Rajadharmanushasana Parva — The regions which a hero acquires by meeting with death in battle
Volume VII — Shanti Parva (I) · Chapter 98
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच के लोका युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम्। भवन्ति निधनं प्राप्य तन्मे ब्रूहि पितामह॥
2भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। अम्बरीषस्य संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर॥
3अम्बरीषो हि नाभागिः स्वर्गं गत्वा सुदुर्लभम्। ददर्श सुरलोकस्थं शक्रेण सचिवं सह॥
4सर्वतेजोमयं दिव्यं विमानवरमास्थितम्। उपर्युपरि गच्छन्तं स्वं वै सेनापतिं प्रभुम्॥
5स दृष्ट्वोपरि गच्छन्तं सेनापतिमुदारधीः। ऋद्धिं दृष्ट्वा सुदेवस्य विस्मितः प्राह वासवम्॥
6अम्बरीष उवाच सागरान्तां महीं कृत्स्नामनुशास्य यथाविधि। चातुर्वण्र्ये यथाशास्त्रं प्रवृत्तौ धर्मकाम्यया॥ ब्रह्मचर्येण घोरेण गुर्वाचारेण सेवया। वेदानधीत्य धर्मेण राजशास्त्रं च केवलम्॥ अतिथीनन्नपानेन पितृ॑श्च स्वधया तथा। ऋषीन् स्वाध्यायदीक्षाभिर्देवान् यज्ञैरनुत्तमैः॥ क्षत्रधर्मे स्थितो भूत्वा यथाशास्त्रं यथाविधि। उदीक्षमाणः पृतनां जयामि युधि वासव॥
7देवराज सुदेवोऽयं मम सेनापतिः पुरा। आसीद् योधः प्रशान्तात्मा सोऽयं कस्मादतीव माम्।।१०
8अनेन क्रतुभिर्मुख्यैर्नेष्टं नापि द्विजातयः। तर्पिता विधिवच्छक सोऽयं कस्मादतीव माम्॥
9इन्द्र उवाच एतस्य विततस्तात सुदेवस्य बभूव ह। संग्रामयज्ञः सुमहान् यश्चान्यो युद्ध्यते नरः॥
10संनद्धो दीक्षितः सर्वो योधः प्राप्त चमूमुखम्। युद्धयज्ञाधिकारस्थो भवतीति विनिश्चयः॥
11अम्बरीष उवाच कानि यज्ञे हवींष्यस्मिन् किमाज्यं का च दक्षिणा। ऋत्विजश्चात्र के प्रोक्तास्तन्मे ब्रूहि शतक्रतो॥
12इन्द्र उवाच इत्विजः कुञ्जरास्तत्र वाजिनोऽध्वर्यवस्तथा! हवींषि परमांसानि रुधिरं त्वाज्यमुच्यते॥
13शृगालगृध्रकाकोला: सदस्यास्तत्र पत्रिणः। आज्यशेषं पिबन्त्येते हविः प्रा श्नन्ति चाध्वरे॥
14प्रासतोमरसंघाताः खड्गशक्तिपरश्वधाः। ज्वलन्तो निशिताः पीताः स्त्रुचस्तस्याथ सत्रिणः॥
15चापवेगायतस्तीक्ष्णः परकायावभेदनः। ऋजुः सुनिशितः पीतः सायकश्च स्रुवो महान्॥
16द्वीपीचर्मावनद्धश्च नागदन्तकृतत्सरुः। हस्तिहस्तहरः खड्गः सूयो भवेत् तस्य संयुगे॥
17ज्वलितैर्निशितैः प्रासशक्त्यृष्टिसपरश्वधैः। शैक्यायसमयैस्तीक्ष्णैरभिघातो भवेद् वसु॥ संख्यासमयविस्तीर्णमभिजातोद्भवं बहु।
18आवेगाद् यच्च रुधिरं संग्रामे स्रवते भुवि॥ सास्य पूर्णाहुति)मे समृद्धा सर्वकामधुक्।
19छिन्धि भिन्धीति यः शब्दः श्रुयते वाहिनीमुखे॥ सामानि सामगास्तस्य गायन्ति यमसादने।
20परेषां वाहिनीमुखम्॥ कुञ्जराणां हयानां च वर्मिणां च समुच्चयः। हविर्धानं तु तस्याहुः अग्निः श्येनचितो नाम स च यज्ञे विधीयते॥
21उत्तिष्ठते कबन्धोऽत्र सहस्र निहते तु यः। स यूपस्तस्य शूरस्य खादिरोऽशस्त्रिरुच्यते॥
22इडोपहूताः क्रोशन्ति कुञ्जरास्त्वंकुशेरिताः। व्याघुश्तलनादेव वषट्कारेण पार्थिव॥ उद्गाता तत्र सग्रामे त्रिसामा दुन्दुभिर्नृप।
23ब्रह्मस्व ह्रियमाणे तु त्यक्त्वा युद्धे प्रियां तनुम्॥ आत्मानं यूपमुत्सृज्य स यज्ञोऽनन्तदक्षिणः।
24भर्तुरर्थे च यः शूरो विक्रमेद् वाहिनीमुखे॥ न भयाद् विनिवर्तेत तस्य लोका यथा मम।
25नीलचर्मावृतैः खड्नैर्बाहुभिः परिघोपमैः॥ यस्य वेदिरुपस्तीर्णा तस्य लोका यथा मम।
26यस्तु नापेक्षते कंचित् सहायं विजये स्थितः॥ विगाह्य वाहिनीमध्यं तस्य लोका यथा मम।
27यस्य शोणितसंघाता भेरीमण्डूककच्छपा।॥ वीरास्थिशर्करा दुर्गा मांसशोणितकर्दमा। असिचर्मप्लवा घोरा केशशैवलशाद्वला॥ अश्वनागरथैश्चैव संच्छिन्नैः कृतसंक्रमा। पताकाध्वजवानीरा हतवारणवाहिनी॥ शोणितोदा सुसम्पूर्णा दुस्तरा पारगैर्नरैः। हतनागमहानका परलोकवहाशिवा॥ ऋश्खिड्गमहानौका गृध्रकङ्कबलप्लवा। पुरुषादानुचरिता भीरूणां कश्मलावहा॥ नदी योधस्य संग्रामे तदस्यावभृथं स्मृतम्।
28वेदिर्यस्य त्वमित्राणां शिरोभ्यश्च प्रकीर्यते॥ अश्वस्कन्धैर्गजस्कन्धेस्तस्य लोका यथा मम।
