Mokshadharma Parva — The practices of Yoga and the nature of the Supreme Soul
Volume VIII — Shanti Parva (II) · Chapter 133
Sanskrit
1जनक उवाच नानात्वैकत्वमित्युक्तं त्वयैतदृषिसत्तम। पश्याम्येतद्धि संदिग्धमेतयोर्वे निदर्शनम्॥
2तथा बुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुद्ध्यमानस्य चानघ। स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वमेतन्न संशयः॥
3अक्षरक्षरयोरुक्तं त्वया यदपि कारणम्। तदप्यस्थिरबुद्धित्वात् प्रणष्टमिव मेऽनघ॥
4तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम्। बुद्धं चाप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः॥ विद्याविद्ये च भगवान्नक्षरं क्षरमेव च। साङ्ख्यं योगं च कार्येन पृथक् चैवापृथक् च ह॥
5वसिष्ठ उवाच हन्त ते सम्प्रवक्ष्यामि यदेतदनुपृच्छसि। योगकृत्यं महाराज पृथगेव शृणुष्व मे॥
6योगकृत्यं तु योगानां ध्यानमेव परं बलम्। तच्चापि द्विविधं ध्यानमाहुर्विद्याविदो जनाः॥
7एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च। प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा॥
8मूत्रोत्सर्गपुरीषे च भोजने च नराधिप। त्रिकालं नाभियुञ्जीत शेषं युञ्जीत तत्परः॥
9इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा शुचिः। दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विंशात् परं ततः॥ संचोदनाभिर्मतिमानात्मानं चोदयेदथ। तिष्ठन्तमजरं तं तु यत् तदुक्तं मनीषिभिः॥
10तैश्चात्मा सततं ज्ञेय इत्येवमनुशुश्रुम। व्रतं ह्यहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः॥
11विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः। पूर्वरात्रेऽपररात्रे धारयीत मनोऽऽत्मनि॥ स्थिरीकृत्येन्द्रियग्राम मनसा मिथिलेश्वर। मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः॥
12स्थाणुवच्चाप्यकम्पः स्याद् गिरिवच्चापि निश्चलः। बुद्ध्या विधिविधानज्ञास्तदा युक्तं प्रचक्षते॥
13न शृणोति न चाघ्राति न रंस्यति न पश्यति। न च स्पर्श विजानाति न संकल्पयते मनः॥ न चाभिमन्यते किंचिन्न न बुध्यति काष्ठवत्। तदा प्रकृतिमापनं युक्तमाहुर्मनीषिणः॥
14निर्वाते हि यथा दीप्यन् दीपस्तद्वत् प्रकाशते। निर्लिङ्गोऽविचलश्चोर्ध्वं न तिर्यग् गतिमाप्नुयात्॥
15तदा तमनुपश्येत यस्मिन् दृष्टे न कथ्यते। हृदयस्थोऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः। ॥
16विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव रश्मिमान्। वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथाऽऽत्मनि॥
17ये पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः। ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्ययोनिममृतात्मकम्॥ तदेवाहुरणुभ्योऽणु तन्महद्भ्यो महत्तरम्। तत् तत्त्वं सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते॥
18बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत्। महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्नतामसः॥
19स तमोनुद इत्युक्तः सर्वज्ञैर्वेदपारगैः। विमलो वितमस्कश्च निर्लिङ्गोऽलिङ्गसंज्ञितः॥
20योग एष हि योगानां किमन्यद् योगलक्षणम्। एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मानमजरं परम्॥
21योगदर्शनमेतावदुक्तं ते तत्त्वतो मया। सांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानदर्शनम्॥
22अव्यक्तमाहुः प्रकृतिं परां प्रकृतिवादिनः। तस्मान्महत् समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम॥
23अहङ्कारस्तु महतस्तृतीयमिति नः श्रुतम्। पञ्चभूतान्यहङ्कारादाहुः सांख्यात्मदर्शिनः॥
24एताः प्रकृतयश्चाष्टौ विकारावापि षोडश। पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च॥
25एतावदेव तत्त्वानां सांख्यमाहुर्मनीषिणः। सांख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे रताः॥
26यस्माद् यदभिजायेत तत् तत्रैव प्रलीयते। लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना॥
27अनुलोमेन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः। गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा।॥
28सर्गप्रलय एतावान् प्रकृतेर्नृपसत्तम। एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदासृजत्॥
29एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञानकोविदैः। अधिष्ठातारमव्यक्तमस्याप्येतत्रिदर्शनम्॥
30एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरर्थतत्त्ववान्। एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात्॥
31बहुधाऽऽत्मा प्रकुर्वीत प्रकृति प्रसवात्मिकाम्। तच्च क्षेत्रं महानात्मा पञ्चविंशोऽधितिष्ठति।॥
32अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः। अधिष्ठानादधिष्ठाता क्षेत्राणामिति नः श्रुतम्॥
33क्षेत्रं जानाति चाव्यक्त क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते। आव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश्चेति कथ्यते॥
34अन्यदेव च क्षेत्रं स्यादन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते। क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञाता वै पञ्चविंशकः॥
35अन्यदेव च ज्ञानं स्यादन्यज्ज्ञेयं तदुच्यते। ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः॥
36अव्यक्त क्षेत्रमित्युक्तं तथा सत्त्वं तथेश्वरः। अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्वं तत् पञ्चविंशकम्॥
37सांख्यदर्शनमेतावत् परिसंख्यानुदर्शनम्। सांख्याः प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते॥
38तत्त्वानि च चतुर्विंशत् परिसंख्याय तत्त्वतः। सांख्याः सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः॥
39पञ्चविंशोऽप्रकृत्यात्मा बुध्यमान इति स्मृतः। यदा तु बुध्यतेऽऽत्मानं तदा भवति केवलः॥
40सम्यग्दर्शनमेतावद् भाषितं तव तत्त्वतः। एवमेतद् विजानन्तः साम्यतां प्रति यान्त्युत॥
41सम्यनिदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस्तथा। गुणतत्त्वान्यथैतानि निर्गुणोऽन्यस्तथा भवेत्॥
42न त्वेवं वर्तमानानामावृत्तिर्विद्यते पुनः। विद्यतेऽक्षरभावत्वादपरं परमव्ययम्॥
43पश्येरन्नैकमतयो न सम्यक् तेषु दर्शनम्। ते व्यक्तं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनररिंदम्॥
44सर्वमेतद् विजानन्तो नासर्वस्य प्रबोधनात्। व्यक्तीभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिनः॥
45सर्वमव्यक्तमित्युक्तमसर्वः पञ्चविंशकः। य एनमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते॥
English
1Janaka said You have, O foremost of Rishis, said that Unity is the attribute of that which is Indestructible and variety or multiplicity is the attribute of what is known as Destructible. I have not, however, clearly understood the nature of these two. Doubts are still in my mind.
