Rajadharmanushasana Parva — How a kingdom should be protected
Volume VII — Shanti Parva (I) · Chapter 87
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच राष्ट्रगुप्तिं च मे राजन् राष्ट्रस्यैव तु संग्रहम्। सम्यग्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ॥
2भीष्म उवाच राष्ट्रगुप्तिं च सम्यग् राष्ट्रस्यैव तु संग्रहम्। हन्त सर्वं प्रवक्ष्यामि तत्त्वमेकमनाः शृणु॥ ते
3ग्रामस्याधिपतिः कार्यो दशग्राम्यास्तथा परः। द्विगुणायाः शतस्यैवं सहस्रस्य च कारयेत्॥
4ग्रामीयान् ग्रामदोषांश्च ग्रामिकः प्रतिभावयेत्। तान् ब्रूयाद् दशपायासौ स तु विंशतिपाय वै॥
5सोऽपि विंशत्यधिपतिर्वृत्तं जानपदे जने। ग्रामाणां शतपालाय सर्वमेव निवेदयेत्॥
6यानि ग्राम्याणि भोज्यानि ग्रामिकस्तान्युपाश्रियात्। दशपस्तेन भर्तव्यस्तेनापि द्विगुणाधिपः॥
7ग्रामं ग्रामशताध्यक्षो भोक्तुमर्हति सत्कृतः। महान्तं भरतश्रेष्ठ सुस्फीतं जनसंकुलम्॥
8तत्र होनकपायत्तं राज्ञो भवति भारत। शाखानगरमर्हस्तु सहस्रपतिरुत्तमः॥
9धान्यहैरण्यभोगेन भोक्तुं राष्ट्रियसङ्गतः। तेषां संग्रामकृत्यं स्याद् ग्रामकृत्यं च तेषु यत्॥
10धर्मज्ञः सचिवः कश्चित् तत् तत्पश्येदतन्द्रितः। नगरे नगरे वा स्यादेकः सर्वार्थचिन्तकः॥
11उच्चैः स्थाने घोररूपो नक्षत्राणामिव ग्रहः। भवेत् स तान् परिक्रामेत् सर्वानेव सभासदः॥
12तेषां वृत्तिं परिणयेत् कश्चिद् राष्ट्रेषु तच्चरः। जिघांसवः पापकामाः परस्वादायिनः शठाः॥
13रक्षाभ्यधिकृता नाम तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः। विक्रयं क्रयमध्वानं भक्तं च सपरिच्छदम्॥
14योगक्षेमं च सम्प्रेक्ष्य वणिजां कारयेत् करान्। उत्पत्तिं दानवृत्तिं च शिल्पं सम्प्रेक्ष्य चासकृत्॥ शिल्पं प्रति करानेवं शिल्पिनः प्रति कारयेत्।
15उच्चावचकरा दाप्या महाराज्ञा युधिष्ठिर॥ यथा यथा न सीदेरंस्तथा कुर्यान्महीपतिः।
16फलं कर्म च सम्प्रेक्ष्य ततः सर्वं प्रकल्पयेत्॥ फलं कर्म च निर्हेतु न कश्चित् सम्प्रवर्तते।
17यथा राजा च कर्ता च स्यातां कर्मणि भागिनौ॥ संवेक्ष्य तु तथा राज्ञा प्रणेयाः सततं कराः।
18नोच्छिन्द्यादात्मानो मूलं परेषां चापि तृष्णया॥ ईहाद्वाराणि संस्थ्य राजा सम्प्रीतदर्शनः।
19प्रद्विषन्ति परिख्यातं राजानमतिखादिनम्॥ प्रद्विष्टस्य कुतः श्रेयो नाप्रियो लभते फलम्।
20वत्सौपम्येन दोग्धव्यं राष्ट्रमक्षीणबुद्धिना॥ भृतो वत्सो जातबल: पीडां सहति भारत।
21न कर्म कुरुते वत्सो भृशं दुग्धो युधिष्ठिर॥ राष्ट्रमप्यतिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत्।
22यो राष्ट्रमनुगृह्णाति परिरक्षन् स्वयं नृपः॥ संजातमुपजीवन् स लभते सुमहत् फलम्।
23आपदर्थं च निर्यातं धनं त्विह विवर्धयेत्॥ राष्ट्रं च कोशभूतं स्यात् कोशो वेश्मगतस्तथा।
24पौरजानपदान् सर्वान् संश्रितोपाश्रितांस्तथा। यथाशक्त्यनुकम्पेत सर्वान् स्वल्पधनानपि॥
25बाह्यं जनं भेदयित्वा भोक्तव्यो मध्यमः सुखम्। एवं नास्य प्रकुप्यन्ति जनाः सुखितदुःखिताः॥
26प्रागेव तु धनादानमनुभाष्य ततः पुनः। संनिपत्य स्वविषये भयं राष्ट्र प्रदर्शयेत्॥
27इयमापत्समुत्पन्ना परचक्रभयं महत्। अपि चान्ताय कल्पन्ते वेणोरिव फलागमाः॥
