English
1The Sankhya System, the Pancharatra Scriptures, and the Aranyaka-Vedas—these different systems of knowledge or religion,-0 twice-born Rishi, are current in the world.
2Do all these systems preach the same course of duties, or are the courses of duties preached by them, O ascetic, different from one another? Accosted by me, do you describe to me on Renunciation in due order!
3Vaishampayana said I bow to that great Rishi who is the remover of Darkness, and whom Satyavati bore to Parashara in the midst of an island, who is endued with great knowledge and great liberality of soul.
4The learned say that he is the origin of the Grandfather Brahman; that he is the sixth form of Narayana; that he is the foremost of Rishis; that he is endued with the power of Yoga; that as the only son of his parents he is an incarnate part of Narayana; and that, born under extraordinary circumstances on an Island, he is the undecaying receptacle of the Vedas.
5In the Krita age, Narayana, of great power and might energy, created him as his son. Verily, the great Vyasa is unborn and ancient and is the undecaying receptacle of the Vedas.
6Janamejaya said, O best of twice-born ones, it was you who said before this that the Rishi Vashishtha had a son named Shakti and that Shakti had a son named Parashara, and that Parashara begot a son named the Island-born Krishna gifted with great ascetic merit.
7You tell me again that Vyasa is the son of Narayana. I ask was it in some former birth that Vyasa of great energy had originated from Narayana? O you of great intelligence, do tell me of that birth of Vyasa from Narayana!
8Desirous of understanding the meaning of the Shrutis, my preceptor, that sea of penances, who is greatly devoted to the observance of all scriptural duties and the acquisition of knowledge, lived for sometime in a particular region of the Himavat mountains.
9Gifted with great intelligence, he became fatigued with his penances on account of the great strain on his energies made by the composition of the Mahabharata. At that time, Sumanta and Jaimini and Paila of firm vows and myself as the fourth, and Shuka his own son, were his disciples. All of us, O king, seeing the fatigfue of our preceptor, waited dutifully upon him, engaged in doing all that was necessary for removing that fatigue of his.
10Surrounded by these disciples of his, Vyasa shone on the breast of the Himavat mountains like the Lord of all the goblins, viz., Mahadeva, in the midst of those ghostly attendants of his.
11Having recapitulated the Vedas with all their branches as also the meanings of all the Verses in the Mahabharata, one day, with rapt attention, all of us approached our preceptor who, having mastered his senses, was at time engaged in thought.
12Availing ourselves of an interval in the conversation, we asked that foremost of twiceborn ones to explain to us the meanings of the Vedas and of the Verses in the Mahabharata and describe to us the events as well of his own birth from Narayana.
13Conversant as he was with all subjects of enquiry, he at first described to us the interpretations of the Shrutis and the Mahabharata, and then began to narrate to us the following events regarding his birth from Narayana.
14Vyasa said Listen, ye disciples to this foremost of narratives, to this best of histories that concerns the birth of a Rishi. Belonging to the Krita age, this discourse has become known to me through my penances, ye twice-born ones.
15On the occasion of the seventh creation, viz., that which was due to the primeval Lotus, Narayana, gifted, with the austerest penances, getting over both good and evil, and possessed of peerless splendour, at first created Brahman, from his navel. After Brahman had come into being, Narayana addressed him, saying,
16You have originated from my navel. Gifted with power of creation, do you begin to create diverse kinds of creatures, rational and irrational.
17Thus addressed by his Creator, Brahman, with mind stricken with anxiety, felt the difficulty of his task and became reluctant to do what he was ordered to do. Bowing his head to the boon-giving and illustrious Hari, the Lord of the universe, Brahman said these words to him,
18I bow to you, O Lord of the gods, but I ask what power have I to create various creatures? I have no wisdom. Do you ordain what should be ordained in view of this.
19Thus addressed by Brahman, the Lord of the universe, viz., Narayana, disappeared there and then from Brahman's view, the foremost of all being gifted with intelligence, viz., the Supreme Lord, then thought of Intelligence.
20Possessed of form that resembled immediately appeared before the powerful Hari. Himself above all Yoga, Narayana then, with Yoga, applied the goddess of Intelligence properly.
21The illustrious and powerful and immutable Hari, addressed the goddess of Intelligence who was gifted with activity and goodness and all the power of Yoga, said to her these words-
22For the accomplishment of the work of creating all the words do you enter into Brahman!-Ordered thus by the Supreme Lord, Intelligence immediately entered Brahman.
23When Hari saw that Brahman had become united with Intelligence, He once addressed him, saying,-Do you now create various creatures.
24Replying to Narayana by uttering the word— Yes,-Brahman reverently accepted the order of his progenitor. Narayana then disappeared from Brahman's view, and in a more moment repaired to his own place known by the name of Light or Effulgence. Coming back to His own disposition, Hari resolved Himself into His one universal nature.
25After the work of Creation, however, had been done by Brahman, another thought arose in the mind of Narayana. Indeed,. He thought thus,-Brahman, otherwise called Parameshthi, has created all these creatures, consisting of Daityas and Danavas and Gandharvas and Rakshasas. The helpless Earth has become loaded with the weight of creatures.
26Many among the Daityas and Danavas and Rakshsas on Earth will become gifted with great strength. Possessed of penances, they will at various times succeed in acquiring many excellent boons.
27Elated with pride and power on account of those boons they will succeed in acquiring, they will oppress and afflict the gods and the Rishis endued with ascetic power.
28It is, therefore, proper that I should now and then lighten the burden of the Earth, by assuming various forms one after another as occasion would require.
29I shall perform this task by punishing the wicked and supporting the righteous. The Earth, which is the embodiment of Truth, will succeed in bearing her burden of creatures.
30Assuming the form of a powerful snake I myself have to uphold the Earth in empty space. Supported by me thus, she will support the entire universe of creatures mobile and immobile. Incarnated on the Earth, therefore, in different forms, I shall have to save her at such time from danger.
31Having thought thus, the illustrious killer of Madhu created various forms in his mind in which to appear from time to time for performing the proposed task.
32Assuming the form of a Boar, of a Manlion, of a Dwarf, and of human beings, I shall suppress or kill such enemies of the gods as will become wicked and ungovernable.
33After this, the Prime Creator of the universe once more uttered the syllable BHO, causing the atmosphere to resound with it. From this syllable of speech arose a Rishi named Sarasvat.
34The son, thus born of the Speech of Narayana, also passed by the name of Apantara-tamas. Endued with great power, he was fully conversant with the past, the present, and the future. Firm in the observance of vows, he was truthful in speech.
35To that Rishi who, after birth, had bowed his head to Narayana, the latter, who was the original Creator of all the gods and possessed of immutable nature, said those words-You should bestow your attention on the distribution of the Vedas, O foremost of all persons gifted with intelligence.
36Do you, therefore, O ascetic, do what I command you!-In obedience to this command of the Supreme Lord from whose Speech the Rishi Apantaratamas came into being, the latter, in that Kalpa which is named from the Self-born Manu, distributed and arranged the Vedas.
37For that act of the Rishi, the illustrious Hari became pleased with him, as also for his wellperformed penances, his and observances, and his control of the senses or passions.
38Addressing him, Narayana said,-At each cycle of Manu, O son, you will act thus about the Vedas. You shall on account of this act of yours, be immutable, O twice-born one, and incapable of being excellent by any one.
