Mokshadharma Parva
Volume VIII — Shanti Parva (II) · Chapter 134
Sanskrit
1वसिष्ठ उवाच सांख्यदर्शनमेतावदुक्तं ते नृपसत्तम। विद्याविद्ये त्विदानी मे त्वं निबोधानुपूर्वशः॥
2अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै। सर्गप्रलयनिर्मुक्तां विद्यां वै पञ्चविंशकः॥
3परस्परस्य विद्यां वै त्वं नबोधानुपूर्वशः। यथोक्तमृषिभिस्तात सांख्यस्याभिनिदर्शनम्॥
4कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्यां बुद्धीन्द्रियं स्मृतम्। बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम्॥
5विशेषाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिणः। मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्यभिचक्षते॥
6अहङ्कारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः। अहङ्कारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वरा६॥
7विद्या प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरी। विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः॥
8अव्यक्तस्य परं प्राहुर्विद्यां वै पञ्चविंशकम्। सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव॥
9ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः। तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः॥ विद्याविद्यार्थतत्त्वेन मयोक्ता ते विशेषतः।
10अक्षरं च क्षरं चैव यदुक्तं तन्निबोध मे॥ उभावेवाक्षरावुक्तावुभावतानवनक्षरौ।
11कारणं तु प्रवक्ष्यामि याथातथ्यं तु ज्ञानतः॥ अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरौ मतौ।
12तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्येत ज्ञानचिन्तकैः॥ सर्गप्रलयधर्मत्वादव्यक्तं प्राहुरक्षरम्। तदेतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः॥
13गुणानां महदादीनामुत्पत्तिश्च परस्परम्। अधिष्ठानात् क्षेत्रमाहुरेतत्तत् पञ्चविंशकम्॥
14यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत्। तदा सह गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशो विलीयते॥
15गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत्। क्षेत्रज्ञोऽपि यदा तात तत्क्षेत्रे सम्प्रलीयते॥ तदा क्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंश्रिता! निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेष्वप्रतिवर्तनात्॥
16एवमेव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षये। प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम॥
17क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवतीमथ। प्रकृति त्वभिजानाति निर्गुणत्वं तथाऽऽत्मनः॥
18तदा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात्। अन्योऽहमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान्॥
19तदैष तत्त्वतामेति न चापि मिश्रतां व्रजेत्। प्रकृत्या चैव राजेन्द्र मिश्रो ह्यन्यश्च दृश्यते॥
20यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं वै जुगुप्सते। पश्यते च परं पश्यं तदा पश्यन्न संत्यजेत्॥
21किं मया कृतमेतावद् योऽहं कालमिमं जनम्। मत्स्यो जालं हविज्ञानादनुवर्तितवानिह॥
22अहमेव हि सम्मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम्। मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानहम्॥
23मत्स्योऽन्यत्वं यथाज्ञानादुदकान्नाभिमन्यते। आत्मानं तद्वदज्ञानादन्यत्वं नैव वेदम्यहम्॥
24ममास्तु धिगबुद्धस्य योऽहं मग्नमिमं पुनः। अनुवर्तितवान् मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम्॥
25अयमत्र भवेद् बन्धुरनेन सह मे क्षमम्। साम्यमेकत्वमायातो यादृशस्तादृशस्त्वहम्॥
26तुल्यतामिह पश्यामि सदृशोऽहमनेन वै। अयं हि विमलो व्यक्तमहमीदृशकस्तथा॥
27योऽहमज्ञानसम्मोहादज्ञया सम्प्रवृत्तवान्। ससङ्गयाहं नि:सङ्गः स्थितः कालमिमं त्वहम्॥
28अनयाहं वशीभूतः कालमेतं न बुद्धवान्। उच्चमध्यमनीचानां तामहं कथमवासे॥
29समानयानया चेह सह वासमहं कथम्। गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे॥
30सहवासं न यास्यामि कालमेतद्धि वञ्चनात्। वञ्चितोऽस्म्यनया यद्धि निर्विकारो विकारया॥
31न चायमपराधोऽस्या ह्यपराधो ह्ययं मम। योऽहमत्राभवं सक्तः पराङ्मुखमुपस्थितः॥
32ततोऽस्मि बहुरूपासु स्थितो मूर्तिष्वमूर्तिमान्। अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः॥
33तासु तास्विह योनिषु। निर्ममस्य ममत्वेन किं कृतं तासु तासु च॥ प्राक् कृतेन ममत्वेन योनीषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा। न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मया॥ आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयो युनक्ति माम्। इदानीमेघ बुद्धोऽसि निर्ममो निरहंकृतः॥
34ममत्वमनया नित्यमहंकारकृतात्मकम्। अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम्॥
35अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहमचेतया। क्षेमं मम सहानेन नैकत्वमनया सह॥
36एवं परमसम्बोधात् पञ्चविंशोऽनुबुद्धवान्। अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम्॥
37अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा। निर्गुणं प्रथमं दृष्टवा तादृग् भवति मैथिल॥
38अक्षरक्षरयोरेतदुक्तं तव निदर्शनम्। मयेह ज्ञानसम्पन्नं यथाश्रुतिनिदर्शनात्॥
39निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्ध विमलं यथा। प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम्॥
40सांख्ययोगौ मया प्रोक्तौ शास्त्रद्वयनिदर्शनात्। यदेव शास्त्रं सांख्योक्तं योगदर्शनमेव तत्॥
41प्रबोधनकरं ज्ञानं सांख्यानामवनीपते। विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया॥
42बृहच्चैवमिदं शास्त्रमित्याहुर्विदुषो जनाः। अस्मिश्च शास्त्रे योगानां पुनर्वेदे पुरःसरः॥
43पञ्चविंशात् परं तत्त्वं पठ्यते न नराधिप। सांख्यानां तु परं तत्त्वं यथावदनुवर्णितम्॥
44बुद्धमप्रतिबुद्धत्वाद् बुध्यमानं च तत्त्वतः। बुध्यमानं च बुद्धं च प्राहुर्योगनिदर्शनम्॥
English
1I have thus described you the Sankhya Philosophy. Listen now to me as I tell you what is Vidya (Knowledge) and what is Avidya (Nescience), one after the other.
