Mokshadharma Parva — The names of Nraryana
Volume VIII — Shanti Parva (II) · Chapter 168
Sanskrit
1जनमेजय उवाच अस्तौषीद् यैरिमं व्यासः स शिष्यो मधुसूदनम्। नामभिर्विविधैरेषां निरुक्तं भगवन् मम॥ वक्तुमर्हसि शुश्रूषोः प्रजापतिपतेर्हरेः। श्रुत्वा भवेयं यत् पूतः शरच्चन्द्र इवामलः॥
2वैशम्पायन उवाच शृणु राजन यथाऽऽचष्ट फाल्गुनस्य हरिः प्रभुः। प्रसन्नात्माऽऽत्मनो नाम्नां निरुक्तं गुणकर्मजम्॥
3नामभिः कीर्तितैस्तस्य केशवस्य महात्मनः। पृष्टवान् केशवं राजन् फाल्गुनः परवीरहा॥
4अर्जुन उवाच भगवन् भूतभव्येश सर्वभूतसृगव्यय। लोकधाम जगन्नाथ लोकानामभयप्रद॥
5यानि नामानि ते देव कीर्तितानि महर्षिभिः। वेदेषु सपुराणेषु यानि गुह्यानि कर्मभिः॥ तेषां निरुक्तं त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि केशव। न ह्यन्यो वर्ण येन्नाम्नां निरुक्तं त्वामृते प्रभो॥
6श्रीभगवानुवाच ऋग्वेदे सयजुर्वेदे तथैवाथर्वसामसु। पुराणे सोपनिषदे तथैव ज्यौतिषेऽर्जुन॥ सांख्ये च योगशास्त्रे च आयुर्वेदे तथैव च। बहूनि मम नामानि कीर्तितानि महर्षिभिः॥ गौणानि तत्र नामानि कर्मजानि च कानिचित्। निरुक्तं कर्मजानां त्वं शृणुष्व प्रयतोऽनघ॥
7कथ्यमानं मया तात त्वं हि मेऽर्धं स्मृतः पुरा। नमोऽतियशसे तस्मै देहिनां परमात्मने॥
8नारायणाय विश्वाय निर्गुणाय गुणात्मने। यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसम्भवः॥
9योऽसौ योनिर्हि सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च। अष्टादशगुणं यत् तत् सत्त्वं सत्त्ववतां वर॥ प्रकृतिः सा परा मह्यं रोदसी योगधारिणी।
10ऋता सत्यामराजय्या लोकानामात्मसंज्ञिता॥ तस्मात् सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः।
11तपो यज्ञश्च यष्टा च पुराणः पुरुषो विराट्॥ अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकानां प्रभवाप्ययः।
12ब्राह्मे रात्रिक्षये प्राप्ते तस्य ह्यमिततेजसः॥ प्रसादात् प्रादुरभवत् पद्मं पद्मनिभेक्षण।
13ततो ब्रह्मा समभवत् स तस्यैव प्रसादजः॥ अह्नः क्षये ललाटाच्च सुतो देवस्य वै तथा। क्रोधाविष्टस्य संजज्ञे रुद्रः संहारकारकः॥ एतौ द्वौ विबुधश्रेष्ठौ प्रसादक्रोधजावुभौ।
14तदादेशितपन्थानौ सृष्टिसंहारकारकौ॥ निमित्तमात्रं तावत्र सर्वप्राणिवरप्रदौ।
15कपर्दी जटिला मुण्डः श्मशान गृहसेवकः॥ उग्रव्रतचरो रुद्रो योगी परमदारुणः।
16दक्षक्रतुहरश्चैव भगनेत्रहरस्तथा।॥ नारायणात्मको ज्ञेयः पाण्डवेय युगे युगे।
17तस्मिन् हि पूज्यमाने वै देवदेवे महेश्वरे॥ सम्पूजितो भवेत् पार्थ देवो नारायणः प्रभुः।
18अहमात्मा हि लोकानां विश्वेषां पाण्डुनन्दन॥ तस्मादात्मानमेवाग्रे रुद्रं सम्पूजयाम्यहम्।
19यद्यहं नार्चयेयं वै ईशानं वरदं शिवम्॥ आत्मानं नार्चयेत् कश्चिदिति मे भावितात्मनः।
20मया प्रमाणं हि कृतं लोकः समनुवर्तते॥ प्रमाणानि हि पूज्यानि ततस्तं पूजयाम्यहम्।
21यस्तं वेत्ति स मां वेत्ति योऽनु तं स हि मामनु॥ रुद्रो नारायणश्चैव सत्त्वमेकं द्विधाकृतम्।
22लोके चरति कौन्तेय व्यक्तिस्थं सर्वकर्मसु॥ न हि मे केनचिद् देयो वरः पाण्डवनन्दन।
23इति संचिन्त्य मनसा पुराणं रुद्रमीश्वरम्॥ पुत्रार्थमाराधितवानहमात्मानमात्मना।
24न हि विष्णुः प्रणमति कस्मैचिद् विबुधाय च॥ ऋते आत्मानमेवेति ततो रुद्रं भजाम्यहम्।
25सब्रह्मकाः सरुद्राश्च सेन्द्रा देवाः सहर्षिभिः॥ अर्चयन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम्।
26भविष्यतां वर्ततां च भूतानां चैव भारत॥ सर्वेषामग्रणीविष्णः सेव्यः पूज्यश्च नित्यशः।
27नमस्व हव्यदं विष्णुं तथा शरणदं नम॥ वरदं नमस्व कौन्तेय हव्यकव्यभुजं नम। चतुर्विधा मन जना भक्ता एव हि मे श्रुतम्॥
28तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठा ये चैवानन्यदेवताः। अहमेव गतिस्तेषां निराशी: कर्मकारिणाम्॥
29ये च शिष्टास्त्रयो भक्ताः फलकामा हि ते मताः। सर्वे च्यवनधर्मास्ते प्रतिबुद्धस्तु श्रेष्ठभाक्॥
30ब्रह्माणं शितिकण्ठं च याश्चान्या देवताः स्मृताः। प्रबुद्धचर्याः सेवन्तो मामेवैष्यन्ति यत् परम्॥
31भक्तं प्रति विशेषस्ते एष पार्थानुकीर्तितः। त्वं चैवाहं च कौन्तेय नरनारायणौ स्मृतौ॥ भारावतरणार्थं तु प्रविष्टौ मानुषीं तनुम्।
32जानाम्यध्यात्मयोगांश्च योऽहं यस्माच्च भारत॥ निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथाऽऽभ्युदयिकोऽपि च।
33नराणामयनं ख्यातमहमेकः सनातनः॥ आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः। अयनं मम तत् पूर्वमतो नारायणो ह्यहम्॥
34छादयामि जगद् विश्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः। सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम्॥
35गतिश्च सर्वभूतानां प्रजनश्चापि भारत। व्याप्ता मे रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम॥
36अधिभूतानि चान्तेषु तदिच्छंश्चास्मि भारत। क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसंज्ञितः॥
37दमात् सिद्धिं परीप्सन्तो मां जनाः कामयन्ति ह। दिवं चोर्वी च मध्यं च तस्माद् दामोदरो ह्यहम्॥
38पृश्निरित्युच्यते चान्नं वेद आपोऽमृतं तथा। ममैतानि सदा गर्भः पृश्निगर्भस्ततो ह्यहम्॥
39ऋषयः प्राहुरेवं मां त्रितं कूपनिपातितम्। पृश्निगर्भ त्रितं पाहीत्येकतद्वितपातितम्॥
40ततः स ब्रह्मणः पुत्र आद्यो ह्यषिवरस्त्रितः। उत्ततारोदपानाद् वै पृश्निगर्भानुकीर्तनात्॥
41सूर्यस्य तपतो लोकानग्नेः सोमस्य चाप्युत। अंशवो यत् प्रकाशन्ते ममैते केशसंज्ञिताः॥ सर्वज्ञाः केशवं तस्मान्मामाहुर्द्विजसत्तमाः।
42स्वपल्यामाहितो गर्भ उतथ्येन महात्मना॥ उतथ्येऽन्तर्हिते चैव कदाचिद्देवमायया। बृहस्पतिस्थाविन्दत्पत्नीं तस्य महात्मनः॥