28अरयो मे समुत्थाय बहुभिर्दस्युभिः सह। इदमात्मवधायैव राष्ट्रमिच्छन्ति बाधितुम्॥
29अस्यामापदि घोरायां सम्प्राप्ते दारुणे भये। परित्राणाय भवतः प्रार्थयिष्ये धनानि वः॥
30प्रतिदास्ये च भवतां सर्वं चाहं भयक्षये। नारयः प्रतिदास्यन्ति यद्धरेयुर्बलादितः॥
31कलत्रमादितः कृत्वा सर्वं वो विनशेदिति। अपि चेत् पुत्रदारार्थमर्थसंचय इष्यते॥
32नन्दामि वः प्रभावेण पुत्राणामिव चोदये। यथाशक्त्युपगृह्णामि राष्ट्रस्यापीडया च वः॥
33आपत्स्वेव च वोढव्यं भवद्भिः पुणवैरिव। न च प्रियतरं कार्यं धनं कस्याञ्चिदापदि॥
34इति वाचा मधुरया श्लक्ष्णया सोपचारया। स्वरश्मीनभ्यवसृजेद् योगमाधाय कालवित्॥
35प्राकारं भृत्यभरणं व्ययं संग्रामतो भयम्। योगक्षेमं च सम्प्रेक्ष्य गोंमिनः कारयेत् करम्॥
36उपेक्षिता हि नश्येयुर्गोमिनोऽरण्यवासिनः। तस्मात् तेषु विशेषेण मृदुपूर्वं समाचरेत्॥
37सान्त्वनं रक्षणं दानमवस्था चाप्यभीक्ष्णशः। गोमिनां पार्थ कर्तव्यः संविभागः प्रियाणि च॥
38अजस्त्रमुपयोक्तव्यं फलं गोमिषु भारत। प्रभावयन्ति राष्ट्रं च व्यवहारं कृषि तथा॥
39तस्माद् गोमिषु यत्नेन प्रीतिं कुर्याद् विचक्षणः। दयावानप्रमत्तश्च करान् सम्प्रणयन् मृदून्॥
40सर्वत्र क्षेमचरणं सुलभं नाम गोमिषु। न ह्यतः सदृशं किंचिद् वरमस्ति युधिष्ठिर।॥
English
1Yudhishthira said How, O king, may a kingdom be firmly established, and how should it be protected? I wish to know this. Tell me all this, O foremost of Bharata's race.
2Bhishma said 'Listen to me with close attention. I shall tell you how a kingdom may be consolidated, and how also it may be protected.
3A headman should be selected for each village. Over ten villages (or ten headmen) one superintendent should be appointed. Over two such superintendents there should be one officer. Above the latter should be appointed persons under each of whom should be a hundred villages; and above the last kind of officers, should be appointed men each of whom should given a thousand villages.
4The headman should determine the characteristics of every person in the village and all the crimes also that demand punishment. He should report everything to the officer in charge of ten villages. The latter, again, should report the same to the officer in charge of twenty villages.
5The latter, again, should report the conduct of all the persons with in his province to the officer in charge of a hundred villages.
6The village headman should control over all the produce and the properties of the village. Every headman should contribute his quota for maintaining the chief of ten villages, and the laiter should do the same for maintaining the chief of twenty villages.
7The lord of a hundred villages should receive all honours from the king and should have for his support a large village, O chief of the Bharatas, populous and rich.