2Ignorant men consider the Soul as endued with multiplicity. They, however, who are endued with knowledge and wisdom consider the Soul to be one and the same. I, however, have a very dull understanding. I am, therefore, unable to understand how all this can take place.
3I have almost forgotten the causes also that you have attributed to the unity and the multiplicity of the Indestructible and the Destructible on account of the restlessness of my understanding.
4I, therefore, wish to hear you once more discourse to me on those subjects of unity and multiplicity, on him who is gifted with knowledge, on what is shorn of knowledge, on Individual Soul, Knowledge, Ignorance, on Indestructible, Destructible, and the Sankhya and the Yoga systems, in detail and separately and agreeable to the truth.
5Vashishtha said I shall tell you what you ask. Listen, however, to me, O king, as I explain to you the practices of Yoga separately.
6Contemplation, which forms an obligatory practice with Yogins, is their highest power, Those conversant with Yoga say that that Contemplation is of two sorts.
7One is the concentration of the mind, and the other is called Pranayama (suppression of vital airs). Pranayama is said to be real; while concentration of mind is unsubstantial to it.
8Excepting the three times when a man passes urine and stools and eats, one should devote his entire time to contemplation.
9Withdrawing the senses from their objects by the help of the mind, one gifted with intelligence, having made oneself pure, should, according to the twenty-two modes of transmitting the Prana breath, unite the Individual Soul with That which is above the four and twentieth topic which is regarded by the wise as living in every part of the body and as above decay and destruction.
10It is by means of those twenty-two modes that the Soul may always be known. It is certain that this practice of Yoga is his whose mind is never possessed by evil passions. It is not any other person's.
11Freed from all attachments, abstemious in diet, and controlling all the senses, one should fix his mind on the Soul, during the first and the last part of the night, after having, O king of Mithila, stopped the functions of all the senses, quieted the mind by the understanding, and assumed a posture as motionless as that of stone.
12When men of knowledge, conversant with the rules of Yoga, become as fixed as a stake of wood, and as immovable as a mountain, then they are said to be in Yoga.
13When one does not hear, and smell and taste, and see; when one does not feel any touch; when one's mind is perfectly free from every purpose; when one is not conscious of any thing, when one cherishes no thought, when one becomes like a piece of wood, then is he called by the wise to be in perfect Yoga.
14At such a time one shines like a limp that burns in a place where blows no wind; at such a time one becomes freed even from his subtile form, and perfectly at one with Brahma. When one acquires such progress, he has no longer to ascend or to fall among intermediate beings.
15When persons like ourselves say that there has been a complete identification of Knower, the Known, and Knowledge, then is the Yogin said to see the Supreme Self.
16While in Yoga, the Supreme Soul shows itself in the Yogin's heart like a burning fire, or like the bright Sun or like the lightning's spark in the firmament.
17That Supreme Soul which is Unborn and which is the essence of nectar, which is seen by great Brahmanas gifted with intelligence and wisdom and conversant with the Vedas, is subtiler than what is subtile and greater than what is great. That Soul, though living in all creatures, is not seen by them.
18The Creator of the worlds, He is seen only by a person gifted with wealth of intelligence when helped by the lamp of the mind. He lives on the other shore of the Darkness and is above the Ishvara.
19Persons conversant with the Vedas and endued with omniscience call Him the remover of Darkness, stainless, above Darkness, and with and without attributes.
20This is what is called the Yoga of Yogins. What else is the mark of Yoga? By such practices do Yogins succeed in seeing the Supreme Soul that is above destruction and decay.
21This much that I have told you in detail is about the Science of Yoga. I shall now describe to you that Sankhya philosophy by which the Supreme Soul is seen through the gradual destruction of mistakes.
22The Sankhyas, whose System is built on Nature, say that Nature, which is Unmanifest, is the foremost. From Nature they say, O king, the second principle called Greatness is produced.
23We have heard that from Greatness originates the third principle called Consciousness. The Sankhyas blessed with sight of the Soul say that from Consciousness originate the five subtile essences of sound, form, touch, taste, and scent.
24All these eight they call by the name of Nature. The changes of these eight are sixteen in number. They are the five gross essences of ether, light, earth, water and wind, and the ten senses of action and of knowledge including the mind.
25Wise men devoted to the Sankhya path and conversant with all its ordinances, and dispensations consider these twenty-four topics as including the whole range of Sankhya enquiry. One
26What is produced becomes merged in the producing cause. Created by the Supreme Soul after another, these principles are destroyed in a reverse order.
27Al every new Creation, the qualities start into being in the lateral order, and (when Destruction comes) they merge in a reverse order, like the waves of the ocean disappearing in the ocean from which they originate.