39When the Kali age will set in, certain princes of Bharata's line, named Kauravas, will take their birth from you. They will be celebrated over Earth as great princes ruling over powerful kingdoms.
40Born of you, dissension's will break out among them for their destruction at one another's hands during your absence, O foremost of twice-born ones.
41In that age also, gifted with austere penances, you will divide the Vedas into various classes. Indeed, in that dark age, your complexion will become dark.
42You will made various kinds of duties of flow and various kinds of knowledge also. Although gifted with austere penances, yet you shall never be able to free yourself from desire and attachment to the world.
43Your son, however, will be freed from every attachment like the Supreme Soul, through the favour of Mahadeva. It will not be otherwise.
44He whom learned Brahmanas call the mindbegotten son of the Grandfather, viz., Vashishtha gifted with great intelligence and like an ocean of penances, and whose splendour excells that of the Sun himself, will be the progenitor of a family in which a great Rishi of the name of Parashara, endued with mighty energy and prowess, will take his birth. That foremost of persons, that ocean of Vedas, that habitation of penances, will become your father. You shall take your birth as the son of a maiden living in the house of her father, through an act of sexual union with the great Rishi Parashara.
45You will entertain no doubts about the meanings of things past, present, and future. Gifted with penances and instructed by me, you will see the incidents of a thousands and thousands of ages long past away. You will see through thousands and thousands of ages also in the future.
46You shall in that birth, see me, O ascetic,—me who am without birth and death,-incarnated on Earth armed with the discus. All this will happen to you, O ascetic, through the merit that you will acquire for your continued devotion to me. These words of mine will never be otherwise.
47You shall be one of the foremost of creatures. Great shall be your fame. The Sun's son Shani (Saturn) will in a future cycle, take birth as the great Manu of that period.
48During that period, O son, you shall, as regards merits, be superior to even the Manus of the several periods. Forsooth, you will be so through my favour.
49Whatever exists in the world is the result of my exertion. The thoughts of others may not tally with their deeds. As regards myself, however, I always ordain what I think, without the least obstacles.
50Having said these words to the Rishi Apantaratamas, otherwise called by the name of Sarasvat, the Supreme Lord sent him away, saying to him,-Go!-I am he that was born as Apantaratamas through the behest of Hari. Once more have I taken birth as the celebrated Krishna-Dvaipayana, a delighter of the race of Vashishtha.
51I have thus told, you my dear disciples, the circumstances of my own pristine birth which was due to the favour of Narayana in so much that I was a very part of Narayana himself.
52You foremost of intelligent persons, I practised, in days of yore, the austerest penances, with the help of the highest abstraction of the mind.
53You sons, actuated by my great love for yourselves who are devoted to me with reverence, I have told you everything about what you wished to know from me. viz., my first birth in days gone by and that other birth subsequent to it.
54Vaishampayana said I have thus described to you, O king, the circumstances about the former birth of our revered preceptor, viz., Vyasa of unsullied mind, as asked by you! Listen to me once again!
55There are various kinds of religion, O royal sage, who go by various names such as Sankhya, Yoga, the Panch-ratra, Vedas, and Pashupati.
56The promulgator of the Sankhya religion is said to be the great Rishi Kapila. The primeval Hiranyagarbha, and none else, is the promulgator of the Yoga system.
57The Rishi Apantaratamas is said to be the preceptor of the Vedas, some call that Rishi by the name of Prachina-garbha.
58The religion known by the name of Pashupata was promulgated by the Lord of Uma, that lord of all creatures, viz., the cheerful Shiva, otherwise known by the name of Shreekantha, the son of Brahman.
59The illustrious Narayana is himself the promulgator of the religion, contained in the Pancharatra Scriptures. In all these religions, O foremost of kings, it is seen that the powerful Narayana is the one sole object of exposition. According to the scriptures of these religions and the extent of knowledge they contain, Narayana is the one sole object of adoration they preach. Those persons whose vision, O king, blinded by darkness, cannot understand that Narayana is the Supreme Soul pervading the entire universe.
60Those wise persons who are the authors of the scriptures say that Narayana, who is a Rishi, is the one object of respectful adoration in the universe, I say that there is no other being like Him.
61The Supreme God, called by the name of Hari, lives in the hearts of those who have are are succeeded in removing all doubts. Madhava never lives in the hearts of those who are under the sway of doubt and who would dispute away everything with the help of false logic.
62They who conversant with the Pancharatra Scriptures, who are duly observant of the duties laid down therein, and who are whole-mindedly devoted to Narayana, succeed in entering into Narayana.
63The Sankhya and the Yoga Systems are eternal. All the Vedas, again, O king, are eternal. The Rishis, in all these systems or religion, have said that this universe existing from ancient times is Narayana's self.
64You should know that whatever acts, good or bad, laid down in the Vedas and occurring in heaven and Earth, the sky between, and the waters, are all made by that ancient Rishi Narayana.
Hindi
1सांख्यपद्धति, पाञ्चरात्र शास्त्र तथा आरण्यकवेद — हे द्विज ऋषि, ज्ञान अथवा धर्म की ये भिन्न-भिन्न पद्धतियाँ संसार में प्रचलित हैं।
2क्या ये सब पद्धतियाँ एक ही कर्तव्यमार्ग का उपदेश करती हैं, अथवा हे तपस्वी, इनके द्वारा उपदिष्ट कर्तव्यमार्ग एक-दूसरे से भिन्न हैं? मेरे पूछने पर आप मुझे संन्यास का यथाक्रम वर्णन कीजिए!
3वैशम्पायन ने कहा — उन महर्षि को मैं प्रणाम करता हूँ जो अन्धकार के नाशक हैं, जिन्हें सत्यवती ने एक द्वीप के मध्य में पराशर से जन्म दिया, और जो महान् ज्ञान तथा महान् उदार आत्मा से सम्पन्न हैं।
4विद्वान् कहते हैं कि वे पितामह ब्रह्मा के मूल हैं; कि वे नारायण के छठे स्वरूप हैं; कि वे ऋषिश्रेष्ठ हैं; कि वे योग की शक्ति से सम्पन्न हैं; कि अपने माता-पिता के एकमात्र पुत्र होने के नाते वे नारायण के अवतीर्ण अंश हैं; और कि एक द्वीप पर असाधारण परिस्थितियों में जन्म लेकर वे वेदों के अक्षय आधार हैं।
5सत्ययुग में महान् शक्ति तथा महान् तेज वाले नारायण ने उन्हें अपने पुत्र के रूप में सृजा। निश्चय ही महान् व्यास अजन्मा तथा प्राचीन हैं और वेदों के अक्षय आधार हैं।
6जनमेजय ने कहा — हे द्विजश्रेष्ठ, आपने ही इससे पहले कहा था कि ऋषि वसिष्ठ का शक्ति नामक एक पुत्र था और शक्ति का पराशर नामक एक पुत्र था, और पराशर ने महान् तपस्या से सम्पन्न द्वीपजन्मा कृष्ण नामक एक पुत्र उत्पन्न किया।
7अब आप मुझसे फिर कहते हैं कि व्यास नारायण के पुत्र हैं। मैं पूछता हूँ — क्या किसी पूर्वजन्म में महान् तेज वाले व्यास नारायण से उत्पन्न हुए थे? हे महाबुद्धिमान्, नारायण से व्यास के उस जन्म के विषय में मुझे बताइए!