2The learned say that that Nature which is subject to Creation and Destruction, is called Avidya; while Purusha (Soul), who is freed from the attributes of Creation and Destruction and who is above the twenty-four topics or principles, is called Vidya.
3Listen to me first as I Tell you what is Vidya among success sets of other things, as explained in the Sankhya Philosophy. essences
4Among the senses of knowledge and those of action, the senses of knowledge are said to from what is known as Vidya. Of the senses of knowledge and their objects, the former form Vidya.
5Of objects of the senses and the mind, the wise have said that the mind forms Vidya. Of mind and the five subtile essences, the five subtile essences form Vidya.
6Of the five subtile and Consciousness, Consciousness forms vidya. Of Consciousness and Greatness the latter O king, is Vidya.
7Of all the principles beginning with Greatness, and Nature, it is Nature, which is unmanifest and supreme, that is called Vidya. Of Nature, and that called Creator which is Supreme, the latter should be known as Vidya.
8Above Nature is the twenty-fifth (Soul) who should be known as Vidya. Of all Knowledge, that which is the Object of Knowledge has been said to be the Unmanifest, O king.
9Again, Knowledge has been said to be Unmanifest, and the Object of knowledge to be what is above the four and twenty. Once more, Knowledge has been said to be Unmanifest, and the Knower is what is above the four and twenty. I have now told you what is truly the meaning of Vidya and Avidya.
10Listen now to me as I tell you that has been said about the Indestructible and the Destructible. Both Individual Soul and Nature have been said to be Indestructible, and both of them have been said to be Destructible.
11I shall tell you the reason of this correctly as I have understood it. Both Nature and Individual Soul are without beginning and without end. Both of them are considered as supreme.
12Those who are endued with knowledge say that both are to be called principles. On account of its attributes of Creation and Destruction, the Unmanifest is called Indestructible. That Unmanifest becomes repeatedly modified for the purpose of creating the principles.
13And because the principles beginning with Greatness are produced by Purusha (Soul) as well, and because also Purusha and the Unmanifest mutually depend upon each other, therefore is Purusha also, the twenty-fifth, called Kshetra.
14When the Yogin withdraws and merges all the principles into the Unmanifest Soul (or Brahma), then the twenty-fifth (viz., Soul or Purusha) also, with all those principles, disappears into it.
15When the principles become merged each into its creator, then the one that remains is Nature. When Soul, too, O son, becomes merged into his own producing cause, then Nature with all the principles in it becomes subject to destruction and attains also to the condition of being without attributes on account of her dissociation from all principles.
16Thus it is that Soul, when his knowledge of Soil disappears, becomes, by his nature, shorn of qualities. We have heard it.
17We he becomes destructible he then assurnes attributes. When, however, he gains his own real nature, he then succeeds in understanding his own condition of being really shorn of qualities.
18By shaking off Nature and beginning to realise that he is different from her, the intelligent Soul then comes to be regarded as pure and stainless.
19When Individual Soul ceases to exist in a state of union with Nature, then does he become at one with Brahima. When however, he exists united with Nature, he then, O king, seems to be different from Brahma.
20Indeed, when Individual Soul shows no affection for Nature and her principles, he then succeeds in seeing the Supreme and having once seen Him wishes not to lose that happiness.
21When the Knowledge of truth comes to him, Individual Soul begins to lament thus:-Alas, how foolishly have I acted by falling through ignorance into this frame composed of nature like a fish entangled in a net.
22Alas, through Ignorance, I have inigrated from body to body like a fish from water to water thinking that water along is the element in which it can dwell.
23Indeed, like a fish that does not know anything else than water to be its element, I also have never known anything else than children and wives to be my own!
24Fie on me that, through ignorance, am repeatedly passing from body to body in forgetfulness.
25The Supreme Soul alone is my friend. I can make friendship with Him. Whatever be my nature and whoever I may be, I am capable to be like Him and can become at one with Him.
26I see my similarity with Him. I am, indeed, like Him. He is pure. It is clear that I am of the same nature.
27Through Ignorance and stupefaction, I have becoine associated with Inanimate Nature. Though really shorn of attachments, I have passed this long time in a state of attachment with Nature.