28O best of kings, this is the manner in which the Creation and the Destruction of Nature takes place. The Supreme Being is all that remains when Universal destruction takes place; and it is He who assumes various forms when Creation beings.
29This is evern so, O king, as ascertained by men of knowledge. It is Nature that causes the Over-presiding Soul to thus assume diversity and revert back to unity. Nature also herself has the same marks.
30One fully conversant with the nature of the topics of enquiry knows that Nature also assumes the same sort of diversity and unity, for when Destruction comes she reverts into unity and when Creation takes place she assumes diversity of form.
31The soul makes Nature, which contains the principles of production or growth, assume various forms. Nature is called Kshetra (or soil). Above the twenty-four topics or principles is the Sour which is Great. It presides over that Nature or Kshetra.
32Hence, O great king, the foremost Yatis say that the Soul is the Presider. Indeed, we have heard that on account of the Soul's presiding over all Kshetras. He is called the Presider.
33And because, He knows that Unmanifest Kshetra, He is, therefore, also called Kshetrajna. And because also Soul enters into Unmanifest Kshetra (viz., the body), therefore is He called Purusha.
34Kshetra is something quite different from Kshetrajna. Kshetra is Unmanifest. The Soul, which is above the twenty-four principles, is called the Knower.
35Knowledge and the objects known are different from each other. Knowledge, again, has been said to be Unmanifest while the object of knowledge is the Soul which is above the twenty-four principles.
36The Unmanifest is called Kshetra, understanding, and also the supreme Lord; while Purusha, which is the twenty-fifth principle has nothing superior to it and is not a principle.
37This much, O king, is an account of the Sankhya philosophy. The Sankhyas call Nature the cause of the universe, and merging all the are grosser principles into the Intelligence beyind the Supreme Soul.
38Rightly studying the twenty-four topics along with Nature, and determining their true nature, the Sankhyas succeed in seeing. That which is the twenty-four topics or principles.
39Individual Soul in reality is that very Soui which is above Nature and the four and twenty topics. When he succeeds in knowing that Supreme Soul by dissociating himself from Nature, he then becomes at one with the Supreme Soul.
40I have now told you everything about the Sankhya System truly. Those who conversant with this philosophy acquire tranquillity.
41Indeed, as men whose understandings are subject to error directly perceive all objects of the senses, so men freed from error have directly known Brahma.
42They who acquire that state have never to return to this world after the dissolution of their bodies; while as regards those who are said to be liberated in this life, power, concentration, and immutability, become theirs, on account of their having attained to the nature of the Indestructible.
43They who see this universe as many are said to see incorrectly. These men are blind to Brahma. O chastiser of enemies, such persons have again and again to return to the world and assume bodies.
44They who are conversant with all that has been said above become endued with omniscient, and accordingly when they pass from this body no longer become subject to the subjection of any more physical frames.