8श्रुतियों का अर्थ समझने की इच्छा से मेरे गुरु, तपस्या के वे सागर, जो समस्त शास्त्रीय कर्तव्यों के पालन तथा ज्ञान की प्राप्ति में अत्यन्त निष्ठावान् हैं, कुछ समय हिमवान् पर्वत के एक विशेष प्रदेश में रहे।
9महान् बुद्धि से सम्पन्न वे महाभारत की रचना से अपनी शक्तियों पर पड़े महान् दबाव के कारण अपनी तपस्या से थक गए। उस समय सुमन्तु, जैमिनि, दृढ़व्रत पैल तथा चौथे मैं, और उनके अपने पुत्र शुक — ये उनके शिष्य थे। हे राजन्, हम सब अपने गुरु की थकान देखकर उनकी सेवा में कर्तव्यपूर्वक लगे रहे, और उनकी वह थकान दूर करने के लिए जो आवश्यक था वह सब करते रहे।
10अपने इन शिष्यों से घिरे व्यास हिमवान् पर्वत के वक्ष पर ऐसे शोभित हुए जैसे समस्त भूतों के स्वामी — अर्थात् महादेव — अपने उन भूतगणों के बीच शोभित होते हैं।
11समस्त शाखाओं सहित वेदों का तथा महाभारत के समस्त श्लोकों के अर्थों का पुनरावर्तन करके एक दिन हम सब पूर्ण एकाग्रता से अपने गुरु के पास पहुँचे, जो अपनी इन्द्रियों पर विजय पाकर उस समय चिन्तन में लगे थे।
12वार्तालाप के एक अवकाश का लाभ उठाकर हमने उन द्विजश्रेष्ठ से प्रार्थना की कि वे हमें वेदों तथा महाभारत के श्लोकों के अर्थ समझाएँ और नारायण से हुए अपने जन्म की घटनाएँ भी हमें सुनाएँ।
13जिज्ञासा के समस्त विषयों में पारंगत होने के कारण उन्होंने पहले हमें श्रुतियों तथा महाभारत की व्याख्याएँ बताईं, और तब नारायण से हुए अपने जन्म के विषय में निम्नलिखित घटनाएँ सुनाना आरम्भ किया।
14व्यास ने कहा — हे शिष्यो, कथाओं में श्रेष्ठ यह कथा सुनो, इतिहासों में उत्तम यह इतिहास सुनो जो एक ऋषि के जन्म से सम्बद्ध है। हे द्विजो, सत्ययुग से सम्बद्ध यह प्रवचन मुझे मेरी तपस्या के द्वारा ज्ञात हुआ है।
15सातवीं सृष्टि के अवसर पर — अर्थात् वह सृष्टि जो आदि कमल के कारण हुई — कठोरतम तपस्या से सम्पन्न, शुभ तथा अशुभ दोनों से परे, तथा अनुपम तेज वाले नारायण ने पहले अपनी नाभि से ब्रह्मा को सृजा। ब्रह्मा के उत्पन्न हो जाने पर नारायण ने उन्हें सम्बोधित करके कहा —
16"तुम मेरी नाभि से उत्पन्न हुए हो। सृष्टि की शक्ति से सम्पन्न होकर तुम विविध प्रकार के प्राणियों की — बुद्धिसम्पन्न तथा बुद्धिरहित — सृष्टि आरम्भ करो।"
17अपने स्रष्टा द्वारा इस प्रकार सम्बोधित होकर ब्रह्मा ने चिन्ता से व्याकुल मन से अपने कार्य की कठिनाई का अनुभव किया और जो आदेश उन्हें दिया गया था उसे करने में अनिच्छुक हो गए। वरदाता तथा यशस्वी हरि, ब्रह्माण्ड के स्वामी को शीश झुकाकर ब्रह्मा ने उनसे ये वचन कहे —
18"हे देवेश, मैं आपको प्रणाम करता हूँ, किन्तु मैं पूछता हूँ कि विविध प्राणियों की सृष्टि करने की मुझमें क्या शक्ति है? मुझमें प्रज्ञा नहीं है। यह देखते हुए जो विधान होना चाहिए वह आप ही करें।"
19ब्रह्मा द्वारा इस प्रकार सम्बोधित होकर ब्रह्माण्ड के स्वामी — अर्थात् नारायण — वहीं तत्काल ब्रह्मा की दृष्टि से अन्तर्धान हो गए, और बुद्धिसम्पन्न समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ वे परम प्रभु तब बुद्धि का विचार करने लगे।
20उसी के अनुरूप रूप वाली (बुद्धि की देवी) तत्काल शक्तिशाली हरि के सम्मुख प्रकट हो गईं। स्वयं समस्त योग से परे नारायण ने तब योग के द्वारा बुद्धि की देवी को विधिपूर्वक नियोजित किया।
21यशस्वी, शक्तिशाली तथा अविनाशी हरि ने बुद्धि की देवी को, जो क्रियाशीलता, सत्त्व तथा योग की समस्त शक्ति से सम्पन्न थीं, सम्बोधित करके उनसे ये वचन कहे —
22"समस्त लोकों की सृष्टि का कार्य पूरा करने के लिए तुम ब्रह्मा में प्रवेश करो!" — परम प्रभु द्वारा इस प्रकार आदेश पाकर बुद्धि तत्काल ब्रह्मा में प्रवेश कर गईं।
23जब हरि ने देखा कि ब्रह्मा बुद्धि से युक्त हो गए हैं, तब उन्होंने उन्हें फिर सम्बोधित करके कहा — "अब तुम विविध प्राणियों की सृष्टि करो।"
24"जो आज्ञा" — यह शब्द कहकर नारायण को उत्तर देते हुए ब्रह्मा ने आदरपूर्वक अपने जनक का आदेश स्वीकार किया। तब नारायण ब्रह्मा की दृष्टि से अन्तर्धान हो गए, और एक क्षण में ही अपने उस धाम को चले गए जो ज्योति अथवा तेज नाम से जाना जाता है। अपने ही स्वभाव में लौटकर हरि अपने एक ही सार्वभौम स्वरूप में विलीन हो गए।
25किन्तु ब्रह्मा द्वारा सृष्टि का कार्य सम्पन्न हो जाने के पश्चात् नारायण के मन में एक और विचार उठा। निश्चय ही उन्होंने ऐसा सोचा — "ब्रह्मा ने, जिन्हें परमेष्ठी भी कहते हैं, दैत्यों, दानवों, गन्धर्वों तथा राक्षसों से युक्त इन समस्त प्राणियों की सृष्टि की है। असहाय पृथ्वी प्राणियों के भार से लद गई है।"
26"पृथ्वी पर दैत्यों, दानवों तथा राक्षसों में से अनेक महान् बल से सम्पन्न होंगे। तपस्या से सम्पन्न होकर वे विविध समयों पर अनेक उत्तम वर प्राप्त करने में सफल होंगे।"
27"जो वर वे प्राप्त करने में सफल होंगे, उनके कारण गर्व तथा शक्ति से उन्मत्त होकर वे देवताओं तथा तपःशक्ति से सम्पन्न ऋषियों को पीड़ित तथा सन्तप्त करेंगे।"
28"इसलिए यह उचित है कि मैं समय-समय पर, जैसा अवसर अपेक्षित करे, एक के बाद एक विविध रूप धारण करके पृथ्वी का भार हल्का करूँ।"
29"मैं यह कार्य दुष्टों को दण्ड देकर तथा धर्मात्माओं का सहारा बनकर सम्पन्न करूँगा। पृथ्वी, जो सत्य की मूर्ति है, अपना प्राणियों का भार वहन करने में सफल होगी।"
30"एक शक्तिशाली सर्प का रूप धारण करके मुझे स्वयं शून्य आकाश में पृथ्वी को धारण करना होगा। मुझसे इस प्रकार सहारा पाकर वे चर तथा अचर प्राणियों के सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड को धारण करेंगी। इसलिए भिन्न-भिन्न रूपों में पृथ्वी पर अवतीर्ण होकर मुझे ऐसे समय उन्हें संकट से बचाना होगा।"