29पत्नीशाला कृता यस्य परेषां वाहिनीमुखम्॥ हविर्धानं स्ववाहिन्यास्तदस्याहुर्मनीषिणः। सदस्या दक्षिणा योधा आग्नीध्रश्चोत्तरां दिशम्॥ शत्रुसेनाकलत्रस्य सर्वलोका न दूरतः।
30यदा तूभयतो व्यूहे भवत्याकाशमग्रतः॥ सास्य वेदिस्तदा यज्ञैर्नित्यं वेदास्त्रयोऽग्नयः।
31यस्तु योधः परावृत्तः संत्रस्तो हन्यते परैः॥ अप्रतिष्ठः स नरकं याति नास्त्यत्र संशयः।
32यस्य शोणितवेगेन वेदिः स्यात् सम्परिप्लुता॥ केशमांसास्थिसम्पूर्णा स गच्छेत् परमां गतिम्।
33यस्तु सेनापतिं हत्वा तद्यानमधिरोहति॥ स विष्णुविक्रमकामी बृहस्पतिसमः प्रभुः।
34नायकं तत्कुमारं वा यो वा स्याद् यत्र पूजितः॥ जीवग्राहं प्रगृह्णाति तस्य लोका यथा मम।
35आहवे तु हतं शूरं न शोचेत कथंचन॥ अशोच्यो हि हतः शूरः स्वर्गलोके महीयते।
36न ह्यनं नोदकं तस्य न स्नानं नाप्यशौचकम्॥ हतस्य कर्तुमिच्छन्ति तस्य लोकाशृणुष्व मे।
37वराप्सरः सहस्राणि शूरमायोधने हतम्॥ त्वरमाणाभिधावन्ति मम भर्ता भवेदिति। एतत् तपश्च पुण्यं च धर्मश्चैव सनातनः॥ चत्वारश्चाश्रमास्तस्य यो युद्धमनुपालयेत्।
38वृद्धबालौ न हन्तव्यौ न च स्त्री नैव पृष्ठतः॥ तृणपूर्णमुखश्चैव तवास्मीति च यो वदेत्।
39जम्भं वृत्रं बलं पाकं शतमायं विरोचनम्॥ दुर्वार्यं चैव नमुचिं नैकमायं च शम्बरम्। विप्रचित्तिं च दैतेयं दनोः पुत्रांश्च सर्वशः। प्रह्लादं च निहत्याजौ ततो देवाधिपोऽभवम्॥
40भीष्म उवाच इत्येतच्छक्रवचनं निशम्य प्रतिगृह्य च। योधानामात्मनः सिद्धिमम्बरीषोऽभिपन्नवान्॥
English
1Yudhishthira said Tell me, O grandfather, what regions are earned by unretreating heroes by meeting with death in battle! Bhishma said
2'Regarding it, O Yudhishthira, is cited the old story of the discourse between Ambarisha and Indra.
3Having gone to heaven that is so difficult of acquisition, Ambarisha, the son of Nabhaga, saw his own commander in chief in those celestial regions in the company of Indra.
4The king saw his powerful general shining with every kind of energy, gifted with celestial forin, seated on a very beautiful car, and going up and up towards still higher regions.
5Witnessing the prosperity of his general Sudeva, and observing how he passed through regions that were still higher, the great Ambarisha, stricken with wonder addressed Vasava, in the following manner.
6Ambarisha said Having properly governed the entire Earth bounded by the oceans, having from desire of acquiring religious merit practised all those duties which are common to the four orders as sanctioned by the scriptures, having practised with rigid austerity all the duties of the Brahmacharya mode, having waited with obedience upon the preceptors and other reverend elders, having studied properly the Vedas and the scriptures treating on royal duties, having pleased the guests with food and drink, the Pitris with offerings in Shraddhas, the Rishis with attentive study of the scriptures and with initiation and the gods with many good and high sacrifices, having duly followed Kshatriya duties according to the injunctions of the scriptures, having looked fearlessly at hostile troops, I acquired many victories in battle, O Vasava.
7This Sudeva, O king of the deities, was formerly the commander-in-chief of my army. It is true, he was a warrior of a controlled soul. For what reason, however, has he succeeded in superseding me?
8He never adored the gods in high and great sacrifices. He never pleased the Brahmanas according to the ordinance. Why then, has he succeeded in superseding me?
