्हें शान्त हो जाना चाहिए! तुम्हें अभिमान से भरा जानकर वह बहुत शीघ्र तुम्हें छोड़ देगी।"
Nepali
1भीष्मले भने — सर्पझैँ लामो सास फेर्दै गरेका बलिमाथि फेरि हाँस्दै शक्रले तिनलाई पहिले भनेका कुराभन्दा पनि बढी पीडा दिने केही कुरा भन्न सम्बोधन गरे।
2शक्रले भने — पहिले हजारौँ रथ र बन्धुको परिवारसहित तिमी आफ्नो तेजले सम्पूर्ण लोकलाई जलाउँदै र हामी सबैको उपेक्षा गर्दै विचरण गर्दथ्यौ।
3तर अब तिमीलाई बन्धु र मित्र — दुवैले छाडिसकेका छन्। आफ्नो यो दयनीय दशा देखेर के तिमी शोक गर्छौ अथवा गर्दैनौ?
4पहिले सम्पूर्ण लोक तिम्रो वशमा थिए र तिम्रो हर्ष महान् थियो। म सोध्दछु, के अब तिमी आफ्नो त्यो तेज नष्ट भएकोमा शोक गर्छौ अथवा गर्दैनौ?
5बलिले भने — यो सबैलाई क्षणभङ्गुर मानेर — वास्तवमा कालकै क्रमको फल मानेर — हे शक्र, म शोक गर्दिनँ। यी वस्तुको अन्त्य हुन्छ नै।
6हे देवराज, प्राणीहरूका यी शरीर सबै क्षणभङ्गुर छन्। त्यसैले, हे शक्र, म शोक गर्दिनँ। न यो रूप मेरो कुनै दोषका कारण हो।
7चेतन तत्त्व र शरीर आफ्नै स्वभावले एकसाथै उत्पन्न हुन्छन्। ती एकसाथ बढ्छन् र एकसाथै नाशलाई प्राप्त हुन्छन्।
8यो जन्म-रूप प्राप्त गरेर पनि म सधैँका लागि यसको दास भएको छैन। यो जानेकाले मसँग शोकको कुनै कारण छैन।
9जसरी सम्पूर्ण नदीको अन्तिम स्थान समुद्र हो, त्यसै गरी सम्पूर्ण देहधारी प्राणीको अन्त्य मृत्यु हो। हे वज्रधर, जुन पुरुषले यो राम्ररी जान्दछन्, तिनीहरू कहिल्यै मोहित हुँदैनन्। तर जो तम र विवेकको नाशले अभिभूत भई यो जान्दैनन्, जसको बुद्धि नष्ट भइसकेको छ, तिनीहरू विपत्तिको भारमुनि थिचिन्छन्।
10जुन पुरुषले तीक्ष्ण बुद्धि प्राप्त गर्दछ, उसले आफ्ना सम्पूर्ण पाप नष्ट गर्न सफल हुन्छ। निष्पाप पुरुषले सत्त्वगुण प्राप्त गर्दछ, र त्यो प्राप्त गरेर प्रसन्न हुन्छ।
11तर जो सत्त्वगुणबाट विचलित हुन्छन् र बारम्बार पुनर्जन्म लिन्छन्, तिनीहरूले कामना र इन्द्रियका विषयबाट प्रेरित भई शोक र दुःखमा डुब्नुपर्दछ।
12सम्पूर्ण अभीष्ट वस्तुको प्राप्ति, जीवन अथवा मृत्यु, तथा सुख र दुःखरूपी कर्मफल — यिनका विषयमा मलाई न सफलतासँग प्रेम छ न पराजयसँग द्वेष।
13जब कसैले अरू कसैलाई मार्दछ, तब उसले केवल त्यसको शरीर मात्र मार्दछ। र जुन पुरुषले यो मान्दछ कि उसैले अर्कोलाई मारिरहेको छ, ऊ आफैँ मारिन्छ। वास्तवमा दुवैले सत्य जान्दैनन् — त्यसले पनि जसले मार्दछ र त्यसले पनि जो मारिन्छ।
14हे मघवन्, जुन पुरुषले कसैलाई मारेर अथवा पराजित गरेर आफ्नो पौरुषको गफ हाँक्दछ, उसले जान्नुपर्दछ कि ऊ कर्ता होइन, बरु त्यो कर्म अरू कसैले गरेको हो जो वास्तविक कर्ता हो।
15जब यो सोधिन्छ कि संसारमा वस्तुको उत्पत्ति र विनाश कसले गराउँछ, तब साधारणतया यही बुझिन्छ कि कुनै पुरुषले त्यो गरेको हो। तर जान कि जुन पुरुष त्यस्तो मानिन्छ, त्यसको पनि कोही कर्ता छ।
16पृथ्वी, तेज, आकाश, जल र पाँचौँ वायु — यिनैबाट सम्पूर्ण प्राणी उत्पन्न हुन्छन्। (जब म यो जान्दछु) तब मलाई के शोक हुन सक्दछ?