31ऐसा विचार करके यशस्वी मधुसूदन ने अपने मन में विविध रूपों की रचना की, जिनमें वे प्रस्तावित कार्य सम्पन्न करने के लिए समय-समय पर प्रकट हों।
32"वराह, नरसिंह, वामन तथा मनुष्यों का रूप धारण करके मैं देवताओं के उन शत्रुओं का दमन अथवा वध करूँगा जो दुष्ट तथा अनियन्त्रित हो जाएँगे।"
33इसके पश्चात् ब्रह्माण्ड के आदि स्रष्टा ने एक बार फिर 'भो' अक्षर का उच्चारण किया, जिससे वातावरण उससे गूँज उठा। वाणी के इस अक्षर से सारस्वत नामक एक ऋषि उत्पन्न हुए।
34नारायण की वाणी से इस प्रकार जन्मे उस पुत्र को अपान्तरतमस् नाम से भी पुकारा गया। महान् शक्ति से सम्पन्न वे भूत, वर्तमान तथा भविष्य के पूर्ण ज्ञाता थे। व्रतपालन में दृढ़ वे वाणी में सत्यनिष्ठ थे।
35जन्म लेने के पश्चात् जिन ऋषि ने नारायण को शीश झुकाया, उनसे समस्त देवताओं के आदि स्रष्टा तथा अविकारी स्वभाव वाले नारायण ने ये वचन कहे — "हे बुद्धिसम्पन्न पुरुषों में श्रेष्ठ, तुम वेदों के विभाजन पर अपना ध्यान लगाओ।"
36"इसलिए हे तपस्वी, जो मैं तुम्हें आदेश देता हूँ वह करो!" — परम प्रभु की, जिनकी वाणी से ऋषि अपान्तरतमस् उत्पन्न हुए थे, इस आज्ञा का पालन करते हुए उन्होंने उस कल्प में, जो स्वयम्भू मनु के नाम से जाना जाता है, वेदों का विभाजन तथा व्यवस्थापन किया।
37ऋषि के उस कर्म से, तथा उनकी भलीभाँति सम्पन्न तपस्याओं, उनके व्रतों तथा अनुष्ठानों, और उनके इन्द्रिय अथवा वासना के संयम से भी, यशस्वी हरि उनसे प्रसन्न हुए।
38उन्हें सम्बोधित करके नारायण ने कहा — "हे पुत्र, प्रत्येक मन्वन्तर में तुम वेदों के विषय में ऐसा ही करोगे। हे द्विज, तुम्हारे इस कर्म के कारण तुम अविनाशी होगे और किसी के द्वारा भी परास्त किए जाने में अशक्य होगे।"
39"जब कलियुग आएगा, तब भरतवंश के कौरव नामक कुछ राजकुमार तुमसे जन्म लेंगे। वे शक्तिशाली राज्यों पर शासन करने वाले महान् राजकुमारों के रूप में पृथ्वी पर प्रसिद्ध होंगे।"
40"हे द्विजश्रेष्ठ, तुमसे जन्मे उन लोगों में तुम्हारी अनुपस्थिति में एक-दूसरे के हाथों उनके विनाश के लिए फूट फूट पड़ेगी।"
41"उस युग में भी, कठोर तपस्या से सम्पन्न होकर, तुम वेदों को विविध वर्गों में विभाजित करोगे। निश्चय ही उस अन्धकारमय युग में तुम्हारा वर्ण श्याम हो जाएगा।"
42"तुम विविध प्रकार के कर्तव्यों तथा विविध प्रकार के ज्ञान को भी प्रवाहित करोगे। यद्यपि कठोर तपस्या से सम्पन्न होगे, तथापि तुम अपने को कामना तथा संसार की आसक्ति से कभी मुक्त नहीं कर सकोगे।"
43"किन्तु तुम्हारा पुत्र महादेव की कृपा से परमात्मा के समान समस्त आसक्ति से मुक्त होगा। यह अन्यथा नहीं होगा।"
44"जिन्हें विद्वान् ब्राह्मण पितामह का मानसपुत्र कहते हैं — अर्थात् महान् बुद्धि से सम्पन्न तथा तपस्या के सागर के समान वसिष्ठ, जिनका तेज स्वयं सूर्य के तेज से भी बढ़कर है — वे एक ऐसे कुल के प्रवर्तक होंगे जिसमें पराशर नामक एक महान् ऋषि, प्रबल तेज तथा पराक्रम से सम्पन्न, जन्म लेंगे। वे पुरुषश्रेष्ठ, वे वेदों के सागर, वे तपस्या के धाम, तुम्हारे पिता होंगे। तुम महर्षि पराशर के साथ समागम से अपने पिता के घर में रहने वाली एक कन्या के पुत्र के रूप में जन्म लोगे।"
45"तुम्हें भूत, वर्तमान तथा भविष्य की वस्तुओं के अर्थ के विषय में कोई सन्देह नहीं रहेगा। तपस्या से सम्पन्न होकर तथा मेरे द्वारा शिक्षित होकर तुम बीत चुके सहस्रों-सहस्रों युगों की घटनाएँ देखोगे। तुम भविष्य के भी सहस्रों-सहस्रों युगों को पार देखोगे।"
46"हे तपस्वी, उस जन्म में तुम मुझे देखोगे — मुझे, जो जन्म तथा मृत्यु से रहित हूँ — चक्र धारण किए पृथ्वी पर अवतीर्ण। हे तपस्वी, यह सब तुम्हें उस पुण्य के कारण प्राप्त होगा जो तुम मेरे प्रति अपनी अटूट भक्ति से अर्जित करोगे। मेरे ये वचन कभी अन्यथा नहीं होंगे।"
47"तुम प्राणिश्रेष्ठों में एक होगे। तुम्हारा यश महान् होगा। सूर्य के पुत्र शनि किसी भावी चक्र में उस काल के महान् मनु के रूप में जन्म लेंगे।"
48"हे पुत्र, उस काल में तुम पुण्य की दृष्टि से उन विविध कालों के मनुओं से भी श्रेष्ठ होगे। निःसन्देह तुम मेरी कृपा से ऐसे होगे।"
49"संसार में जो कुछ विद्यमान है वह मेरे ही प्रयत्न का फल है। दूसरों के विचार उनके कर्मों से मेल नहीं खाते। किन्तु जहाँ तक मेरा प्रश्न है, मैं जो सोचता हूँ उसका विधान बिना किसी बाधा के सदा कर देता हूँ।"
50ऋषि अपान्तरतमस् को, जिन्हें सारस्वत नाम से भी पुकारा जाता है, ये वचन कहकर परम प्रभु ने "जाओ!" कहकर उन्हें विदा किया। मैं ही वह हूँ जो हरि की आज्ञा से अपान्तरतमस् के रूप में जन्मा। एक बार फिर मैंने वसिष्ठ के वंश को आनन्दित करने वाले प्रसिद्ध कृष्ण द्वैपायन के रूप में जन्म लिया है।
51हे मेरे प्रिय शिष्यो, इस प्रकार मैंने तुम्हें अपने उस आदि जन्म की परिस्थितियाँ बताईं, जो नारायण की कृपा से इस सीमा तक हुआ कि मैं स्वयं नारायण का ही एक अंश था।
52हे बुद्धिमान् पुरुषों में श्रेष्ठ, पूर्वकाल में मैंने मन की परम एकाग्रता की सहायता से कठोरतम तपस्या की।
53हे पुत्रो, तुम्हारे प्रति अपने महान् प्रेम से प्रेरित होकर, जो श्रद्धापूर्वक मेरे प्रति समर्पित हो, मैंने तुम्हें वह सब बता दिया है जो तुम मुझसे जानना चाहते थे — अर्थात् बीते हुए कालों में मेरा पहला जन्म तथा उसके पश्चात् का वह दूसरा जन्म।
54वैशम्पायन ने कहा — हे राजन्, इस प्रकार मैंने तुम्हारे पूछने पर तुम्हें हमारे पूज्य गुरु — अर्थात् निर्मल मन वाले व्यास — के पूर्वजन्म की परिस्थितियाँ बताईं! अब एक बार फिर मुझसे सुनो!
