English
1Bhishma said Thus sung with names that were not known to others, the Divine Narayana having the universe for his form appeared before the ascetic Narada.
2His form was some what purer than the moon and differed from the moon in some particulars. He somewhat resembled a burning fire in complexion. The powerful Lord was somewhat of the form of Vishti,
3He looked in some respects like the feathers of the parrot, and in some a collection of pure crystal. He resembled in some respects a hill of antimony and in some a mass of pure gold.
4His complexion somewhat resembled the coral when first formed, and was somewhat white. That complexion resembled in some respects the colour of gold and in some that of the lapis lazulus.
5It resembled in some respects the colour of the blue lapis lazulus and in some that of sapphire. It resembled in some respects of colour of the peacock's neck, and in some that of a string of pearls.
6Bearing these various sorts of hues on his body the eternal Deity appeared before Narada. He had a thousand eyes and was endued with great beauty. He had a hundred heads and a hundred feet.
7He had a thousand stomachs and a thousand arms. He seemed to be still inconceivable to the mind. With one of his mouths he uttered the syllable OM and then the Gayatri following OM.
8With mind under complete mastery, the great God, called by the names of Hari and Narayana, by his other mouths, many in nụmber, uttered many Mantras from the four Vedas which are known by the name of Aranyaka.
9The Lord of all the gods, the great God who is worshipped in sacrifices, held in his hands a sacrificial altar, a Kamandalu, a few white gems, a pair of shoes, a bundle of Kusha blades, a deer-skin, a tooth-stick, and a little burning fire.
10With a cheerful heart, that foremost of twice-born one viz., Narada, controlling speech, bowed to the great God and worshipped Him.
11The first of all the gods, who is free from decay, said the following words to him whose head was still bent low in veneration.
12The Holy One said The great Rishis, Ekata, Dvita, and Trita, came to this country from desire of seeing me.
13Their wishes, however, were not fulfilled. Excepting those who are devoted to with wholly and solely, no else can see me. As regards you, you are verily the foremost of all persons devoted to me with all their souls.
14These are my bodies, the best ones that I assume. These were born, O twice-born one, in the house of Dharma. Do you worship them always, and do you perform those rites that are laid down in the ordinances in connexion with that worship.
15O Brahmana, do you ask of me the boons you wish! I am pleased with you to-day and I appear to you now in my universal form as freed from decay and deterioration!
16Narada said Since, O holy one, I have to-day succeeded in seeing you, I think that I have acquired forthwith the fruits of my penances, O God, of my self-restraint, and of all the vows and observances that I have practised.
17This, indeed, is the highest boon you have granted me for you have appeared before me to-day, O Eternal Lord! You, O holy one, have the universe for your eye! You are the Lion. Your form is identifiable with everything! Possessed of power you, O Lord, are vast and infinite.
18Bhishma said Having thus appeared before Narada the son of Parameshthi, the great God addressed that ascetic and said,-Go hence, O Narada, and do not delay!
19These worshippers of mine, having moonlike complexions, are divested of all senses and do not live upon any kind of food. They are, again, all Liberated! With minds wholly concentrated upon me, people should think of me. Such worshippers will never meet with any obstacles.
20These men have all acquired ascetic success and are highly blessed. In day of yore they became entirely devoted to me. They have becn freed from the qualities of Darkness and Ignorance. Forsooth, they are competent to enter me and become merged into my Self.
21He who cannot be seen with the eye, touched with the sense of touch, smelt with the sense of scent, and who is beyond the sense of taste, He whom the three qualities of goodness. Darkness, and Ignorance do not touch, who permeates all things and is the one Witness of the universe, and who is described as the Soul of the entire universe, He who is not destroyed upon the destruction of the bodies of all created things, who is unborn and unchangeable and eternal, who is freed from all qualities, who is indivisible and entire, He who is above the twenty-four topics of enquiry and is considered the Twenty-fifth, who is called by the name of Twenty-fifth, who is called by the name of Purusha, who is inactive, and who is said to be apprehended by Knowledge alone, He into whom the foremost of twice-born ones enter and become liberated, He is the eternal Supreme Soul and is known by the name of Vasudeva.
22See, O Narada, the greatness and power of that God! He is never affected by good or bad deeds.
23Satvata, Rajas, and Tamas, are said to be the three (original) qualities. These live and act in the bodies of all creatures.
24The Individual Soul, called Kshetrajna, enjoys and suffers the action of these three qualities. He, however, is above them and they cannot touch Him. Freed from these qualities, He is again their enjoyer and sufferer. Having created them Himself, He is above them all.
25O celestial Rishi, the Earth, which is the refuge of the universe, disappears into water. Water disappears into Fire and Fire into Wind. Wind disappears into Ether, and Ether into Mind. Mind is a great creature, and it disappears into Unmanifest Nature.
26Unmanifest Nature, 0 Brahmana, disappears into Inactive Purusha (Soul). There is nothing higher than Purusha (Soul) which is Eternal.
27There is nothing among mobile and immobile things in the universe which is immutable, except Vasudeva, the eternal Purusha.
28Endued with great power, Vasudeva is the Soul of all creatures. Earth, Wind, Ether, Water, and Fire forming fifth, are primal clephants of great power. Mingling together they form the body. Possessed of subtile prowess and invisible to all eyes, O Brahmana, the powerful Vasudeva then enter that combination of the five principal elements called body. Such entrance is called his birth, and taking birth He makes the body move about and act. Without a combination of the five principal elements, 110 body can ever be formed.
29Without, again, the entrance of Individual Soul into the body, the mind living within it cannot cause it move and act. He that enters the body is possessed of great power and is called Individual. He is known also by other names, viz., Shesha and Sankarshana.
30He who takes his his rise, from that Sankarshana, by his own acts, Sanatkumara, and in whom all creatures merge when the universal dissolution sets in, is the Mind of all creatures and is called by the name of Praddyumna.
31From Him originates. He who is the Creator, and who is both Cause and Effect. From this last, everything, viz., the mobile and immobile universe, originates. This one is called Aniruddha. He is otherwise called Ishana and He is manifest in all deeds.
32That illustrious one, viz., Vasudeva, who is called Kshetrajna, (Soul) and who is freed from qualities, should, O king of kings, be known as the powerful Sankarshana, when He takes birth as (Individual Soul).
33From Sankarshana originates Praddyumna who is called “Mind-begotten." From Praddymuna is He who is Aniruddha. He is Consciousness, He is Ishvara (Supreme Lord).
34It is from me that the entire mobile and immobile universe originates. It is from me, O Narada, that the indestructible and the destructible, the existent and the non-existent, originates.
35They who are devoted to me enter into me and become liberated. I am known as Purusha. Without acts, I am the Twenty-fifth.
36Getting over qualities, I am entire and indivisible. I am above all pairs of opposite and shorn of all attachments. This, O Narada, you will fail to understand. You see me as having a form. If I wish, I can dissolve this form in a moment. I am the Supreme Lord and the Preceptor of the universe.
37What you see of me, ONarada, is merely an illusion of mine. I now appear to be possessed of the attributes of all created things. You are not competent to know me. I have shown to you duly my fourfold form. I am, O Narada, the doer, I am Cause, and I am Effect.
38I am the sum-total of all living creatures. All living creatures have their refuge in me, Do not think that you have seen the Individual Soul.
39I pervade all things, O Brahmana, and am the inner Soul of all creatures. When the bodies of all creatures, however, are destroyed, I am not destroyed.
40Those highly blessed men who, having acquired ascetic success, become entirely devoted to me, become freed from the qualities of both Darkness and Ignorance and succeed, therefore, in entering me, O great ascetic.
41He called Hiranyagarbha, who is the beginning of the world, who has four faces, who cannot be understood with the help of the Nirukta, who is otherwise called Brahman, who is an eternal god, is engaged in loO king after many of my works.
42The god Rudra, born of my anger, originated from my forehead. See, the eleven Rudras are increasing on the right side of my person.
43The twelve Adityas are on the left side of my person. See the eight Vasus, those foremnost of gods, are in my front, and see, Nasatya and Dasra, those two celestial physicians, are in the rear. See also in my body all the Prajapatis and see the seven Rishis Also.
44See also the Vedas, all the Sacrifices numbering by hundreds, the Amrita (nectar), and all the (medicinal) herbs and plants, and Penances, and vows and observances of various sorts.
45See also in me the eight attributes of power, viz., those particularly called the Lordly powers, living all together in my body in their united and embodied form. See also Shree and Lakshmi, and Kirti, and the Earth with her hump.
46See the goddess Sarasvati, that mother of the Vedas, living in me! See, O Narada, Dhruva, that foremost of luminaries ranging in the sky.
47See also all the Oceans, those receptacles of water, and lakes, and rivers. See, also, O best of men, the four foremost ones amongst the Pitris in their embodied forms. See also, living in me, the three qualities (of Sattva, Rajas, and Tamas) which are formless.
48The acts done in honour of the departed mane are superior to those done in honour of the gods. I am the Pitri of the both the gods and the Pitris, and am existing from the beginning.
49Becoming the Equine-head I pass through the Western and the Northern ocean and drink sacrificial libations duly poured with Mantras and solid sacrificial food offered with respect and devotion.
50In ancient times I created Brahman who himself worshipped me in sacrifices. Pleased with him on that account I granted him many excellent boons.
51I said to him that in the beginning of the cycle he would be born to me as my son, and the sovereignty of all the worlds would he enjoy, and various names will be given to diverse objects on account of the Ahankara, i. e., egoism, coming into existence.
52I also told him that none would ever violate the limits and boundaries he would lay down, and, further that he would be the giver of boons to persons who would solicit him for the same.
53I further assured him that he would be an object of worship with all the gods and Asuras, all the Rishis and Pitris, and the various creatures forming the creation.
54I also gave him to understand that I would always appear for performing the business of the gods and for that I would allow myself to be commanded by him even as a son by his father.
55Granting these and other highly agreeable boons to Brahman of great energy on account of my being propitiated with him I adopted the course dictated by Renunciation.
56The highest Renunciation is the annihilation of all duties and acts. Hence, by adopting Renunciation one should act in complete happiness.
57Learned preceptors, with settled conclusions deducted from the truths of the Sankhya philosophy, have spoken of me as Kapila endued with the power of knowledge, living within the effulgence of the Sun, and concentrated in Yoga.
58In the Vedas I have been repeatedly hymned as the illustrious Hiranyagarbha. In the Yoga-Shastras, O Brahmana, I have been spoken of as one who find pleasure in Yoga.
59I am eternal. Assuming a form that is manifest, I live at present, in the sky. At the end of a thousand cycles, I shall once more withdraw the universe into myself.
60Having withdrawn all creatures, mobile and immobile, into myself, I shall exist all alone with Knowledge only as my companion.
61After the lapse of ages I shall again create the universe, with the help of that Knowledge. My fourth form creates the indestructible Shesha.
62That Shesha is called by the name of Sankarshana. Sankarshana creates Praddyumna. From Praddyumna I take birth myself as Aniruddha. I Aniruddha. I create (myself) repeatedly.
63From Aniruddha originates Brahman. The latter is born from Aniruddha's navel. From Brahman originate all mobile and immobile creatures.
64Know that Creation originates in this way repeatedly at the beginning of every cycle. Creation and destruction succeed each other like sunrise and sunset in this world.
65Then, again, as Time, gifted with great energy, forcibly brings back the Sun after his disappearance, similarly I shall, assuming the form of a boar and displaying my strength, bring back the Earth with her belt of seas to her own position for the behoof of all creatures when she becomes submerged in water. I shall then kill the son of Diti, named Hiranyagarbha, elated with pride of strength.
66Assuming the form then of a Manlion, I shall, for doing good to the gods, kill Hiranyakasipu, the son of Diti, who will be a great destroyer of sacrifices.
67Virochana will have a powerful son named Vali. The entire universe consisting of gods, Asuras, and Rakshasas will not be able to kill that great Asura. He will hurl Shakra from the sovereignty of the universe.
68When after defeating the Lord of Shachi, that Asura will possess the sovereignty of the three worlds, I shall take birth in Aditi's womb, by Kashyapa, as the twelfth Aditya.
69I shall restore it to Indra of immeasurable splendour, and replace the gods, O Narada, in their respective stations,
70As regards Vali, that foremost of Danavas, who is to be unslayable by all the gods, I shall cause him to live in the nether regions.