43ततौ वै तमृषिश्रेष्ठं मैथुनोपगतं तथा। उवाच गर्भ: कौन्तेय पञ्चभूतसमन्वितः॥ पूर्वागतोऽहं नरद नार्हस्यम्बां प्रबाधितुम्। एतबृहस्पतिः श्रुत्वा चुक्रोध च शशाप च॥ मैथुनायागतो यस्मात्त्वयाऽहं विनिवारितः। तस्मादन्धो यास्यसि त्वं मच्छापान्नात्र संशयः॥
44स शापदृष्टिमुख्यस्य दीर्घ तम उपेयिवान्। स हि दीर्घतमा नाम नाम्ना ह्यासीदृषिः पुरा
45वेदानवाप्य चतुरः सांगोपांगासनातनान्। प्रयोजयामास तदा नाम गुह्यमिदं मम।।५५
46आनुपूर्येण विधिना केशवेति पुनः पुनः। स चक्षुष्मान्समभवद्गोतमश्चाभवत्पुनः॥
47एवं हि वरदं नाम केशवेति ममार्जुन। देवानामथ सर्वेषामृषीणां च महात्मनाम्॥
48अग्नि: सोमेन संयुक्त एकयोनित्वमागतः। अग्नीषोममयं तस्माज्जगत् कृत्स्नं चराचरम्॥
49अपि हि पुराणे भवति एकयोन्यात्मकाव ग्नीषोमौ देवाश्चाग्निमुखा इति एकयोनित्वाच्च परस्परमर्हन्तो लोकान् धारयन्त इति॥
English
1O Holy One, you should tell me the meanings of those various names uttering which the great Rishi Vyasa with his disciples sang the praises of the illustrious killer of Madhu. I wish to hear those names of Hari, that Supreme Lord of all creatures. Indeed, by hearing of those names, I shall be sanctified and cleansed like the bright autumnal moon.
2Vaishampayana said, Listen, O king, to what the meanings are of the various names, due to attributes and acts, of Hari as the powerful Hari himself of cheerful soul explained them to Phalguna.
3That killer of hostile heroes, viz., Phalguna, had at one time asked Keshava, enquiring after the meanings of the some of the names by which the great Keshava is worshipped.
4O Holy One, O supreme ordainer of the Past and the Future, O Creator of all Beings, O Immutable one, O Refuge of all the worlds, O Lord of the universe, O Remover of the fears of all persons.
5I wish to hear from you in detail, O Keshava, the meanings of all those names of yours, O God, which have been mentioned by the great Rishis in the Vedas and the Puranas on account of various acts of yours! None else than you, O Lord, is capable to explain the mcanings of those names.
6The Holy One said, In the Rigveda, in the Yajurveda, in the Atharvans and the Samans, in the Puranas and the Upanishads, as also in the works on Astrology, O Arjuna, in the Sankhya treatises, in the Yoga Scriptures, and in the treatises also on the Science of Life, many are the names that have been mentioned by the great Rishis. Some of those names refer to my attributes and some of them refer to my deeds. Do you hear, with rapt attention, O Sinless One, what the meaning is of each of those names referring to my acts.
7As I recite them to you. It is said that in days of yore you formed half my body. Salutations to Him of great glory. Him, viz., that is the Supreme Soul of all embodied creatures.
8Salutations to Narayana, to Him that is at one with the universe, to .Him who is above the three qualities, to Him, that is again, the Soul of those qualities. From His grace has originated Brahman, and from His anger has arisen Rudra.
9He is the source whence have originated all mobile and immobile creatures. O foremost of all persons gifted with Sattva (Goodness), the attribute of Sattva consists of eighteen qualities. That attribute is Supreme Nature having for her soul the Sky and Earth and succeeding by her creative forces in keeping up the universe.
10That Nature is at one with the fruit of all acts. She is also the pure Chit. She is immortal, and invincible, and is called the Soul of the universe. From her proceed all the changes of both Creation and Destruction,
11Divested of sex, She or He is the penances that people practise. He is both the sacrifice that is performed and the sacrificer who celebrates the sacrifice. He is the ancient and the infinite Purusha. He is otherwise called Aniruddha and is the source of the Creation and the Destruction of the universe.
12When Brahmana's night was passed, through the grace of that Being of great energy, a lotus made its appearance first, you having eyes like lotus petals.
13Within that lotus was born Brahman, originating from Aniruddha's grace. Towards the evening of Brahman's day, Aniruddha became filled with anger, and as a consequence of this, there originated from his forehead a son called Rudra gifted with the power of destroying everything. These two, viz., Brahman and Rudra, are the foremost of all the gods, having originated respectively from the Cheerfulness and the Anger (of Aniruddha).
14Acting according to Aniruddha's directions, these two gods Create and Destroy. Although capable of granting boons to all creatures, they are, however, in their own work, (viz., Creation and Destruction), merely instruments in the hands of Aniruddha.