45All things, have been said to be the result of the Unmanifest. The Soul, which is the twentyfifth, is above all things. They who know the Soul have no fear of coming back to the world.
Hindi
1जनक ने कहा — हे ऋषिश्रेष्ठ, आपने कहा कि एकत्व उसका धर्म है जो अविनाशी है, और विविधता अथवा बहुत्व उसका धर्म है जिसे विनाशी कहा जाता है। किन्तु मैं इन दोनों का स्वरूप स्पष्ट रूप से नहीं समझ सका। मेरे मन में अब भी सन्देह हैं।
2अज्ञानी पुरुष आत्मा को बहुत्व से युक्त मानते हैं। किन्तु जो ज्ञान और विवेक से सम्पन्न हैं वे आत्मा को एक ही मानते हैं। मेरी बुद्धि अत्यन्त मन्द है। इसलिए मैं यह समझने में असमर्थ हूँ कि यह सब कैसे हो सकता है।
3अपनी बुद्धि की चञ्चलता के कारण मैं उन कारणों को भी लगभग भूल चुका हूँ जिन्हें आपने अविनाशी के एकत्व तथा विनाशी के बहुत्व का हेतु बताया था।
4इसलिए मैं चाहता हूँ कि आप मुझे उन विषयों पर एक बार पुनः उपदेश दें — एकत्व और बहुत्व पर, ज्ञान से सम्पन्न पुरुष पर, ज्ञान से रहित पर, जीवात्मा पर, ज्ञान पर, अज्ञान पर, अविनाशी और विनाशी पर, तथा साङ्ख्य और योग पद्धतियों पर — विस्तार से, पृथक्-पृथक् और सत्य के अनुकूल।
5वसिष्ठ ने कहा — तुम जो पूछते हो वह मैं तुम्हें बताऊँगा। किन्तु हे राजन्, सुनो, मैं तुम्हें योग के आचरण पृथक् रूप से समझाता हूँ।
6ध्यान, जो योगियों के लिए अनिवार्य आचरण है, उनकी सर्वोच्च शक्ति है। योग के ज्ञाता कहते हैं कि वह ध्यान दो प्रकार का है।
7एक है मन की एकाग्रता, और दूसरा प्राणायाम (प्राणवायुओं का निग्रह) कहलाता है। प्राणायाम को स्थूल कहा जाता है; जबकि मन की एकाग्रता उसकी तुलना में सूक्ष्म है।
8उन तीन समयों को छोड़कर जब मनुष्य मूत्र और मल त्यागता है तथा भोजन करता है, उसे अपना सम्पूर्ण समय ध्यान में ही लगाना चाहिए।
9मन की सहायता से इन्द्रियों को उनके विषयों से हटाकर, बुद्धि से सम्पन्न पुरुष को, अपने को शुद्ध कर लेने के पश्चात्, प्राणवायु के सञ्चरण की बाईस विधियों के अनुसार, जीवात्मा को उस तत्त्व के साथ जोड़ना चाहिए जो चौबीसवें तत्त्व से ऊपर है, जिसे बुद्धिमान् लोग शरीर के प्रत्येक भाग में निवास करता हुआ तथा क्षय और विनाश से परे मानते हैं।
10उन बाईस विधियों के द्वारा ही आत्मा सदा जानी जा सकती है। यह निश्चित है कि योग का यह अभ्यास उसी का है जिसका मन कभी दुष्ट वासनाओं से ग्रस्त नहीं होता। किसी अन्य पुरुष का नहीं।
11हे मिथिलानरेश, समस्त आसक्तियों से मुक्त, मिताहारी तथा समस्त इन्द्रियों को वश में रखने वाले पुरुष को, समस्त इन्द्रियों के व्यापार रोककर, बुद्धि के द्वारा मन को शान्त करके, और पत्थर के समान निश्चल आसन धारण करके, रात्रि के प्रथम और अन्तिम भाग में अपना मन आत्मा पर स्थिर करना चाहिए।
12जब योग के नियमों के ज्ञाता ज्ञानी पुरुष काष्ठ के खूँटे के समान स्थिर तथा पर्वत के समान अचल हो जाते हैं, तब वे योग में स्थित कहे जाते हैं।
13जब मनुष्य न सुनता है, न सूँघता है, न स्वाद लेता है और न देखता है; जब वह किसी स्पर्श का अनुभव नहीं करता; जब उसका मन प्रत्येक सङ्कल्प से पूर्ण रूप से मुक्त हो जाता है; जब वह किसी वस्तु के प्रति सचेत नहीं रहता; जब वह कोई विचार नहीं करता; जब वह काष्ठ के टुकड़े के समान हो जाता है — तब बुद्धिमान् उसे पूर्ण योग में स्थित कहते हैं।
14ऐसे समय वह उस दीपक के समान देदीप्यमान होता है जो वायुरहित स्थान में जलता है; ऐसे समय वह अपने सूक्ष्म शरीर से भी मुक्त हो जाता है और पूर्ण रूप से ब्रह्म के साथ एक हो जाता है। जब मनुष्य ऐसी उन्नति प्राप्त कर लेता है, तब उसे न ऊपर चढ़ना पड़ता है और न मध्यवर्ती प्राणियों में गिरना पड़ता है।
15जब हम-जैसे लोग यह कहते हैं कि ज्ञाता, ज्ञेय तथा ज्ञान का पूर्ण तादात्म्य हो गया है, तब वह योगी परमात्मा को देखता हुआ कहा जाता है।
16योग में स्थित होने पर परमात्मा योगी के हृदय में प्रज्वलित अग्नि के समान, अथवा देदीप्यमान सूर्य के समान, अथवा आकाश में बिजली की चमक के समान अपने को प्रकट करता है।