8Such a village, so given to a lord of a hundred villages, should be, however, with the jurisdiction of the chief of a thousand villages. That high officer, again, viz., the lord of a thousand villages, should have a small town for his support.
9He should use for his ownself the grain and gold and other things derivable from it. He should perform all the duties relating to its wars and manage all its other internal affairs.
10Some pious minister, should carefully supervise the administrative affairs and mutual relations of those officers. In every town, again, there should be an officer for looking after all matters relating to his jurisdiction.
11Like some dreadful planet moving above all the asterisms below, the last mentioned officer should move and act above all the officers subordinate to him. Such an officer should learn the conduct of those under him through his spies.
12Such high officers should protect the people from all persons having murderous inclination, all wicked men, all robbers, and all cheats, and all of whom are regarded to be possessed by the devil.
13Looking after sales and the purchases, the state of the roads, the food and dress, and the stocks and profits, and the traders, the king should impose taxes on them.
14Knowing every time the quantity of the manufacturers, the receipts and expenses of the manufacturers, and the state of the arts, the king should levy taxes upon the artisans regarding the arts they follow.
15The king, O Yudhishthira, may levy high taxes, but he should never levy such taxes as would oppress his people.
16No tax should be levied without determining the out-turn and the amount of labour necessary for its production. Nobody would work without sufficient causes.
17The king should, after proper thought, impose taxes in such a way that he and the person who labours to produce the article taxed may both partake of the out-turn.
18The king should not, by his greediness, destroy his own foundations as well as those of others. He should always avoid those acts for which he may incur the hatred of his people. Indeed, by acting thus he may win popularity.
19The subjects hate that king who becomes notorious for greediness. How can a king who is hated acquire prosperity? Such a king can never secure what is for his well-being.
20An intelligent king should milk his kingdom like calves. If the calf be permitted to suck, it grows strong, O Bharata, and carries heavy loads.
21If, on the other hand, O Yudhishthira, the cow is milked too much, the calf becomes lean and incapable of making itself very useful to its owner. Similarly, if the kingdom be drained inordinately, the subjects become helpless and incapable of achieving any great act.
22That king who protects his kingdom himself and shows leniency to his subjects and supports himself upon what is easily got, succeeds in doing much.
23Does not the king then acquire wealth enough to meet his wants? The entire kingdom becomes then to him his treasury, and his treasury becomes his bed room.
24If the denizens of the cities and the provinces be poor, the king should, whether they depend upon him directly or indirectly, show them mercy to the best of his power.
25Punishing all robbers who infest the boundaries, the king should protect the people of his villages and make them happy. Partaking of the king's happiness and misery, the subjects become greatly pleased with him.
26First of all, for making collection, the king should visit the principal centres of his kingdom one after another and try to fill his people with fear.
27He should tell them, Here, a great danger threatens us. Our enemies have engendered a great calamity for us! I have every reason, however, to hope that the danger will pass away, for the enemy, like a flowering bamboo, will very soon be destroyed.
28Many enemies of mine, having risen up and combined with a large body of robbers, wish to put our kingdom into difficulties, for themselves being destroyed.
29To meet this calamity and dreadful danger, I seek your wealth for concerting measures for your protection
30When the danger passes away, I will repay you what I now take. Our foes, however, will not return what they (if unopposed) will take from you by force.
31On the other hand, they will even kill all your relatives with your very wives. Forsooth, you wish wealth for the sake of your children and wives.
32I am happy to see your prosperity, and I solicit you as I would my own children. I shall take from you what you can easily spare for me. I do not wish to give pain to any one.
33In seasons of danger, you should, like strong bulls, bear such burdens. In seasons of distress, you should not value wealth too highly.
34A king knowing Time should, with such agreeable, sweet, and complimentary words, send his agents and make collections from his subjects.
35Pointing out to them the necessity of repairing his forts and of meeting the expenses of his establishment and other heads, striking them with the fear of foreign invasion, and pointing to them the necessity that exists for protecting them and enabling them to ensure the means of living in peace, the king should impose taxes upon the Vaishyas of his kingdom.