9Indra said About this Sudeva, Osire, the great sacrifice of battle had often been performed by him. And such becomes the case with every other man who engages himself in battle.
10Every warrior clad a in coat of mail by advancing against enemies in battle, becomes installed in that sacrifice. Indeed, it is settled that such a person, by acting in this wise is regarded as the performer of the sacrifice of battle.
11Ambarisha said What are the libations in that sacrifice? What are its liquid offerings? What is its Dakshina? Who, again, are its Ritwijas? Tell me all this, Operformer of a hundred sacrifices.
12Elephants are the Ritwijas of that sacrifice, and horses are its Adhyaryus. The flesh of foes are its libations, and blood is its liquid offering.
13Jackals, vultures, and ravens, winged arrows are its Sadasyas. These drink the residue of the liquid offering in this sacrifice and eat the remnants of its libations. as also
14Masses of blazing, sharp, and welltempered, lances and spears, of swords and darts and axes from the ladles of the sacrificer.
15Straight, sharp, and well-tempered shafts, with keen points and capable of piercing the bodies of enemies, shot off well-stretched bows, from its large double mouthed ladles.
16Sheathed in scabbard made of tiger-skin and equip with in ivory handle, and capable of cutting off the elephant's trunk, the sword forms the wooden-stick of this sacrifice.
17The strokes inflicted with shining and keen lances and darts and swords and axes, all made of hard iron, from its profuse wealth collected from the respectable people by agreement regarding the amount and period.
18The blood that runs over the field for the fury of that attack, forms the final libation, which yields great merit and is capable of granting every wish in the Homa of this sacrifice.
19'Cut, Pierce,' and such other sounds, that are heard in the front ranks of the army, are the Samans sung by its Vedic chanters in the abode of Yama.
20The front ranks of the enemy's army form the vessel for keeping libations. The number of elephant and horses and men equipt with shields form the Shyenachit fire of that sacrifice.
21The headless trunks that rise up after thousands have been killed from the octagonal stake, made of Khadira wood, for the hero who celebrates that sacrifice.
22The cries of the elephant when urged on with hooks, form its Ida Mantras. The kettledrums, with the striking of palms forming the Vashats, O king, are its Trisaman Udgatri.
23When the property of a Brahmana is being taken away, he who renounces his dear body for protecting that property, does, by that act of self-devotion, acquire the merit of a sacrifice accompanied with numberless presents.
24That hero, who, for sake of his master, shows prowess at the van of the array and does not retreat through fear, acquires those re of happiness that are mine.
25He, who covers the altar of the sacrifice formed by battle, with swords cased in bluescabbards and severed arms resembling heavy bludgeons, acquires the happy regions like mine.
26That warrior, who determined upon gaining victory, enters into the midst of the enemy's ranks without waiting for any help, acquires happy regions like mine.
27That warrior, who in battle makes a river of blood to flow, dreadful and difficult to cross, having kettle,-drums for its frogs and tortoises, the bones of heroes for its sands, blood and flesh for its mire, swords and shields for its rafts, the hair of killed warriors for its floating weeds and moss, the number of horses and elephants and cars for its bridges, standards and banners for its bushes of cane, the bodies of killed elephants for its boats and huge alligators, swords and scimitars for its larger vessels, vultures and Kankas and ravens for the rafts that float upon it,—that warrior, who causes such a river, which can with difficulty be crossed by even those who are courageous and powerful and which terrorises all timid men, is said to complete the sacrifice by performing the final ablutions.
28That hero, whose altar is covered with the heads of foes, of horses, and of elephants, acquires regions of felicity like mine.
29The sages have said that warrior, who considers the van of the hostile army as the quarters of his wives, who regards the van of his own army as the vessel for the preservation of sacrificial offerings, who takes the warriors standing to his south for his courtiers and those to this north as his holders of fire, and who regards the hostile army as his married wife, succeeds in acquiring all regions of felicity.
30The open space, lying between two armies drawn up for fight, forms the altar of such as sacrificer, and the three Vedas are his three sacrificial fires. Upon that altar, helped by the recitation of the Vedas, he celebrates his sacrifice.
31That infamous warrior, who retreating from the fight in fear, is killed by foes, sinks into hell. There is no doubt in this.
32That warrior, on the other hand, whose blood drenches the sacrificial altar already covered with hair and flesh and bones, forsooth, succeeds in acquiring a glorious end.
33That powerful warrior, who, having killed the commander of the hostile army, gets upon the car of his fallen antagonist, is considered as powerful as Vishnu himself and as intelligent as Brihaspati, the preceptor of the gods.
34That warrior, who can capture alive the commander of the hostile army or his son or some other respected leader, acquires regions of felicity like mine.
35One should never lament for a hero killed in battle. A killed hero, if nobody grieves for him, goes to heaven and acquires the respect of its residents.
36Men do not wish to give food and drink. Nor do they bathe nor enter into mourning for him. Listen to me as I describe the happiness that is in store for such a person.
37Thousands of leading nymphs, go out speedily coveting him for their lord. That Kshatriya, who duly observes his duty in battle, wins by that act the merits of penances and of righteousness. Indeed, such conduct on his part is quite of a piece with the eternal path of duty. Such a man acquires the merits of all the four modes of life.
38The aged and the children should not be killed; nor a woman nor one who is flying away; nor one that holds a straw in his lips (sign of unconditional surrender); nor one who says—I am yours.