17वह परमात्मा, जो अजन्मा है और जो अमृत का सार है, जिसे बुद्धि और विवेक से सम्पन्न तथा वेदों के ज्ञाता महान् ब्राह्मण देखते हैं, सूक्ष्म से भी सूक्ष्मतर और महान् से भी महत्तर है। वह आत्मा, यद्यपि समस्त प्राणियों में निवास करती है, उनके द्वारा देखी नहीं जाती।
18लोकों के स्रष्टा वे केवल उसी पुरुष द्वारा देखे जाते हैं जो बुद्धि के धन से सम्पन्न है, जब उसे मन के दीपक की सहायता मिलती है। वे अन्धकार के उस पार निवास करते हैं और ईश्वर से भी ऊपर हैं।
19वेदों के ज्ञाता तथा सर्वज्ञता से सम्पन्न पुरुष उन्हें अन्धकार का नाशक, निर्मल, तम से परे, तथा गुणों से युक्त और गुणों से रहित — दोनों कहते हैं।
20योगियों का योग यही कहलाता है। योग का और क्या लक्षण हो सकता है? ऐसे ही आचरणों से योगी उस परमात्मा को देखने में सफल होते हैं जो विनाश और क्षय से परे है।
21योगविद्या के विषय में जितना मैंने तुम्हें विस्तार से बताया वह इतना ही है। अब मैं तुम्हें वह साङ्ख्य दर्शन बताऊँगा जिसके द्वारा भ्रान्तियों के क्रमिक नाश से परमात्मा देखा जाता है।
22साङ्ख्य के अनुयायी, जिनकी पद्धति प्रकृति पर आधारित है, कहते हैं कि प्रकृति, जो अव्यक्त है, सर्वप्रथम है। हे राजन्, वे कहते हैं कि प्रकृति से महत् नामक दूसरा तत्त्व उत्पन्न होता है।
23हमने सुना है कि महत् से अहङ्कार नामक तीसरा तत्त्व उत्पन्न होता है। आत्मा का दर्शन प्राप्त कर चुके साङ्ख्य-अनुयायी कहते हैं कि अहङ्कार से शब्द, रूप, स्पर्श, रस तथा गन्ध — ये पाँच सूक्ष्म तन्मात्राएँ उत्पन्न होती हैं।
24इन आठों को वे प्रकृति के नाम से पुकारते हैं। इन आठ के विकार संख्या में सोलह हैं। वे हैं — आकाश, तेज, पृथ्वी, जल और वायु — ये पाँच स्थूल भूत, तथा मन सहित कर्म और ज्ञान की दस इन्द्रियाँ।
25साङ्ख्य मार्ग में निरत तथा उसके समस्त विधानों और व्यवस्थाओं के ज्ञाता बुद्धिमान् पुरुष इन चौबीस तत्त्वों को साङ्ख्य-जिज्ञासा का सम्पूर्ण क्षेत्र मानते हैं।
26जो उत्पन्न होता है वह अपने उत्पादक कारण में लीन हो जाता है। परमात्मा द्वारा एक के बाद एक रचे गए ये तत्त्व विपरीत क्रम में नष्ट होते हैं।
27प्रत्येक नई सृष्टि के समय गुण क्रमशः अस्तित्व में आते हैं, और (जब प्रलय आता है) वे विपरीत क्रम में लीन हो जाते हैं — ठीक समुद्र की उन तरङ्गों के समान जो उसी समुद्र में लुप्त हो जाती हैं जिससे वे उत्पन्न होती हैं।
28हे राजाओं में श्रेष्ठ, प्रकृति की सृष्टि और संहार इसी प्रकार होते हैं। जब सर्वव्यापी प्रलय होता है तब जो कुछ शेष रहता है वह परम पुरुष ही है; और वही है जो सृष्टि के आरम्भ होने पर नाना रूप धारण करता है।
29हे राजन्, ज्ञानी पुरुषों द्वारा निश्चित किया गया यह ऐसा ही है। प्रकृति ही उस अधिष्ठाता आत्मा को इस प्रकार विविधता धारण कराती और पुनः एकत्व में लौटाती है। प्रकृति के भी वही लक्षण हैं।
30जो जिज्ञासा के विषयों के स्वरूप का पूर्ण ज्ञाता है वह जानता है कि प्रकृति भी उसी प्रकार की विविधता और एकता धारण करती है, क्योंकि जब प्रलय आता है तब वह एकत्व में लौट जाती है और जब सृष्टि होती है तब वह रूपों की विविधता धारण कर लेती है।
31आत्मा ही प्रकृति को, जिसमें उत्पत्ति अथवा वृद्धि के तत्त्व हैं, नाना रूप धारण कराती है। प्रकृति को क्षेत्र (अथवा भूमि) कहा जाता है। चौबीस तत्त्वों से ऊपर वह आत्मा है जो महान् है। वही उस प्रकृति अथवा क्षेत्र पर अधिष्ठाता के रूप में स्थित है।
32इसलिए हे महाराज, श्रेष्ठ यति आत्मा को अधिष्ठाता कहते हैं। वस्तुतः हमने सुना है कि समस्त क्षेत्रों पर आत्मा के अधिष्ठाता होने के कारण ही उसे अधिष्ठाता कहा जाता है।
33और चूँकि वह उस अव्यक्त क्षेत्र को जानती है, इसलिए उसे क्षेत्रज्ञ भी कहा जाता है। और चूँकि आत्मा उस अव्यक्त क्षेत्र (अर्थात् शरीर) में प्रवेश करती है, इसलिए उसे पुरुष कहा जाता है।
34क्षेत्र क्षेत्रज्ञ से सर्वथा भिन्न वस्तु है। क्षेत्र अव्यक्त है। और वह आत्मा, जो चौबीस तत्त्वों से ऊपर है, ज्ञाता कहलाती है।