28Alas, by her was I so long controlled without having been able to know it. Various are the forms,-high, middling, and low,-that Nature assumes. Oh, how shall I like in those forms?
29How shall I live conjointly with her? On account of my ignorance I repair to her companionship. I shall now be fixed.
30I shall no longer keep her company. For having passed so long a time with her, I should think that I was so long imposed on by her, for myself being really freed form change, how could I keep company with one who is subject to change.
31She cannot be held responsible for this. The responsibility is mine, since turning away from the Supreme Soul became of my own accord attached to her,
32On account of that attachment, myself, though without form in reality, had to live in various forms. Indeed, though without forın by nature I become endued with forms on account of my notion of Egoism, and thereby insulted and distressed.
33On account of my idea of mineness concerning the results of Nature, I am forced to take birth in various orders of Being. Alas, though really shorn of Egoism, yet on account of affecting it, what various evil acts have been perpetrated by me in those orders in which I was born while I remained in them with a soul that had lost all knowledge! I have nothing to do with him who, with essence made up of consciousness, divides himself into many pieces and who tries to unite me with them. It is only now that I have been awakened and have understood that I am by nature without egoism and without that consciousness which creates the forms of Nature that invest me all around.
34Renouncing Egoism which I always have regarding her and whose essence is made up of consciousness, and leaving Nature herself, I shall take refuge in Him, who is auspicious.
35I shall be united with Him, and not will Nature which is inanimate. If I unite with Hiin, it will do me good. I have no similarity of nature with Nature.
36The twenty-fifth (viz., Individual Soul), when he thus succeeds in understanding the Supreme, becomes able to able to cast off the Destructible and at one with the Indestructible and which is the essence of all that is auspicious.
37Shorn of qualities in his true nature and in reality Unmanifest, Individual Soul becomes invested with what is Manifest and assumes qualities. When he succeeds in seeing what is without qualities, and which is the origin of the Unmanifest, he becomes, O king of Mithila, at one with the same.
38I have now told you according to what I have heard, as to how knowledge that is subtile, pure and certain, originates. Do you listen to me.
39Now I again speak as I heard about that soul which is so tiny, awakened and pure.
40I have already described to you, what the Sankhya and the Yoga Systems are as expounded in their respective scriptures. Verily, the science that has been explained in Sankhya treatises is at one with what has been laid down in the Yoga scriptures.
41The knowledge, 0 king, which the Sankhyas preach, is capable of awakening every one. In the Sankhya scriptures, that Knowledge has been explained very clearly for the behoof of disciples.
42The learned say that this Sankhya System is very extensive. Yogins have respect for that System as also for the Vedas.
43In the Sankhya System no topic or principle above the twenty-fifth is admitted. That which the Sankhyas consider as their highest principle has been duly described (by me).
44In the Yoga philosophy, it is said that Brahma, which is the essence of knowledge without the second, becomes the Individual Soul only when invested with Ignorance. In the Yoga Scriptures, therefore, both Brahma and Individual Soul are spoken of.
Hindi
1इस प्रकार मैंने तुम्हें साङ्ख्य दर्शन बता दिया। अब मुझसे सुनो, मैं तुम्हें एक-एक करके बताता हूँ कि विद्या क्या है और अविद्या क्या है।
2विद्वान् कहते हैं कि वह प्रकृति, जो सृष्टि और संहार के अधीन है, अविद्या कहलाती है; जबकि पुरुष (आत्मा), जो सृष्टि और संहार के धर्मों से मुक्त है और जो चौबीस तत्त्वों से ऊपर है, विद्या कहलाता है।
3अब मुझसे पहले यह सुनो कि साङ्ख्य दर्शन में समझाए गए अनुसार अन्य वस्तुओं के समूहों में विद्या क्या है।