71In the Treta age I shall take birth as Rama in the race of Bhrigu, and root out the Kshatriyas who will become proud of their strength and riches.
72Towards the end of Treta and the beginning of Dvapara, I shall take birth as Rama the son of Dasharatha in Ikshvaku's race.
73At that time, the two Rishis, viz., the two sons of Prajapati, called by the names of Ekata and Dvita, will on account of the injury done by them to their brother Trita, have to take birth as monkeys, losing the beauty of the human forin.
74Those monkeys that shall take birth in the race of Ekata and Dvita, shall become endued with great power and mighty energy and will equal Shakra himself in power. All those monkeys, O twice-born one, will become my allies for performing the work of the gods.
75I shall then kill the dreadful king of the Rakshasas, that wretch of Pulastya's race, viz., the fierce Ravana, that thorn of all worlds, together with all his children and followers.
76At the junction the Dvapara and the Kali ages, I shall again appear in the world taking birth in city of Mathura for the purpose of killing Kansa.
77There, after killing numberless Danavas that will be as thorns in the side of the gods, I shali take up my residence in Kushasthali at the city of Dwaraka.
78While living in that city I shall kill the Asura Naraka the chief of the Earth,-him, that is, who will do an injury to Aditi, as also some other Danavas of the names of Muru and Pitha.
79Killing also another foremost of Danavas, viz., the kill of Pragjyotisha, I shall transplant that delightful city furnished with various kinds of wealth into Dwaraka.
80I shall then defeat the two gods adored of all the deities, viz., Maheshvara and Mahasena, who will become fond of the Danava Vana and do him various good offices and who will try their best for that worshipper of theirs.
81Defeating next the son of the Danava Vali, viz., Bana, who will be possessed a thousandarms, I shall next destroy all the inhabitants of the Danava city called Saubha.
82I shall next, O foremost of Brahmanas, bring about the death of Kalayavana, a Danava who will be endued with great power on account of his being equipt with the energy of Gargya.
83A proud Asura will appear as a king at Girivraja, of the name of Jarasandha, who will fall out with all the other kings of the world. His death will be brought about by me through some one else guided by my intelligence.
84I shall next kill Shisupala in the sacrifice of king Yudhishthira the son of Dharma, into which sacrifice all the kings of the world will bring tribute. In some of these works, only Arjuna, the son of Vasava, will become my assistant.
85I shall place Yudhishthira with all his brothers in his ancestral kingdom. People will call me and Arjuna as Narayana and Nara, when, endued with power, we two, putting forth our strength, shall kill a large number of Kshatriyas, for doing good to the world. Having lightened the load of the Earth according to our pleasure, I shall merge all the principal Satvatas, as also Dwaraka, my favourite city, into my own self, recollecting my all-einbracing Knowledge.
86Having four forms, I shall, in this way, perform many feats of great prowess, and attain at last to those regions of happiness created by me and honoured by all the Brahmanas.
87Appearing in the forms of a swan, a tortoise, a fish, O foremost of twice-born ones, I shall then appear as a boar, then as a manlion, then as a dwarf, then as Rama of Bhrigu's race, then as Rama the son of Dasharatha, then as Krishna the scion of the Satvata race, and lastly as Kalki.
88When the Vedas disappeared from the world, I brought them back. The Vedas, were re-created by me in the Krita age.
89They have once more disappeared or may only be partially heard here and there in the Puranas. Many of my best incarnations also in the world have become facts of the past.
90Having secured the good of the worlds in those forms in which I appeared, they have reentered into my own Nature. Brahman (the Creator) himself never saw me in this form of mine, which you, O Narada, have seen to-day on account of your entire devotion to me. I have now said to you, who are devoted to me wholly, everything, O Brahmana. . I have described to you my ancient appearances and future ones also, O best of inen, together with ail their mysteries.
91Bhishma said ‘The holy and illustrious god, of universal and immutable form, having said these words to Narada, disappeared there and then.
92Having won the high favour that he had solicited, Narada also, gifted with great energy, then proceeded in all haste to the retreat called Vadari, for seeing Nara and Narayana.
93This great Upanishad quite of a piece with the four Vedas, and the Sankhya-Yoga, and called by him by the name of the Pancharatra Scriptures and recited by Narayana himself with his own mouth, was repeated by Narada before a large audience in the residence of Brahman (his sire) in exactly the same way in which Narayana had recited it and in which he had heard it from his own lips."
94Yudhishthira said “Was not Brahman. the Creator of all things, acquainted with this wonderful discourse of the glory of Narayana gifted with intelligence that he heard it from the lips of Narada?
95Is the illustrious Grandfather of all the worlds any way different from or inferior to the great Narayana? How then it is that he was unacquainted with the power of Narayana of great energy?"
96Bhishma continued "Hundreds and thousands of great cycles, hundreds and thousands of Creations and Dissolutions, O king of kings, have been over and become events of the past.
97In the beginning of every Creation, Brahman, endued with great power and who creates all things, is remembered by Narayana). Brahman knows well, O king, that Narayana, that foremost of all gods is very much superior to him.
98He knows that Narayana is the Supreme Soul, that He is the Supreme Lord, that He is Creator of Brahman himself. Narada recited this very ancient narrative which is perfectly consistent with the Vedas, to that assembly of Rishis crowned with ascetic success that came to the abode of Brahman. The gods Surya, having heard that narrative from those Rishis crowned with ascetic success, repeated it to the sixty-six thousands of Rishis, O king, of purified souls, that follow in his train.
99And the Sun, the deity that imparts heat to all the worlds, repeated that narrative to those Beings also, of purified souls, that have been created (by Brahman) for always travelling in the van of the Sun.
100The great Rishis who follow in the Sun's train, O son, repeated that excellent narrative to the deities assembled on the breast of Meru.
101The best of ascetics, viz., the regener: Asita, then, having heard the narrative from the gods, repeated it to the Pitris, O king of kings.
102I heard it from my father Shantanu, O son, who recited it to me formerly. Myself having heard it from my father, I have repeated it to you, O Bharata.
103Gods and ascetics, they who have heard this excellent old narrative which is a Purana, all worship the Supreme Soul.
104This discourse, belonging to the Rishis and thus handed down from one to another, should not, O king, be communicated by you to any one who is not a worshipper of Vasudeva.
105This narrative, O king, is really the cream of the hundreds of other discourses that you have heard from me.
106In days of yore, O king, the gods and the Asuras, in a body, churned the Ocean and raised the Ambrosia. Similarly the Brahmanas, in a body in days of yore, churned all the scriptures and raised this narrative, which resembles nectar.
107He who frequently reads this narrative, and he who frequently listens to it with rapt attention, in a secluded spot, and filled with devotion, succeeds, being possessed of lunar complexion, in living in the spacious insular continent known by the name of White Island. Forsooth, such a man succeeds in entering into Narayana of a thousand rays.
108By listening to this narrative from the beginning, a sick person becomes freed from his disease. The man who simply desires to read or listen to this discourse, gets the fruition of all his wishes. By reading or listening to it. The devoted worshipper acquires the high end reserved for devoted worshippers.
109You also, O king, should always adore and worship that foremost of all Beings. He is the father and the mother of all creatures, and He is an object of reverence to the entire universe.
110Let the illustrious and Eternal God of the Brahmanas, Viz., Janarddana of great intelligence, be pleased with you, O Yudhisthira of mighty arms.
111Vaishampayana said Having listened to this best of discourses, O Janamejaya, king Yudhisthira the just, and all his brothers became devoted to Narayana.
112And all of them, O Bharata, silently meditating upon Narayana (from that day), uttered these words for His glorification, viz., Victory to that holy and illustrious Being.
113He, again, who is our best of preceptors, viz., the Island-born Krishna, devoted to penances, sung, uttering the word Narayana, that great Mantra which is worthy of being silently.
114Passing through the sky to the Ocean of milk, which is always the abode of nectar, and adoring the great God there, be returned to his own hermitage.
115Bhishma continued I have now recounted to you the discourse that was recited by Narada. That narrative has come down from person to person from very ancient times. I heard it from my father who formerly recounted it to me.
116Suta said I have now told you all that Vaishampayana recounted to Janamejaya. Having listened to Vaishampayana's narration, king Janamejaya severe duly satisfied all his duties according to the scriptural ordinances.
117You have have all practised very penances and observed many high and excellent vows. Living in this sacred forest of Naimisha, you are foremost of all persons conversant with the Vedas.
118You foremost of twice-born ones, you all have come to this great sacrifice of Shaunaka. Do you all worship that Eternal and Supreme Lord of the universe in excellent sacrifices, properly pouring libations of clarified butter to the fire with the help of Mantras and dedicating the same to Narayana. As for myself, I heard this excellent discourse which has come down from generation to generation, from my father who recited it to me formerly.
Hindi
1भीष्म ने कहा — दूसरों को अज्ञात इन नामों से इस प्रकार स्तुत होकर विश्व को ही अपना रूप बनाने वाले दिव्य नारायण तपस्वी नारद के सम्मुख प्रकट हुए।
2उनका रूप चन्द्रमा से कुछ अधिक शुद्ध था और कुछ बातों में चन्द्रमा से भिन्न था। वर्ण में वे कुछ-कुछ प्रज्वलित अग्नि के समान थे। वे शक्तिशाली प्रभु कुछ-कुछ विष्टि के रूप वाले थे।
3वे कुछ बातों में शुक के पंखों के समान दिखाई देते थे, और कुछ में शुद्ध स्फटिक के समूह के समान। वे कुछ बातों में अंजन के पर्वत के समान थे और कुछ में शुद्ध स्वर्ण की राशि के समान।
4उनका वर्ण कुछ-कुछ नवोत्पन्न मूँगे के समान था, और कुछ श्वेत भी था। वह वर्ण कुछ बातों में स्वर्ण के रंग के समान था और कुछ में वैदूर्य के रंग के समान।
5वह कुछ बातों में नीले वैदूर्य के रंग के समान था और कुछ में नीलम के रंग के समान। वह कुछ बातों में मयूर की ग्रीवा के रंग के समान था और कुछ में मोतियों की माला के समान।
6अपने शरीर पर ये नाना प्रकार के वर्ण धारण किए हुए वे सनातन देव नारद के सम्मुख प्रकट हुए। उनके सहस्र नेत्र थे और वे महान् सौन्दर्य से युक्त थे। उनके सौ सिर और सौ चरण थे।
7उनके सहस्र उदर और सहस्र भुजाएँ थीं। वे तब भी मन के लिए अचिन्त्य ही प्रतीत होते थे। अपने एक मुख से उन्होंने ॐ अक्षर का और तत्पश्चात् ॐ के अनन्तर गायत्री का उच्चारण किया।
8मन को पूर्णतः वश में किए हुए हरि और नारायण नामों से पुकारे जाने वाले उन महान् देव ने अपने अन्य अनेक मुखों से चारों वेदों के उन अनेक मन्त्रों का उच्चारण किया जो आरण्यक नाम से जाने जाते हैं।
9समस्त देवताओं के स्वामी, यज्ञों में पूजित वे महान् देव अपने हाथों में एक यज्ञवेदी, एक कमण्डलु, कुछ श्वेत मणियाँ, एक जोड़ी पादुकाएँ, कुशों का एक गट्ठर, एक मृगचर्म, एक दन्तकाष्ठ और थोड़ी-सी प्रज्वलित अग्नि धारण किए हुए थे।
10प्रसन्न हृदय से द्विजश्रेष्ठ उन नारद ने वाणी को संयत करके उन महान् देव को प्रणाम किया और उनकी पूजा की।
11क्षयरहित देवताओं में प्रथम उन देव ने उनसे — जिनका सिर अब भी श्रद्धा में झुका हुआ था — ये वचन कहे।
12भगवान् ने कहा — एकत, द्वित और त्रित नामक महर्षि मुझे देखने की इच्छा से इस देश में आए थे।
13किन्तु उनकी कामनाएँ पूर्ण नहीं हुईं। जो मेरे प्रति पूर्ण और अनन्य रूप से समर्पित हैं, उनके अतिरिक्त कोई भी मुझे नहीं देख सकता। जहाँ तक तुम्हारा प्रश्न है, तुम निश्चय ही उन समस्त पुरुषों में श्रेष्ठ हो जो अपनी सम्पूर्ण आत्मा से मेरे प्रति समर्पित हैं।
14ये मेरे शरीर हैं, जो श्रेष्ठतम हैं और जिन्हें मैं धारण करता हूँ। हे द्विज, इनका जन्म धर्म के गृह में हुआ था। तुम सदा इनकी उपासना करो, और उस उपासना के सम्बन्ध में विधानों में जो कृत्य विहित हैं, उन्हें सम्पन्न करो।
15हे ब्राह्मण, तुम मुझसे अपने इच्छित वरदान माँगो! मैं आज तुमसे प्रसन्न हूँ और अब मैं तुम्हारे सम्मुख अपने उस विश्वरूप में प्रकट हुआ हूँ जो क्षय और ह्रास से मुक्त है!