36If the king does not care the Vaishyas, they become lost to him, and leaving his dominions retire into the woods. The king should, therefore, treat them leniently.
37The king, O son of Pritha, should always conciliate and protect the Vaishyas, take measures for filling them with a sense of security and for ensuring them in the enjoyment of what they possess, and always do what they like.
38The king, O Bharata, should always so treat the Vaishyas that their power to multiply money may be enhanced. The Vaishyas enhance the strength of a kingdom, improve its agriculture, and develop its trade.
39A wise king, therefore, should always please them. Acting with carefulness and leniency, he should impose mild taxes upon them.
40It is always easy to treat the Vaishyas kindly. There is nothing which does greater good to a kingdom, O. Yudhishthira, than such treatment of the Vaishyas of the kingdom.'
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे राजन्, राज्य किस प्रकार दृढ़ता से स्थापित किया जा सकता है, और उसकी रक्षा किस प्रकार करनी चाहिए? मैं यह जानना चाहता हूँ। हे भरतश्रेष्ठ, यह सब मुझे बताइए।
2भीष्म ने कहा — मुझे बड़े ध्यान से सुनो। मैं तुम्हें बताऊँगा कि राज्य किस प्रकार सुदृढ़ किया जा सकता है और उसकी रक्षा किस प्रकार की जा सकती है।
3प्रत्येक ग्राम के लिए एक ग्रामाध्यक्ष चुनना चाहिए। दस ग्रामों (अथवा दस ग्रामाध्यक्षों) के ऊपर एक अधीक्षक नियुक्त करना चाहिए। ऐसे दो अधीक्षकों के ऊपर एक अधिकारी होना चाहिए। उसके ऊपर ऐसे पुरुष नियुक्त करने चाहिए जिनमें से प्रत्येक के अधीन सौ ग्राम हों; और अन्तिम प्रकार के अधिकारियों के ऊपर ऐसे पुरुष नियुक्त करने चाहिए जिनमें से प्रत्येक को एक सहस्र ग्राम सौंपे जाएँ।
4ग्रामाध्यक्ष को ग्राम के प्रत्येक व्यक्ति के लक्षण तथा दण्ड के योग्य समस्त अपराध निश्चित करने चाहिए। उसे सब कुछ दस ग्रामों के अधिकारी को बताना चाहिए। और वह, बदले में, वही सब बीस ग्रामों के अधिकारी को बताए।
5और वह, बदले में, अपने प्रदेश के समस्त व्यक्तियों का आचरण सौ ग्रामों के अधिकारी को बताए।
6ग्रामाध्यक्ष का ग्राम की समस्त उपज तथा सम्पत्ति पर नियन्त्रण होना चाहिए। प्रत्येक ग्रामाध्यक्ष को दस ग्रामों के अधिपति के भरण-पोषण के लिए अपना अंश देना चाहिए, और उसे बीस ग्रामों के अधिपति के भरण-पोषण के लिए वैसा ही करना चाहिए।
7हे भरतश्रेष्ठ, सौ ग्रामों के अधिपति को राजा से समस्त सम्मान मिलने चाहिए, और उसके भरण-पोषण के लिए एक बड़ा ग्राम — जनसंकुल तथा समृद्ध — मिलना चाहिए।
8किन्तु सौ ग्रामों के अधिपति को दिया गया ऐसा ग्राम सहस्र ग्रामों के अधिपति के अधिकार-क्षेत्र में ही होना चाहिए। और उस उच्च अधिकारी को, अर्थात् सहस्र ग्रामों के अधिपति को, अपने भरण-पोषण के लिए एक छोटा नगर मिलना चाहिए।