17जो महान् विद्याले सम्पन्न छ र जो धेरै विद्वान् छैन, जो बलवान् छ र जो बलरहित छ, जो सुन्दर छ र जो अत्यन्त कुरूप छ, जो भाग्यवान् छ र जो भाग्यबाट वञ्चित छ — यी सबैलाई कालले लैजान्छ, जो आफ्नै वेगले यति गहिरो छ कि नाप्नै सकिँदैन। जब म जान्दछु कि म कालबाट पराजित भएको छु, तब मलाई के शोक हुन सक्दछ?
18जसले कुनै वस्तु जलाउँछ, उसले त्यसै वस्तुलाई जलाउँछ जो पहिले नै जलिसकेको छ। जसले कसैलाई मार्दछ, उसले त्यसैलाई मार्दछ जो पहिले नै मारिइसकेको छ। जो नष्ट गरिन्छ, त्यो पहिले नै नष्ट भइसकेको हुन्छ। र जुन वस्तु कुनै पुरुषले पाउँछ, त्यो त्यही हो जो पहिले नै आइसकेको छ र त्यसैको प्राप्तिका लागि नियत छ।
19यो काल समुद्रझैँ छ। यसमा कुनै द्वीप छैन। यसको अर्को किनारा पहुँचभन्दा पर छ। यसको सीमा देखिँदैन। गहिरो विचार गर्दा पनि म यस अविच्छिन्न प्रवाहको अन्त्य देख्दिनँ, जो सम्पूर्ण वस्तुको महान् विधाता हो र जो निस्सन्देह दिव्य छ।
20हे शचीका पति, यदि मैले यो जानेको नभए कि कालले नै सम्पूर्ण प्राणीको नाश गर्दछ, सम्भवतः मैले हर्ष, गर्व र क्रोधका भावको अनुभव गर्दथेँ।
21के तिमी यो थाहा पाएर मेरो निन्दा गर्न आएका हौ कि म अब भुसमा निर्वाह गर्ने गधाको रूप धारण गरेको छु र मानिसको बस्तीबाट टाढा एकान्त ठाउँमा आफ्ना दिन बिताइरहेको छु?
22यदि म चाहूँ भने अहिले पनि नाना प्रकारका भयङ्कर रूप धारण गर्न सक्दछु, जसमध्ये कुनै एउटा देखेर पनि तिमी तत्काल मेरो सामुबाट भाग्नेछौ।
23कालले नै सबै कुरा दिन्छ र फेरि सबै कुरा लिइहाल्छ। कालले नै सम्पूर्ण वस्तुको विधान गर्दछ। हे शक्र, आफ्नो पौरुषको गफ नहाँक।
24हे पुरन्दर, पहिले जब-जब म क्रुद्ध हुन्थेँ, तब-तब सबै कुरा विचलित भइहाल्थ्यो। तर हे शक्र, अब म संसारका सम्पूर्ण वस्तुका शाश्वत धर्म जान्दछु।
25तिमी पनि सत्यलाई जान। आफूलाई विस्मयले भरिन नदेऊ। समृद्धि र त्यसको मूल कसैको वशमा छैन।
26तिम्रो मन बालकको मनजस्तै छ। त्यो त्यस्तै छ जस्तो पहिले थियो। हे मघवन्, आफ्ना आँखा खोल र यस्तो बुद्धि प्राप्त गर जो निश्चित र सत्य होस्।
27बितेका दिनमा देवता, मानिस, पितृ, गन्धर्व, नाग र राक्षस — यी सबै मेरो वशमा थिए। हे वासव, तिमी यो जान्दछौ।