55हे राजर्षि, विविध प्रकार के धर्म हैं, जो सांख्य, योग, पाञ्चरात्र, वेद तथा पाशुपत जैसे विविध नामों से जाने जाते हैं।
56सांख्यधर्म के प्रवर्तक महर्षि कपिल कहे जाते हैं। आदि हिरण्यगर्भ, और कोई नहीं, योगपद्धति के प्रवर्तक हैं।
57ऋषि अपान्तरतमस् वेदों के आचार्य कहे जाते हैं; कुछ लोग उन ऋषि को प्राचीनगर्भ नाम से पुकारते हैं।
58पाशुपत नाम से जाना जाने वाला धर्म उमा के स्वामी ने प्रवर्तित किया, जो समस्त प्राणियों के स्वामी हैं — अर्थात् प्रसन्नचित्त शिव ने, जो ब्रह्मा के पुत्र श्रीकण्ठ नाम से भी जाने जाते हैं।
59पाञ्चरात्र शास्त्रों में निहित धर्म के प्रवर्तक स्वयं यशस्वी नारायण ही हैं। हे राजाश्रेष्ठ, इन समस्त धर्मों में यही देखा जाता है कि शक्तिशाली नारायण ही प्रतिपादन के एकमात्र विषय हैं। इन धर्मों के शास्त्रों तथा उनमें निहित ज्ञान की सीमा के अनुसार, नारायण ही आराधना के एकमात्र विषय हैं जिनका वे उपदेश करते हैं। हे राजन्, जिन पुरुषों की दृष्टि अन्धकार से अन्धी हो गई है वे यह नहीं समझ सकते कि नारायण ही सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड में व्याप्त परमात्मा हैं।
60जो बुद्धिमान् पुरुष शास्त्रों के रचयिता हैं वे कहते हैं कि नारायण, जो एक ऋषि हैं, ब्रह्माण्ड में आदरपूर्ण आराधना के एकमात्र विषय हैं। मैं कहता हूँ कि उनके समान और कोई प्राणी नहीं है।
61हरि नाम से पुकारे जाने वाले परमेश्वर उनके हृदयों में निवास करते हैं जो समस्त सन्देह दूर करने में सफल हुए हैं। माधव उनके हृदयों में कभी निवास नहीं करते जो सन्देह के वश में हैं और जो मिथ्या तर्क की सहायता से प्रत्येक वस्तु का खण्डन करते हैं।
62जो पाञ्चरात्र शास्त्रों के ज्ञाता हैं, जो उनमें निर्दिष्ट कर्तव्यों का विधिपूर्वक पालन करते हैं, और जो सम्पूर्ण मन से नारायण के प्रति समर्पित हैं, वे नारायण में प्रवेश करने में सफल होते हैं।
63सांख्य तथा योग पद्धतियाँ शाश्वत हैं। हे राजन्, समस्त वेद भी शाश्वत हैं। इन समस्त पद्धतियों अथवा धर्मों के ऋषियों ने कहा है कि प्राचीन काल से विद्यमान यह ब्रह्माण्ड नारायण का ही स्वरूप है।
64तुम्हें जानना चाहिए कि वेदों में निर्दिष्ट तथा स्वर्ग एवं पृथ्वी में, उनके बीच के आकाश में तथा जलों में घटित जो भी शुभ अथवा अशुभ कर्म हैं, वे सब उन्हीं प्राचीन ऋषि नारायण द्वारा किए गए हैं।
Nepali
1साङ्ख्यपद्धति, पाञ्चरात्र शास्त्र तथा आरण्यकवेद — हे द्विज ऋषि, ज्ञान अथवा धर्मका यी भिन्न-भिन्न पद्धति संसारमा प्रचलित छन्।
2के यी सबै पद्धतिले एउटै कर्तव्यमार्गको उपदेश गर्दछन्, अथवा हे तपस्वी, यिनीहरूद्वारा उपदिष्ट कर्तव्यमार्ग एक-अर्काभन्दा भिन्न छन्? मैले सोधेपछि तपाईंले मलाई सन्न्यासको यथाक्रम वर्णन गर्नुहोस्!
3वैशम्पायनले भने — ती महर्षिलाई म प्रणाम गर्दछु जो अन्धकारका नाशक हुन्, जसलाई सत्यवतीले एउटा द्वीपको बीचमा पराशरबाट जन्म दिइन्, र जो महान् ज्ञान तथा महान् उदार आत्माले सम्पन्न छन्।
4विद्वान्हरू भन्दछन् कि उनी पितामह ब्रह्माका मूल हुन्; कि उनी नारायणका छैटौँ स्वरूप हुन्; कि उनी ऋषिश्रेष्ठ हुन्; कि उनी योगको शक्तिले सम्पन्न छन्; कि आफ्ना माता-पिताका एकमात्र पुत्र भएका नाताले उनी नारायणका अवतीर्ण अंश हुन्; र कि एउटा द्वीपमा असाधारण परिस्थितिमा जन्म लिएर उनी वेदका अक्षय आधार हुन्।
5सत्ययुगमा महान् शक्ति तथा महान् तेज भएका नारायणले उनलाई आफ्ना पुत्रको रूपमा सिर्जना गरे। निश्चय नै महान् व्यास अजन्मा तथा प्राचीन हुन् र वेदका अक्षय आधार हुन्।
6जनमेजयले भने — हे द्विजश्रेष्ठ, तपाईंले नै यसभन्दा पहिले भन्नुभएको थियो कि ऋषि वसिष्ठका शक्ति नामक एक पुत्र थिए र शक्तिका पराशर नामक एक पुत्र थिए, र पराशरले महान् तपस्याले सम्पन्न द्वीपजन्मा कृष्ण नामक एक पुत्र उत्पन्न गरे।
7अब तपाईं मलाई फेरि भन्नुहुन्छ कि व्यास नारायणका पुत्र हुन्। म सोध्दछु — के कुनै पूर्वजन्ममा महान् तेज भएका व्यास नारायणबाट उत्पन्न भएका थिए? हे महाबुद्धिमान्, नारायणबाट व्यासको त्यस जन्मका विषयमा मलाई बताउनुहोस्!