9उसे उससे प्राप्त अन्न, स्वर्ण तथा अन्य वस्तुएँ अपने लिए उपयोग में लानी चाहिए। उसे उससे सम्बन्धित समस्त युद्ध-कर्तव्य निभाने चाहिए और उसके अन्य समस्त आन्तरिक कार्यों का प्रबन्ध करना चाहिए।
10किसी धर्मात्मा मन्त्री को इन अधिकारियों के प्रशासनिक कार्यों तथा परस्पर सम्बन्धों की सावधानीपूर्वक देखरेख करनी चाहिए। और प्रत्येक नगर में भी एक ऐसा अधिकारी होना चाहिए जो अपने क्षेत्र से सम्बन्धित समस्त विषयों की देखभाल करे।
11जैसे कोई भयंकर ग्रह नीचे के समस्त नक्षत्रों के ऊपर चलता है, वैसे ही अन्तिम बताए गए इस अधिकारी को अपने समस्त अधीनस्थ अधिकारियों के ऊपर चलना और कार्य करना चाहिए। ऐसे अधिकारी को अपने गुप्तचरों द्वारा अपने अधीनस्थों का आचरण जान लेना चाहिए।
12ऐसे उच्च अधिकारियों को प्रजा की रक्षा उन समस्त पुरुषों से करनी चाहिए जिनकी वृत्ति हत्या की हो, समस्त दुष्ट पुरुषों से, समस्त डाकुओं से तथा समस्त ठगों से — जो सब पिशाच से ग्रस्त माने जाते हैं।
13विक्रय तथा क्रय, मार्गों की दशा, अन्न तथा वस्त्र, भण्डार तथा लाभ, और व्यापारियों की देखरेख करते हुए राजा को उन पर कर लगाना चाहिए।
14प्रत्येक बार उत्पादन की मात्रा, उत्पादकों की आय तथा व्यय, और शिल्पों की दशा जानकर राजा को शिल्पियों पर उनके शिल्प के अनुसार कर लगाना चाहिए।
15हे युधिष्ठिर, राजा ऊँचे कर लगा सकता है, किन्तु उसे कभी ऐसे कर नहीं लगाने चाहिए जो उसकी प्रजा पर अत्याचार बन जाएँ।
16उपज तथा उसके उत्पादन के लिए आवश्यक श्रम की मात्रा निश्चित किए बिना कोई कर नहीं लगाना चाहिए। पर्याप्त कारण के बिना कोई परिश्रम नहीं करेगा।
17राजा को यथोचित विचार करके कर इस प्रकार लगाने चाहिए कि वह स्वयं तथा वह व्यक्ति भी, जो कर लगी वस्तु के उत्पादन में परिश्रम करता है, दोनों उस उपज के भागी हों।
18राजा को अपने लोभ से न अपनी नींव नष्ट करनी चाहिए, न दूसरों की। उसे सदा उन कर्मों से बचना चाहिए जिनसे उसे अपनी प्रजा की घृणा मिले। निस्सन्देह, ऐसा आचरण करके ही वह लोकप्रियता पा सकता है।
19जो राजा लोभ के लिए कुख्यात हो जाता है, प्रजा उससे घृणा करती है। जिससे घृणा की जाती हो, वह राजा भला समृद्धि कैसे प्राप्त करे? ऐसा राजा वह कभी नहीं पा सकता जो उसके कल्याण के लिए हो।
20बुद्धिमान् राजा को अपने राज्य को बछड़ों के समान दुहना चाहिए। हे भरत, यदि बछड़े को दूध पीने दिया जाए तो वह बलवान् होता है और भारी बोझ ढोता है।
21हे युधिष्ठिर, इसके विपरीत यदि गाय को अत्यधिक दुहा जाए तो बछड़ा दुर्बल हो जाता है और अपने स्वामी के बहुत काम आने योग्य नहीं रहता। इसी प्रकार यदि राज्य को अत्यधिक निचोड़ा जाए तो प्रजा असहाय हो जाती है और कोई बड़ा कार्य करने में असमर्थ।
22जो राजा स्वयं अपने राज्य की रक्षा करता है, अपनी प्रजा पर उदारता दिखाता है और जो सहज ही मिल जाए उसी से अपना निर्वाह करता है, वह बहुत कुछ करने में सफल होता है।
23तब क्या राजा को अपनी आवश्यकताएँ पूरी करने योग्य धन प्राप्त नहीं होता? तब समूचा राज्य ही उसका कोष बन जाता है, और उसका कोष उसका शयनकक्ष।