28अज्ञानले बुद्धि अभिभूत भएका कारण सम्पूर्ण प्राणीले मेरो चाकडी गर्दै भन्दथे — "त्यस दिशालाई नमस्कार छ जहाँ विरोचनका पुत्र बलि अब बस्दछन्।" हे शचीका पति, त्यस सम्मानको सम्झना गर्दा पनि म तनिक शोक गर्दिनँ। म आफ्नो यस पतनका लागि दुःखी छैन। यस विषयमा मेरो बुद्धि अत्यन्त दृढ छ, अर्थात् यो कि म विधाताको विधानअधीन रहनेछु।
29देखिन्छ कि कोही उच्च कुलमा जन्मेको, अत्यन्त सुन्दर र शक्तिशाली पुरुष आफ्ना सम्पूर्ण मन्त्री र मित्रसहित दुःखमा जीवन बिताउँछ। यस्तो यसैले हुन्छ किनभने त्यस्तै विधान भएको छ।
30यसै गरी, हे शक्र, कोही नीच कुलमा जन्मेको, ज्ञानरहित, र जसको जन्ममा कलङ्क पनि होस्, त्यस्तो पुरुष आफ्ना सम्पूर्ण मन्त्री र मित्रसहित सुखपूर्वक रहेको देखिन्छ। यस्तो पनि यसैले हुन्छ किनभने त्यस्तै विधान भएको छ।
31हे शक्र, शुभ लक्षण भएकी र सुन्दरी स्त्री दुःखपूर्वक आफ्नो जीवन बिताएकी देखिन्छिन्। यसै गरी सम्पूर्ण अशुभ चिह्न भएकी कुरूप स्त्री महान् सुखमा बसेकी देखिन्छिन्।
32हे शक्र, हामी अब जो यस्तो भएका छौँ, त्यो हाम्रो कुनै कर्मका कारण होइन। हे वज्रधर, तिमी अब जो यस्तो छौ, त्यो पनि तिम्रो कुनै कर्मका कारण होइन।
33हे शतक्रतु, तिमीले यस्तो केही गरेनौ जसका कारण तिमी अब यस समृद्धिको भोग गरिरहेका छौ। न मैले यस्तो केही गरेँ जसका कारण म अब समृद्धिबाट वञ्चित भएको छु। समृद्धि र विपत्ति पालैपालो आउँछन्।
34अब म तिमीलाई तेजले देदीप्यमान, समृद्धिले सम्पन्न, सौन्दर्यले युक्त, सम्पूर्ण देवताको अग्रभागमा रहेको, र यसरी ममाथि गर्जिरहेको देखिरहेको छु।
35यदि कालले ममाथि आक्रमण गरेर नजिकै उभिएको नभए, यो कहिल्यै हुने थिएन। वास्तवमा यदि कालले ममाथि आक्रमण नगरेको भए, आज म केवल आफ्नो मुक्काको एउटै प्रहारले तिम्रो वध गर्ने थिएँ, चाहे तिमी वज्रले सुसज्जित नै किन नहोऊ।
36तर यो मेरो पराक्रमको प्रदर्शनको समय होइन। यसको विपरीत, यो त्यो समय आएको छ जब मैले शान्ति र प्रशान्तिसहित आचरण गर्नुपर्दछ। कालले नै सम्पूर्ण वस्तुको स्थापना गर्दछ। कालले नै सम्पूर्ण वस्तुमाथि कार्य गर्दछ र तिनको अन्तिम परिणति ल्याउँछ।
37म दानवहरूको पूजित राजा थिएँ। आफ्नो तेजले सबैलाई जलाउँदै म बल र गर्वमा गर्जन्थेँ। जब कालले ममाथि पनि आक्रमण गर्यो, तब त्यस्तो को छ जसमाथि त्यसले आक्रमण गर्नेछैन?