15Rudra is otherwise called Kaparddin. He has matted locks on his head, some times shows a bald head. He loves to live in the midst of crematoriums which form his home. He practises the austerest vows. He is a Yogin of mighty power and energy.
16He is the destroyer of Daksha's sacrifice and the tearer of Bhaga's eyes. O son of Pandu, Rudra should be known to have always Narayana for his Soul.
17If that god of gods, viz., Mahesvara, be adored, then, O Partha, is the powerful Narayana also adored.
18I am the Soul, O son of Pandu, of all the worlds, of all the universe. Rudra again, is my Soul. It is for this that I always worship him.
19If I do not worship the auspicious and boon-giving Ishana, nobody would then worship my own self.
20The ordinances I set are followed by all the worlds. Those ordinances should always be worshipped, and it is, therefore, that I worship them.
21He who knows Rudra knows myself, and he who knows myself, knows Rudra. He who follows Rudra follows me. Rudra is Narayana. Both are one; and one is shown in two different forms.
22Rudra and Narayana, forming one person, pervade all displayed things and cause them to act. No one else than Rudra is capable to grant me a boon, O son of Pandu.
23Having settled this in my mind, I worshipped in days of yore the ancient and powerful Rudra, for getting the boon of a son. In worshipping Rudra thus, I worshipped my own self.
24Vishnu never bows his head to any god except his own self. It is therefore that I worship Rudra.
25All the gods, including Brahman and Indra and the gods and the great Rishis, worship Narayana, that foremost of gods, otherwise called by the name of Hari.
26Vishnu is the foremost of all Beings past, present, or future, and as such should always be worshipped with respect.
27Do you bow your head to Vishnu. Do you bow your head to Him who gives protection to all. Do you bow,, O son of Kunti, to that great boon-giving god, that foremost of gods, who eats the offerings made to him in sacrifices.
28I have heard that there are four kinds of worshippers. Among them all, they that are devoted to me wholly and do not worship any other god, are the foremost. I am the end they seek, and though engaged in deeds, they never seek the fruits thereof.
29The three remaining classes of my worshippers are those who seek the fruits of their acts. They acquire regions of great happiness, but then they have to drop down therefrom upon the exhaustion of their merits. Those amongst my worshippers, therefore, who are fully awakened obtain what is foremost.
30Those who are awakened and whose conduct shows such enlightenment, may be engaged in worshipping Brahman or Mahadeva or the other gods who live in heaven, but they succeed at least in getting to myself.
31I have thus told you, O Partha, what the destinations are between my worshippers. Yourself, O son of Kunti, and myself are known as Nara and Narayana. Both of us have taken human bodies only for the purpose of lightening the load of the Earth.
32I know the different sorts of Yoga that rest on the Soul. I know who I am and whence I am, O Bharata. I know the Religion of Renunciation, and all that contributes to the prosperity of creatures.
33Eternal as I am, I am the one sole Refuge of all men. The waters have been called by the name of Nara, for they originated from Him called Nara. And since the waters, in former times, were my refuge, I am, therefore, called by the name of Narayana.
34Taking the form of the Sun I cover the universe, with my rays. And because I am the home of all creatures, therefore, am I called by the name of Vasudeva.
35I am the end of all creatures and their father, O Bharata. I pervade the entire sky and the Earth. O Partha. and my splendour transcends every other splendour.
36I am He, O Bharata, whom all creatures wish to attain to at the end. And because I overwhelm all the universe, I am called by the name of Vishnu.
37Desirous of acquiring success through control of their senses, people seek to obtain to me who am heaven and Earth and the sky between the two. For this am I called Damodara.
38The word Prishni includes food, the Vedas, water, and nectar. These four are always in my stomach. Hence am I called Prishnigarbha.
39The Rishis have said that once on a time when the Rishi Trita was thrown into a well by Ekata and Dvita, the distressed Trita invoked me, saying,-O Prishnigarbha, do you save the fallen Trita.
40That foremost of Rishis, viz., Trita, the spiritual son of Brahma, having called on me thus, was saved from the pit.
41The rays that come out of the Sun who gives heat to the world, from the blazing fire, and from the Moon, form my hair. Hence do foremost of learned Brahmanas call me by the name of Keshava.
42The great Utathya having impregnated his wife disappeared from her side through an illusion of the gods. The younger brother Brihaspati then appeared before that great one's wife.
43To that foremost of Rishis who had gone there for holding sexual intercourse, the child in the womb of Utathya's wife, O son of Kunti, whose body had already been formed to the five principal elements, said,-O giver of boons, I have already entered into this womb. You should not attack my mother!-Hearing these words of the unborn child, Brihaspati became filled with anger and imprecated a curse on him, saying,-Since you obstruct me thus when I have come there from desire of the pleasures of sexual union, therefore shall you, through my curse, be visited by blindness.
44Through this curse of the foremost of Rishis, the child of Utathya was born blind and remained so for a long time. It was, therefore, that that Rishi, in days of yore, passed by the name of Dirghatamas.
45He, however, acquired the four Vedas with their eternal limbs and subsidiary parts. After that-he frequently invoked me by this secret name of mine. Indeed, according to the ordinance as laid down he repeatedly called me by the name of Keshava.
46Through the merit he acquired by uttering this name repeatedly, he became cured of his blindness and then passed by the name of Gotama.
47This name of mine, therefore, O Arjuna, is productive of boons to them who utter it among all the gods and the great Rishis.
48The god of fire and Soma, blending together, become transfused into one and the same substance. It is, therefore, that the entire universe of mobile and immobile creatures is said to be pervaded by those two gods.
49In the Puranas, Agni and Soma are spoken of at possessing natures that had one and the same result. The gods also are said to have Agni for their mouth. It is on account of these two beings gifted with natures leading to the same result that they are said to be deserving of each other and upholders of the universe."