39Having killed in battle Jambha, Vritra, Vala, Paka, Shatamaya, Virochana, the irresistible Namuchi, Shamvara of numberless illusions, Viprachitti.—all these sons of Diti and Danu,-as also Prahlada, I myself have become the king of the gods.
40Bhishma continued Hearing these words of Shakra and approving of them, king Ambarisha understood how warriors succeed in achieving success for themselves.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, मुझे बताइए कि युद्ध से पीछे न हटने वाले वीर रणभूमि में मृत्यु पाकर कौन-से लोक अर्जित करते हैं! भीष्म ने कहा —
2हे युधिष्ठिर, इस विषय में अम्बरीष और इन्द्र के बीच हुए संवाद की प्राचीन कथा उद्धृत की जाती है।
3अत्यन्त दुर्लभ स्वर्ग में पहुँचकर नाभाग के पुत्र अम्बरीष ने उन दिव्य लोकों में इन्द्र के साथ अपने ही सेनापति को देखा।
4राजा ने देखा कि उनका बलशाली सेनापति सब प्रकार के तेज से देदीप्यमान है, दिव्य रूप से सम्पन्न है, अत्यन्त सुन्दर रथ पर आसीन है और ऊपर, और भी ऊँचे लोकों की ओर बढ़ता जा रहा है।
5अपने सेनापति सुदेव की समृद्धि देखकर और यह देखकर कि वह और भी ऊँचे लोकों से होकर जा रहा है, महान् अम्बरीष विस्मय से भरकर वासव से इस प्रकार बोले।
6अम्बरीष ने कहा — समुद्रों से घिरी सम्पूर्ण पृथ्वी का यथोचित शासन करके, धर्म अर्जित करने की इच्छा से शास्त्रों द्वारा अनुमोदित चारों वर्णों के समस्त सामान्य धर्मों का पालन करके, कठोर तप के साथ ब्रह्मचर्याश्रम के समस्त कर्तव्यों का आचरण करके, गुरुजनों तथा अन्य पूज्य वृद्धों की आज्ञाकारितापूर्वक सेवा करके, वेदों और राजधर्म-सम्बन्धी शास्त्रों का यथोचित अध्ययन करके, अतिथियों को अन्न-जल से, पितरों को श्राद्ध की आहुतियों से, ऋषियों को शास्त्रों के एकाग्र अध्ययन और दीक्षा से तथा देवताओं को अनेक उत्तम और महान् यज्ञों से प्रसन्न करके, शास्त्रों के विधानानुसार क्षत्रियधर्म का पालन करके और शत्रु-सेनाओं की ओर निर्भय दृष्टि से देखकर, हे वासव, मैंने युद्ध में अनेक विजय प्राप्त कीं।
7हे देवराज, यह सुदेव पहले मेरी सेना का सेनापति था। यह सत्य है कि वह संयतात्मा योद्धा था। किन्तु किस कारण से वह मुझसे आगे निकल जाने में सफल हुआ?
8उसने कभी महान् और विशाल यज्ञों से देवताओं की आराधना नहीं की। उसने कभी विधिपूर्वक ब्राह्मणों को प्रसन्न नहीं किया। फिर वह मुझसे आगे निकलने में कैसे सफल हुआ?
9इन्द्र ने कहा — हे तात, इस सुदेव ने युद्ध का महायज्ञ बारम्बार सम्पन्न किया था। और जो कोई भी युद्ध में प्रवृत्त होता है उसके साथ भी यही होता है।
10कवच धारण करके युद्ध में शत्रुओं के विरुद्ध बढ़ने वाला प्रत्येक योद्धा उस यज्ञ में दीक्षित हो जाता है। वस्तुतः यह निश्चित है कि ऐसा पुरुष इस प्रकार आचरण करके युद्ध-यज्ञ का कर्ता माना जाता है।
11अम्बरीष ने कहा — उस यज्ञ की आहुतियाँ क्या हैं? उसके तरल हविष्य क्या हैं? उसकी दक्षिणा क्या है? और उसके ऋत्विज कौन हैं? हे शतक्रतु, मुझे यह सब बताइए।
12हाथी उस यज्ञ के ऋत्विज हैं और अश्व उसके अध्वर्यु हैं। शत्रुओं का मांस उसकी आहुतियाँ हैं और रक्त उसका तरल हविष्य है।
13गीदड़, गिद्ध, कौवे और पंखयुक्त बाण उसके सदस्य हैं। ये ही इस यज्ञ में तरल हविष्य का शेष पीते हैं और उसकी आहुतियों का अवशेष खाते हैं।
14जलती हुई, तीक्ष्ण और सुगढ़ बरछियों और भालों की, तलवारों, शक्तियों और कुल्हाड़ियों की राशियाँ यजमान की स्रुवाएँ हैं।
15अच्छी तरह तने हुए धनुषों से छोड़े गए सीधे, तीक्ष्ण और सुगढ़ बाण, जो पैने अग्रभाग वाले हैं और शत्रुओं के शरीर भेदने में समर्थ हैं, उसकी विशाल द्विमुख स्रुचें हैं।