16नारद ने कहा — हे भगवन्, आज जब मैं आपके दर्शन में सफल हुआ हूँ, तब मैं समझता हूँ कि मैंने तत्काल ही अपने तप का, हे देव, अपने संयम का, तथा अपने द्वारा आचरित समस्त व्रतों और आचारों का फल पा लिया है।
17हे सनातन प्रभु, निस्सन्देह यही वह सर्वोच्च वरदान है जो आपने मुझे दिया है, क्योंकि आप आज मेरे सम्मुख प्रकट हुए हैं! हे भगवन्, विश्व ही आपका नेत्र है! आप सिंह हैं। आपका रूप प्रत्येक वस्तु से अभिन्न है! हे प्रभु, शक्ति से सम्पन्न आप विशाल और अनन्त हैं।
18भीष्म ने कहा — परमेष्ठी के पुत्र नारद के सम्मुख इस प्रकार प्रकट होकर उन महान् देव ने उन तपस्वी को सम्बोधित करके कहा — हे नारद, यहाँ से जाओ और विलम्ब मत करो!
19चन्द्रमा के समान वर्ण वाले मेरे ये उपासक समस्त इन्द्रियों से रहित हैं और किसी प्रकार का अन्न ग्रहण नहीं करते। और वे सब मुक्त भी हैं! मन पूर्णतः मुझमें एकाग्र करके लोगों को मेरा ही चिन्तन करना चाहिए। ऐसे उपासकों के मार्ग में कभी कोई बाधा नहीं आती।
20इन पुरुषों ने तपःसिद्धि प्राप्त कर ली है और ये परम भाग्यशाली हैं। प्राचीन काल में ये पूर्णतः मेरे प्रति समर्पित हो गए थे। ये तमोगुण और अज्ञान से मुक्त हो चुके हैं। निश्चय ही ये मुझमें प्रवेश करने और मेरे स्वरूप में लीन हो जाने के अधिकारी हैं।
21जो नेत्र से देखा नहीं जा सकता, स्पर्शेन्द्रिय से छुआ नहीं जा सकता, घ्राणेन्द्रिय से सूँघा नहीं जा सकता, और जो रसना से परे है; जिसे सत्त्व, तम और अज्ञान — ये तीनों गुण छूते तक नहीं, जो समस्त वस्तुओं में व्याप्त है और जो विश्व का एकमात्र साक्षी है, और जिसे समस्त विश्व की आत्मा कहा गया है; जो समस्त सृष्ट वस्तुओं के शरीरों के नष्ट होने पर भी नष्ट नहीं होता, जो अजन्मा, अपरिवर्तनीय और सनातन है, जो समस्त गुणों से मुक्त है, जो अविभाज्य और अखण्ड है; जो जिज्ञासा के चौबीस विषयों से ऊपर है और पच्चीसवाँ माना जाता है, जो पच्चीसवें नाम से पुकारा जाता है, जो पुरुष नाम से पुकारा जाता है, जो निष्क्रिय है, और जो केवल ज्ञान से ही ग्रहण किया जाना कहा गया है; जिसमें प्रवेश करके द्विजश्रेष्ठ मुक्त हो जाते हैं — वही सनातन परमात्मा है और वासुदेव नाम से जाना जाता है।
22हे नारद, उस देव की महिमा और शक्ति देखो! वे शुभ अथवा अशुभ कर्मों से कभी प्रभावित नहीं होते।
23सत्त्व, रजस् और तमस् — ये तीन (मूल) गुण कहे जाते हैं। ये समस्त प्राणियों के शरीरों में रहते और कार्य करते हैं।
24क्षेत्रज्ञ नामक जीवात्मा इन तीनों गुणों के कार्यों को भोगता और सहता है। किन्तु वह इनसे ऊपर है और ये उसे छू नहीं सकते। इन गुणों से मुक्त होकर भी वही इनका भोक्ता और सहनकर्ता है। स्वयं इनकी सृष्टि करके वह इन सबसे ऊपर है।
25हे देवर्षि, विश्व का आश्रय पृथ्वी जल में लीन हो जाती है। जल अग्नि में और अग्नि वायु में लीन हो जाती है। वायु आकाश में और आकाश मन में लीन हो जाता है। मन एक महान् सत्ता है, और वह अव्यक्त प्रकृति में लीन हो जाता है।
26हे ब्राह्मण, अव्यक्त प्रकृति निष्क्रिय पुरुष (आत्मा) में लीन हो जाती है। पुरुष (आत्मा) से बढ़कर कुछ भी नहीं है, जो सनातन है।
27विश्व के चर और अचर पदार्थों में सनातन पुरुष वासुदेव के अतिरिक्त कुछ भी अपरिवर्तनीय नहीं है।
28महान् शक्ति से सम्पन्न वासुदेव समस्त प्राणियों की आत्मा हैं। पृथ्वी, वायु, आकाश, जल और पाँचवीं अग्नि — ये महान् शक्ति वाले आदि तत्त्व हैं। परस्पर मिलकर ये शरीर की रचना करते हैं। हे ब्राह्मण, सूक्ष्म पराक्रम से सम्पन्न और समस्त नेत्रों के लिए अदृश्य वे शक्तिशाली वासुदेव तब पाँच प्रमुख तत्त्वों के उस संयोग में प्रवेश करते हैं जिसे शरीर कहा जाता है। उसी प्रवेश को उनका जन्म कहा जाता है, और जन्म लेकर वे शरीर को चलाते और कार्य कराते हैं। पाँच प्रमुख तत्त्वों के संयोग के बिना कोई शरीर कभी नहीं बन सकता।
29और फिर, जीवात्मा के शरीर में प्रवेश किए बिना उसके भीतर रहने वाला मन उसे चला और कार्य करा नहीं सकता। जो शरीर में प्रवेश करता है, वह महान् शक्ति से सम्पन्न है और जीव कहलाता है। वह अन्य नामों से भी जाना जाता है — अर्थात् शेष और संकर्षण।
30जो उस संकर्षण से अपने ही कर्मों द्वारा उत्पन्न होते हैं — सनत्कुमार — और जिनमें प्रलय के आने पर समस्त प्राणी लीन हो जाते हैं, वे समस्त प्राणियों के मन हैं और प्रद्युम्न नाम से पुकारे जाते हैं।
31उन्हीं से वे उत्पन्न होते हैं जो स्रष्टा हैं और जो कारण तथा कार्य — दोनों हैं। इन्हीं अन्तिम से सब कुछ — अर्थात् चर और अचर विश्व — उत्पन्न होता है। ये अनिरुद्ध कहलाते हैं। इन्हें ईशान भी कहा जाता है और ये समस्त कर्मों में प्रकट होते हैं।
32हे राजाधिराज, वे यशस्वी वासुदेव, जो क्षेत्रज्ञ (आत्मा) कहलाते हैं और जो गुणों से मुक्त हैं, जब (जीवात्मा के रूप में) जन्म लेते हैं, तब उन्हें शक्तिशाली संकर्षण जानना चाहिए।
33संकर्षण से प्रद्युम्न उत्पन्न होते हैं, जो 'मनोजन्मा' कहलाते हैं। प्रद्युम्न से वे उत्पन्न होते हैं जो अनिरुद्ध हैं। वही अहंकार हैं, वही ईश्वर (परम प्रभु) हैं।
34समस्त चर और अचर विश्व मुझसे ही उत्पन्न होता है। हे नारद, अविनाशी और नाशवान्, सत् और असत् — ये सब मुझसे ही उत्पन्न होते हैं।
35जो मेरे प्रति समर्पित हैं, वे मुझमें प्रवेश करके मुक्त हो जाते हैं। मैं पुरुष नाम से जाना जाता हूँ। कर्मों से रहित मैं ही पच्चीसवाँ हूँ।
36गुणों को पार करके मैं अखण्ड और अविभाज्य हूँ। मैं समस्त द्वन्द्वों से ऊपर हूँ और समस्त आसक्तियों से रहित हूँ। हे नारद, यह तुम समझ नहीं सकोगे। तुम मुझे साकार रूप में देखते हो। यदि मैं चाहूँ तो इस रूप को क्षण भर में विलीन कर सकता हूँ। मैं परम प्रभु और विश्व का गुरु हूँ।
37हे नारद, तुम मेरा जो कुछ देखते हो, वह मेरी माया मात्र है। मैं अब समस्त सृष्ट वस्तुओं के गुणों से युक्त प्रतीत होता हूँ। तुम मुझे जानने में समर्थ नहीं हो। मैंने तुम्हें अपना चतुर्व्यूह रूप यथाविधि दिखा दिया है। हे नारद, मैं ही कर्ता हूँ, मैं ही कारण हूँ, और मैं ही कार्य हूँ।
38मैं समस्त जीवित प्राणियों का समष्टिरूप हूँ। समस्त जीवित प्राणियों का आश्रय मुझमें ही है। यह मत समझो कि तुमने केवल जीवात्मा को देखा है।
39हे ब्राह्मण, मैं समस्त वस्तुओं में व्याप्त हूँ और समस्त प्राणियों की अन्तरात्मा हूँ। किन्तु जब समस्त प्राणियों के शरीर नष्ट होते हैं, तब भी मैं नष्ट नहीं होता।
40हे महातपस्वी, जो परम भाग्यशाली पुरुष तपःसिद्धि प्राप्त करके पूर्णतः मेरे प्रति समर्पित हो जाते हैं, वे तमोगुण और अज्ञान — दोनों से मुक्त हो जाते हैं और इसीलिए मुझमें प्रवेश करने में सफल होते हैं।
41हिरण्यगर्भ नाम से पुकारे जाने वाले वे, जो जगत् के आदि हैं, जिनके चार मुख हैं, जिन्हें निरुक्त की सहायता से नहीं समझा जा सकता, जिन्हें ब्रह्मा भी कहा जाता है, और जो एक सनातन देव हैं — वे मेरे अनेक कार्यों की देखरेख में लगे रहते हैं।
42मेरे क्रोध से उत्पन्न देव रुद्र मेरे ललाट से प्रकट हुए। देखो, ग्यारह रुद्र मेरे शरीर के दाहिने भाग पर बढ़ रहे हैं।
43बारह आदित्य मेरे शरीर के बाएँ भाग पर हैं। देखो, आठ वसु — वे देवश्रेष्ठ — मेरे आगे हैं, और देखो, नासत्य और दस्र — वे दोनों दिव्य वैद्य — पीछे हैं। मेरे शरीर में समस्त प्रजापतियों को भी देखो, और सात ऋषियों को भी देखो।
44वेदों को भी देखो, सैकड़ों की संख्या में समस्त यज्ञों को, अमृत को, और समस्त (औषधीय) ओषधियों और वनस्पतियों को, और तप को, तथा नाना प्रकार के व्रतों और आचारों को भी देखो।
45मुझमें ऐश्वर्य के आठ गुणों को भी देखो — अर्थात् उन्हें जो विशेष रूप से ऐश्वर्यशक्तियाँ कहलाती हैं — जो अपने संयुक्त और मूर्त रूप में मेरे शरीर में एक साथ निवास करती हैं। श्री और लक्ष्मी को, और कीर्ति को, तथा अपने ककुद् सहित पृथ्वी को भी देखो।
46वेदों की माता देवी सरस्वती को मुझमें निवास करते देखो! हे नारद, आकाश में विचरण करने वाले ज्योतिष्मानों में श्रेष्ठ ध्रुव को देखो।
47जल के आधार समस्त समुद्रों को भी देखो, और सरोवरों तथा नदियों को भी। हे नरश्रेष्ठ, पितरों में श्रेष्ठ उन चारों को भी उनके मूर्त रूपों में देखो। मुझमें निवास करने वाले उन तीनों गुणों (सत्त्व, रजस् और तमस्) को भी देखो जो निराकार हैं।
48दिवंगत पितरों के सम्मान में किए गए कर्म देवताओं के सम्मान में किए गए कर्मों से श्रेष्ठ हैं। मैं देवताओं और पितरों — दोनों का पितर हूँ, और आदि से विद्यमान हूँ।
49हयग्रीव का रूप धारण करके मैं पश्चिमी और उत्तरी समुद्र में से होकर जाता हूँ और मन्त्रों सहित यथाविधि अर्पित यज्ञ की आहुतियों तथा आदर और भक्ति से अर्पित ठोस हविष्य को ग्रहण करता हूँ।
50प्राचीन काल में मैंने ब्रह्मा की सृष्टि की, जिन्होंने स्वयं यज्ञों में मेरी उपासना की। इस कारण उन पर प्रसन्न होकर मैंने उन्हें अनेक उत्तम वरदान दिए।
51मैंने उनसे कहा कि कल्प के आरम्भ में वे मेरे पुत्र के रूप में मुझसे जन्म लेंगे, और समस्त लोकों का आधिपत्य भोगेंगे, तथा अहंकार अर्थात् अहंभाव के उत्पन्न होने के कारण नाना पदार्थों को नाना नाम दिए जाएँगे।