8श्रुतिको अर्थ बुझ्ने इच्छाले मेरा गुरु, तपस्याका ती सागर, जो सम्पूर्ण शास्त्रीय कर्तव्यको पालन तथा ज्ञानको प्राप्तिमा अत्यन्त निष्ठावान् छन्, केही समय हिमवान् पर्वतको एउटा विशेष प्रदेशमा बसे।
9महान् बुद्धिले सम्पन्न उनी महाभारतको रचनाबाट आफ्ना शक्तिमाथि परेको महान् दबाबका कारण आफ्नो तपस्याले थाके। त्यस बेला सुमन्तु, जैमिनि, दृढव्रत पैल तथा चौथो म, र उनका आफ्नै पुत्र शुक — यी उनका शिष्य थिए। हे राजन्, हामी सबै आफ्ना गुरुको थकान देखेर उनको सेवामा कर्तव्यपूर्वक लागिरह्यौँ, र उनको त्यो थकान हटाउन जे आवश्यक थियो त्यो सबै गरिरह्यौँ।
10आफ्ना यी शिष्यहरूले घेरिएका व्यास हिमवान् पर्वतको वक्षमा यसरी शोभित भए जसरी सम्पूर्ण भूतका स्वामी — अर्थात् महादेव — आफ्ना ती भूतगणबीच शोभित हुन्छन्।
11सम्पूर्ण शाखासहित वेदको तथा महाभारतका सम्पूर्ण श्लोकका अर्थको पुनरावृत्ति गरेर एक दिन हामी सबै पूर्ण एकाग्रताले आफ्ना गुरुकहाँ पुग्यौँ, जो आफ्ना इन्द्रियमाथि विजय पाएर त्यस बेला चिन्तनमा लागेका थिए।
12वार्तालापको एउटा अवकाशको लाभ उठाएर हामीले ती द्विजश्रेष्ठसँग प्रार्थना गर्यौँ कि उनले हामीलाई वेद तथा महाभारतका श्लोकका अर्थ बुझाऊन् र नारायणबाट भएको आफ्नो जन्मका घटना पनि हामीलाई सुनाऊन्।
13जिज्ञासाका सम्पूर्ण विषयमा पारङ्गत भएका कारण उनले पहिले हामीलाई श्रुति तथा महाभारतका व्याख्या बताए, र तब नारायणबाट भएको आफ्नो जन्मका विषयमा निम्नलिखित घटना सुनाउन थाले।
14व्यासले भने — हे शिष्यहरू, कथाहरूमा श्रेष्ठ यो कथा सुन, इतिहासहरूमा उत्तम यो इतिहास सुन जो एउटा ऋषिको जन्मसँग सम्बद्ध छ। हे द्विजहरू, सत्ययुगसँग सम्बद्ध यो प्रवचन मलाई मेरो तपस्याद्वारा थाहा भएको हो।
15सातौँ सृष्टिको अवसरमा — अर्थात् त्यो सृष्टि जो आदि कमलका कारण भयो — कठोरतम तपस्याले सम्पन्न, शुभ तथा अशुभ दुवैभन्दा पर, तथा अनुपम तेज भएका नारायणले पहिले आफ्नो नाभिबाट ब्रह्मालाई सिर्जना गरे। ब्रह्मा उत्पन्न भएपछि नारायणले उनलाई सम्बोधन गरेर भने —
16"तिमी मेरो नाभिबाट उत्पन्न भएका हौ। सृष्टिको शक्तिले सम्पन्न भएर तिमी विविध प्रकारका प्राणीको — बुद्धिसम्पन्न तथा बुद्धिरहित — सृष्टि आरम्भ गर।"
17आफ्ना स्रष्टाद्वारा यसरी सम्बोधित भएर ब्रह्माले चिन्ताले व्याकुल मनले आफ्नो कार्यको कठिनाइको अनुभव गरे र जुन आदेश उनलाई दिइएको थियो त्यो गर्न अनिच्छुक भए। वरदाता तथा यशस्वी हरि, ब्रह्माण्डका स्वामीलाई शिर निहुराएर ब्रह्माले उनलाई यी वचन भने —
18"हे देवेश, म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु, तर म सोध्दछु कि विविध प्राणीको सृष्टि गर्ने ममा के शक्ति छ? ममा प्रज्ञा छैन। यो देख्दा जुन विधान हुनुपर्छ त्यो तपाईंले नै गर्नुहोस्।"
19ब्रह्माद्वारा यसरी सम्बोधित भएर ब्रह्माण्डका स्वामी — अर्थात् नारायण — त्यहीँ तत्काल ब्रह्माको दृष्टिबाट अन्तर्धान भए, र बुद्धिसम्पन्न सम्पूर्ण प्राणीमा श्रेष्ठ ती परम प्रभु तब बुद्धिको विचार गर्न थाले।
20त्यसै अनुरूप रूप भएकी (बुद्धिकी देवी) तत्काल शक्तिशाली हरिको सामु प्रकट भइन्। स्वयं सम्पूर्ण योगभन्दा पर नारायणले तब योगद्वारा बुद्धिकी देवीलाई विधिपूर्वक नियोजित गरे।
21यशस्वी, शक्तिशाली तथा अविनाशी हरिले बुद्धिकी देवीलाई, जो क्रियाशीलता, सत्त्व तथा योगको सम्पूर्ण शक्तिले सम्पन्न थिइन्, सम्बोधन गरेर उनलाई यी वचन भने —
22"सम्पूर्ण लोकको सृष्टिको कार्य पूरा गर्न तिमी ब्रह्मामा प्रवेश गर!" — परम प्रभुद्वारा यसरी आदेश पाएर बुद्धि तत्काल ब्रह्मामा प्रवेश गरिन्।
23जब हरिले देखे कि ब्रह्मा बुद्धिले युक्त भएका छन्, तब उनले उनलाई फेरि सम्बोधन गरेर भने — "अब तिमी विविध प्राणीको सृष्टि गर।"
24"जो आज्ञा" — यो शब्द भनेर नारायणलाई उत्तर दिँदै ब्रह्माले आदरपूर्वक आफ्ना जनकको आदेश स्वीकार गरे। तब नारायण ब्रह्माको दृष्टिबाट अन्तर्धान भए, र एक क्षणमै आफ्नो त्यस धामतिर गए जो ज्योति अथवा तेज नामले चिनिन्छ। आफ्नै स्वभावमा फर्केर हरि आफ्नो एउटै सार्वभौम स्वरूपमा विलीन भए।
25तर ब्रह्माद्वारा सृष्टिको कार्य सम्पन्न भएपछि नारायणको मनमा अर्को एउटा विचार उठ्यो। निश्चय नै उनले यस्तो सोचे — "ब्रह्माले, जसलाई परमेष्ठी पनि भनिन्छ, दैत्य, दानव, गन्धर्व तथा राक्षसले युक्त यी सम्पूर्ण प्राणीको सृष्टि गरेका छन्। असहाय पृथ्वी प्राणीहरूको भारले लादिएकी छिन्।"