4ज्ञानेन्द्रियों और कर्मेन्द्रियों में ज्ञानेन्द्रियाँ ही वह हैं जिन्हें विद्या कहा जाता है। और ज्ञानेन्द्रियों तथा उनके विषयों में ज्ञानेन्द्रियाँ ही विद्या हैं।
5इन्द्रियों के विषयों और मन में बुद्धिमानों ने कहा है कि मन ही विद्या है। मन तथा पाँच सूक्ष्म तन्मात्राओं में पाँच सूक्ष्म तन्मात्राएँ विद्या हैं।
6पाँच सूक्ष्म तन्मात्राओं और अहङ्कार में अहङ्कार विद्या है। हे राजन्, अहङ्कार और महत् में महत् ही विद्या है।
7महत् से आरम्भ होने वाले समस्त तत्त्वों और प्रकृति में वह प्रकृति ही, जो अव्यक्त और परम है, विद्या कहलाती है। और प्रकृति तथा उस स्रष्टा में, जो परम है, उस स्रष्टा को ही विद्या जानना चाहिए।
8प्रकृति से ऊपर पचीसवाँ (आत्मा) है जिसे विद्या जानना चाहिए। हे राजन्, समस्त ज्ञान में जो ज्ञान का विषय है वह अव्यक्त कहा गया है।
9और फिर, ज्ञान को अव्यक्त कहा गया है, और ज्ञान का विषय उसे जो चौबीस तत्त्वों से ऊपर है। और एक बार फिर, ज्ञान को अव्यक्त कहा गया है, और ज्ञाता वह है जो चौबीस तत्त्वों से ऊपर है। मैंने अब तुम्हें बता दिया कि विद्या और अविद्या का यथार्थ अर्थ क्या है।
10अब मुझसे सुनो, मैं तुम्हें बताता हूँ कि अविनाशी और विनाशी के विषय में क्या कहा गया है। जीवात्मा और प्रकृति — दोनों को अविनाशी कहा गया है, और दोनों को ही विनाशी भी कहा गया है।
11मैंने जैसा समझा है वैसा ही इसका कारण तुम्हें ठीक-ठीक बताऊँगा। प्रकृति और जीवात्मा — दोनों ही अनादि और अनन्त हैं। दोनों ही परम माने जाते हैं।
12ज्ञान से सम्पन्न पुरुष कहते हैं कि दोनों ही तत्त्व कहे जाने योग्य हैं। सृष्टि और संहार के अपने धर्मों के कारण अव्यक्त अविनाशी कहलाता है। वह अव्यक्त तत्त्वों की रचना के प्रयोजन से बार-बार विकार को प्राप्त होता है।
13और चूँकि महत् से आरम्भ होने वाले तत्त्व पुरुष (आत्मा) द्वारा भी उत्पन्न किए जाते हैं, और चूँकि पुरुष और अव्यक्त परस्पर एक-दूसरे पर आश्रित हैं, इसलिए पुरुष, जो पचीसवाँ है, भी क्षेत्र कहलाता है।
14जब योगी समस्त तत्त्वों को समेटकर अव्यक्त आत्मा (अथवा ब्रह्म) में लीन कर देता है, तब पचीसवाँ (अर्थात् आत्मा अथवा पुरुष) भी उन समस्त तत्त्वों सहित उसी में लुप्त हो जाता है।
15जब तत्त्व अपने-अपने स्रष्टा में लीन हो जाते हैं, तब जो एक शेष रहती है वह प्रकृति है। हे पुत्र, और जब आत्मा भी अपने उत्पादक कारण में लीन हो जाती है, तब समस्त तत्त्वों सहित प्रकृति विनाश के अधीन हो जाती है और समस्त तत्त्वों से अपने वियोग के कारण गुणों से रहित अवस्था को भी प्राप्त कर लेती है।
16इसी प्रकार आत्मा, जब क्षेत्र का उसका ज्ञान लुप्त हो जाता है, तब अपने स्वभाव से ही गुणों से रहित हो जाती है। हमने ऐसा सुना है।
17जब वह विनाशी बन जाती है तब वह गुण धारण कर लेती है। किन्तु जब वह अपना यथार्थ स्वरूप प्राप्त कर लेती है, तब वह अपनी उस अवस्था को समझने में सफल हो जाती है जो वस्तुतः गुणों से रहित है।
18प्रकृति को झटककर तथा यह अनुभव करने लगकर कि वह उससे भिन्न है, वह बुद्धिमान् आत्मा तब शुद्ध और निर्मल मानी जाने लगती है।
19जब जीवात्मा प्रकृति के साथ संयोग की अवस्था में रहना बन्द कर देता है, तब वह ब्रह्म के साथ एक हो जाता है। किन्तु हे राजन्, जब वह प्रकृति के साथ संयुक्त रहता है, तब वह ब्रह्म से भिन्न प्रतीत होता है।
20वस्तुतः जब जीवात्मा प्रकृति तथा उसके तत्त्वों के प्रति कोई स्नेह नहीं दिखाता, तब वह परमात्मा को देखने में सफल होता है और एक बार उसे देख लेने पर वह सुख खोना नहीं चाहता।
21जब उसे सत्य का ज्ञान प्राप्त होता है, तब जीवात्मा इस प्रकार विलाप करने लगता है — हाय, मैंने कितनी मूर्खता की जो अज्ञान के कारण प्रकृति से बने इस ढाँचे में जाल में फँसी मछली के समान गिर पड़ा!
22हाय, अज्ञान के कारण मैं एक शरीर से दूसरे शरीर में उसी प्रकार भटकता रहा जैसे मछली एक जल से दूसरे जल में जाती है, यह सोचकर कि केवल जल ही वह तत्त्व है जिसमें वह रह सकती है।
23वस्तुतः जिस प्रकार मछली जल के अतिरिक्त और कुछ अपना तत्त्व नहीं जानती, उसी प्रकार मैंने भी सन्तानों और पत्नियों के अतिरिक्त और किसी को कभी अपना नहीं जाना!
24धिक्कार है मुझ पर, जो अज्ञान के कारण विस्मृति में बार-बार एक शरीर से दूसरे शरीर में जाता रहा हूँ।
25केवल परमात्मा ही मेरा मित्र है। मैं उसी के साथ मैत्री कर सकता हूँ। मेरा स्वभाव जो भी हो और मैं जो भी होऊँ, मैं उसके समान होने में समर्थ हूँ और उसके साथ एक हो सकता हूँ।
26मैं उसके साथ अपनी समानता देखता हूँ। मैं वस्तुतः उसी के समान हूँ। वह शुद्ध है। यह स्पष्ट है कि मैं भी उसी स्वभाव का हूँ।
27अज्ञान और मोह के कारण मैं जड़ प्रकृति के साथ जुड़ गया। यद्यपि मैं वस्तुतः आसक्तियों से रहित हूँ, तथापि मैंने यह दीर्घ काल प्रकृति के साथ आसक्ति की अवस्था में बिताया।
28हाय, इतने लम्बे समय तक मैं उसके द्वारा वश में रखा गया और मैं यह जान भी न सका। प्रकृति नाना रूप धारण करती है — उच्च, मध्यम और निम्न। अरे, मैं उन रूपों में कैसे रहूँ?