52मैंने उनसे यह भी कहा कि वे जो मर्यादाएँ और सीमाएँ निर्धारित करेंगे, उनका उल्लंघन कोई कभी नहीं करेगा, और यह भी कि जो लोग उनसे वरदान की याचना करेंगे, उनके लिए वे वरदाता होंगे।
53मैंने उन्हें यह भी आश्वासन दिया कि वे समस्त देवताओं और असुरों के, समस्त ऋषियों और पितरों के, तथा सृष्टि की रचना करने वाले नाना प्राणियों के पूजनीय होंगे।
54मैंने उन्हें यह भी समझा दिया कि मैं देवताओं का कार्य सम्पन्न करने के लिए सदा प्रकट होऊँगा, और उसके लिए मैं अपने को उनके द्वारा उसी प्रकार आदेशित होने दूँगा जैसे पुत्र अपने पिता द्वारा।
55महातेजस्वी ब्रह्मा से प्रसन्न होने के कारण उन्हें ये तथा अन्य परम अभीष्ट वरदान देकर मैंने संन्यास द्वारा निर्दिष्ट मार्ग अपनाया।
56सर्वोच्च संन्यास समस्त कर्तव्यों और कर्मों का विनाश है। इसलिए संन्यास अपनाकर मनुष्य को पूर्ण सुख में आचरण करना चाहिए।
57सांख्य दर्शन के सत्यों से निकाले गए निश्चित निष्कर्षों वाले विद्वान् आचार्यों ने मुझे कपिल कहा है — ज्ञान की शक्ति से सम्पन्न, सूर्य के तेज के भीतर निवास करने वाला और योग में एकाग्र।
58वेदों में यशस्वी हिरण्यगर्भ के रूप में मेरी बारम्बार स्तुति की गई है। हे ब्राह्मण, योगशास्त्रों में मुझे उस रूप में कहा गया है जो योग में आनन्द पाता है।
59मैं सनातन हूँ। व्यक्त रूप धारण करके इस समय मैं आकाश में निवास करता हूँ। सहस्र कल्पों के अन्त में मैं पुनः इस विश्व को अपने में समेट लूँगा।
60समस्त चर और अचर प्राणियों को अपने में समेटकर मैं केवल ज्ञान को ही अपना साथी बनाकर अकेला विद्यमान रहूँगा।
61युगों के बीत जाने पर मैं उसी ज्ञान की सहायता से पुनः विश्व की सृष्टि करूँगा। मेरा चौथा रूप अविनाशी शेष की सृष्टि करता है।
62वे शेष संकर्षण नाम से पुकारे जाते हैं। संकर्षण प्रद्युम्न की सृष्टि करते हैं। प्रद्युम्न से मैं स्वयं अनिरुद्ध के रूप में जन्म लेता हूँ। मैं अनिरुद्ध हूँ। मैं बारम्बार (अपनी) सृष्टि करता हूँ।
63अनिरुद्ध से ब्रह्मा उत्पन्न होते हैं। वे अनिरुद्ध की नाभि से जन्म लेते हैं। ब्रह्मा से समस्त चर और अचर प्राणी उत्पन्न होते हैं।
64जान लो कि सृष्टि प्रत्येक कल्प के आरम्भ में इसी प्रकार बारम्बार उत्पन्न होती है। इस संसार में सृष्टि और संहार एक-दूसरे के पीछे उसी प्रकार आते हैं जैसे सूर्योदय और सूर्यास्त।
65और फिर, जैसे महातेजस्वी काल सूर्य के अस्त हो जाने पर उसे बलपूर्वक लौटा लाता है, वैसे ही मैं वराह का रूप धारण करके और अपना बल प्रकट करके समस्त प्राणियों के हित के लिए समुद्रों की मेखला वाली पृथ्वी को, जब वह जल में डूब जाएगी, उसके अपने स्थान पर लौटा लाऊँगा। तब मैं बल के अभिमान से उन्मत्त दिति के पुत्र हिरण्यगर्भ का वध करूँगा।
66तब नृसिंह का रूप धारण करके मैं देवताओं का हित करने के लिए दिति के पुत्र हिरण्यकशिपु का वध करूँगा, जो यज्ञों का महान् विनाशक होगा।
67विरोचन का बलि नामक एक शक्तिशाली पुत्र होगा। देवताओं, असुरों और राक्षसों से युक्त समस्त विश्व उस महान् असुर का वध करने में समर्थ नहीं होगा। वह शक्र को विश्व के आधिपत्य से हटा देगा।
68जब शची के स्वामी को पराजित करके वह असुर तीनों लोकों का आधिपत्य प्राप्त कर लेगा, तब मैं कश्यप द्वारा अदिति के गर्भ से बारहवें आदित्य के रूप में जन्म लूँगा।
69हे नारद, मैं वह आधिपत्य अपरिमित तेजस्वी इन्द्र को लौटा दूँगा, और देवताओं को उनके अपने-अपने स्थानों पर पुनः स्थापित कर दूँगा।
70जहाँ तक दानवश्रेष्ठ बलि का प्रश्न है, जो समस्त देवताओं के लिए अवध्य होगा, मैं उसे पाताल में निवास कराऊँगा।
71त्रेतायुग में मैं भृगु के कुल में राम के रूप में जन्म लूँगा, और उन क्षत्रियों का उन्मूलन करूँगा जो अपने बल और धन के अभिमान से भर उठेंगे।
72त्रेता के अन्त और द्वापर के आरम्भ में मैं इक्ष्वाकु के कुल में दशरथ के पुत्र राम के रूप में जन्म लूँगा।
73उस समय एकत और द्वित नाम वाले प्रजापति के वे दोनों पुत्र, अपने भाई त्रित के प्रति किए गए अपकार के कारण, मनुष्य के रूप का सौन्दर्य खोकर वानरों के रूप में जन्म लेंगे।
74हे द्विज, जो वानर एकत और द्वित के कुल में जन्म लेंगे, वे महान् बल और प्रचण्ड तेज से सम्पन्न होंगे और शक्ति में स्वयं शक्र के समान होंगे। हे द्विज, वे समस्त वानर देवताओं का कार्य सम्पन्न करने के लिए मेरे सहयोगी बनेंगे।
75तब मैं राक्षसों के भयंकर राजा, पुलस्त्य के कुल के उस अधम — अर्थात् समस्त लोकों के कण्टक उग्र रावण — का उसके समस्त पुत्रों और अनुचरों सहित वध करूँगा।
76द्वापर और कलियुग की सन्धि में मैं कंस के वध के प्रयोजन से मथुरा नगरी में जन्म लेकर पुनः संसार में प्रकट होऊँगा।
77वहाँ, देवताओं के पार्श्व में काँटे के समान चुभने वाले असंख्य दानवों का वध करने के पश्चात्, मैं कुशस्थली में द्वारका नगरी में अपना निवास बनाऊँगा।
78उस नगरी में रहते हुए मैं पृथ्वी के अधिपति असुर नरक का वध करूँगा — अर्थात् उसका, जो अदिति के प्रति अपकार करेगा — तथा मुर और पीठ नाम वाले कुछ अन्य दानवों का भी।
79एक अन्य दानवश्रेष्ठ — अर्थात् प्राग्ज्योतिष के राजा — का भी वध करके मैं नाना प्रकार के धन से सम्पन्न उस रमणीय नगरी को द्वारका में ले आऊँगा।
80तब मैं समस्त देवताओं के पूजनीय उन दो देवताओं को — अर्थात् महेश्वर और महासेन को — पराजित करूँगा, जो दानव वाण के प्रति स्नेह रखेंगे और उसका नाना प्रकार से हित करेंगे तथा अपने उस उपासक के लिए भरसक प्रयत्न करेंगे।
81तत्पश्चात् दानव बलि के पुत्र वाण को — जिसकी सहस्र भुजाएँ होंगी — पराजित करके मैं सौभ नामक दानव नगरी के समस्त निवासियों का नाश करूँगा।
82हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तत्पश्चात् मैं कालयवन नामक उस दानव की मृत्यु का कारण बनूँगा, जो गार्ग्य के तेज से सम्पन्न होने के कारण महान् शक्ति से युक्त होगा।
83गिरिव्रज में जरासन्ध नामक एक अभिमानी असुर राजा के रूप में प्रकट होगा, जो संसार के अन्य समस्त राजाओं से बैर ठानेगा। उसकी मृत्यु मैं अपनी बुद्धि से निर्देशित किसी और के द्वारा कराऊँगा।
84तत्पश्चात् मैं धर्म के पुत्र राजा युधिष्ठिर के उस यज्ञ में शिशुपाल का वध करूँगा जिसमें संसार के समस्त राजा भेंट लेकर आएँगे। इनमें से कुछ कार्यों में केवल वासव के पुत्र अर्जुन ही मेरे सहायक बनेंगे।
85मैं युधिष्ठिर को उनके समस्त भाइयों सहित उनके पैतृक राज्य में स्थापित करूँगा। जब शक्ति से सम्पन्न होकर हम दोनों अपना बल प्रकट करते हुए संसार के हित के लिए बहुसंख्यक क्षत्रियों का वध करेंगे, तब लोग मुझे और अर्जुन को नारायण और नर कहकर पुकारेंगे। अपनी इच्छा के अनुसार पृथ्वी का भार हलका करके मैं अपने सर्वग्राही ज्ञान का स्मरण करते हुए समस्त प्रमुख सात्वतों को, तथा अपनी प्रिय नगरी द्वारका को भी, अपने स्वरूप में लीन कर लूँगा।
86चार रूप धारण करके मैं इस प्रकार महान् पराक्रम के अनेक कर्म करूँगा, और अन्ततः उन सुखमय लोकों को प्राप्त करूँगा जो मेरे द्वारा रचे गए हैं और समस्त ब्राह्मणों से सम्मानित हैं।
87हे द्विजश्रेष्ठ, हंस, कच्छप और मत्स्य के रूपों में प्रकट होकर मैं तब वराह के रूप में प्रकट होऊँगा, फिर नृसिंह के रूप में, फिर वामन के रूप में, फिर भृगु के कुल के राम के रूप में, फिर दशरथ के पुत्र राम के रूप में, फिर सात्वत वंश के वंशधर कृष्ण के रूप में, और अन्त में कल्कि के रूप में।
88जब वेद संसार से लुप्त हो गए थे, तब मैं उन्हें लौटा लाया था। सत्ययुग में मेरे द्वारा वेदों की पुनः रचना की गई थी।
89वे पुनः लुप्त हो चुके हैं, अथवा केवल पुराणों में यहाँ-वहाँ आंशिक रूप से ही सुने जा सकते हैं। संसार में मेरे अनेक श्रेष्ठ अवतार भी अब अतीत की घटनाएँ बन चुके हैं।
90जिन रूपों में मैं प्रकट हुआ, उनमें लोकों का हित साधकर वे सब मेरी अपनी प्रकृति में पुनः प्रवेश कर चुके हैं। स्वयं ब्रह्मा (स्रष्टा) ने भी मेरा वह रूप कभी नहीं देखा जिसे हे नारद, तुमने मेरे प्रति अपनी अनन्य भक्ति के कारण आज देखा है। हे ब्राह्मण, तुम्हें, जो पूर्णतः मेरे प्रति समर्पित हो, अब मैंने सब कुछ कह दिया। हे नरश्रेष्ठ, मैंने तुम्हें अपने प्राचीन प्राकट्यों का तथा भावी प्राकट्यों का भी उनके समस्त रहस्यों सहित वर्णन कर दिया।
91भीष्म ने कहा — विश्वरूप और अपरिवर्तनीय रूप वाले वे पवित्र और यशस्वी देव नारद से ये वचन कहकर वहीं तत्काल अन्तर्धान हो गए।
92अपनी याचित परम कृपा प्राप्त करके महातेजस्वी नारद भी तब नर और नारायण के दर्शन के लिए बदरी नामक आश्रम की ओर पूरी शीघ्रता से चल पड़े।
93चारों वेदों तथा सांख्ययोग के पूर्णतः अनुरूप यह महान् उपनिषद्, जिसे उन्होंने पाञ्चरात्र शास्त्र के नाम से पुकारा था और जिसे स्वयं नारायण ने अपने मुख से सुनाया था, नारद ने ब्रह्मा (अपने पिता) के निवास में एक विशाल सभा के समक्ष ठीक उसी रूप में दोहराया जिस रूप में नारायण ने उसे सुनाया था और जिस रूप में उन्होंने उसे उन्हीं के मुख से सुना था।
94युधिष्ठिर ने कहा — क्या समस्त वस्तुओं के स्रष्टा ब्रह्मा बुद्धिसम्पन्न नारायण की महिमा के इस आश्चर्यजनक उपदेश से परिचित नहीं थे, जो उन्होंने नारद के मुख से सुना?