Hindi
1हे भगवन्, आपको मुझे उन नाना नामों के अर्थ बताने चाहिए जिनका उच्चारण करते हुए महर्षि व्यास ने अपने शिष्यों सहित यशस्वी मधुसूदन की स्तुति गाई थी। मैं समस्त प्राणियों के परम स्वामी हरि के उन नामों को सुनना चाहता हूँ। वस्तुतः उन नामों को सुनकर मैं शरत्कालीन उज्ज्वल चन्द्रमा के समान पवित्र और निर्मल हो जाऊँगा।
2वैशम्पायन ने कहा — हे राजन्, सुनो कि गुणों और कर्मों के कारण पड़े हरि के नाना नामों के अर्थ क्या हैं, जैसा कि प्रसन्न चित्त वाले स्वयं शक्तिशाली हरि ने फाल्गुन को समझाया था।
3शत्रुवीरों के वध करने वाले फाल्गुन ने एक बार केशव से उन कुछ नामों के अर्थ पूछे थे जिनके द्वारा महान् केशव की उपासना की जाती है।
4हे भगवन्, हे भूत और भविष्य के परम विधाता, हे समस्त प्राणियों के स्रष्टा, हे अपरिवर्तनीय, हे समस्त लोकों के आश्रय, हे जगदीश्वर, हे समस्त पुरुषों के भय के निवारक।
5हे केशव, हे देव, मैं आपसे विस्तार से आपके उन समस्त नामों के अर्थ सुनना चाहता हूँ, जिनका उल्लेख महर्षियों ने आपके नाना कर्मों के कारण वेदों और पुराणों में किया है! हे प्रभु, आपके अतिरिक्त और कोई उन नामों के अर्थ समझाने में समर्थ नहीं है।
6भगवान् ने कहा — हे अर्जुन, ऋग्वेद में, यजुर्वेद में, अथर्वन् और सामन् में, पुराणों और उपनिषदों में, तथा ज्योतिष के ग्रन्थों में भी, सांख्य के ग्रन्थों में, योगशास्त्रों में, और आयुर्विज्ञान के ग्रन्थों में भी महर्षियों ने अनेक नामों का उल्लेख किया है। उनमें से कुछ नाम मेरे गुणों को सूचित करते हैं और कुछ मेरे कर्मों को। हे निष्पाप, तल्लीन होकर सुनो कि मेरे कर्मों को सूचित करने वाले उन नामों में से प्रत्येक का अर्थ क्या है।
7जैसा कि मैं उन्हें तुम्हें सुनाता हूँ। कहा जाता है कि प्राचीन काल में तुमने मेरे शरीर का आधा भाग बनाया था। महान् महिमा वाले उन्हें प्रणाम — अर्थात् उन्हें, जो समस्त देहधारी प्राणियों के परमात्मा हैं।
8नारायण को प्रणाम, उन्हें जो विश्व से एकरूप हैं, उन्हें जो तीनों गुणों से ऊपर हैं, उन्हें जो फिर उन्हीं गुणों की आत्मा हैं। उनकी कृपा से ब्रह्मा उत्पन्न हुए, और उनके क्रोध से रुद्र।
9वे ही वह स्रोत हैं जिनसे समस्त चर और अचर प्राणी उत्पन्न हुए हैं। हे सत्त्व (गुण) से सम्पन्न पुरुषों में श्रेष्ठ, सत्त्व गुण अठारह गुणों से बना है। वह गुण परम प्रकृति है, जिसकी आत्मा आकाश और पृथ्वी हैं और जो अपनी सृजनात्मक शक्तियों से विश्व को धारण करने में सफल होती है।
10वह प्रकृति समस्त कर्मों के फल से एकरूप है। वह शुद्ध चित् भी है। वह अमर और अजेय है, और विश्व की आत्मा कहलाती है। उसी से सृष्टि और संहार — दोनों के समस्त परिवर्तन उत्पन्न होते हैं।
11लिंग से रहित होकर वह अथवा वे लोगों द्वारा किया जाने वाला तप हैं। वे वह यज्ञ भी हैं जो किया जाता है और वह यजमान भी जो यज्ञ करता है। वे प्राचीन और अनन्त पुरुष हैं। वे अन्यथा अनिरुद्ध कहलाते हैं और विश्व की सृष्टि तथा संहार के स्रोत हैं।
12हे कमलदल के समान नेत्रों वाले, जब ब्रह्मा की रात्रि बीत गई, तब उस महातेजस्वी सत्ता की कृपा से सर्वप्रथम एक कमल प्रकट हुआ।
13उस कमल के भीतर अनिरुद्ध की कृपा से उत्पन्न होकर ब्रह्मा का जन्म हुआ। ब्रह्मा के दिन की सन्ध्या के समय अनिरुद्ध क्रोध से भर गए, और इसके फलस्वरूप उनके ललाट से रुद्र नामक एक पुत्र उत्पन्न हुआ, जो सब कुछ नष्ट करने की शक्ति से सम्पन्न था। ये दोनों — अर्थात् ब्रह्मा और रुद्र — समस्त देवताओं में श्रेष्ठ हैं, जो क्रमशः (अनिरुद्ध की) प्रसन्नता और क्रोध से उत्पन्न हुए।
14अनिरुद्ध के निर्देशों के अनुसार आचरण करते हुए ये दोनों देवता सृष्टि और संहार करते हैं। यद्यपि वे समस्त प्राणियों को वरदान देने में समर्थ हैं, तथापि अपने कार्य में (अर्थात् सृष्टि और संहार में) वे अनिरुद्ध के हाथों में केवल उपकरण मात्र हैं।
15रुद्र अन्यथा कपर्दी कहलाते हैं। उनके सिर पर जटाएँ हैं, कभी-कभी वे मुण्डित सिर भी दिखाते हैं। वे श्मशानों के बीच रहना पसन्द करते हैं, जो उनका घर हैं। वे कठोरतम व्रतों का आचरण करते हैं। वे प्रचण्ड शक्ति और तेज वाले योगी हैं।
16वे दक्ष के यज्ञ के विध्वंसक और भग के नेत्रों के उत्पाटक हैं। हे पाण्डुपुत्र, रुद्र को सदा नारायण को ही अपनी आत्मा मानने वाला जानना चाहिए।