38हे देवराज, पहिले मैले एक्लै नै ती बाह्र तेजस्वी आदित्यको तेज धारण गरेको थिएँ, जसमा तिमी पनि समावेश थियौ।
39हे वासव, मैले नै जल धारण गरेर फेरि त्यसलाई वर्षाका रूपमा बर्साउँथेँ! मैले नै तीन लोकलाई प्रकाश र ताप दिन्थेँ।
40मैले नै रक्षा गर्दथेँ र मैले नै नाश गर्दथेँ। मैले नै दिन्थेँ र मैले नै लिन्थेँ। मैले नै बाँध्दथेँ र मैले नै बन्धन फुकाउँथेँ। सम्पूर्ण लोकमा म नै एकमात्र शक्तिशाली स्वामी थिएँ।
41हे देवराज, त्यो सर्वोपरि सत्ता जो मसँग थियो, अब गइसक्यो। अब ममाथि कालका शक्तिले आक्रमण गरेका छन्। त्यसैले ती वस्तु अब ममा प्रकाशित देखिँदैनन्।
42न म कर्ता हुँ, न तिमी कर्ता हौ। हे शचीका पति, अरू कोही पनि कर्ता होइन। हे शक्र, कालले नै सम्पूर्ण वस्तुको रक्षा गर्दछ अथवा तिनको नाश गर्दछ।
43वेदका ज्ञाताहरू भन्दछन् कि काल नै ब्रह्म हो। पक्ष र महिना त्यसका शरीर हुन्। त्यो शरीर दिन र रातरूपी वस्त्रले ढाकिएको छ। ऋतुहरू त्यसका इन्द्रिय हुन्। वर्ष त्यसको मुख हो।
44कोही मानिसले आफ्नो श्रेष्ठ बुद्धिका कारण भन्दछन् कि सम्पूर्ण विश्वलाई नै ब्रह्म मान्नुपर्दछ। तर वेदले यो उपदेश दिन्छन् कि आत्मालाई ढाक्ने पाँच कोशलाई नै ब्रह्म जान्नुपर्दछ।
45ब्रह्म गहिरो समुद्रझैँ गम्भीर र अगम्य छ। भनिन्छ कि त्यसको न आदि छ न अन्त्य, र त्यो अविनाशी तथा नाशवान् — दुवै हो।
46यद्यपि त्यो स्वभावले गुणरहित छ, तथापि त्यो सम्पूर्ण विद्यमान वस्तुमा प्रवेश गर्दछ र यसरी गुणले ढाकिन्छ। जुन पुरुषले सत्य जान्दछन्, तिनीहरू ब्रह्मलाई नित्य मान्दछन्।
47अज्ञानको शक्तिले ब्रह्मले त्यस चित् अथवा आत्मालाई, जो अभौतिक चेतन तत्त्व हो, भौतिकताको धर्मले ढाकिदिन्छ। तर भौतिकता आत्माको यथार्थ धर्म होइन।
48कालको रूपमा ब्रह्म नै सम्पूर्ण प्राणीको आश्रय हो। त्यस काललाई नाघेर तिमी कहाँ जान सक्छौ? वास्तवमा काल अथवा ब्रह्मबाट न भागेर बच्न सकिन्छ न उभिएर।
49पाँचै इन्द्रियले ब्रह्मलाई जान्न सक्दैनन्। कसैले भनेका छन् कि ब्रह्म अग्नि हो; कसैले कि त्यो प्रजापति हो; कसैले कि त्यो ऋतुहरू हुन्; कसैले कि त्यो महिना हो; कसैले कि त्यो पक्ष हो; कसैले कि त्यो दिनहरू हुन्; कसैले कि त्यो घडीहरू हुन्; कसैले कि त्यो बिहान हो; कसैले कि त्यो मध्याह्न हो; कसैले कि त्यो साँझ हो; र कसैले कि त्यो क्षण हो। यसरी भिन्न-भिन्न मानिसले त्यस एउटैका विषयमा भिन्न-भिन्न कुरा भन्दछन्। जान कि त्यो शाश्वत काल हो, जसको वशमा सम्पूर्ण वस्तु विद्यमान छन्।
50हे वासव, हजारौँ इन्द्र बितिसकेका छन्, जसमध्ये प्रत्येक महान् बल र पराक्रमले सम्पन्न थिए। यसै गरी, हे शचीका स्वामी, तिमीले पनि बित्नुपर्नेछ।
51हे शक्र, सर्वशक्तिमान् कालले तिम्रो पनि नाश गर्नेछ — तिम्रो, जो बढ्दो बलले सम्पन्न छौ र जो देवताहरूका प्रधान हौ — जब तिम्रो घडी आउनेछ।
52कालले सम्पूर्ण वस्तु हरण गरेर लैजान्छ। त्यसैले, हे इन्द्र, गफ नहाँक! काललाई न तिमी शान्त पार्न सक्छौ, न म, न ती जो हामीभन्दा पहिले बितिसकेका छन्।
53यो राजलक्ष्मी, जसलाई तिमीले प्राप्त गरेका छौ र जसलाई तिमी अनुपम मान्दछौ, पहिले मसँग थिइन्। उनी असार र अनित्य छिन्। उनी एउटै ठाउँमा धेरै बेर बस्दिनन्।
54वास्तवमा उनी तिमीभन्दा पहिले हजारौँ इन्द्रकहाँ बसिसकेकी छिन्, जो सबै फेरि तिमीभन्दा धेरै श्रेष्ठ थिए! चञ्चल स्वभावकी उनी मलाई छोडेर अब तिमीकहाँ आएकी छिन्, हे देवराज।
55हे शक्र, फेरि गफ नहाँक! तिमी शान्त हुनुपर्दछ! तिमीलाई अभिमानले भरिएको थाहा पाएर उनले धेरै चाँडै तिमीलाई छाड्नेछिन्।"