26"पृथ्वीमा दैत्य, दानव तथा राक्षसमध्ये अनेक महान् बलले सम्पन्न हुनेछन्। तपस्याले सम्पन्न भएर तिनीहरूले विविध समयमा अनेक उत्तम वर प्राप्त गर्न सफल हुनेछन्।"
27"जुन वर तिनीहरूले प्राप्त गर्न सफल हुनेछन्, तिनका कारण गर्व तथा शक्तिले उन्मत्त भएर तिनीहरूले देवता तथा तपःशक्तिले सम्पन्न ऋषिहरूलाई पीडित तथा सन्तप्त पार्नेछन्।"
28"त्यसैले यो उचित छ कि म समय-समयमा, जस्तो अवसरले माग गर्छ, एकपछि अर्को विविध रूप धारण गरेर पृथ्वीको भार हलुका पारूँ।"
29"म यो कार्य दुष्टहरूलाई दण्ड दिएर तथा धर्मात्माहरूको सहारा बनेर सम्पन्न गर्नेछु। पृथ्वी, जो सत्यकी मूर्ति हुन्, आफ्नो प्राणीहरूको भार वहन गर्न सफल हुनेछिन्।"
30"एउटा शक्तिशाली सर्पको रूप धारण गरेर मैले स्वयं शून्य आकाशमा पृथ्वीलाई धारण गर्नुपर्नेछ। मबाट यसरी सहारा पाएर उनले चर तथा अचर प्राणीको सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई धारण गर्नेछिन्। त्यसैले भिन्न-भिन्न रूपमा पृथ्वीमा अवतीर्ण भएर मैले त्यस्तो बेला उनलाई सङ्कटबाट बचाउनुपर्नेछ।"
31यस्तो विचार गरेर यशस्वी मधुसूदनले आफ्नो मनमा विविध रूपको रचना गरे, जसमा उनी प्रस्तावित कार्य सम्पन्न गर्न समय-समयमा प्रकट होऊन्।
32"वराह, नरसिंह, वामन तथा मानिसहरूको रूप धारण गरेर म देवताहरूका ती शत्रुको दमन अथवा वध गर्नेछु जो दुष्ट तथा अनियन्त्रित हुनेछन्।"
33त्यसपछि ब्रह्माण्डका आदि स्रष्टाले एक पटक फेरि 'भो' अक्षरको उच्चारण गरे, जसबाट वातावरण त्यसैले गुन्जियो। वाणीको यस अक्षरबाट सारस्वत नामक एक ऋषि उत्पन्न भए।
34नारायणको वाणीबाट यसरी जन्मेका त्यस पुत्रलाई अपान्तरतमस् नामले पनि पुकारियो। महान् शक्तिले सम्पन्न उनी भूत, वर्तमान तथा भविष्यका पूर्ण ज्ञाता थिए। व्रतपालनमा दृढ उनी वाणीमा सत्यनिष्ठ थिए।
35जन्म लिएपछि जुन ऋषिले नारायणलाई शिर निहुराए, उनलाई सम्पूर्ण देवताका आदि स्रष्टा तथा अविकारी स्वभाव भएका नारायणले यी वचन भने — "हे बुद्धिसम्पन्न पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, तिमी वेदको विभाजनमा आफ्नो ध्यान लगाऊ।"
36"त्यसैले हे तपस्वी, जो म तिमीलाई आदेश दिन्छु त्यो गर!" — परम प्रभुको, जसको वाणीबाट ऋषि अपान्तरतमस् उत्पन्न भएका थिए, यस आज्ञाको पालन गर्दै उनले त्यस कल्पमा, जो स्वयम्भू मनुको नामले चिनिन्छ, वेदको विभाजन तथा व्यवस्थापन गरे।
37ऋषिको त्यस कर्मबाट, तथा उनका राम्ररी सम्पन्न तपस्या, उनका व्रत तथा अनुष्ठान, र उनको इन्द्रिय अथवा वासनाको संयमबाट पनि, यशस्वी हरि उनीसँग प्रसन्न भए।
38उनलाई सम्बोधन गरेर नारायणले भने — "हे पुत्र, प्रत्येक मन्वन्तरमा तिमीले वेदका विषयमा यस्तै गर्नेछौ। हे द्विज, तिम्रो यस कर्मका कारण तिमी अविनाशी हुनेछौ र कसैद्वारा पनि पराजित हुन असम्भव हुनेछौ।"
39"जब कलियुग आउनेछ, तब भरतवंशका कौरव नामक केही राजकुमार तिमीबाट जन्म लिनेछन्। तिनीहरू शक्तिशाली राज्यमाथि शासन गर्ने महान् राजकुमारका रूपमा पृथ्वीमा प्रसिद्ध हुनेछन्।"
40"हे द्विजश्रेष्ठ, तिमीबाट जन्मेका ती मानिसहरूमा तिम्रो अनुपस्थितिमा एक-अर्काका हातबाट तिनीहरूको विनाशका लागि फुट फैलिनेछ।"
41"त्यस युगमा पनि, कठोर तपस्याले सम्पन्न भएर, तिमीले वेदलाई विविध वर्गमा विभाजित गर्नेछौ। निश्चय नै त्यस अन्धकारमय युगमा तिम्रो वर्ण श्याम हुनेछ।"
42"तिमीले विविध प्रकारका कर्तव्य तथा विविध प्रकारका ज्ञान पनि प्रवाहित गर्नेछौ। यद्यपि कठोर तपस्याले सम्पन्न हुनेछौ, तथापि तिमीले आफूलाई कामना तथा संसारको आसक्तिबाट कहिल्यै मुक्त गर्न सक्नेछैनौ।"
43"तर तिम्रो पुत्र महादेवको कृपाले परमात्मासमान सम्पूर्ण आसक्तिबाट मुक्त हुनेछ। यो अन्यथा हुनेछैन।"
44"जसलाई विद्वान् ब्राह्मणहरूले पितामहका मानसपुत्र भन्दछन् — अर्थात् महान् बुद्धिले सम्पन्न तथा तपस्याका सागरसमान वसिष्ठ, जसको तेज स्वयं सूर्यको तेजभन्दा पनि बढी छ — उनी एउटा त्यस्तो कुलका प्रवर्तक हुनेछन् जसमा पराशर नामक एक महान् ऋषि, प्रबल तेज तथा पराक्रमले सम्पन्न, जन्म लिनेछन्। ती पुरुषश्रेष्ठ, ती वेदका सागर, ती तपस्याका धाम, तिम्रा पिता हुनेछन्। तिमी महर्षि पराशरसँगको समागमबाट आफ्ना पिताको घरमा बस्ने एउटी कन्याको पुत्रको रूपमा जन्म लिनेछौ।"
45"तिमीलाई भूत, वर्तमान तथा भविष्यका वस्तुको अर्थका विषयमा कुनै शङ्का रहनेछैन। तपस्याले सम्पन्न भएर तथा मद्वारा शिक्षित भएर तिमीले बितिसकेका हजारौँ-हजारौँ युगका घटना देख्नेछौ। तिमीले भविष्यका पनि हजारौँ-हजारौँ युग नाघेर देख्नेछौ।"