29मैं उसके साथ मिलकर कैसे रहूँ? अपने अज्ञान के कारण मैं उसका सङ्ग करने जाता हूँ। अब मैं स्थिर हो जाऊँगा।
30अब मैं उसका सङ्ग नहीं करूँगा। इतना लम्बा समय उसके साथ बिता चुकने पर मुझे सोचना चाहिए कि इतने समय तक मैं उसके द्वारा छला गया, क्योंकि मैं स्वयं वस्तुतः परिवर्तन से मुक्त हूँ — फिर मैं उसका सङ्ग कैसे कर सकता हूँ जो परिवर्तन के अधीन है?
31इसके लिए उसे उत्तरदायी नहीं ठहराया जा सकता। उत्तरदायित्व मेरा ही है, क्योंकि परमात्मा से विमुख होकर मैं स्वयं अपनी इच्छा से उससे आसक्त हो गया।
32उसी आसक्ति के कारण मुझे, यद्यपि मैं वस्तुतः निराकार हूँ, नाना रूपों में रहना पड़ा। वस्तुतः स्वभाव से निराकार होते हुए भी मैं अपने अहङ्कार के भाव के कारण रूपों से युक्त हो गया, और इसी से अपमानित और व्यथित हुआ।
33प्रकृति के परिणामों के विषय में अपने 'मेरा' के भाव के कारण मुझे नाना योनियों में जन्म लेने को बाध्य होना पड़ता है। हाय, यद्यपि मैं वस्तुतः अहङ्कार से रहित हूँ, तथापि उसका आश्रय लेने के कारण उन योनियों में, जिनमें मैंने जन्म लिया और जिनमें मैं ऐसी आत्मा के साथ रहा जो अपना समस्त ज्ञान खो चुकी थी, मुझसे कैसे-कैसे दुष्कर्म हुए! मुझे उससे कोई सरोकार नहीं जो चेतना से बने सार वाला होकर अपने को अनेक टुकड़ों में बाँट लेता है और मुझे उनके साथ जोड़ने का प्रयत्न करता है। अब ही मैं जागा हूँ और समझा हूँ कि मैं स्वभाव से अहङ्कार से रहित हूँ और उस चेतना से भी रहित हूँ जो प्रकृति के उन रूपों की रचना करती है जो मुझे चारों ओर से आवृत किए हुए हैं।
34उस अहङ्कार का त्याग करके जो मैं सदा उसके विषय में रखता हूँ और जिसका सार चेतना से बना है, तथा स्वयं प्रकृति को छोड़कर, मैं उसकी शरण लूँगा जो मङ्गलमय है।
35मैं उसी के साथ एक होऊँगा, न कि उस प्रकृति के साथ जो जड़ है। यदि मैं उसके साथ एक हो जाऊँ तो वह मेरा कल्याण करेगा। प्रकृति के साथ मेरे स्वभाव की कोई समानता नहीं है।
36पचीसवाँ (अर्थात् जीवात्मा) जब इस प्रकार परमात्मा को समझने में सफल हो जाता है, तब वह विनाशी को त्यागने में समर्थ हो जाता है और उस अविनाशी के साथ एक हो जाता है जो समस्त मङ्गल का सार है।
37अपने यथार्थ स्वरूप में गुणों से रहित तथा वस्तुतः अव्यक्त होते हुए भी जीवात्मा व्यक्त से आवृत हो जाता है और गुण धारण कर लेता है। हे मिथिलानरेश, जब वह उसे देखने में सफल हो जाता है जो गुणों से रहित है और जो अव्यक्त का भी उद्गम है, तब वह उसी के साथ एक हो जाता है।
38मैंने जैसा सुना है वैसा ही अब तुम्हें बता दिया कि वह ज्ञान, जो सूक्ष्म, शुद्ध और निश्चित है, किस प्रकार उत्पन्न होता है। अब तुम मुझसे सुनो।
39अब मैं उस आत्मा के विषय में, जो इतनी सूक्ष्म, जागृत और शुद्ध है, पुनः वही कहता हूँ जैसा मैंने सुना है।
40मैं तुम्हें पहले ही बता चुका हूँ कि साङ्ख्य और योग की पद्धतियाँ अपने-अपने शास्त्रों में किस प्रकार प्रतिपादित हैं। वस्तुतः जो विज्ञान साङ्ख्य के ग्रन्थों में समझाया गया है वह उसी के साथ अभिन्न है जो योगशास्त्रों में निर्धारित किया गया है।