17हे पार्थ, यदि उन देवाधिदेव — अर्थात् महेश्वर — की आराधना की जाती है, तो शक्तिशाली नारायण की भी आराधना हो जाती है।
18हे पाण्डुपुत्र, मैं समस्त लोकों की, समस्त विश्व की आत्मा हूँ। और रुद्र मेरी आत्मा हैं। इसीलिए मैं सदा उनकी उपासना करता हूँ।
19यदि मैं मंगलमय और वरदाता ईशान की उपासना न करूँ, तो फिर कोई भी मेरे अपने स्वरूप की उपासना नहीं करेगा।
20मैं जो विधान बनाता हूँ, उनका अनुसरण समस्त लोक करते हैं। उन विधानों की सदा उपासना की जानी चाहिए, और इसीलिए मैं उनकी उपासना करता हूँ।
21जो रुद्र को जानता है, वह मुझे जानता है, और जो मुझे जानता है, वह रुद्र को जानता है। जो रुद्र का अनुसरण करता है, वह मेरा अनुसरण करता है। रुद्र ही नारायण हैं। दोनों एक ही हैं; और एक ही दो भिन्न रूपों में दिखाया गया है।
22एक ही पुरुष बनकर रुद्र और नारायण समस्त प्रकट वस्तुओं में व्याप्त हैं और उन्हें कार्य कराते हैं। हे पाण्डुपुत्र, रुद्र के अतिरिक्त और कोई मुझे वरदान देने में समर्थ नहीं है।
23अपने मन में यह निश्चय करके मैंने प्राचीन काल में पुत्र का वरदान पाने के लिए प्राचीन और शक्तिशाली रुद्र की उपासना की। इस प्रकार रुद्र की उपासना करते हुए मैंने अपने ही स्वरूप की उपासना की।
24विष्णु अपने ही स्वरूप के अतिरिक्त किसी देवता के आगे सिर नहीं झुकाते। इसीलिए मैं रुद्र की उपासना करता हूँ।
25ब्रह्मा और इन्द्र सहित समस्त देवता तथा देवगण और महर्षि हरि नाम से भी पुकारे जाने वाले देवश्रेष्ठ नारायण की उपासना करते हैं।
26भूत, वर्तमान अथवा भविष्य — समस्त प्राणियों में विष्णु श्रेष्ठ हैं, और इसीलिए सदा आदरपूर्वक उनकी उपासना की जानी चाहिए।
27तुम विष्णु के आगे सिर झुकाओ। तुम उन्हें सिर झुकाओ जो सबको रक्षा देते हैं। हे कुन्तीपुत्र, उन महान् वरदाता देव को, उन देवश्रेष्ठ को प्रणाम करो, जो यज्ञों में उन्हें अर्पित भेंटें ग्रहण करते हैं।
28मैंने सुना है कि उपासक चार प्रकार के होते हैं। उन सबमें वे श्रेष्ठ हैं जो पूर्णतः मेरे प्रति समर्पित हैं और किसी अन्य देवता की उपासना नहीं करते। वे मुझे ही अपना लक्ष्य मानते हैं, और कर्मों में लगे रहते हुए भी वे उनके फल कभी नहीं चाहते।
29मेरे उपासकों की शेष तीन श्रेणियाँ वे हैं जो अपने कर्मों के फल चाहते हैं। वे महान् सुख के लोक प्राप्त करते हैं, किन्तु फिर पुण्य के क्षीण होने पर उन्हें वहाँ से गिरना पड़ता है। इसलिए मेरे उपासकों में जो पूर्ण रूप से जाग्रत हैं, वे ही श्रेष्ठ को प्राप्त करते हैं।
30जो जाग्रत हैं और जिनका आचरण ऐसा ही बोध प्रकट करता है, वे भले ही ब्रह्मा की, महादेव की अथवा स्वर्ग में निवास करने वाले अन्य देवताओं की उपासना में लगे हों, तथापि वे अन्ततः मुझ तक ही पहुँचने में सफल होते हैं।
31हे पार्थ, इस प्रकार मैंने तुम्हें बता दिया कि मेरे उपासकों की गतियाँ कैसी हैं। हे कुन्तीपुत्र, तुम और मैं नर और नारायण नाम से जाने जाते हैं। हम दोनों ने केवल पृथ्वी का भार हलका करने के प्रयोजन से मनुष्य-शरीर धारण किए हैं।
32आत्मा पर आश्रित नाना प्रकार के योगों को मैं जानता हूँ। हे भरतवंशी, मैं जानता हूँ कि मैं कौन हूँ और कहाँ से हूँ। मैं संन्यास का धर्म जानता हूँ, और वह सब भी जो प्राणियों की समृद्धि में योग देता है।
33सनातन होने के कारण मैं ही समस्त मनुष्यों का एकमात्र आश्रय हूँ। जल 'नार' नाम से पुकारे गए हैं, क्योंकि वे 'नर' नामक उन्हीं से उत्पन्न हुए। और चूँकि प्राचीन काल में जल मेरा आश्रय थे, इसलिए मैं नारायण नाम से पुकारा जाता हूँ।
34सूर्य का रूप धारण करके मैं अपनी किरणों से विश्व को ढक लेता हूँ। और चूँकि मैं समस्त प्राणियों का धाम हूँ, इसलिए मैं वासुदेव नाम से पुकारा जाता हूँ।
35हे भरतवंशी, मैं समस्त प्राणियों का अन्त हूँ और उनका पिता भी। हे पार्थ, मैं समस्त आकाश और पृथ्वी में व्याप्त हूँ, और मेरा तेज हर दूसरे तेज से बढ़कर है।
36हे भरतवंशी, मैं वही हूँ जिसे समस्त प्राणी अन्त में प्राप्त करना चाहते हैं। और चूँकि मैं समस्त विश्व को व्याप लेता हूँ, इसलिए मैं विष्णु नाम से पुकारा जाता हूँ।
37इन्द्रियों के निग्रह द्वारा सिद्धि प्राप्त करने के अभिलाषी लोग मुझे प्राप्त करना चाहते हैं, जो स्वर्ग, पृथ्वी और दोनों के बीच का आकाश हूँ। इसीलिए मैं दामोदर कहलाता हूँ।
38'पृश्नि' शब्द में अन्न, वेद, जल और अमृत समाविष्ट हैं। ये चारों सदा मेरे उदर में हैं। इसीलिए मैं पृश्निगर्भ कहलाता हूँ।