95क्या समस्त लोकों के यशस्वी पितामह महान् नारायण से किसी प्रकार भिन्न अथवा हीन हैं? तब यह कैसे हुआ कि वे महातेजस्वी नारायण की शक्ति से अपरिचित थे?
96भीष्म ने आगे कहा — हे राजाधिराज, सैकड़ों और सहस्रों महाकल्प, सैकड़ों और सहस्रों सृष्टियाँ और प्रलय बीत चुके हैं और अतीत की घटनाएँ बन चुके हैं।
97प्रत्येक सृष्टि के आरम्भ में महान् शक्ति से सम्पन्न और समस्त वस्तुओं की सृष्टि करने वाले ब्रह्मा का स्मरण नारायण करते हैं। हे राजन्, ब्रह्मा भलीभाँति जानते हैं कि देवश्रेष्ठ नारायण उनसे कहीं अधिक श्रेष्ठ हैं।
98वे जानते हैं कि नारायण परमात्मा हैं, कि वे परम प्रभु हैं, कि वे स्वयं ब्रह्मा के भी स्रष्टा हैं। वेदों के पूर्णतः अनुरूप इस अत्यन्त प्राचीन आख्यान को नारद ने तपःसिद्धि से मण्डित उन ऋषियों की सभा के समक्ष सुनाया जो ब्रह्मा के धाम में आए थे। हे राजन्, तपःसिद्धि से मण्डित उन ऋषियों से वह आख्यान सुनकर देव सूर्य ने उसे अपने साथ चलने वाले शुद्धात्मा छियासठ सहस्र ऋषियों को सुनाया।
99और समस्त लोकों को ताप देने वाले देवता सूर्य ने वह आख्यान उन प्राणियों को भी सुनाया जो शुद्धात्मा हैं और जो (ब्रह्मा द्वारा) सदा सूर्य के आगे-आगे चलने के लिए रचे गए हैं।
100हे पुत्र, सूर्य के साथ चलने वाले उन महर्षियों ने वह उत्तम आख्यान मेरु के वक्षःस्थल पर एकत्र देवताओं को सुनाया।
101हे राजाधिराज, तब तपस्वियों में श्रेष्ठ द्विजश्रेष्ठ असित ने देवताओं से वह आख्यान सुनकर उसे पितरों को सुनाया।
102हे पुत्र, मैंने वह अपने पिता शान्तनु से सुना था, जिन्होंने पहले मुझे वह सुनाया था। स्वयं अपने पिता से सुनकर हे भरतवंशी, मैंने वह तुम्हें सुनाया है।
103देवता और तपस्वी — जिन्होंने पुराणस्वरूप इस उत्तम प्राचीन आख्यान को सुना है — वे सब परमात्मा की उपासना करते हैं।
104हे राजन्, ऋषियों का यह उपदेश, जो इस प्रकार एक से दूसरे तक चला आया है, तुम्हें ऐसे किसी व्यक्ति को नहीं सुनाना चाहिए जो वासुदेव का उपासक न हो।
105हे राजन्, यह आख्यान वस्तुतः उन सैकड़ों अन्य उपदेशों का सार है जो तुमने मुझसे सुने हैं।
106हे राजन्, प्राचीन काल में देवताओं और असुरों ने मिलकर समुद्र का मन्थन किया और अमृत निकाला। इसी प्रकार प्राचीन काल में ब्राह्मणों ने मिलकर समस्त शास्त्रों का मन्थन किया और यह आख्यान निकाला, जो अमृत के समान है।
107जो पुरुष इस आख्यान को बारम्बार पढ़ता है, और जो एकान्त स्थान में भक्ति से भरकर तल्लीन होकर इसे बारम्बार सुनता है, वह चन्द्रमा के समान वर्ण प्राप्त करके श्वेतद्वीप नाम से विख्यात उस विस्तीर्ण द्वीपमय महाद्वीप में निवास करने में सफल होता है। निश्चय ही ऐसा पुरुष सहस्ररश्मि नारायण में प्रवेश करने में सफल होता है।
108इस आख्यान को आरम्भ से सुनने पर रोगी अपने रोग से मुक्त हो जाता है। जो पुरुष इस उपदेश को केवल पढ़ने अथवा सुनने की इच्छा भी करता है, उसकी समस्त कामनाएँ पूर्ण होती हैं। इसे पढ़ने अथवा सुनने से भक्त उपासक वह परम गति प्राप्त करता है जो भक्त उपासकों के लिए ही सुरक्षित है।
109हे राजन्, तुम्हें भी सदा भूतश्रेष्ठ उन देव की आराधना और उपासना करनी चाहिए। वे समस्त प्राणियों के पिता और माता हैं, और वे समस्त विश्व के श्रद्धेय हैं।
110हे महाबाहु युधिष्ठिर, ब्राह्मणों के यशस्वी और सनातन देव — अर्थात् महाबुद्धिमान् जनार्दन — तुम पर प्रसन्न हों।
111वैशम्पायन ने कहा — हे जनमेजय, इस श्रेष्ठ उपदेश को सुनकर धर्मराज युधिष्ठिर और उनके समस्त भाई नारायण के प्रति समर्पित हो गए।
112और हे भरतवंशी, वे सब (उस दिन से) मौन होकर नारायण का ध्यान करते हुए उनकी महिमा के लिए ये वचन कहते थे — उस पवित्र और यशस्वी सत्ता की जय हो।
113और फिर, जो हमारे गुरुओं में श्रेष्ठ हैं — अर्थात् तपस्या में लीन द्वैपायन कृष्ण — उन्होंने नारायण शब्द का उच्चारण करते हुए उस महामन्त्र का गान किया जो मौन जप के योग्य है।
114आकाशमार्ग से क्षीरसागर तक जाकर, जो सदा अमृत का धाम है, और वहाँ उन महान् देव की आराधना करके वे अपने आश्रम को लौट आए।
115भीष्म ने आगे कहा — नारद द्वारा सुनाया गया वह उपदेश अब मैंने तुम्हें कह सुनाया है। वह आख्यान अत्यन्त प्राचीन काल से एक व्यक्ति से दूसरे तक चला आया है। मैंने उसे अपने पिता से सुना था, जिन्होंने पहले मुझे वह सुनाया था।
116सूत ने कहा — वैशम्पायन ने जनमेजय को जो कुछ सुनाया था, वह सब अब मैंने आपको कह सुनाया है। वैशम्पायन का वृत्तान्त सुनकर राजा जनमेजय ने शास्त्रीय विधानों के अनुसार अपने समस्त कर्तव्यों को यथाविधि सम्पन्न किया।
117आप सबने अत्यन्त कठोर तप किया है और अनेक उच्च तथा उत्तम व्रतों का पालन किया है। नैमिष के इस पवित्र वन में निवास करते हुए आप वेदों के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ हैं।
118हे द्विजश्रेष्ठो, आप सब शौनक के इस महान् यज्ञ में आए हैं। आप सब उत्तम यज्ञों में विश्व के उन सनातन और परम स्वामी की उपासना कीजिए — मन्त्रों की सहायता से अग्नि में यथाविधि घृत की आहुतियाँ देते हुए और उन्हें नारायण को समर्पित करते हुए। जहाँ तक मेरा प्रश्न है, मैंने यह उत्तम उपदेश, जो पीढ़ी-दर-पीढ़ी चला आया है, अपने पिता से सुना था, जिन्होंने पहले मुझे वह सुनाया था।
Nepali
1भीष्मले भने — अरूलाई अज्ञात यी नामले यसरी स्तुत भई विश्वलाई नै आफ्नो रूप बनाउने दिव्य नारायण तपस्वी नारदको सामु प्रकट भए।
2उनको रूप चन्द्रमाभन्दा केही बढी शुद्ध थियो र केही कुरामा चन्द्रमाभन्दा भिन्न थियो। वर्णमा उनी केही हदसम्म प्रज्वलित अग्निजस्तै थिए। ती शक्तिशाली प्रभु केही हदसम्म विष्टिको रूप भएका थिए।
3उनी केही कुरामा सुगाका पखेटाजस्तै देखिन्थे, र केहीमा शुद्ध स्फटिकको समूहजस्तै। उनी केही कुरामा अञ्जनको पर्वतजस्तै थिए र केहीमा शुद्ध सुनको राशिजस्तै।
4उनको वर्ण केही हदसम्म भर्खर उत्पन्न मुगाजस्तै थियो, र केही सेतो पनि थियो। त्यो वर्ण केही कुरामा सुनको रङ्गजस्तै थियो र केहीमा वैदूर्यको रङ्गजस्तै।
5त्यो केही कुरामा नीलो वैदूर्यको रङ्गजस्तै थियो र केहीमा नीलमको रङ्गजस्तै। त्यो केही कुरामा मयूरको घाँटीको रङ्गजस्तै थियो र केहीमा मोतीको मालाजस्तै।
6आफ्नो शरीरमा यी नाना प्रकारका वर्ण धारण गरेका ती सनातन देव नारदको सामु प्रकट भए। उनका हजार नेत्र थिए र उनी महान् सौन्दर्यले युक्त थिए। उनका सय शिर र सय चरण थिए।
7उनका हजार उदर र हजार पाखुरा थिए। उनी त्यसै बेला पनि मनका लागि अचिन्त्य नै देखिन्थे। आफ्नो एउटा मुखबाट उनले ॐ अक्षरको र त्यसपछि ॐपछि गायत्रीको उच्चारण गरे।
8मनलाई पूर्णतः वशमा पारेका हरि र नारायण नामले पुकारिने ती महान् देवले आफ्ना अन्य अनेक मुखबाट चारै वेदका ती अनेक मन्त्रको उच्चारण गरे जो आरण्यक नामले चिनिन्छन्।
9सम्पूर्ण देवताका स्वामी, यज्ञमा पूजित ती महान् देवले आफ्ना हातमा एउटा यज्ञवेदी, एउटा कमण्डलु, केही सेता मणि, एक जोर पादुका, कुशको एउटा बिटो, एउटा मृगचर्म, एउटा दन्तकाष्ठ र थोरै प्रज्वलित अग्नि धारण गरेका थिए।
10प्रसन्न हृदयले द्विजश्रेष्ठ ती नारदले वाणीलाई संयत गरेर ती महान् देवलाई प्रणाम गरे र उनको पूजा गरे।
11क्षयरहित देवताहरूमा प्रथम ती देवले उनलाई — जसको शिर अझै श्रद्धामा निहुरिएको थियो — यी वचन भने।
12भगवान्ले भने — एकत, द्वित र त्रित नामका महर्षि मलाई हेर्ने इच्छाले यस देशमा आएका थिए।
13तर तिनका कामना पूरा भएनन्। जो मप्रति पूर्ण र अनन्य रूपमा समर्पित छन्, तिनीहरूबाहेक कसैले पनि मलाई देख्न सक्दैन। तिम्रो कुरा गर्ने हो भने, तिमी निश्चय नै ती सम्पूर्ण पुरुषमा श्रेष्ठ हौ जो आफ्नो सम्पूर्ण आत्माले मप्रति समर्पित छन्।
14यी मेरा शरीर हुन्, जो श्रेष्ठतम छन् र जसलाई म धारण गर्छु। हे द्विज, यिनको जन्म धर्मको गृहमा भएको थियो। तिमी सधैँ यिनको उपासना गर, र त्यस उपासनासम्बन्धी विधानमा जुन कृत्य विहित छन्, ती सम्पन्न गर।
15हे ब्राह्मण, तिमी मसँग आफ्नो इच्छित वरदान माग! म आज तिमीसँग प्रसन्न छु र अब म तिम्रो सामु आफ्नो त्यस विश्वरूपमा प्रकट भएको छु जो क्षय र ह्रासबाट मुक्त छ!