16व्याघ्रचर्म की म्यान में रखी, हाथीदाँत की मूठ वाली और हाथी की सूँड तक काट देने में समर्थ तलवार इस यज्ञ की यूप-यष्टि है।
17कठोर लोहे से बनी चमकती और पैनी बरछियों, शक्तियों, तलवारों और कुल्हाड़ियों से किए गए प्रहार ही वह प्रचुर धन है जो सम्मानित जनों से मात्रा और अवधि के सम्बन्ध में सहमति द्वारा संगृहीत किया जाता है।
18उस उग्र आक्रमण के कारण रणभूमि पर जो रक्त बहता है वह अन्तिम आहुति है, जो महान् पुण्य देती है और इस यज्ञ के होम में समस्त कामनाएँ पूर्ण करने में समर्थ है।
19'काटो', 'भेदो' — और सेना की अग्रिम पंक्तियों में सुनाई देने वाले ऐसे ही अन्य शब्द यमलोक में उसके वेदपाठियों द्वारा गाए गए सामगान हैं।
20शत्रु-सेना की अग्रिम पंक्तियाँ आहुतियाँ रखने का पात्र हैं। हाथियों, अश्वों तथा ढाल धारण किए मनुष्यों की संख्या उस यज्ञ की श्येनचिति अग्नि है।
21सहस्रों के मारे जाने पर जो शिरविहीन धड़ उठ खड़े होते हैं, वे उस यज्ञ को करने वाले वीर के लिए खदिर की लकड़ी के अष्टकोणीय यूप हैं।
22अंकुश से हाँके जाने पर हाथियों का चीत्कार उसके इडा-मन्त्र हैं। हे राजन्, वषट्कार बनी करतल-ध्वनि सहित दुन्दुभियाँ उसके त्रिसाम-उद्गाता हैं।
23जब किसी ब्राह्मण का धन हरण किया जा रहा हो, तब जो उस धन की रक्षा के लिए अपना प्रिय शरीर त्याग देता है, वह आत्मसमर्पण के उस कर्म से असंख्य दक्षिणाओं वाले यज्ञ का पुण्य अर्जित करता है।
24जो वीर अपने स्वामी के लिए सेना के अग्रभाग में पराक्रम दिखाता है और भय से पीछे नहीं हटता, वह उन्हीं सुखमय लोकों को प्राप्त करता है जो मेरे हैं।
25जो युद्ध रूपी यज्ञ की वेदी को नीली म्यानों में रखी तलवारों और भारी मुद्गरों के समान कटी हुई भुजाओं से ढक देता है, वह मेरे समान सुखमय लोक प्राप्त करता है।
26जो योद्धा विजय पाने का दृढ़ निश्चय करके किसी सहायता की प्रतीक्षा किए बिना शत्रु की पंक्तियों के बीच घुस जाता है, वह मेरे समान सुखमय लोक प्राप्त करता है।
27जो योद्धा युद्ध में रक्त की ऐसी नदी बहा देता है जो भयंकर और दुस्तर हो — जिसमें दुन्दुभियाँ मेंढक और कछुए हों, वीरों की अस्थियाँ बालू हों, रक्त और मांस कीचड़ हो, तलवारें और ढालें बेड़े हों, मारे गए योद्धाओं के केश तैरती काई और सिवार हों, अश्वों, हाथियों और रथों की राशि पुल हो, ध्वज और पताकाएँ नरकट की झाड़ियाँ हों, मारे गए हाथियों के शरीर नौकाएँ और विशाल घड़ियाल हों, तलवारें और खड्ग बड़े जलयान हों, तथा गिद्ध, कंक और कौवे उस पर तैरते बेड़े हों — जो योद्धा ऐसी नदी उत्पन्न करता है जिसे साहसी और बलवान् लोग भी कठिनाई से पार कर पाते हैं और जो समस्त भीरु जनों को आतंकित करती है, वह अन्तिम अवभृथ-स्नान करके यज्ञ पूर्ण करने वाला कहा जाता है।
28जिस वीर की वेदी शत्रुओं, अश्वों और हाथियों के शिरों से ढकी होती है, वह मेरे समान आनन्दमय लोक प्राप्त करता है।
29मुनियों ने कहा है कि जो योद्धा शत्रु-सेना के अग्रभाग को अपनी पत्नियों का आवास मानता है, जो अपनी सेना के अग्रभाग को यज्ञ-हविष्य की रक्षा का पात्र मानता है, जो अपने दक्षिण की ओर खड़े योद्धाओं को अपने सभासद और उत्तर की ओर खड़े योद्धाओं को अपने अग्निधारक मानता है, तथा जो शत्रु-सेना को अपनी विवाहिता पत्नी मानता है, वह समस्त आनन्दमय लोक अर्जित करने में सफल होता है।
30युद्ध के लिए खड़ी दो सेनाओं के बीच का खुला स्थान ऐसे यजमान की वेदी है, और तीनों वेद उसकी तीन यज्ञाग्नियाँ हैं। उसी वेदी पर वेदों के पाठ की सहायता से वह अपना यज्ञ सम्पन्न करता है।
31जो अपयशी योद्धा भय से युद्ध छोड़कर भागते हुए शत्रुओं द्वारा मारा जाता है, वह नरक में गिरता है। इसमें कोई सन्देह नहीं।