39ऋषियों ने कहा है कि एक बार जब ऋषि त्रित को एकत और द्वित ने कुएँ में डाल दिया, तब पीड़ित त्रित ने मुझे पुकारा — हे पृश्निगर्भ, गिरे हुए त्रित की रक्षा कीजिए।
40ब्रह्मा के मानस पुत्र ऋषिश्रेष्ठ त्रित ने मुझे इस प्रकार पुकारकर उस गड्ढे से रक्षा पाई।
41संसार को ताप देने वाले सूर्य से, प्रज्वलित अग्नि से और चन्द्रमा से निकलने वाली किरणें मेरे केश हैं। इसीलिए विद्वान् ब्राह्मणों में श्रेष्ठ मुझे केशव नाम से पुकारते हैं।
42महान् उतथ्य अपनी पत्नी को गर्भवती करके देवताओं की माया से उसके पार्श्व से अन्तर्धान हो गए। तब उनके छोटे भाई बृहस्पति उन महापुरुष की पत्नी के सम्मुख प्रकट हुए।
43हे कुन्तीपुत्र, समागम के लिए वहाँ गए हुए उन ऋषिश्रेष्ठ से उतथ्य की पत्नी के गर्भ में स्थित उस शिशु ने, जिसका शरीर पाँच प्रमुख तत्त्वों से बन चुका था, कहा — हे वरदाता, मैं पहले ही इस गर्भ में प्रवेश कर चुका हूँ। आपको मेरी माता पर आक्रमण नहीं करना चाहिए! — अजन्मे शिशु के ये वचन सुनकर बृहस्पति क्रोध से भर उठे और उस पर यह शाप दिया — चूँकि मैं समागम के सुख की इच्छा से यहाँ आया हूँ और तुम मुझे इस प्रकार रोकते हो, इसलिए मेरे शाप से तुम अन्धत्व से ग्रस्त हो जाओगे।
44ऋषिश्रेष्ठ के इस शाप से उतथ्य का वह पुत्र अन्धा जन्मा और दीर्घ काल तक वैसा ही रहा। इसीलिए प्राचीन काल में वे ऋषि दीर्घतमा नाम से पुकारे जाते थे।
45तथापि उन्होंने चारों वेद उनके सनातन अंगों और उपांगों सहित प्राप्त कर लिए। उसके पश्चात् उन्होंने मुझे मेरे इस गुप्त नाम से बारम्बार पुकारा। वस्तुतः विहित विधि के अनुसार उन्होंने मुझे बारम्बार केशव नाम से पुकारा।
46इस नाम का बारम्बार उच्चारण करके अर्जित पुण्य के प्रभाव से वे अपने अन्धत्व से मुक्त हो गए और तब गौतम नाम से पुकारे जाने लगे।
47इसलिए हे अर्जुन, मेरा यह नाम समस्त देवताओं और महर्षियों में इसका उच्चारण करने वालों के लिए वरदान देने वाला है।
48अग्निदेव और सोम परस्पर मिलकर एक ही तत्त्व में परिणत हो जाते हैं। इसीलिए कहा जाता है कि चर और अचर प्राणियों का समस्त विश्व इन दो देवताओं से व्याप्त है।
49पुराणों में अग्नि और सोम को ऐसे स्वभावों से युक्त कहा गया है जिनका फल एक ही होता है। देवताओं का मुख भी अग्नि ही कहा गया है। इन दोनों के ऐसे स्वभावों से सम्पन्न होने के कारण, जो एक ही फल की ओर ले जाते हैं, वे परस्पर के योग्य और विश्व के धारक कहे जाते हैं।
Nepali
1हे भगवन्, तपाईंले मलाई ती नाना नामका अर्थ बताउनुपर्छ जसको उच्चारण गर्दै महर्षि व्यासले आफ्ना शिष्यसहित यशस्वी मधुसूदनको स्तुति गाएका थिए। म सम्पूर्ण प्राणीका परम स्वामी हरिका ती नाम सुन्न चाहन्छु। वास्तवमा ती नाम सुनेर म शरत्कालीन उज्ज्वल चन्द्रमाजस्तै पवित्र र निर्मल हुनेछु।
2वैशम्पायनले भने — हे राजन्, सुन कि गुण र कर्मका कारण परेका हरिका नाना नामका अर्थ के हुन्, जस्तो कि प्रसन्न चित्त भएका स्वयं शक्तिशाली हरिले फाल्गुनलाई बुझाएका थिए।
3शत्रुवीरहरूको वध गर्ने फाल्गुनले एक पटक केशवसँग ती केही नामका अर्थ सोधेका थिए जसद्वारा महान् केशवको उपासना गरिन्छ।
4हे भगवन्, हे भूत र भविष्यका परम विधाता, हे सम्पूर्ण प्राणीका स्रष्टा, हे अपरिवर्तनीय, हे सम्पूर्ण लोकका आश्रय, हे जगदीश्वर, हे सम्पूर्ण पुरुषका भयका निवारक।
5हे केशव, हे देव, म तपाईंबाट विस्तारपूर्वक तपाईंका ती सम्पूर्ण नामका अर्थ सुन्न चाहन्छु, जसको उल्लेख महर्षिहरूले तपाईंका नाना कर्मका कारण वेद र पुराणमा गरेका छन्! हे प्रभु, तपाईंबाहेक अरू कोही ती नामका अर्थ बुझाउन समर्थ छैन।
6भगवान्ले भने — हे अर्जुन, ऋग्वेदमा, यजुर्वेदमा, अथर्वन् र सामन्मा, पुराण र उपनिषद्मा, तथा ज्योतिषका ग्रन्थमा पनि, साङ्ख्यका ग्रन्थमा, योगशास्त्रमा, र आयुर्विज्ञानका ग्रन्थमा पनि महर्षिहरूले अनेक नामको उल्लेख गरेका छन्। तीमध्ये केही नामले मेरा गुण सूचित गर्छन् र केहीले मेरा कर्म। हे निष्पाप, तल्लीन भई सुन कि मेरा कर्म सूचित गर्ने ती नाममध्ये प्रत्येकको अर्थ के हो।
7जस्तो कि म ती तिमीलाई सुनाउँछु। भनिन्छ कि प्राचीन कालमा तिमीले मेरो शरीरको आधा भाग बनाएका थियौ। महान् महिमा भएका उनलाई प्रणाम — अर्थात् उनलाई, जो सम्पूर्ण देहधारी प्राणीका परमात्मा हुन्।
8नारायणलाई प्रणाम, उनलाई जो विश्वसँग एकरूप छन्, उनलाई जो तीनै गुणभन्दा माथि छन्, उनलाई जो फेरि तिनै गुणका आत्मा हुन्। उनको कृपाबाट ब्रह्मा उत्पन्न भए, र उनको क्रोधबाट रुद्र।