16नारदले भने — हे भगवन्, आज जब म तपाईंको दर्शनमा सफल भएको छु, तब म ठान्छु कि मैले तत्कालै आफ्नो तपको, हे देव, आफ्नो संयमको, तथा आफूले आचरण गरेका सम्पूर्ण व्रत र आचारको फल पाइसकेँ।
17हे सनातन प्रभु, निस्सन्देह यही त्यो सर्वोच्च वरदान हो जो तपाईंले मलाई दिनुभएको छ, किनभने तपाईं आज मेरो सामु प्रकट हुनुभएको छ! हे भगवन्, विश्व नै तपाईंको नेत्र हो! तपाईं सिंह हुनुहुन्छ। तपाईंको रूप प्रत्येक वस्तुसँग अभिन्न छ! हे प्रभु, शक्तिले सम्पन्न तपाईं विशाल र अनन्त हुनुहुन्छ।
18भीष्मले भने — परमेष्ठीका पुत्र नारदको सामु यसरी प्रकट भई ती महान् देवले ती तपस्वीलाई सम्बोधन गरेर भने — हे नारद, यहाँबाट जाऊ र ढिलाइ नगर!
19चन्द्रमाजस्तै वर्ण भएका मेरा यी उपासक सम्पूर्ण इन्द्रियबाट रहित छन् र कुनै प्रकारको अन्न ग्रहण गर्दैनन्। र तिनीहरू सबै मुक्त पनि छन्! मन पूर्णतः ममा एकाग्र गरेर मानिसहरूले मेरै चिन्तन गर्नुपर्छ। त्यस्ता उपासकका मार्गमा कहिल्यै कुनै बाधा आउँदैन।
20यी पुरुषहरूले तपःसिद्धि प्राप्त गरिसकेका छन् र यिनीहरू परम भाग्यशाली छन्। प्राचीन कालमा यिनीहरू पूर्णतः मप्रति समर्पित भएका थिए। यिनीहरू तमोगुण र अज्ञानबाट मुक्त भइसकेका छन्। निश्चय नै यिनीहरू ममा प्रवेश गर्न र मेरो स्वरूपमा लीन हुन अधिकारी छन्।
21जो नेत्रले देख्न सकिँदैन, स्पर्शेन्द्रियले छुन सकिँदैन, घ्राणेन्द्रियले सुँघ्न सकिँदैन, र जो रसनाभन्दा पर छ; जसलाई सत्त्व, तम र अज्ञान — यी तीनै गुणले छुनसम्म पनि सक्दैनन्, जो सम्पूर्ण वस्तुमा व्याप्त छ र जो विश्वको एकमात्र साक्षी हो, र जसलाई सम्पूर्ण विश्वको आत्मा भनिएको छ; जो सम्पूर्ण सृष्ट वस्तुका शरीर नष्ट भएपछि पनि नष्ट हुँदैन, जो अजन्मा, अपरिवर्तनीय र सनातन छ, जो सम्पूर्ण गुणबाट मुक्त छ, जो अविभाज्य र अखण्ड छ; जो जिज्ञासाका चौबीस विषयभन्दा माथि छ र पच्चिसौँ मानिन्छ, जो पच्चिसौँ नामले पुकारिन्छ, जो पुरुष नामले पुकारिन्छ, जो निष्क्रिय छ, र जो केवल ज्ञानले मात्र ग्रहण गरिने भनिएको छ; जसमा प्रवेश गरेर द्विजश्रेष्ठहरू मुक्त हुन्छन् — त्यही सनातन परमात्मा हो र वासुदेव नामले चिनिन्छ।
22हे नारद, त्यस देवको महिमा र शक्ति हेर! उनी शुभ वा अशुभ कर्मले कहिल्यै प्रभावित हुँदैनन्।
23सत्त्व, रजस् र तमस् — यी तीन (मूल) गुण भनिन्छन्। यी सम्पूर्ण प्राणीका शरीरमा रहन्छन् र कार्य गर्छन्।
24क्षेत्रज्ञ नामको जीवात्माले यी तीनै गुणका कार्यलाई भोग्छ र सहन्छ। तर ऊ यिनीभन्दा माथि छ र यिनले उसलाई छुन सक्दैनन्। यी गुणबाट मुक्त भएर पनि उही यिनको भोक्ता र सहनकर्ता हो। स्वयं यिनको सृष्टि गरेर ऊ यी सबैभन्दा माथि छ।
25हे देवर्षि, विश्वको आश्रय पृथ्वी जलमा लीन हुन्छे। जल अग्निमा र अग्नि वायुमा लीन हुन्छ। वायु आकाशमा र आकाश मनमा लीन हुन्छ। मन एउटा महान् सत्ता हो, र त्यो अव्यक्त प्रकृतिमा लीन हुन्छ।
26हे ब्राह्मण, अव्यक्त प्रकृति निष्क्रिय पुरुष (आत्मा)मा लीन हुन्छे। पुरुष (आत्मा)भन्दा बढी अरू केही छैन, जो सनातन छ।
27विश्वका चर र अचर पदार्थमा सनातन पुरुष वासुदेवबाहेक अरू केही पनि अपरिवर्तनीय छैन।
28महान् शक्तिले सम्पन्न वासुदेव सम्पूर्ण प्राणीका आत्मा हुन्। पृथ्वी, वायु, आकाश, जल र पाँचौँ अग्नि — यी महान् शक्ति भएका आदि तत्त्व हुन्। परस्पर मिलेर यिनले शरीरको रचना गर्छन्। हे ब्राह्मण, सूक्ष्म पराक्रमले सम्पन्न र सम्पूर्ण नेत्रका लागि अदृश्य ती शक्तिशाली वासुदेव तब पाँच प्रमुख तत्त्वको त्यस संयोगमा प्रवेश गर्छन् जसलाई शरीर भनिन्छ। त्यही प्रवेशलाई उनको जन्म भनिन्छ, र जन्म लिएर उनले शरीरलाई चलाउँछन् र कार्य गराउँछन्। पाँच प्रमुख तत्त्वको संयोगविना कुनै शरीर कहिल्यै बन्न सक्दैन।
29अनि फेरि, जीवात्माले शरीरमा प्रवेश नगरी त्यसभित्र रहने मनले त्यसलाई चलाउन र कार्य गराउन सक्दैन। जो शरीरमा प्रवेश गर्छ, ऊ महान् शक्तिले सम्पन्न छ र जीव कहलाउँछ। ऊ अन्य नामले पनि चिनिन्छ — अर्थात् शेष र सङ्कर्षण।
30जो त्यस सङ्कर्षणबाट आफ्नै कर्मद्वारा उत्पन्न हुन्छन् — सनत्कुमार — र जसमा प्रलय आएपछि सम्पूर्ण प्राणी लीन हुन्छन्, उनी सम्पूर्ण प्राणीका मन हुन् र प्रद्युम्न नामले पुकारिन्छन्।
31उनैबाट उनी उत्पन्न हुन्छन् जो स्रष्टा हुन् र जो कारण तथा कार्य — दुवै हुन्। यिनै अन्तिमबाट सबै कुरा — अर्थात् चर र अचर विश्व — उत्पन्न हुन्छ। यिनी अनिरुद्ध कहलाउँछन्। यिनलाई ईशान पनि भनिन्छ र यिनी सम्पूर्ण कर्ममा प्रकट हुन्छन्।
32हे राजाधिराज, ती यशस्वी वासुदेव, जो क्षेत्रज्ञ (आत्मा) कहलाउँछन् र जो गुणबाट मुक्त छन्, जब (जीवात्माका रूपमा) जन्म लिन्छन्, तब तिनलाई शक्तिशाली सङ्कर्षण जान्नुपर्छ।
33सङ्कर्षणबाट प्रद्युम्न उत्पन्न हुन्छन्, जो 'मनोजन्मा' कहलाउँछन्। प्रद्युम्नबाट उनी उत्पन्न हुन्छन् जो अनिरुद्ध हुन्। उनै अहङ्कार हुन्, उनै ईश्वर (परम प्रभु) हुन्।
34सम्पूर्ण चर र अचर विश्व मबाटै उत्पन्न हुन्छ। हे नारद, अविनाशी र नाशवान्, सत् र असत् — यी सबै मबाटै उत्पन्न हुन्छन्।
35जो मप्रति समर्पित छन्, तिनीहरू ममा प्रवेश गरेर मुक्त हुन्छन्। म पुरुष नामले चिनिन्छु। कर्मबाट रहित म नै पच्चिसौँ हुँ।
36गुणलाई पार गरेर म अखण्ड र अविभाज्य छु। म सम्पूर्ण द्वन्द्वभन्दा माथि छु र सम्पूर्ण आसक्तिबाट रहित छु। हे नारद, यो तिमीले बुझ्न सक्नेछैनौ। तिमी मलाई साकार रूपमा देख्छौ। यदि म चाहूँ भने यो रूप क्षणभरमै विलीन गर्न सक्छु। म परम प्रभु र विश्वको गुरु हुँ।
37हे नारद, तिमीले मेरो जे-जति देख्छौ, त्यो मेरो माया मात्र हो। म अब सम्पूर्ण सृष्ट वस्तुका गुणले युक्त देखिन्छु। तिमी मलाई जान्न समर्थ छैनौ। मैले तिमीलाई आफ्नो चतुर्व्यूह रूप यथाविधि देखाइदिएँ। हे नारद, म नै कर्ता हुँ, म नै कारण हुँ, र म नै कार्य हुँ।
38म सम्पूर्ण जीवित प्राणीको समष्टिरूप हुँ। सम्पूर्ण जीवित प्राणीको आश्रय ममै छ। यो नठान कि तिमीले केवल जीवात्मालाई मात्र देख्यौ।
39हे ब्राह्मण, म सम्पूर्ण वस्तुमा व्याप्त छु र सम्पूर्ण प्राणीको अन्तरात्मा हुँ। तर जब सम्पूर्ण प्राणीका शरीर नष्ट हुन्छन्, तब पनि म नष्ट हुँदिनँ।
40हे महातपस्वी, जुन परम भाग्यशाली पुरुषहरू तपःसिद्धि प्राप्त गरेर पूर्णतः मप्रति समर्पित हुन्छन्, तिनीहरू तमोगुण र अज्ञान — दुवैबाट मुक्त हुन्छन् र त्यसैले ममा प्रवेश गर्नमा सफल हुन्छन्।
41हिरण्यगर्भ नामले पुकारिने उनी, जो जगत्का आदि हुन्, जसका चार मुख छन्, जसलाई निरुक्तको सहायताले बुझ्न सकिँदैन, जसलाई ब्रह्मा पनि भनिन्छ, र जो एक सनातन देव हुन् — उनी मेरा अनेक कार्यको हेरचाहमा लागिरहन्छन्।
42मेरो क्रोधबाट उत्पन्न देव रुद्र मेरो निधारबाट प्रकट भए। हेर, एघार रुद्र मेरो शरीरको दाहिने भागमा बढिरहेका छन्।
43बाह्र आदित्य मेरो शरीरको बायाँ भागमा छन्। हेर, आठ वसु — ती देवश्रेष्ठ — मेरो अगाडि छन्, र हेर, नासत्य र दस्र — ती दुवै दिव्य वैद्य — पछाडि छन्। मेरो शरीरमा सम्पूर्ण प्रजापतिलाई पनि हेर, र सात ऋषिलाई पनि हेर।
44वेदलाई पनि हेर, सयौँको सङ्ख्यामा सम्पूर्ण यज्ञलाई, अमृतलाई, र सम्पूर्ण (औषधीय) ओषधि र वनस्पतिलाई, र तपलाई, तथा नाना प्रकारका व्रत र आचारलाई पनि हेर।
45ममा ऐश्वर्यका आठ गुणलाई पनि हेर — अर्थात् तिनलाई जो विशेष रूपमा ऐश्वर्यशक्ति कहलाउँछन् — जो आफ्नो संयुक्त र मूर्त रूपमा मेरो शरीरमा सँगै निवास गर्छन्। श्री र लक्ष्मीलाई, र कीर्तिलाई, तथा आफ्नो ककुद्सहित पृथ्वीलाई पनि हेर।
46वेदकी माता देवी सरस्वतीलाई ममा निवास गरिरहेको हेर! हे नारद, आकाशमा विचरण गर्ने ज्योतिष्मान्हरूमा श्रेष्ठ ध्रुवलाई हेर।