41हे राजन्, साङ्ख्य के अनुयायी जिस ज्ञान का उपदेश देते हैं वह प्रत्येक पुरुष को जगाने में समर्थ है। साङ्ख्य के शास्त्रों में वह ज्ञान शिष्यों के हित के लिए अत्यन्त स्पष्ट रूप से समझाया गया है।
42विद्वान् कहते हैं कि यह साङ्ख्य पद्धति अत्यन्त विस्तृत है। योगी उस पद्धति के प्रति वैसा ही आदर रखते हैं जैसा वेदों के प्रति।
43साङ्ख्य पद्धति में पचीसवें से ऊपर कोई तत्त्व स्वीकार नहीं किया जाता। साङ्ख्य के अनुयायी जिसे अपना सर्वोच्च तत्त्व मानते हैं उसका वर्णन (मैंने) विधिपूर्वक कर दिया है।
44योग दर्शन में कहा गया है कि ब्रह्म, जो अद्वितीय ज्ञान का सार है, अज्ञान से आवृत होने पर ही जीवात्मा बन जाता है। इसलिए योगशास्त्रों में ब्रह्म और जीवात्मा — दोनों की चर्चा की जाती है।
Nepali
1यसरी मैले तिमीलाई साङ्ख्य दर्शन बताइसकेँ। अब मबाट सुन, म तिमीलाई एक-एक गरेर बताउँछु कि विद्या के हो र अविद्या के हो।
2विद्वान्हरू भन्दछन् कि त्यो प्रकृति, जो सृष्टि र संहारको अधीनमा छे, अविद्या कहलिन्छे; जबकि पुरुष (आत्मा), जो सृष्टि र संहारका धर्मबाट मुक्त छ र जो चौबीस तत्त्वभन्दा माथि छ, विद्या कहलिन्छ।
3अब मबाट पहिले यो सुन कि साङ्ख्य दर्शनमा बुझाइएअनुसार अन्य वस्तुका समूहमा विद्या के हो।
4ज्ञानेन्द्रिय र कर्मेन्द्रियमा ज्ञानेन्द्रियहरू नै ती हुन् जसलाई विद्या भनिन्छ। र ज्ञानेन्द्रिय तथा तिनका विषयमा ज्ञानेन्द्रियहरू नै विद्या हुन्।
5इन्द्रियका विषय र मनमा बुद्धिमान्हरूले भनेका छन् कि मन नै विद्या हो। मन तथा पाँच सूक्ष्म तन्मात्रामा पाँच सूक्ष्म तन्मात्रा विद्या हुन्।
6पाँच सूक्ष्म तन्मात्रा र अहङ्कारमा अहङ्कार विद्या हो। हे राजन्, अहङ्कार र महत्मा महत् नै विद्या हो।
7महत्बाट आरम्भ हुने सम्पूर्ण तत्त्व र प्रकृतिमा त्यो प्रकृति नै, जो अव्यक्त र परम छे, विद्या कहलिन्छे। र प्रकृति तथा त्यस स्रष्टामा, जो परम हुनुहुन्छ, त्यस स्रष्टालाई नै विद्या जान्नुपर्छ।
8प्रकृतिभन्दा माथि पच्चीसौँ (आत्मा) छ जसलाई विद्या जान्नुपर्छ। हे राजन्, सम्पूर्ण ज्ञानमा जो ज्ञानको विषय हो त्यो अव्यक्त भनिएको छ।
9र फेरि, ज्ञानलाई अव्यक्त भनिएको छ, र ज्ञानको विषय त्यसलाई जो चौबीस तत्त्वभन्दा माथि छ। र एक पटक फेरि, ज्ञानलाई अव्यक्त भनिएको छ, र ज्ञाता त्यो हो जो चौबीस तत्त्वभन्दा माथि छ। मैले अब तिमीलाई बताइसकेँ कि विद्या र अविद्याको यथार्थ अर्थ के हो।
10अब मबाट सुन, म तिमीलाई बताउँछु कि अविनाशी र विनाशीका विषयमा के भनिएको छ। जीवात्मा र प्रकृति — दुवैलाई अविनाशी भनिएको छ, र दुवैलाई नै विनाशी पनि भनिएको छ।
11मैले जस्तो बुझेको छु त्यस्तै नै यसको कारण तिमीलाई ठीकठीक बताउनेछु। प्रकृति र जीवात्मा — दुवै नै अनादि र अनन्त छन्। दुवै नै परम मानिन्छन्।
12ज्ञानले सम्पन्न पुरुषहरू भन्दछन् कि दुवै नै तत्त्व भनिन योग्य छन्। सृष्टि र संहारका आफ्ना धर्मका कारण अव्यक्त अविनाशी कहलिन्छ। त्यो अव्यक्त तत्त्वहरूको रचनाको प्रयोजनले पटक-पटक विकार प्राप्त गर्दछ।
13र किनभने महत्बाट आरम्भ हुने तत्त्व पुरुष (आत्मा)द्वारा पनि उत्पन्न गरिन्छन्, र किनभने पुरुष र अव्यक्त परस्पर एकअर्कामा आश्रित छन्, त्यसैले पुरुष, जो पच्चीसौँ हो, पनि क्षेत्र कहलिन्छ।