46"हे तपस्वी, त्यस जन्ममा तिमीले मलाई देख्नेछौ — मलाई, जो जन्म तथा मृत्युबाट रहित छु — चक्र धारण गरेर पृथ्वीमा अवतीर्ण। हे तपस्वी, यो सबै तिमीलाई त्यस पुण्यका कारण प्राप्त हुनेछ जो तिमीले मप्रति आफ्नो अटुट भक्तिले अर्जन गर्नेछौ। मेरा यी वचन कहिल्यै अन्यथा हुनेछैनन्।"
47"तिमी प्राणिश्रेष्ठहरूमध्ये एक हुनेछौ। तिम्रो यश महान् हुनेछ। सूर्यका पुत्र शनि कुनै भावी चक्रमा त्यस कालका महान् मनुको रूपमा जन्म लिनेछन्।"
48"हे पुत्र, त्यस कालमा तिमी पुण्यको दृष्टिले ती विविध कालका मनुहरूभन्दा पनि श्रेष्ठ हुनेछौ। निःसन्देह तिमी मेरो कृपाले त्यस्तो हुनेछौ।"
49"संसारमा जे-जति विद्यमान छ त्यो मेरै प्रयत्नको फल हो। अरूका विचार तिनीहरूका कर्मसँग मिल्दैनन्। तर जहाँसम्म मेरो कुरा छ, म जे सोच्दछु त्यसको विधान कुनै बाधाविना सधैँ गरिदिन्छु।"
50ऋषि अपान्तरतमस्लाई, जसलाई सारस्वत नामले पनि पुकारिन्छ, यी वचन भनेर परम प्रभुले "जाऊ!" भनेर उनलाई विदा गरे। म नै त्यो हुँ जो हरिको आज्ञाले अपान्तरतमस्को रूपमा जन्मेँ। एक पटक फेरि मैले वसिष्ठको वंशलाई आनन्दित पार्ने प्रसिद्ध कृष्ण द्वैपायनको रूपमा जन्म लिएको छु।
51हे मेरा प्रिय शिष्यहरू, यसरी मैले तिमीहरूलाई आफ्नो त्यस आदि जन्मका परिस्थिति बताएँ, जो नारायणको कृपाले यस हदसम्म भयो कि म स्वयं नारायणकै एउटा अंश थिएँ।
52हे बुद्धिमान् पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, पूर्वकालमा मैले मनको परम एकाग्रताको सहायताले कठोरतम तपस्या गरेँ।
53हे पुत्रहरू, तिमीहरूप्रति आफ्नो महान् प्रेमले प्रेरित भएर, जो श्रद्धापूर्वक मप्रति समर्पित छौ, मैले तिमीहरूलाई त्यो सबै बताइदिएको छु जो तिमीहरू मबाट जान्न चाहन्थ्यौ — अर्थात् बितेका कालमा मेरो पहिलो जन्म तथा त्यसपछिको त्यो दोस्रो जन्म।
54वैशम्पायनले भने — हे राजन्, यसरी मैले तिमीले सोधेपछि तिमीलाई हाम्रा पूज्य गुरु — अर्थात् निर्मल मन भएका व्यास — को पूर्वजन्मका परिस्थिति बताएँ! अब एक पटक फेरि मबाट सुन!
55हे राजर्षि, विविध प्रकारका धर्म छन्, जो साङ्ख्य, योग, पाञ्चरात्र, वेद तथा पाशुपतजस्ता विविध नामले चिनिन्छन्।
56साङ्ख्यधर्मका प्रवर्तक महर्षि कपिल भनिन्छन्। आदि हिरण्यगर्भ, अरू कोही होइन, योगपद्धतिका प्रवर्तक हुन्।
57ऋषि अपान्तरतमस् वेदका आचार्य भनिन्छन्; कोही मानिसहरूले ती ऋषिलाई प्राचीनगर्भ नामले पुकार्दछन्।
58पाशुपत नामले चिनिने धर्म उमाका स्वामीले प्रवर्तन गरे, जो सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी हुन् — अर्थात् प्रसन्नचित्त शिवले, जो ब्रह्माका पुत्र श्रीकण्ठ नामले पनि चिनिन्छन्।
59पाञ्चरात्र शास्त्रमा निहित धर्मका प्रवर्तक स्वयं यशस्वी नारायण नै हुन्। हे राजाश्रेष्ठ, यी सम्पूर्ण धर्ममा यही देखिन्छ कि शक्तिशाली नारायण नै प्रतिपादनका एकमात्र विषय हुन्। यी धर्मका शास्त्र तथा तिनमा निहित ज्ञानको सीमाअनुसार, नारायण नै आराधनाका एकमात्र विषय हुन् जसको तिनले उपदेश गर्दछन्। हे राजन्, जुन पुरुषहरूको दृष्टि अन्धकारले अन्धो भएको छ तिनीहरूले यो बुझ्न सक्दैनन् कि नारायण नै सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा व्याप्त परमात्मा हुन्।
60जुन बुद्धिमान् पुरुषहरू शास्त्रका रचयिता हुन् तिनीहरू भन्दछन् कि नारायण, जो एक ऋषि हुन्, ब्रह्माण्डमा आदरपूर्ण आराधनाका एकमात्र विषय हुन्। म भन्दछु कि उनीजस्तो अरू कुनै प्राणी छैन।
61हरि नामले पुकारिने परमेश्वर तिनीहरूका हृदयमा निवास गर्दछन् जो सम्पूर्ण शङ्का हटाउन सफल भएका छन्। माधव तिनीहरूका हृदयमा कहिल्यै निवास गर्दैनन् जो शङ्काको वशमा छन् र जसले मिथ्या तर्कको सहायताले प्रत्येक वस्तुको खण्डन गर्दछन्।
62जो पाञ्चरात्र शास्त्रका ज्ञाता छन्, जसले तिनमा निर्दिष्ट कर्तव्यको विधिपूर्वक पालन गर्दछन्, र जो सम्पूर्ण मनले नारायणप्रति समर्पित छन्, तिनीहरू नारायणमा प्रवेश गर्न सफल हुन्छन्।
63साङ्ख्य तथा योग पद्धति शाश्वत छन्। हे राजन्, सम्पूर्ण वेद पनि शाश्वत छन्। यी सम्पूर्ण पद्धति अथवा धर्मका ऋषिहरूले भनेका छन् कि प्राचीन कालदेखि विद्यमान यो ब्रह्माण्ड नारायणकै स्वरूप हो।
64तिमीले जान्नुपर्छ कि वेदमा निर्दिष्ट तथा स्वर्ग एवं पृथ्वीमा, तिनका बीचको आकाशमा तथा जलमा घटित जुनसुकै शुभ अथवा अशुभ कर्म छन्, ती सबै उनै प्राचीन ऋषि नारायणद्वारा गरिएका हुन्।