32इसके विपरीत जिस योद्धा का रक्त केश, मांस और अस्थियों से पहले ही ढकी उस यज्ञ-वेदी को सींचता है, वह निश्चय ही गौरवमय अन्त प्राप्त करने में सफल होता है।
33जो बलशाली योद्धा शत्रु-सेना के सेनापति का वध करके अपने गिरे हुए प्रतिद्वन्द्वी के रथ पर चढ़ जाता है, वह साक्षात् विष्णु के समान बलवान् और देवगुरु बृहस्पति के समान बुद्धिमान् माना जाता है।
34जो योद्धा शत्रु-सेना के सेनापति को, अथवा उसके पुत्र को, अथवा किसी अन्य सम्मानित नायक को जीवित बन्दी बना सकता है, वह मेरे समान आनन्दमय लोक प्राप्त करता है।
35युद्ध में मारे गए वीर के लिए कभी शोक नहीं करना चाहिए। मारा गया वीर, यदि उसके लिए कोई शोक न करे, स्वर्ग जाता है और वहाँ के निवासियों का सम्मान प्राप्त करता है।
36लोग उसके लिए अन्न-जल देना नहीं चाहते। न ही वे उसके लिए स्नान करते हैं और न शोक मनाते हैं। अब मुझसे सुनो कि ऐसे पुरुष के लिए कैसा सुख संचित रहता है।
37सहस्रों प्रमुख अप्सराएँ उसे अपना स्वामी बनाने की कामना से शीघ्रता से निकल पड़ती हैं। जो क्षत्रिय युद्ध में अपने धर्म का यथोचित पालन करता है वह उस कर्म से तप और धर्म का पुण्य प्राप्त करता है। वस्तुतः उसका ऐसा आचरण सनातन धर्ममार्ग के सर्वथा अनुरूप है। ऐसा पुरुष चारों आश्रमों का पुण्य अर्जित करता है।
38वृद्धों और बालकों का वध नहीं करना चाहिए; न स्त्री का, न भागते हुए का; न उसका जो अपने अधरों में तिनका दबाए हो (नितान्त आत्मसमर्पण का चिह्न); और न उसका जो कहे — मैं तुम्हारा हूँ।
39जम्भ, वृत्र, बल, पाक, शतमाय, विरोचन, अजेय नमुचि, असंख्य मायाओं वाले शम्बर, विप्रचित्ति — दिति और दनु के इन समस्त पुत्रों को तथा प्रह्लाद को भी युद्ध में मारकर मैं स्वयं देवताओं का राजा बना हूँ।
40भीष्म ने आगे कहा — शक्र के ये वचन सुनकर और उनका अनुमोदन करके राजा अम्बरीष ने समझ लिया कि योद्धा अपने लिए सफलता किस प्रकार प्राप्त करते हैं।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, मलाई बताउनुहोस् कि युद्धबाट पछि नहट्ने वीरहरूले रणभूमिमा मृत्यु पाएर कुन-कुन लोक आर्जन गर्दछन्! भीष्मले भने —
2हे युधिष्ठिर, यस विषयमा अम्बरीष र इन्द्रबीच भएको संवादको प्राचीन कथा उद्धृत गरिन्छ।
3अत्यन्त दुर्लभ स्वर्गमा पुगेर नाभागका पुत्र अम्बरीषले ती दिव्य लोकमा इन्द्रसँगै आफ्नै सेनापतिलाई देखे।
4राजाले देखे कि उनको बलशाली सेनापति सबै प्रकारको तेजले देदीप्यमान छ, दिव्य रूपले सम्पन्न छ, अत्यन्त सुन्दर रथमा आसीन छ र माथि, अझ उच्च लोकहरूतिर बढ्दै गइरहेको छ।
5आफ्ना सेनापति सुदेवको समृद्धि देखेर र यो देखेर कि उनी अझ उच्च लोकहरू हुँदै गइरहेका छन्, महान् अम्बरीष विस्मयले भरिएर वासवसँग यसरी बोले।
6अम्बरीषले भने — समुद्रले घेरिएको सम्पूर्ण पृथ्वीको यथोचित शासन गरेर, धर्म आर्जन गर्ने इच्छाले शास्त्रद्वारा अनुमोदित चारै वर्णका समस्त सामान्य धर्मको पालन गरेर, कठोर तपसहित ब्रह्मचर्याश्रमका समस्त कर्तव्यको आचरण गरेर, गुरुजन तथा अन्य पूज्य वृद्धहरूको आज्ञाकारितापूर्वक सेवा गरेर, वेद र राजधर्मसम्बन्धी शास्त्रको यथोचित अध्ययन गरेर, अतिथिहरूलाई अन्न-जलले, पितृहरूलाई श्राद्धका आहुतिले, ऋषिहरूलाई शास्त्रको एकाग्र अध्ययन र दीक्षाले तथा देवताहरूलाई अनेक उत्तम र महान् यज्ञले प्रसन्न पारेर, शास्त्रका विधानअनुसार क्षत्रियधर्मको पालन गरेर र शत्रु-सेनातर्फ निर्भय दृष्टिले हेरेर, हे वासव, मैले युद्धमा अनेक विजय प्राप्त गरेँ।
7हे देवराज, यी सुदेव पहिले मेरो सेनाका सेनापति थिए। यो सत्य हो कि उनी संयतात्मा योद्धा थिए। तर कुन कारणले उनी मभन्दा अगाडि निस्कन सफल भए?
8उनले कहिल्यै महान् र विशाल यज्ञले देवताहरूको आराधना गरेनन्। उनले कहिल्यै विधिपूर्वक ब्राह्मणहरूलाई प्रसन्न पारेनन्। अनि उनी मभन्दा अगाडि निस्कन कसरी सफल भए?