9उनै त्यो स्रोत हुन् जसबाट सम्पूर्ण चर र अचर प्राणी उत्पन्न भएका छन्। हे सत्त्व (गुण)ले सम्पन्न पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, सत्त्व गुण अठार गुणले बनेको छ। त्यो गुण परम प्रकृति हो, जसको आत्मा आकाश र पृथ्वी हुन् र जो आफ्ना सृजनात्मक शक्तिले विश्वलाई धारण गर्नमा सफल हुन्छे।
10त्यो प्रकृति सम्पूर्ण कर्मको फलसँग एकरूप छे। त्यो शुद्ध चित् पनि हो। त्यो अमर र अजेय छ, र विश्वको आत्मा कहलाउँछ। त्यसैबाट सृष्टि र संहार — दुवैका सम्पूर्ण परिवर्तन उत्पन्न हुन्छन्।
11लिङ्गबाट रहित भई त्यो अथवा उनी मानिसहरूले गर्ने तप हुन्। उनी त्यो यज्ञ पनि हुन् जो गरिन्छ र त्यो यजमान पनि जसले यज्ञ गर्छ। उनी प्राचीन र अनन्त पुरुष हुन्। उनी अन्यथा अनिरुद्ध कहलाउँछन् र विश्वको सृष्टि तथा संहारका स्रोत हुन्।
12हे कमलदलजस्ता नेत्र भएका, जब ब्रह्माको रात बित्यो, तब त्यस महातेजस्वी सत्ताको कृपाले सर्वप्रथम एउटा कमल प्रकट भयो।
13त्यस कमलभित्र अनिरुद्धको कृपाबाट उत्पन्न भई ब्रह्माको जन्म भयो। ब्रह्माको दिनको साँझमा अनिरुद्ध क्रोधले भरिए, र यसको फलस्वरूप उनको निधारबाट रुद्र नामको एउटा पुत्र उत्पन्न भयो, जो सबै कुरा नष्ट गर्ने शक्तिले सम्पन्न थियो। यी दुवै — अर्थात् ब्रह्मा र रुद्र — सम्पूर्ण देवतामा श्रेष्ठ छन्, जो क्रमशः (अनिरुद्धको) प्रसन्नता र क्रोधबाट उत्पन्न भए।
14अनिरुद्धका निर्देशअनुसार आचरण गर्दै यी दुवै देवताले सृष्टि र संहार गर्छन्। यद्यपि तिनीहरू सम्पूर्ण प्राणीलाई वरदान दिन समर्थ छन्, तापनि आफ्नो कार्यमा (अर्थात् सृष्टि र संहारमा) तिनीहरू अनिरुद्धका हातमा केवल उपकरण मात्र हुन्।
15रुद्र अन्यथा कपर्दी कहलाउँछन्। उनको शिरमा जटा छन्, कहिलेकाहीँ उनी मुडेको शिर पनि देखाउँछन्। उनी मसानघाटका बीचमा बस्न मन पराउँछन्, जो उनको घर हो। उनी कठोरतम व्रतको आचरण गर्छन्। उनी प्रचण्ड शक्ति र तेज भएका योगी हुन्।
16उनी दक्षको यज्ञका विध्वंसक र भगका नेत्रका उत्पाटक हुन्। हे पाण्डुपुत्र, रुद्रलाई सधैँ नारायणलाई नै आफ्नो आत्मा मान्ने जान्नुपर्छ।
17हे पार्थ, यदि ती देवाधिदेव — अर्थात् महेश्वर — को आराधना गरिन्छ भने, शक्तिशाली नारायणको पनि आराधना भइहाल्छ।
18हे पाण्डुपुत्र, म सम्पूर्ण लोकको, सम्पूर्ण विश्वको आत्मा हुँ। र रुद्र मेरो आत्मा हुन्। त्यसैले म सधैँ उनको उपासना गर्छु।
19यदि मैले मङ्गलमय र वरदाता ईशानको उपासना नगरूँ भने, अनि कसैले पनि मेरो आफ्नो स्वरूपको उपासना गर्नेछैन।
20म जुन विधान बनाउँछु, तिनको अनुसरण सम्पूर्ण लोकले गर्छन्। ती विधानको सधैँ उपासना गरिनुपर्छ, र त्यसैले म तिनको उपासना गर्छु।
21जसले रुद्रलाई जान्दछ, उसले मलाई जान्दछ, र जसले मलाई जान्दछ, उसले रुद्रलाई जान्दछ। जसले रुद्रको अनुसरण गर्छ, उसले मेरो अनुसरण गर्छ। रुद्र नै नारायण हुन्। दुवै एउटै हुन्; र एउटै दुई भिन्न रूपमा देखाइएको छ।
22एउटै पुरुष बनेर रुद्र र नारायण सम्पूर्ण प्रकट वस्तुमा व्याप्त छन् र तिनलाई कार्य गराउँछन्। हे पाण्डुपुत्र, रुद्रबाहेक अरू कोही मलाई वरदान दिन समर्थ छैन।
23आफ्नो मनमा यो निश्चय गरेर मैले प्राचीन कालमा पुत्रको वरदान पाउन प्राचीन र शक्तिशाली रुद्रको उपासना गरेँ। यसरी रुद्रको उपासना गर्दा मैले आफ्नै स्वरूपको उपासना गरेँ।
24विष्णुले आफ्नै स्वरूपबाहेक कुनै देवताको अगाडि शिर निहुराउँदैनन्। त्यसैले म रुद्रको उपासना गर्छु।
25ब्रह्मा र इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवता तथा देवगण र महर्षिहरूले हरि नामले पनि पुकारिने देवश्रेष्ठ नारायणको उपासना गर्छन्।
26भूत, वर्तमान वा भविष्य — सम्पूर्ण प्राणीमा विष्णु श्रेष्ठ हुन्, र त्यसैले सधैँ आदरपूर्वक उनको उपासना गरिनुपर्छ।
27तिमी विष्णुको अगाडि शिर निहुराऊ। तिमी उनलाई शिर निहुराऊ जसले सबैलाई रक्षा दिन्छन्। हे कुन्तीपुत्र, ती महान् वरदाता देवलाई, ती देवश्रेष्ठलाई प्रणाम गर, जसले यज्ञमा उनलाई अर्पण गरिएका भेटी ग्रहण गर्छन्।
28मैले सुनेको छु कि उपासक चार प्रकारका हुन्छन्। ती सबैमा तिनीहरू श्रेष्ठ छन् जो पूर्णतः मप्रति समर्पित छन् र अरू कुनै देवताको उपासना गर्दैनन्। तिनीहरूले मलाई नै आफ्नो लक्ष्य मान्छन्, र कर्ममा लागिरहँदा पनि तिनीहरूले तिनका फल कहिल्यै चाहँदैनन्।