35ज्ञान और ज्ञेय वस्तुएँ एक-दूसरे से भिन्न हैं। और ज्ञान को अव्यक्त कहा गया है, जबकि ज्ञान का विषय वह आत्मा है जो चौबीस तत्त्वों से ऊपर है।
36अव्यक्त को क्षेत्र, बुद्धि तथा परमेश्वर भी कहा जाता है; जबकि पुरुष, जो पचीसवाँ तत्त्व है, उससे श्रेष्ठ कुछ भी नहीं है और वह स्वयं कोई तत्त्व नहीं है।
37हे राजन्, साङ्ख्य दर्शन का वृत्तान्त इतना ही है। साङ्ख्य के अनुयायी प्रकृति को विश्व का कारण कहते हैं, और समस्त स्थूल तत्त्वों को उस बुद्धि में लीन करते हैं जो परमात्मा से परे है।
38प्रकृति सहित चौबीस तत्त्वों का ठीक-ठीक अध्ययन करके तथा उनका यथार्थ स्वरूप निश्चित करके साङ्ख्य के अनुयायी उसे देखने में सफल होते हैं जो इन चौबीस तत्त्वों से परे है।
39जीवात्मा वस्तुतः वही आत्मा है जो प्रकृति तथा चौबीस तत्त्वों से ऊपर है। जब वह अपने को प्रकृति से पृथक् करके उस परमात्मा को जानने में सफल होता है, तब वह परमात्मा के साथ एक हो जाता है।
40मैंने अब तुम्हें साङ्ख्य पद्धति के विषय में सब कुछ यथार्थ रूप से बता दिया। जो इस दर्शन के ज्ञाता हैं वे शान्ति प्राप्त करते हैं।
41वस्तुतः जिस प्रकार वे मनुष्य जिनकी बुद्धि भ्रम के अधीन है इन्द्रियों के समस्त विषयों का प्रत्यक्ष अनुभव करते हैं, उसी प्रकार भ्रम से मुक्त पुरुषों ने ब्रह्म को प्रत्यक्ष जान लिया है।
42जो वह अवस्था प्राप्त कर लेते हैं उन्हें अपने शरीरों के विलीन हो जाने के पश्चात् इस संसार में कभी नहीं लौटना पड़ता; जबकि जो इसी जीवन में मुक्त कहे जाते हैं उन्हें शक्ति, एकाग्रता तथा अपरिवर्तनीयता प्राप्त हो जाती हैं, क्योंकि उन्होंने अविनाशी के स्वरूप को प्राप्त कर लिया है।
43जो इस विश्व को अनेक रूप में देखते हैं उनके विषय में कहा जाता है कि वे ठीक नहीं देखते। ये मनुष्य ब्रह्म के प्रति अन्धे हैं। हे शत्रुदमन, ऐसे पुरुषों को बार-बार संसार में लौटकर शरीर धारण करने पड़ते हैं।
44जो ऊपर कही गई समस्त बातों के ज्ञाता हैं वे सर्वज्ञता से सम्पन्न हो जाते हैं, और तदनुसार जब वे इस शरीर से जाते हैं तब उन्हें फिर किसी भौतिक शरीर के अधीन नहीं होना पड़ता।
45कहा गया है कि समस्त वस्तुएँ अव्यक्त का ही परिणाम हैं। और वह आत्मा, जो पचीसवाँ तत्त्व है, समस्त वस्तुओं से ऊपर है। जो आत्मा को जानते हैं उन्हें संसार में लौटने का कोई भय नहीं रहता।
Nepali
1जनकले भने — हे ऋषिश्रेष्ठ, तपाईंले भन्नुभयो कि एकत्व त्यसको धर्म हो जो अविनाशी छ, र विविधता अथवा बहुत्व त्यसको धर्म हो जसलाई विनाशी भनिन्छ। तर मैले यी दुवैको स्वरूप स्पष्ट रूपमा बुझ्न सकिनँ। मेरो मनमा अझै सन्देह छन्।
2अज्ञानी पुरुषहरूले आत्मालाई बहुत्वले युक्त मान्दछन्। तर जो ज्ञान र विवेकले सम्पन्न छन् तिनीहरूले आत्मालाई एउटै मान्दछन्। मेरो बुद्धि अत्यन्त मन्द छ। त्यसैले म यो बुझ्न असमर्थ छु कि यो सबै कसरी हुन सक्दछ।
3आफ्नो बुद्धिको चञ्चलताका कारण म ती कारण पनि लगभग बिर्सिसकेको छु जसलाई तपाईंले अविनाशीको एकत्व तथा विनाशीको बहुत्वको हेतु बताउनुभएको थियो।
4त्यसैले म चाहन्छु कि तपाईंले मलाई ती विषयमा एक पटक पुनः उपदेश दिनुहोस् — एकत्व र बहुत्वमा, ज्ञानले सम्पन्न पुरुषमा, ज्ञानबाट रहितमा, जीवात्मामा, ज्ञानमा, अज्ञानमा, अविनाशी र विनाशीमा, तथा साङ्ख्य र योग पद्धतिमा — विस्तारपूर्वक, अलग-अलग र सत्यका अनुकूल।
5वसिष्ठले भने — तिमीले जे सोध्दछौ त्यो म तिमीलाई बताउनेछु। तर हे राजन्, सुन, म तिमीलाई योगका आचरण अलग रूपमा बुझाउँछु।
6ध्यान, जो योगीहरूका लागि अनिवार्य आचरण हो, तिनको सर्वोच्च शक्ति हो। योगका ज्ञाताहरू भन्दछन् कि त्यो ध्यान दुई प्रकारको छ।
7एक हो मनको एकाग्रता, र अर्को प्राणायाम (प्राणवायुको निग्रह) कहलिन्छ। प्राणायामलाई स्थूल भनिन्छ; जबकि मनको एकाग्रता त्यसको तुलनामा सूक्ष्म छ।
8ती तीन समय छोडेर जब मानिसले मूत्र र मल त्याग्दछ तथा भोजन गर्दछ, उसले आफ्नो सम्पूर्ण समय ध्यानमै लगाउनुपर्छ।