47जलका आधार सम्पूर्ण समुद्रलाई पनि हेर, र सरोवर तथा नदीलाई पनि। हे नरश्रेष्ठ, पितृहरूमा श्रेष्ठ ती चारैलाई पनि तिनका मूर्त रूपमा हेर। ममा निवास गर्ने ती तीनै गुण (सत्त्व, रजस् र तमस्)लाई पनि हेर जो निराकार छन्।
48दिवङ्गत पितृहरूको सम्मानमा गरिएका कर्म देवताहरूको सम्मानमा गरिएका कर्मभन्दा श्रेष्ठ छन्। म देवता र पितृ — दुवैको पितृ हुँ, र आदिदेखि विद्यमान छु।
49हयग्रीवको रूप धारण गरेर म पश्चिमी र उत्तरी समुद्रबाट हुँदै जान्छु र मन्त्रसहित यथाविधि अर्पण गरिएका यज्ञका आहुति तथा आदर र भक्तिले अर्पण गरिएको ठोस हविष्य ग्रहण गर्छु।
50प्राचीन कालमा मैले ब्रह्माको सृष्टि गरेँ, जसले स्वयं यज्ञमा मेरो उपासना गरे। यसै कारण उनीमाथि प्रसन्न भई मैले उनलाई अनेक उत्तम वरदान दिएँ।
51मैले उनलाई भनेँ कि कल्पको आरम्भमा उनी मेरा पुत्रका रूपमा मबाट जन्म लिनेछन्, र सम्पूर्ण लोकको आधिपत्य भोग्नेछन्, तथा अहङ्कार अर्थात् अहम्भाव उत्पन्न भएका कारण नाना पदार्थलाई नाना नाम दिइनेछन्।
52मैले उनलाई यो पनि भनेँ कि उनले जुन मर्यादा र सीमा निर्धारण गर्नेछन्, तिनको उल्लङ्घन कसैले कहिल्यै गर्नेछैन, र यो पनि कि जुन मानिसहरूले उनीसँग वरदानको याचना गर्नेछन्, तिनका लागि उनी वरदाता हुनेछन्।
53मैले उनलाई यो पनि आश्वासन दिएँ कि उनी सम्पूर्ण देवता र असुरका, सम्पूर्ण ऋषि र पितृका, तथा सृष्टिको रचना गर्ने नाना प्राणीका पूजनीय हुनेछन्।
54मैले उनलाई यो पनि बुझाइदिएँ कि म देवताहरूको कार्य सम्पन्न गर्न सधैँ प्रकट हुनेछु, र त्यसका लागि म आफूलाई उनीद्वारा त्यसै गरी आदेशित हुन दिनेछु जसरी पुत्र आफ्ना पिताद्वारा।
55महातेजस्वी ब्रह्मासँग प्रसन्न भएका कारण उनलाई यी तथा अन्य परम अभीष्ट वरदान दिएर मैले सन्न्यासद्वारा निर्दिष्ट मार्ग अपनाएँ।
56सर्वोच्च सन्न्यास सम्पूर्ण कर्तव्य र कर्मको विनाश हो। त्यसैले सन्न्यास अपनाएर मानिसले पूर्ण सुखमा आचरण गर्नुपर्छ।
57साङ्ख्य दर्शनका सत्यबाट निकालिएका निश्चित निष्कर्ष भएका विद्वान् आचार्यहरूले मलाई कपिल भनेका छन् — ज्ञानको शक्तिले सम्पन्न, सूर्यको तेजभित्र निवास गर्ने र योगमा एकाग्र।
58वेदमा यशस्वी हिरण्यगर्भका रूपमा मेरो बारम्बार स्तुति गरिएको छ। हे ब्राह्मण, योगशास्त्रमा मलाई त्यस रूपमा भनिएको छ जसले योगमा आनन्द पाउँछ।
59म सनातन हुँ। व्यक्त रूप धारण गरेर यस बेला म आकाशमा निवास गर्छु। हजार कल्पको अन्त्यमा म पुनः यो विश्वलाई आफूमा समेट्नेछु।
60सम्पूर्ण चर र अचर प्राणीलाई आफूमा समेटेर म केवल ज्ञानलाई नै आफ्नो साथी बनाएर एक्लै विद्यमान रहनेछु।
61युग बितेपछि म त्यसै ज्ञानको सहायताले पुनः विश्वको सृष्टि गर्नेछु। मेरो चौथो रूपले अविनाशी शेषको सृष्टि गर्छ।
62ती शेष सङ्कर्षण नामले पुकारिन्छन्। सङ्कर्षणले प्रद्युम्नको सृष्टि गर्छन्। प्रद्युम्नबाट म स्वयं अनिरुद्धका रूपमा जन्म लिन्छु। म अनिरुद्ध हुँ। म बारम्बार (आफ्नै) सृष्टि गर्छु।
63अनिरुद्धबाट ब्रह्मा उत्पन्न हुन्छन्। उनी अनिरुद्धको नाभिबाट जन्म लिन्छन्। ब्रह्माबाट सम्पूर्ण चर र अचर प्राणी उत्पन्न हुन्छन्।
64जान कि सृष्टि प्रत्येक कल्पको आरम्भमा यसै गरी बारम्बार उत्पन्न हुन्छ। यस संसारमा सृष्टि र संहार एक-अर्काको पछिपछि त्यसै गरी आउँछन् जसरी सूर्योदय र सूर्यास्त।
65अनि फेरि, जसरी महातेजस्वी कालले सूर्य अस्त भएपछि त्यसलाई बलपूर्वक फर्काएर ल्याउँछ, त्यसरी नै म वराहको रूप धारण गरेर र आफ्नो बल प्रकट गरेर सम्पूर्ण प्राणीको हितका लागि समुद्रको मेखला भएकी पृथ्वीलाई, जब उनी जलमा डुब्नेछिन्, उनको आफ्नै स्थानमा फर्काएर ल्याउनेछु। तब म बलको अभिमानले उन्मत्त दितिका पुत्र हिरण्यगर्भको वध गर्नेछु।
66तब नृसिंहको रूप धारण गरेर म देवताहरूको हित गर्न दितिका पुत्र हिरण्यकशिपुको वध गर्नेछु, जो यज्ञको महान् विनाशक हुनेछ।
67विरोचनको बलि नामको एउटा शक्तिशाली पुत्र हुनेछ। देवता, असुर र राक्षसले युक्त सम्पूर्ण विश्व त्यस महान् असुरको वध गर्न समर्थ हुनेछैन। उसले शक्रलाई विश्वको आधिपत्यबाट हटाइदिनेछ।
68जब शचीका स्वामीलाई पराजित गरेर त्यस असुरले तीनै लोकको आधिपत्य प्राप्त गर्नेछ, तब म कश्यपद्वारा अदितिको गर्भबाट बाह्रौँ आदित्यका रूपमा जन्म लिनेछु।
69हे नारद, म त्यो आधिपत्य अपरिमित तेजस्वी इन्द्रलाई फर्काइदिनेछु, र देवताहरूलाई तिनका आ-आफ्नै स्थानमा पुनः स्थापित गरिदिनेछु।
70दानवश्रेष्ठ बलिको कुरा गर्ने हो भने, जो सम्पूर्ण देवताका लागि अवध्य हुनेछ, म उसलाई पातालमा बसाउनेछु।
71त्रेतायुगमा म भृगुको कुलमा रामका रूपमा जन्म लिनेछु, र ती क्षत्रियको उन्मूलन गर्नेछु जो आफ्नो बल र धनको अभिमानले भरिनेछन्।
72त्रेताको अन्त्य र द्वापरको आरम्भमा म इक्ष्वाकुको कुलमा दशरथका पुत्र रामका रूपमा जन्म लिनेछु।
73त्यस बेला एकत र द्वित नाम भएका प्रजापतिका ती दुवै पुत्रले, आफ्नो भाइ त्रितप्रति गरिएको अपकारका कारण, मानिसको रूपको सौन्दर्य गुमाएर वानरका रूपमा जन्म लिनेछन्।
74हे द्विज, जुन वानरहरू एकत र द्वितको कुलमा जन्म लिनेछन्, तिनीहरू महान् बल र प्रचण्ड तेजले सम्पन्न हुनेछन् र शक्तिमा स्वयं शक्रजस्तै हुनेछन्। हे द्विज, ती सम्पूर्ण वानर देवताहरूको कार्य सम्पन्न गर्न मेरा सहयोगी बन्नेछन्।
75तब म राक्षसहरूका भयङ्कर राजा, पुलस्त्यको कुलका त्यस अधम — अर्थात् सम्पूर्ण लोकका काँडा उग्र रावण — को उसका सम्पूर्ण पुत्र र अनुचरसहित वध गर्नेछु।
76द्वापर र कलियुगको सन्धिमा म कंसको वधको प्रयोजनले मथुरा नगरीमा जन्म लिएर पुनः संसारमा प्रकट हुनेछु।
77त्यहाँ, देवताहरूको छेउमा काँडाजस्तै बिझाउने असङ्ख्य दानवको वध गरेपछि, म कुशस्थलीमा द्वारका नगरीमा आफ्नो निवास बनाउनेछु।
78त्यस नगरीमा बस्दा म पृथ्वीका अधिपति असुर नरकको वध गर्नेछु — अर्थात् उसको, जसले अदितिप्रति अपकार गर्नेछ — तथा मुर र पीठ नाम भएका केही अन्य दानवको पनि।
79अर्को एक दानवश्रेष्ठ — अर्थात् प्राग्ज्योतिषका राजा — को पनि वध गरेर म नाना प्रकारको धनले सम्पन्न त्यस रमणीय नगरीलाई द्वारकामा ल्याउनेछु।
80तब म सम्पूर्ण देवताका पूजनीय ती दुई देवतालाई — अर्थात् महेश्वर र महासेनलाई — पराजित गर्नेछु, जो दानव वाणप्रति स्नेह राख्नेछन् र उसको नाना प्रकारले हित गर्नेछन् तथा आफ्ना त्यस उपासकका लागि भरमग्दुर प्रयत्न गर्नेछन्।
81त्यसपछि दानव बलिका पुत्र वाणलाई — जसका हजार पाखुरा हुनेछन् — पराजित गरेर म सौभ नामको दानव नगरीका सम्पूर्ण निवासीको नाश गर्नेछु।
82हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, त्यसपछि म कालयवन नामको त्यस दानवको मृत्युको कारण बन्नेछु, जो गार्ग्यको तेजले सम्पन्न भएका कारण महान् शक्तिले युक्त हुनेछ।
83गिरिव्रजमा जरासन्ध नामको एउटा अभिमानी असुर राजाका रूपमा प्रकट हुनेछ, जसले संसारका अन्य सम्पूर्ण राजासँग बैर लिनेछ। उसको मृत्यु म आफ्नो बुद्धिले निर्देशित अरू कसैद्वारा गराउनेछु।
84त्यसपछि म धर्मका पुत्र राजा युधिष्ठिरको त्यस यज्ञमा शिशुपालको वध गर्नेछु जसमा संसारका सम्पूर्ण राजा भेटी लिएर आउनेछन्। यीमध्ये केही कार्यमा केवल वासवका पुत्र अर्जुन मात्र मेरा सहायक बन्नेछन्।
85म युधिष्ठिरलाई तिनका सम्पूर्ण भाइसहित तिनको पैतृक राज्यमा स्थापित गर्नेछु। जब शक्तिले सम्पन्न भई हामी दुवैले आफ्नो बल प्रकट गर्दै संसारको हितका लागि धेरै सङ्ख्यामा क्षत्रियको वध गर्नेछौँ, तब मानिसहरूले मलाई र अर्जुनलाई नारायण र नर भनेर पुकार्नेछन्। आफ्नो इच्छाअनुसार पृथ्वीको भार हलुका पारेर म आफ्नो सर्वग्राही ज्ञानको स्मरण गर्दै सम्पूर्ण प्रमुख सात्वतलाई, तथा आफ्नी प्रिय नगरी द्वारकालाई पनि, आफ्नो स्वरूपमा लीन गर्नेछु।