9इन्द्रले भने — हे तात, यी सुदेवले युद्धको महायज्ञ बारम्बार सम्पन्न गरेका थिए। र जो कोही युद्धमा प्रवृत्त हुन्छ उसँग पनि यही हुन्छ।
10कवच धारण गरेर युद्धमा शत्रुहरूविरुद्ध अघि बढ्ने प्रत्येक योद्धा त्यस यज्ञमा दीक्षित हुन्छ। वस्तुतः यो निश्चित छ कि त्यस्तो पुरुष यसरी आचरण गरेर युद्ध-यज्ञको कर्ता मानिन्छ।
11अम्बरीषले भने — त्यस यज्ञका आहुति के हुन्? त्यसका तरल हविष्य के हुन्? त्यसको दक्षिणा के हो? र त्यसका ऋत्विज को हुन्? हे शतक्रतु, मलाई यी सबै बताउनुहोस्।
12हात्तीहरू त्यस यज्ञका ऋत्विज हुन् र अश्वहरू त्यसका अध्वर्यु हुन्। शत्रुहरूको मासु त्यसका आहुति हुन् र रगत त्यसको तरल हविष्य हो।
13स्याल, गिद्ध, कागहरू र पखेटायुक्त बाणहरू त्यसका सदस्य हुन्। यिनैले यस यज्ञमा तरल हविष्यको अवशेष पिउँछन् र त्यसका आहुतिको अवशेष खान्छन्।
14बल्दै गरेका, तीखा र सुगढ भाला र बर्छाका, तरवार, शक्ति र बन्चराका राशिहरू यजमानका स्रुवा हुन्।
15राम्ररी ताँदो तानिएका धनुबाट छोडिएका सीधा, तीखा र सुगढ बाण, जो पैँदो अग्रभागका छन् र शत्रुहरूको शरीर छेड्न समर्थ छन्, त्यसका विशाल द्विमुख स्रुच हुन्।
16बाघको छालाको म्यानमा राखिएको, हात्तीको दाँतको बीँड भएको र हात्तीको सुँडसम्म काट्न समर्थ तरवार यस यज्ञको यूप-यष्टि हो।
17कठोर फलामबाट बनेका चम्किला र पैँदा भाला, शक्ति, तरवार र बन्चराद्वारा गरिएका प्रहार नै त्यो प्रचुर धन हो जो सम्मानित जनहरूबाट मात्रा र अवधिका सम्बन्धमा सहमतिद्वारा संगृहीत गरिन्छ।
18त्यस उग्र आक्रमणका कारण रणभूमिमा जुन रगत बग्दछ त्यो अन्तिम आहुति हो, जसले महान् पुण्य दिन्छ र यस यज्ञको होममा समस्त कामना पूर्ण गर्न समर्थ छ।
19'काट', 'छेड' — र सेनाका अगाडिका पंक्तिमा सुनिने यस्तै अन्य शब्दहरू यमलोकमा त्यसका वेदपाठीहरूद्वारा गाइएका सामगान हुन्।
20शत्रु-सेनाका अगाडिका पंक्तिहरू आहुति राख्ने पात्र हुन्। हात्ती, अश्व तथा ढाल धारण गरेका मानिसहरूको संख्या त्यस यज्ञको श्येनचिति अग्नि हो।
21सहस्रौँ मारिएपछि जुन शिरविहीन धड उठेर उभिन्छन्, ती त्यो यज्ञ गर्ने वीरका लागि खदिरको काठका अष्टकोणीय यूप हुन्।
22अंकुशले हाँकिँदा हात्तीहरूको चीत्कार त्यसका इडा-मन्त्र हुन्। हे राजन्, वषट्कार बनेको ताली-ध्वनिसहितका दुन्दुभीहरू त्यसका त्रिसाम-उद्गाता हुन्।
23जब कुनै ब्राह्मणको धन हरण गरिँदै छ, तब जसले त्यस धनको रक्षाका लागि आफ्नो प्रिय शरीर त्याग्दछ, उसले आत्मसमर्पणको त्यस कर्मबाट असंख्य दक्षिणा भएको यज्ञको पुण्य आर्जन गर्दछ।
24जुन वीरले आफ्नो स्वामीका लागि सेनाको अग्रभागमा पराक्रम देखाउँछ र डरले पछि हट्दैन, उसले तिनै सुखमय लोक प्राप्त गर्दछ जो मेरा हुन्।
25जसले युद्धरूपी यज्ञको वेदीलाई नीला म्यानमा राखिएका तरवार र गह्रौँ मुद्गरजस्ता काटिएका पाखुराले ढाकिदिन्छ, उसले मजस्तै सुखमय लोक प्राप्त गर्दछ।
26जुन योद्धा विजय पाउने दृढ निश्चय गरेर कुनै सहायताको प्रतीक्षा नगरी शत्रुका पंक्तिका बीचमा पस्दछ, उसले मजस्तै सुखमय लोक प्राप्त गर्दछ।