9मनको सहायताले इन्द्रियलाई तिनका विषयबाट हटाएर, बुद्धिले सम्पन्न पुरुषले, आफूलाई शुद्ध पारिसकेपछि, प्राणवायुको सञ्चरणका बाइस विधिअनुसार, जीवात्मालाई त्यस तत्त्वसँग जोड्नुपर्छ जो चौबीसौँ तत्त्वभन्दा माथि छ, जसलाई बुद्धिमान्हरूले शरीरको प्रत्येक भागमा निवास गरिरहेको तथा क्षय र विनाशभन्दा पर मान्दछन्।
10ती बाइस विधिद्वारा नै आत्मा सधैँ जान्न सकिन्छे। यो निश्चित छ कि योगको यो अभ्यास उसैको हो जसको मन कहिल्यै दुष्ट वासनाले ग्रस्त हुँदैन। अन्य कुनै पुरुषको होइन।
11हे मिथिलानरेश, सम्पूर्ण आसक्तिबाट मुक्त, मिताहारी तथा सम्पूर्ण इन्द्रिय वशमा राख्ने पुरुषले, सम्पूर्ण इन्द्रियका व्यापार रोकेर, बुद्धिद्वारा मन शान्त पारेर, र ढुङ्गाझैँ निश्चल आसन धारण गरेर, रातको पहिलो र अन्तिम भागमा आफ्नो मन आत्मामा स्थिर गर्नुपर्छ।
12जब योगका नियमका ज्ञाता ज्ञानी पुरुषहरू काठको खम्बाझैँ स्थिर तथा पर्वतझैँ अचल हुन्छन्, तब तिनीहरू योगमा स्थित भनिन्छन्।
13जब मानिसले न सुन्दछ, न सुँघ्दछ, न स्वाद लिन्छ र न देख्दछ; जब उसले कुनै स्पर्शको अनुभव गर्दैन; जब उसको मन प्रत्येक सङ्कल्पबाट पूर्ण रूपमा मुक्त हुन्छ; जब ऊ कुनै वस्तुप्रति सचेत रहँदैन; जब उसले कुनै विचार गर्दैन; जब ऊ काठको टुक्राजस्तै हुन्छ — तब बुद्धिमान्हरूले उसलाई पूर्ण योगमा स्थित भन्दछन्।
14त्यस्तो बेला ऊ त्यस दियोझैँ देदीप्यमान हुन्छ जो वायुरहित ठाउँमा बल्दछ; त्यस्तो बेला ऊ आफ्नो सूक्ष्म शरीरबाट पनि मुक्त हुन्छ र पूर्ण रूपमा ब्रह्मसँग एक हुन्छ। जब मानिसले त्यस्तो उन्नति प्राप्त गर्दछ, तब उसले न माथि चढ्नुपर्छ न मध्यवर्ती प्राणीमा खस्नुपर्छ।
15जब हामीजस्ता मानिसहरूले यो भन्दछन् कि ज्ञाता, ज्ञेय तथा ज्ञानको पूर्ण तादात्म्य भइसकेको छ, तब त्यो योगी परमात्मा देखिरहेको भनिन्छ।
16योगमा स्थित हुँदा परमात्माले योगीको हृदयमा प्रज्वलित अग्निझैँ, अथवा देदीप्यमान सूर्यझैँ, अथवा आकाशमा बिजुलीको चमकझैँ आफूलाई प्रकट गर्नुहुन्छ।
17त्यो परमात्मा, जो अजन्मा हुनुहुन्छ र जो अमृतको सार हुनुहुन्छ, जसलाई बुद्धि र विवेकले सम्पन्न तथा वेदका ज्ञाता महान् ब्राह्मणहरूले देख्छन्, सूक्ष्मभन्दा पनि सूक्ष्मतर र महान्भन्दा पनि महत्तर हुनुहुन्छ। त्यो आत्मा, यद्यपि सम्पूर्ण प्राणीमा निवास गर्दछे, तिनीहरूद्वारा देखिँदिन।
18लोकहरूका स्रष्टा उहाँ केवल त्यही पुरुषद्वारा देखिनुहुन्छ जो बुद्धिको धनले सम्पन्न छ, जब उसलाई मनको दियोको सहायता मिल्दछ। उहाँ अन्धकारको त्यो पारि निवास गर्नुहुन्छ र ईश्वरभन्दा पनि माथि हुनुहुन्छ।
19वेदका ज्ञाता तथा सर्वज्ञताले सम्पन्न पुरुषहरूले उहाँलाई अन्धकारको नाशक, निर्मल, तमभन्दा पर, तथा गुणले युक्त र गुणबाट रहित — दुवै भन्दछन्।
20योगीहरूको योग यही कहलिन्छ। योगको अरू के लक्षण हुन सक्दछ? त्यस्तै आचरणबाट योगीहरू त्यस परमात्मालाई देख्न सफल हुन्छन् जो विनाश र क्षयभन्दा पर हुनुहुन्छ।
21योगविद्याका विषयमा जति मैले तिमीलाई विस्तारपूर्वक बताएँ त्यो यति नै हो। अब म तिमीलाई त्यो साङ्ख्य दर्शन बताउनेछु जसद्वारा भ्रान्तिहरूको क्रमिक नाशबाट परमात्मा देखिन्छ।
22साङ्ख्यका अनुयायीहरू, जसको पद्धति प्रकृतिमा आधारित छ, भन्दछन् कि प्रकृति, जो अव्यक्त छे, सर्वप्रथम छे। हे राजन्, तिनीहरू भन्दछन् कि प्रकृतिबाट महत् नामक दोस्रो तत्त्व उत्पन्न हुन्छ।
23हामीले सुनेका छौँ कि महत्बाट अहङ्कार नामक तेस्रो तत्त्व उत्पन्न हुन्छ। आत्माको दर्शन प्राप्त गरिसकेका साङ्ख्य-अनुयायीहरू भन्दछन् कि अहङ्कारबाट शब्द, रूप, स्पर्श, रस तथा गन्ध — यी पाँच सूक्ष्म तन्मात्रा उत्पन्न हुन्छन्।
24यी आठैलाई तिनीहरूले प्रकृतिको नामले पुकार्दछन्। यी आठका विकार सङ्ख्यामा सोह्र छन्। ती हुन् — आकाश, तेज, पृथ्वी, जल र वायु — यी पाँच स्थूल भूत, तथा मनसहित कर्म र ज्ञानका दश इन्द्रिय।
25साङ्ख्य मार्गमा निरत तथा त्यसका सम्पूर्ण विधान र व्यवस्थाका ज्ञाता बुद्धिमान् पुरुषहरूले यी चौबीस तत्त्वलाई साङ्ख्य-जिज्ञासाको सम्पूर्ण क्षेत्र मान्दछन्।
26जो उत्पन्न हुन्छ त्यो आफ्नो उत्पादक कारणमा लीन हुन्छ। परमात्माद्वारा एकपछि अर्को रचिएका यी तत्त्व विपरीत क्रममा नष्ट हुन्छन्।