86चार रूप धारण गरेर म यसरी महान् पराक्रमका अनेक कर्म गर्नेछु, र अन्ततः ती सुखमय लोक प्राप्त गर्नेछु जो मबाट रचिएका छन् र सम्पूर्ण ब्राह्मणबाट सम्मानित छन्।
87हे द्विजश्रेष्ठ, हंस, कच्छप र मत्स्यका रूपमा प्रकट भई म तब वराहका रूपमा प्रकट हुनेछु, अनि नृसिंहका रूपमा, अनि वामनका रूपमा, अनि भृगुको कुलका रामका रूपमा, अनि दशरथका पुत्र रामका रूपमा, अनि सात्वत वंशका वंशधर कृष्णका रूपमा, र अन्तमा कल्किका रूपमा।
88जब वेद संसारबाट लोप भएका थिए, तब मैले तिनलाई फर्काएर ल्याएको थिएँ। सत्ययुगमा मबाट वेदको पुनः रचना गरिएको थियो।
89ती पुनः लोप भइसकेका छन्, अथवा केवल पुराणमा यताउति आंशिक रूपमा मात्र सुन्न सकिन्छ। संसारमा मेरा अनेक श्रेष्ठ अवतार पनि अब अतीतका घटना बनिसकेका छन्।
90जुन रूपमा म प्रकट भएँ, तिनमा लोकहरूको हित साधेर ती सबै मेरै आफ्नो प्रकृतिमा पुनः प्रवेश गरिसकेका छन्। स्वयं ब्रह्मा (स्रष्टा)ले पनि मेरो त्यो रूप कहिल्यै देखेनन् जुन हे नारद, तिमीले मप्रतिको आफ्नो अनन्य भक्तिका कारण आज देख्यौ। हे ब्राह्मण, तिमीलाई, जो पूर्णतः मप्रति समर्पित छौ, अब मैले सबै कुरा भनिदिएँ। हे नरश्रेष्ठ, मैले तिमीलाई आफ्ना प्राचीन प्राकट्यको तथा भावी प्राकट्यको पनि तिनका सम्पूर्ण रहस्यसहित वर्णन गरिदिएँ।
91भीष्मले भने — विश्वरूप र अपरिवर्तनीय रूप भएका ती पवित्र र यशस्वी देव नारदलाई यी वचन भनेर त्यहीँ तत्कालै अन्तर्धान भए।
92आफ्नो याचित परम कृपा प्राप्त गरेर महातेजस्वी नारद पनि तब नर र नारायणको दर्शनका लागि बदरी नामको आश्रमतिर पूरा हतारका साथ हिँडे।
93चारै वेद तथा साङ्ख्ययोगको पूर्णतः अनुरूप यो महान् उपनिषद्, जसलाई उनले पाञ्चरात्र शास्त्रको नामले पुकारेका थिए र जसलाई स्वयं नारायणले आफ्नो मुखबाट सुनाएका थिए, नारदले ब्रह्मा (आफ्ना पिता)को निवासमा एउटा विशाल सभाको समक्ष ठीक त्यसै रूपमा दोहोर्याए जुन रूपमा नारायणले त्यो सुनाएका थिए र जुन रूपमा उनले त्यो उनकै मुखबाट सुनेका थिए।
94युधिष्ठिरले भने — के सम्पूर्ण वस्तुका स्रष्टा ब्रह्मा बुद्धिसम्पन्न नारायणको महिमाको यस आश्चर्यजनक उपदेशसँग परिचित थिएनन्, जो उनले नारदको मुखबाट सुने?
95के सम्पूर्ण लोकका यशस्वी पितामह महान् नारायणभन्दा कुनै प्रकारले भिन्न वा हीन छन्? तब यो कसरी भयो कि उनी महातेजस्वी नारायणको शक्तिसँग अपरिचित थिए?
96भीष्मले अगाडि भने — हे राजाधिराज, सयौँ र हजारौँ महाकल्प, सयौँ र हजारौँ सृष्टि र प्रलय बितिसकेका छन् र अतीतका घटना बनिसकेका छन्।
97प्रत्येक सृष्टिको आरम्भमा महान् शक्तिले सम्पन्न र सम्पूर्ण वस्तुको सृष्टि गर्ने ब्रह्माको स्मरण नारायणले गर्छन्। हे राजन्, ब्रह्मा राम्ररी जान्दछन् कि देवश्रेष्ठ नारायण उनीभन्दा कैयौँ गुणा श्रेष्ठ छन्।
98उनी जान्दछन् कि नारायण परमात्मा हुन्, कि उनी परम प्रभु हुन्, कि उनी स्वयं ब्रह्माका पनि स्रष्टा हुन्। वेदको पूर्णतः अनुरूप यस अत्यन्त प्राचीन आख्यानलाई नारदले तपःसिद्धिले मण्डित ती ऋषिहरूको सभाको समक्ष सुनाए जो ब्रह्माको धाममा आएका थिए। हे राजन्, तपःसिद्धिले मण्डित ती ऋषिबाट त्यो आख्यान सुनेर देव सूर्यले त्यो आफूसँग हिँड्ने शुद्धात्मा छैसट्ठी हजार ऋषिलाई सुनाए।
99र सम्पूर्ण लोकलाई ताप दिने देवता सूर्यले त्यो आख्यान ती प्राणीलाई पनि सुनाए जो शुद्धात्मा छन् र जो (ब्रह्माद्वारा) सधैँ सूर्यको अगिअगि हिँड्नका लागि रचिएका छन्।
100हे पुत्र, सूर्यसँग हिँड्ने ती महर्षिहरूले त्यो उत्तम आख्यान मेरुको वक्षःस्थलमा भेला भएका देवतालाई सुनाए।
101हे राजाधिराज, तब तपस्वीहरूमा श्रेष्ठ द्विजश्रेष्ठ असितले देवताहरूबाट त्यो आख्यान सुनेर त्यो पितृहरूलाई सुनाए।
102हे पुत्र, मैले त्यो आफ्ना पिता शान्तनुबाट सुनेको थिएँ, जसले पहिले मलाई त्यो सुनाएका थिए। स्वयं आफ्ना पिताबाट सुनेर हे भरतवंशी, मैले त्यो तिमीलाई सुनाएको छु।
103देवता र तपस्वी — जसले पुराणस्वरूप यस उत्तम प्राचीन आख्यान सुनेका छन् — तिनीहरू सबैले परमात्माको उपासना गर्छन्।
104हे राजन्, ऋषिहरूको यो उपदेश, जो यसरी एकबाट अर्कोसम्म चल्दै आएको छ, तिमीले त्यस्तो कुनै व्यक्तिलाई सुनाउनु हुँदैन जो वासुदेवको उपासक होइन।
105हे राजन्, यो आख्यान वास्तवमा ती सयौँ अन्य उपदेशको सार हो जो तिमीले मबाट सुनेका छौ।
106हे राजन्, प्राचीन कालमा देवता र असुरहरूले मिलेर समुद्रको मन्थन गरे र अमृत निकाले। यसै गरी प्राचीन कालमा ब्राह्मणहरूले मिलेर सम्पूर्ण शास्त्रको मन्थन गरे र यो आख्यान निकाले, जो अमृतजस्तै छ।
107जो पुरुषले यस आख्यानलाई बारम्बार पढ्छ, र जो एकान्त स्थानमा भक्तिले भरिएर तल्लीन भई यो बारम्बार सुन्छ, उसले चन्द्रमाजस्तै वर्ण प्राप्त गरेर श्वेतद्वीप नामले विख्यात त्यस विस्तीर्ण द्वीपमय महाद्वीपमा निवास गर्नमा सफल हुन्छ। निश्चय नै त्यस्तो पुरुष सहस्ररश्मि नारायणमा प्रवेश गर्नमा सफल हुन्छ।
108यस आख्यानलाई आरम्भदेखि सुनेमा रोगी आफ्नो रोगबाट मुक्त हुन्छ। जो पुरुषले यस उपदेशलाई केवल पढ्ने वा सुन्ने इच्छा मात्र पनि गर्छ, उसका सम्पूर्ण कामना पूरा हुन्छन्। यो पढेर वा सुनेर भक्त उपासकले त्यो परम गति प्राप्त गर्छ जो भक्त उपासकहरूका लागि नै सुरक्षित छ।
109हे राजन्, तिमीले पनि सधैँ भूतश्रेष्ठ ती देवको आराधना र उपासना गर्नुपर्छ। उनी सम्पूर्ण प्राणीका पिता र माता हुन्, र उनी सम्पूर्ण विश्वका श्रद्धेय हुन्।
110हे महाबाहु युधिष्ठिर, ब्राह्मणहरूका यशस्वी र सनातन देव — अर्थात् महाबुद्धिमान् जनार्दन — तिमीमाथि प्रसन्न होऊन्।
111वैशम्पायनले भने — हे जनमेजय, यस श्रेष्ठ उपदेश सुनेर धर्मराज युधिष्ठिर र तिनका सम्पूर्ण भाइ नारायणप्रति समर्पित भए।
112र हे भरतवंशी, तिनीहरू सबैले (त्यस दिनदेखि) मौन भई नारायणको ध्यान गर्दै उनको महिमाका लागि यी वचन भन्ने गर्थे — त्यस पवित्र र यशस्वी सत्ताको जय होस्।
113अनि फेरि, जो हाम्रा गुरुहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ — अर्थात् तपस्यामा लीन द्वैपायन कृष्ण — उनले नारायण शब्दको उच्चारण गर्दै त्यस महामन्त्रको गान गरे जो मौन जपको योग्य छ।
114आकाशमार्गबाट क्षीरसागरसम्म गएर, जो सधैँ अमृतको धाम हो, र त्यहाँ ती महान् देवको आराधना गरेर उनी आफ्नो आश्रममा फर्के।
115भीष्मले अगाडि भने — नारदद्वारा सुनाइएको त्यो उपदेश अब मैले तिमीलाई भनिसकेँ। त्यो आख्यान अत्यन्त प्राचीन कालदेखि एक व्यक्तिबाट अर्कोसम्म चल्दै आएको छ। मैले त्यो आफ्ना पिताबाट सुनेको थिएँ, जसले पहिले मलाई त्यो सुनाएका थिए।
116सूतले भने — वैशम्पायनले जनमेजयलाई जे-जति सुनाएका थिए, त्यो सबै अब मैले तपाईंहरूलाई भनिसकेँ। वैशम्पायनको वृत्तान्त सुनेर राजा जनमेजयले शास्त्रीय विधानअनुसार आफ्ना सम्पूर्ण कर्तव्य यथाविधि सम्पन्न गरे।
117तपाईंहरू सबैले अत्यन्त कठोर तप गर्नुभएको छ र अनेक उच्च तथा उत्तम व्रतको पालन गर्नुभएको छ। नैमिषको यस पवित्र वनमा निवास गर्दै तपाईंहरू वेदका ज्ञाताहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ।
118हे द्विजश्रेष्ठहरू, तपाईंहरू सबै शौनकको यस महान् यज्ञमा आउनुभएको छ। तपाईंहरू सबैले उत्तम यज्ञमा विश्वका ती सनातन र परम स्वामीको उपासना गर्नुहोस् — मन्त्रको सहायताले अग्निमा यथाविधि घिउका आहुति दिँदै र तिनलाई नारायणलाई समर्पित गर्दै। मेरो कुरा गर्ने हो भने, मैले यो उत्तम उपदेश, जो पुस्तादेखि पुस्ता चल्दै आएको छ, आफ्ना पिताबाट सुनेको थिएँ, जसले पहिले मलाई त्यो सुनाएका थिए।