29मेरा उपासकका बाँकी तीन श्रेणी ती हुन् जसले आफ्ना कर्मका फल चाहन्छन्। तिनीहरूले महान् सुखका लोक प्राप्त गर्छन्, तर फेरि पुण्य क्षीण भएपछि तिनलाई त्यहाँबाट खस्नुपर्छ। त्यसैले मेरा उपासकहरूमा जो पूर्ण रूपमा जाग्रत छन्, तिनीहरूले नै श्रेष्ठलाई प्राप्त गर्छन्।
30जो जाग्रत छन् र जसको आचरणले त्यस्तै बोध प्रकट गर्छ, तिनीहरू भलै ब्रह्माको, महादेवको वा स्वर्गमा निवास गर्ने अन्य देवताको उपासनामा लागेका होऊन्, तापनि तिनीहरू अन्ततः मसम्मै पुग्नमा सफल हुन्छन्।
31हे पार्थ, यसरी मैले तिमीलाई बताइदिएँ कि मेरा उपासकका गति कस्ता छन्। हे कुन्तीपुत्र, तिमी र म नर र नारायण नामले चिनिन्छौँ। हामी दुवैले केवल पृथ्वीको भार हलुका पार्ने प्रयोजनले मनुष्य-शरीर धारण गरेका छौँ।
32आत्मामा आश्रित नाना प्रकारका योगलाई म जान्दछु। हे भरतवंशी, म जान्दछु कि म को हुँ र कहाँबाट हुँ। म सन्न्यासको धर्म जान्दछु, र त्यो सबै पनि जसले प्राणीहरूको समृद्धिमा योगदान गर्छ।
33सनातन भएकाले म नै सम्पूर्ण मानिसको एकमात्र आश्रय हुँ। जललाई 'नार' नामले पुकारिएको छ, किनभने ती 'नर' नामका उनैबाट उत्पन्न भए। र चूँकि प्राचीन कालमा जल मेरो आश्रय थियो, त्यसैले म नारायण नामले पुकारिन्छु।
34सूर्यको रूप धारण गरेर म आफ्ना किरणले विश्वलाई ढाक्छु। र चूँकि म सम्पूर्ण प्राणीको धाम हुँ, त्यसैले म वासुदेव नामले पुकारिन्छु।
35हे भरतवंशी, म सम्पूर्ण प्राणीको अन्त्य हुँ र तिनको पिता पनि। हे पार्थ, म सम्पूर्ण आकाश र पृथ्वीमा व्याप्त छु, र मेरो तेज हरेक अर्को तेजभन्दा बढी छ।
36हे भरतवंशी, म उही हुँ जसलाई सम्पूर्ण प्राणीले अन्तमा प्राप्त गर्न चाहन्छन्। र चूँकि म सम्पूर्ण विश्वलाई व्यापेको छु, त्यसैले म विष्णु नामले पुकारिन्छु।
37इन्द्रियको निग्रहद्वारा सिद्धि प्राप्त गर्ने अभिलाषी मानिसहरूले मलाई प्राप्त गर्न चाहन्छन्, जो स्वर्ग, पृथ्वी र दुवैको बीचको आकाश हुँ। त्यसैले म दामोदर कहलाउँछु।
38'पृश्नि' शब्दमा अन्न, वेद, जल र अमृत समाविष्ट छन्। यी चारै सधैँ मेरो उदरमा छन्। त्यसैले म पृश्निगर्भ कहलाउँछु।
39ऋषिहरूले भनेका छन् कि एक पटक जब ऋषि त्रितलाई एकत र द्वितले इनारमा हालिदिए, तब पीडित त्रितले मलाई पुकारे — हे पृश्निगर्भ, खसेको त्रितको रक्षा गर्नुहोस्।
40ब्रह्माका मानस पुत्र ऋषिश्रेष्ठ त्रितले मलाई यसरी पुकारेर त्यस खाडलबाट रक्षा पाए।
41संसारलाई ताप दिने सूर्यबाट, प्रज्वलित अग्निबाट र चन्द्रमाबाट निस्कने किरणहरू मेरा केश हुन्। त्यसैले विद्वान् ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठले मलाई केशव नामले पुकार्छन्।
42महान् उतथ्य आफ्नी पत्नीलाई गर्भवती बनाएर देवताहरूको मायाले उनको छेउबाट अन्तर्धान भए। तब उनका कान्छा भाइ बृहस्पति ती महापुरुषकी पत्नीको सामु प्रकट भए।
43हे कुन्तीपुत्र, समागमका लागि त्यहाँ गएका ती ऋषिश्रेष्ठलाई उतथ्यकी पत्नीको गर्भमा रहेको त्यस शिशुले, जसको शरीर पाँच प्रमुख तत्त्वबाट बनिसकेको थियो, भन्यो — हे वरदाता, म पहिले नै यस गर्भमा प्रवेश गरिसकेको छु। तपाईंले मेरी आमामाथि आक्रमण गर्नु हुँदैन! — नजन्मेको शिशुका यी वचन सुनेर बृहस्पति क्रोधले भरिए र त्यसमाथि यो श्राप दिए — चूँकि म समागमको सुखको इच्छाले यहाँ आएको छु र तिमीले मलाई यसरी रोक्छौ, त्यसैले मेरो श्रापले तिमी अन्धोपनले ग्रस्त हुनेछौ।
44ऋषिश्रेष्ठको यस श्रापले उतथ्यको त्यो पुत्र अन्धो जन्म्यो र दीर्घ कालसम्म त्यस्तै रह्यो। त्यसैले प्राचीन कालमा ती ऋषि दीर्घतमा नामले पुकारिन्थे।
45तापनि उनले चारै वेद तिनका सनातन अङ्ग र उपाङ्गसहित प्राप्त गरे। त्यसपछि उनले मलाई मेरो यस गुप्त नामले बारम्बार पुकारे। वास्तवमा विहित विधिअनुसार उनले मलाई बारम्बार केशव नामले पुकारे।
46यस नामको बारम्बार उच्चारण गरेर आर्जित पुण्यको प्रभावले उनी आफ्नो अन्धोपनबाट मुक्त भए र तब गौतम नामले पुकारिन थाले।
47त्यसैले हे अर्जुन, मेरो यो नाम सम्पूर्ण देवता र महर्षिमा यसको उच्चारण गर्नेहरूका लागि वरदान दिने छ।
48अग्निदेव र सोम परस्पर मिलेर एउटै तत्त्वमा परिणत हुन्छन्। त्यसैले भनिन्छ कि चर र अचर प्राणीको सम्पूर्ण विश्व यी दुई देवताले व्याप्त छ।
49पुराणमा अग्नि र सोमलाई त्यस्ता स्वभावले युक्त भनिएको छ जसको फल एउटै हुन्छ। देवताहरूको मुख पनि अग्नि नै भनिएको छ। यी दुवै त्यस्ता स्वभावले सम्पन्न भएका कारण, जसले एउटै फलतिर लैजान्छन्, तिनीहरू परस्परका योग्य र विश्वका धारक भनिन्छन्।