27प्रत्येक नयाँ सृष्टिको बेला गुणहरू क्रमशः अस्तित्वमा आउँछन्, र (जब प्रलय आउँछ) ती विपरीत क्रममा लीन हुन्छन् — ठीक समुद्रका ती छालझैँ जो त्यसै समुद्रमा लोप हुन्छन् जसबाट ती उत्पन्न हुन्छन्।
28हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, प्रकृतिको सृष्टि र संहार यसै प्रकारले हुन्छन्। जब सर्वव्यापी प्रलय हुन्छ तब जे शेष रहन्छ त्यो परम पुरुष नै हुनुहुन्छ; र उहाँ नै हुनुहुन्छ जसले सृष्टिको आरम्भ हुँदा नाना रूप धारण गर्नुहुन्छ।
29हे राजन्, ज्ञानी पुरुषहरूद्वारा निश्चित गरिएको यो यस्तै हो। प्रकृतिले नै त्यस अधिष्ठाता आत्मालाई यसरी विविधता धारण गराउँछे र पुनः एकत्वमा फर्काउँछे। प्रकृतिका पनि तिनै लक्षण छन्।
30जो जिज्ञासाका विषयको स्वरूपको पूर्ण ज्ञाता छ उसले जान्दछ कि प्रकृतिले पनि त्यसै प्रकारको विविधता र एकता धारण गर्दछे, किनभने जब प्रलय आउँछ तब त्यो एकत्वमा फर्कन्छे र जब सृष्टि हुन्छ तब त्यसले रूपको विविधता धारण गर्दछे।
31आत्माले नै प्रकृतिलाई, जसमा उत्पत्ति अथवा वृद्धिका तत्त्व छन्, नाना रूप धारण गराउँछे। प्रकृतिलाई क्षेत्र (अथवा भूमि) भनिन्छ। चौबीस तत्त्वभन्दा माथि त्यो आत्मा छे जो महान् छे। त्यही त्यस प्रकृति अथवा क्षेत्रमाथि अधिष्ठाताका रूपमा स्थित छे।
32त्यसैले हे महाराज, श्रेष्ठ यतिहरूले आत्मालाई अधिष्ठाता भन्दछन्। वस्तुतः हामीले सुनेका छौँ कि सम्पूर्ण क्षेत्रमाथि आत्मा अधिष्ठाता भएकै कारण त्यसलाई अधिष्ठाता भनिन्छ।
33र किनभने त्यसले त्यस अव्यक्त क्षेत्रलाई जान्दछे, त्यसैले त्यसलाई क्षेत्रज्ञ पनि भनिन्छ। र किनभने आत्माले त्यस अव्यक्त क्षेत्र (अर्थात् शरीर)मा प्रवेश गर्दछे, त्यसैले त्यसलाई पुरुष भनिन्छ।
34क्षेत्र क्षेत्रज्ञभन्दा सर्वथा भिन्न वस्तु हो। क्षेत्र अव्यक्त छ। र त्यो आत्मा, जो चौबीस तत्त्वभन्दा माथि छे, ज्ञाता कहलिन्छे।
35ज्ञान र ज्ञेय वस्तुहरू एकअर्काभन्दा भिन्न छन्। र ज्ञानलाई अव्यक्त भनिएको छ, जबकि ज्ञानको विषय त्यो आत्मा हो जो चौबीस तत्त्वभन्दा माथि छे।
36अव्यक्तलाई क्षेत्र, बुद्धि तथा परमेश्वर पनि भनिन्छ; जबकि पुरुष, जो पच्चीसौँ तत्त्व हो, त्योभन्दा श्रेष्ठ केही पनि छैन र त्यो स्वयं कुनै तत्त्व होइन।
37हे राजन्, साङ्ख्य दर्शनको वृत्तान्त यति नै हो। साङ्ख्यका अनुयायीहरूले प्रकृतिलाई विश्वको कारण भन्दछन्, र सम्पूर्ण स्थूल तत्त्वलाई त्यस बुद्धिमा लीन गर्छन् जो परमात्माभन्दा पर छ।
38प्रकृतिसहित चौबीस तत्त्वको ठीकठीक अध्ययन गरेर तथा तिनको यथार्थ स्वरूप निश्चित गरेर साङ्ख्यका अनुयायीहरू त्यसलाई देख्न सफल हुन्छन् जो यी चौबीस तत्त्वभन्दा पर छ।
39जीवात्मा वस्तुतः त्यही आत्मा हो जो प्रकृति तथा चौबीस तत्त्वभन्दा माथि छे। जब उसले आफूलाई प्रकृतिबाट पृथक् गरेर त्यस परमात्मालाई जान्न सफल हुन्छ, तब ऊ परमात्मासँग एक हुन्छ।
40मैले अब तिमीलाई साङ्ख्य पद्धतिका विषयमा सबै कुरा यथार्थ रूपमा बताइसकेँ। जो यस दर्शनका ज्ञाता छन् तिनीहरूले शान्ति प्राप्त गर्छन्।
41वस्तुतः जसरी ती मानिसहरू जसको बुद्धि भ्रमको अधीनमा छ इन्द्रियका सम्पूर्ण विषयको प्रत्यक्ष अनुभव गर्छन्, त्यसरी नै भ्रमबाट मुक्त पुरुषहरूले ब्रह्मलाई प्रत्यक्ष जानिसकेका छन्।
42जसले त्यो अवस्था प्राप्त गर्छन् तिनलाई आफ्ना शरीर विलीन भइसकेपछि यस संसारमा कहिल्यै फर्किनुपर्दैन; जबकि जो यसै जीवनमा मुक्त भनिन्छन् तिनलाई शक्ति, एकाग्रता तथा अपरिवर्तनीयता प्राप्त हुन्छन्, किनभने तिनीहरूले अविनाशीको स्वरूप प्राप्त गरिसकेका छन्।
43जसले यस विश्वलाई अनेक रूपमा देख्छन् तिनका विषयमा भनिन्छ कि तिनीहरूले ठीक देख्दैनन्। यी मानिसहरू ब्रह्मप्रति अन्धा छन्। हे शत्रुदमन, त्यस्ता पुरुषहरूले पटक-पटक संसारमा फर्केर शरीर धारण गर्नुपर्छ।
44जो माथि भनिएका सम्पूर्ण कुराका ज्ञाता छन् तिनीहरू सर्वज्ञताले सम्पन्न हुन्छन्, र तदनुसार जब तिनीहरू यस शरीरबाट जान्छन् तब तिनलाई फेरि कुनै भौतिक शरीरको अधीनमा हुनुपर्दैन।
45भनिएको छ कि सम्पूर्ण वस्तु अव्यक्तकै परिणाम हुन्। र त्यो आत्मा, जो पच्चीसौँ तत्त्व हो, सम्पूर्ण वस्तुभन्दा माथि छे। जसले आत्मालाई जान्दछन् तिनलाई संसारमा फर्कने कुनै भय रहँदैन।