14जब योगीले सम्पूर्ण तत्त्व समेटेर अव्यक्त आत्मा (अथवा ब्रह्म)मा लीन गरिदिन्छ, तब पच्चीसौँ (अर्थात् आत्मा अथवा पुरुष) पनि ती सम्पूर्ण तत्त्वसहित त्यसैमा लोप हुन्छ।
15जब तत्त्वहरू आ-आफ्ना स्रष्टामा लीन हुन्छन्, तब जो एक शेष रहन्छे त्यो प्रकृति हो। हे पुत्र, र जब आत्मा पनि आफ्नो उत्पादक कारणमा लीन हुन्छे, तब सम्पूर्ण तत्त्वसहित प्रकृति विनाशको अधीनमा पर्दछे र सम्पूर्ण तत्त्वबाट आफ्नो वियोगका कारण गुणबाट रहित अवस्था पनि प्राप्त गर्दछे।
16यसै प्रकारले आत्मा, जब क्षेत्रको त्यसको ज्ञान लोप हुन्छ, तब आफ्नै स्वभावले गुणबाट रहित हुन्छे। हामीले त्यस्तै सुनेका छौँ।
17जब त्यो विनाशी बन्दछे तब त्यसले गुण धारण गर्दछे। तर जब त्यसले आफ्नो यथार्थ स्वरूप प्राप्त गर्दछे, तब त्यसले आफ्नो त्यस अवस्था बुझ्न सफल हुन्छे जो वस्तुतः गुणबाट रहित छ।
18प्रकृतिलाई झट्कारेर तथा यो अनुभव गर्न थालेर कि त्यो त्योभन्दा भिन्न छे, त्यो बुद्धिमान् आत्मा तब शुद्ध र निर्मल मानिन थाल्छे।
19जब जीवात्माले प्रकृतिसँगको संयोगको अवस्थामा रहन बन्द गर्दछ, तब ऊ ब्रह्मसँग एक हुन्छ। तर हे राजन्, जब ऊ प्रकृतिसँग संयुक्त रहन्छ, तब ऊ ब्रह्मभन्दा भिन्न प्रतीत हुन्छ।
20वस्तुतः जब जीवात्माले प्रकृति तथा त्यसका तत्त्वप्रति कुनै स्नेह देखाउँदैन, तब ऊ परमात्मालाई देख्न सफल हुन्छ र एक पटक उहाँलाई देखिसकेपछि त्यो सुख गुमाउन चाहँदैन।
21जब उसलाई सत्यको ज्ञान प्राप्त हुन्छ, तब जीवात्माले यसरी विलाप गर्न थाल्दछ — हाय, मैले कति मूर्खता गरेँ जो अज्ञानका कारण प्रकृतिबाट बनेको यस ढाँचामा जालमा फसेको माछाझैँ खसेँ!
22हाय, अज्ञानका कारण म एउटा शरीरबाट अर्को शरीरमा त्यसै गरी भड्किरहेँ जसरी माछा एउटा जलबाट अर्को जलमा जान्छ, यो सोचेर कि केवल जल नै त्यो तत्त्व हो जसमा त्यो बाँच्न सक्दछ।
23वस्तुतः जसरी माछाले जलबाहेक अरू केही आफ्नो तत्त्व जान्दिन, त्यसरी नै मैले पनि सन्तान र पत्नीबाहेक अरू कसैलाई कहिल्यै आफ्नो जानिनँ!
24धिक्कार छ ममाथि, जो अज्ञानका कारण विस्मृतिमा पटक-पटक एउटा शरीरबाट अर्को शरीरमा गइरहेको छु।
25केवल परमात्मा नै मेरो मित्र हुनुहुन्छ। म उहाँसँगै मैत्री गर्न सक्दछु। मेरो स्वभाव जे भए पनि र म जो भए पनि, म उहाँजस्तै हुन समर्थ छु र उहाँसँग एक हुन सक्दछु।
26म उहाँसँग आफ्नो समानता देख्दछु। म वस्तुतः उहाँजस्तै छु। उहाँ शुद्ध हुनुहुन्छ। यो स्पष्ट छ कि म पनि त्यही स्वभावको छु।
27अज्ञान र मोहका कारण म जड प्रकृतिसँग जोडिएँ। यद्यपि म वस्तुतः आसक्तिबाट रहित छु, तथापि मैले यो दीर्घ काल प्रकृतिसँग आसक्तिको अवस्थामा बिताएँ।
28हाय, यति लामो समयसम्म म त्यसद्वारा वशमा राखिएँ र मैले यो जान्न पनि सकिनँ। प्रकृतिले नाना रूप धारण गर्दछे — उच्च, मध्यम र निम्न। अहो, म ती रूपमा कसरी रहूँ?
29म त्यससँग मिलेर कसरी रहूँ? आफ्नो अज्ञानका कारण म त्यसको सङ्गत गर्न जान्छु। अब म स्थिर हुनेछु।
30अब म त्यसको सङ्गत गर्नेछैनँ। यति लामो समय त्यससँग बिताइसकेपछि मैले सोच्नुपर्छ कि यति समयसम्म म त्यसद्वारा छलिएँ, किनभने म स्वयं वस्तुतः परिवर्तनबाट मुक्त छु — त्यसो भए म त्यसको सङ्गत कसरी गर्न सक्छु जो परिवर्तनको अधीनमा छे?