27जुन योद्धाले युद्धमा रगतको यस्तो नदी बगाइदिन्छ जो भयंकर र दुस्तर होस् — जसमा दुन्दुभीहरू भ्यागुता र कछुवा होऊन्, वीरहरूका हाड बालुवा होऊन्, रगत र मासु हिलो होस्, तरवार र ढालहरू डुंगा होऊन्, मारिएका योद्धाहरूका केश तैरिने लेउ र झ्याउ होऊन्, अश्व, हात्ती र रथहरूको राशि पुल होस्, ध्वजा र पताकाहरू नर्कटका झाडी होऊन्, मारिएका हात्तीहरूका शरीर नाउ र विशाल गोही होऊन्, तरवार र खड्ग ठूला जलयान होऊन्, तथा गिद्ध, कंक र कागहरू त्यसमाथि तैरिने डुंगा होऊन् — जुन योद्धाले यस्तो नदी उत्पन्न गर्दछ जसलाई साहसी र बलवान्हरूले पनि कठिनाइले पार गर्न सक्दछन् र जसले समस्त डरपोकहरूलाई आतंकित पार्दछ, ऊ अन्तिम अवभृथ-स्नान गरेर यज्ञ पूर्ण गर्ने भनिन्छ।
28जुन वीरको वेदी शत्रु, अश्व र हात्तीका शिरहरूले ढाकिएको हुन्छ, उसले मजस्तै आनन्दमय लोक प्राप्त गर्दछ।
29मुनिहरूले भनेका छन् कि जुन योद्धाले शत्रु-सेनाको अग्रभागलाई आफ्ना पत्नीहरूको आवास मान्दछ, जसले आफ्नो सेनाको अग्रभागलाई यज्ञ-हविष्यको रक्षाको पात्र मान्दछ, जसले आफ्नो दक्षिणतर्फ उभिएका योद्धाहरूलाई आफ्ना सभासद् र उत्तरतर्फ उभिएकाहरूलाई आफ्ना अग्निधारक मान्दछ, तथा जसले शत्रु-सेनालाई आफ्नी विवाहिता पत्नी मान्दछ, ऊ समस्त आनन्दमय लोक आर्जन गर्न सफल हुन्छ।
30युद्धका लागि उभिएका दुई सेनाबीचको खुला स्थान त्यस्तो यजमानको वेदी हो, र तीनै वेद उसका तीन यज्ञाग्नि हुन्। त्यसै वेदीमा वेदको पाठको सहायताले उसले आफ्नो यज्ञ सम्पन्न गर्दछ।
31जुन अपयशी योद्धा डरले युद्ध छाडेर भाग्दै गर्दा शत्रुहरूद्वारा मारिन्छ, ऊ नरकमा खस्दछ। यसमा कुनै सन्देह छैन।
32यसको विपरीत जुन योद्धाको रगतले केश, मासु र हाडले पहिले नै ढाकिएको त्यस यज्ञ-वेदीलाई सिञ्चित पार्दछ, ऊ निश्चय नै गौरवमय अन्त्य प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
33जुन बलशाली योद्धाले शत्रु-सेनाका सेनापतिको वध गरेर आफ्नो ढलेको प्रतिद्वन्द्वीको रथमा चढ्दछ, ऊ साक्षात् विष्णुजस्तै बलवान् र देवगुरु बृहस्पतिजस्तै बुद्धिमान् मानिन्छ।
34जुन योद्धाले शत्रु-सेनाका सेनापतिलाई, अथवा उसका पुत्रलाई, अथवा अन्य कुनै सम्मानित नायकलाई जीवितै बन्दी बनाउन सक्दछ, उसले मजस्तै आनन्दमय लोक प्राप्त गर्दछ।
35युद्धमा मारिएको वीरका लागि कहिल्यै शोक गर्नुहुँदैन। मारिएको वीर, यदि उसका लागि कसैले शोक गरेन भने, स्वर्ग जान्छ र त्यहाँका बासिन्दाहरूको सम्मान प्राप्त गर्दछ।
36मानिसहरू उसका लागि अन्न-जल दिन चाहँदैनन्। न त तिनी उसका लागि स्नान गर्दछन् न शोक नै मनाउँछन्। अब मबाट सुन कि त्यस्तो पुरुषका लागि कस्तो सुख सञ्चित रहन्छ।
37सहस्रौँ प्रमुख अप्सराहरू उसलाई आफ्नो स्वामी बनाउने कामनाले हतारिँदै निस्कन्छन्। जुन क्षत्रियले युद्धमा आफ्नो धर्मको यथोचित पालन गर्दछ उसले त्यस कर्मबाट तप र धर्मको पुण्य प्राप्त गर्दछ। वस्तुतः उसको त्यस्तो आचरण सनातन धर्ममार्गसँग सर्वथा अनुरूप छ। त्यस्तो पुरुषले चारै आश्रमको पुण्य आर्जन गर्दछ।
38वृद्ध र बालकको वध गर्नुहुँदैन; न स्त्रीको, न भागिरहेकाको; न त्यसको जसले आफ्नो ओठमा तिनो च्यापेको होस् (नितान्त आत्मसमर्पणको चिह्न); र न त्यसको जसले भनोस् — म तिम्रो हुँ।
39जम्भ, वृत्र, बल, पाक, शतमाय, विरोचन, अजेय नमुचि, असंख्य मायाका स्वामी शम्बर, विप्रचित्ति — दिति र दनुका यी समस्त पुत्रलाई तथा प्रह्लादलाई पनि युद्धमा मारेर म स्वयं देवताहरूको राजा भएको हुँ।
40भीष्मले अगाडि भने — शक्रका यी वचन सुनेर र तिनको अनुमोदन गरेर राजा अम्बरीषले बुझे कि योद्धाहरूले आफ्ना लागि सफलता कसरी प्राप्त गर्दछन्।