31यसका लागि त्यसलाई उत्तरदायी ठहराउन सकिँदैन। उत्तरदायित्व मेरै हो, किनभने परमात्माबाट विमुख भई म स्वयं आफ्नै इच्छाले त्यसमा आसक्त भएँ।
32त्यसै आसक्तिका कारण मलाई, यद्यपि म वस्तुतः निराकार छु, नाना रूपमा रहनुपर्यो। वस्तुतः स्वभावले निराकार हुँदाहुँदै पनि म आफ्नो अहङ्कारको भावका कारण रूपले युक्त भएँ, र यसैबाट अपमानित र व्यथित भएँ।
33प्रकृतिका परिणामका विषयमा आफ्नो 'मेरो' भावका कारण मलाई नाना योनिमा जन्म लिन बाध्य हुनुपर्दछ। हाय, यद्यपि म वस्तुतः अहङ्कारबाट रहित छु, तथापि त्यसको आश्रय लिएका कारण ती योनिमा, जसमा मैले जन्म लिएँ र जसमा म त्यस्तो आत्मासँग रहेँ जसले आफ्नो सम्पूर्ण ज्ञान गुमाइसकेकी थिई, मबाट कस्ता-कस्ता दुष्कर्म भए! मलाई त्यससँग कुनै सरोकार छैन जो चेतनाबाट बनेको सार भएर आफूलाई अनेक टुक्रामा बाँड्दछ र मलाई तिनीसँग जोड्ने प्रयत्न गर्दछ। अब मात्र म जागेको छु र बुझेको छु कि म स्वभावले अहङ्कारबाट रहित छु र त्यस चेतनाबाट पनि रहित छु जसले प्रकृतिका ती रूपको रचना गर्दछे जसले मलाई चारैतिरबाट आवृत गरेका छन्।
34त्यस अहङ्कारको त्याग गरेर जो म सधैँ त्यसका विषयमा राख्दछु र जसको सार चेतनाबाट बनेको छ, तथा स्वयं प्रकृतिलाई छोडेर, म उहाँको शरण लिनेछु जो मङ्गलमय हुनुहुन्छ।
35म उहाँसँगै एक हुनेछु, न कि त्यस प्रकृतिसँग जो जड छे। यदि म उहाँसँग एक भएँ भने त्यसले मेरो कल्याण गर्नेछ। प्रकृतिसँग मेरो स्वभावको कुनै समानता छैन।
36पच्चीसौँ (अर्थात् जीवात्मा) जब यसरी परमात्मालाई बुझ्न सफल हुन्छ, तब ऊ विनाशीलाई त्याग्न समर्थ हुन्छ र त्यस अविनाशीसँग एक हुन्छ जो सम्पूर्ण मङ्गलको सार हो।
37आफ्नो यथार्थ स्वरूपमा गुणबाट रहित तथा वस्तुतः अव्यक्त हुँदाहुँदै पनि जीवात्मा व्यक्तले आवृत हुन्छ र गुण धारण गर्दछ। हे मिथिलानरेश, जब ऊ त्यसलाई देख्न सफल हुन्छ जो गुणबाट रहित छ र जो अव्यक्तको पनि उद्गम हो, तब ऊ त्यसैसँग एक हुन्छ।
38मैले जस्तो सुनेको छु त्यस्तै नै अब तिमीलाई बताइसकेँ कि त्यो ज्ञान, जो सूक्ष्म, शुद्ध र निश्चित छ, कसरी उत्पन्न हुन्छ। अब तिमी मबाट सुन।
39अब म त्यस आत्माका विषयमा, जो यति सूक्ष्म, जागृत र शुद्ध छे, पुनः त्यही भन्दछु जस्तो मैले सुनेको छु।
40मैले तिमीलाई पहिल्यै बताइसकेको छु कि साङ्ख्य र योगका पद्धति आ-आफ्ना शास्त्रमा कसरी प्रतिपादित छन्। वस्तुतः जुन विज्ञान साङ्ख्यका ग्रन्थमा बुझाइएको छ त्यो त्यसैसँग अभिन्न छ जो योगशास्त्रमा निर्धारित गरिएको छ।
41हे राजन्, साङ्ख्यका अनुयायीहरूले जुन ज्ञानको उपदेश दिन्छन् त्यो प्रत्येक पुरुषलाई जगाउन समर्थ छ। साङ्ख्यका शास्त्रमा त्यो ज्ञान शिष्यहरूको हितका लागि अत्यन्त स्पष्ट रूपमा बुझाइएको छ।
42विद्वान्हरू भन्दछन् कि यो साङ्ख्य पद्धति अत्यन्त विस्तृत छ। योगीहरूले त्यस पद्धतिप्रति त्यस्तै आदर राख्छन् जस्तो वेदप्रति।
43साङ्ख्य पद्धतिमा पच्चीसौँभन्दा माथि कुनै तत्त्व स्वीकार गरिँदैन। साङ्ख्यका अनुयायीहरूले जसलाई आफ्नो सर्वोच्च तत्त्व मान्दछन् त्यसको वर्णन (मैले) विधिपूर्वक गरिसकेको छु।
44योग दर्शनमा भनिएको छ कि ब्रह्म, जो अद्वितीय ज्ञानको सार हो, अज्ञानले आवृत हुँदा मात्र जीवात्मा बन्दछ। त्यसैले योगशास्त्रमा ब्रह्म र जीवात्मा — दुवैको चर्चा गरिन्छ।