24यदि नगरों तथा प्रान्तों के निवासी निर्धन हों, तो राजा को — चाहे वे प्रत्यक्ष रूप से उस पर आश्रित हों अथवा अप्रत्यक्ष रूप से — अपनी सामर्थ्य भर उन पर दया दिखानी चाहिए।
25सीमाओं पर उपद्रव करने वाले समस्त डाकुओं को दण्ड देकर राजा को अपने ग्रामों के लोगों की रक्षा करनी चाहिए और उन्हें सुखी बनाना चाहिए। राजा के सुख तथा दुःख में भाग लेते हुए प्रजा उससे अत्यन्त प्रसन्न रहती है।
26सर्वप्रथम, धन एकत्र करने के लिए राजा को अपने राज्य के प्रमुख केन्द्रों में एक-एक करके जाना चाहिए और अपनी प्रजा को भय से भरने का प्रयत्न करना चाहिए।
27उसे उनसे कहना चाहिए — "देखो, हम पर एक महान् संकट मँडरा रहा है। हमारे शत्रुओं ने हमारे लिए भारी विपत्ति खड़ी कर दी है! तो भी मुझे पूरी आशा है कि यह संकट टल जाएगा, क्योंकि शत्रु फूले हुए बाँस के समान शीघ्र ही नष्ट हो जाएगा।
28मेरे अनेक शत्रु उठ खड़े हुए हैं और डाकुओं के बड़े दल से मिलकर हमारे राज्य को संकट में डालना चाहते हैं — यद्यपि इससे वे स्वयं ही नष्ट होंगे।
29इस विपत्ति तथा भयंकर संकट का सामना करने के लिए मैं तुम्हारा धन माँगता हूँ, ताकि तुम्हारी रक्षा के उपाय जुटा सकूँ।
30संकट टल जाने पर मैं तुम्हें वह लौटा दूँगा जो अब ले रहा हूँ। किन्तु हमारे शत्रु वह नहीं लौटाएँगे जो वे (यदि उन्हें न रोका जाए) तुमसे बलपूर्वक ले लेंगे।
31इसके विपरीत वे तुम्हारी स्त्रियों सहित तुम्हारे समस्त सम्बन्धियों तक का वध कर देंगे। निस्सन्देह तुम धन अपने पुत्रों तथा पत्नियों के लिए ही चाहते हो।
32तुम्हारी समृद्धि देखकर मैं प्रसन्न हूँ, और मैं तुमसे वैसे ही याचना करता हूँ जैसे अपनी सन्तान से। मैं तुमसे उतना ही लूँगा जितना तुम सहज ही मेरे लिए छोड़ सको। मैं किसी को पीड़ा नहीं देना चाहता।
33संकट के समय में तुम्हें बलवान् बैलों के समान ऐसे बोझ उठाने चाहिए। आपत्काल में तुम्हें धन को बहुत अधिक मूल्यवान् नहीं मानना चाहिए।"
34काल को जानने वाले राजा को ऐसे ही प्रिय, मधुर तथा प्रशंसापूर्ण वचनों के साथ अपने दूत भेजने चाहिए और अपनी प्रजा से धन एकत्र करना चाहिए।
35अपने दुर्गों की मरम्मत की तथा अपने परिकर और अन्य मदों के व्यय की आवश्यकता उन्हें बताकर, विदेशी आक्रमण के भय से उन्हें भरकर, तथा उनकी रक्षा करने और उन्हें शान्ति से जीने के साधन सुनिश्चित करने की आवश्यकता उनके सामने रखकर राजा को अपने राज्य के वैश्यों पर कर लगाने चाहिए।
36यदि राजा वैश्यों की परवाह न करे, तो वे उसके लिए खो जाते हैं और उसका राज्य छोड़कर वनों में चले जाते हैं। इसलिए राजा को उनके साथ उदारता का व्यवहार करना चाहिए।
37हे पृथानन्दन, राजा को सदा वैश्यों को अपने पक्ष में करना तथा उनकी रक्षा करनी चाहिए, उन्हें सुरक्षा के भाव से भरने तथा उनके पास जो है उसका भोग सुनिश्चित करने के उपाय करने चाहिए, और सदा वही करना चाहिए जो उन्हें प्रिय हो।
38हे भरत, राजा को वैश्यों के साथ सदा ऐसा व्यवहार करना चाहिए कि धन बढ़ाने की उनकी शक्ति और बढ़े। वैश्य ही राज्य का बल बढ़ाते हैं, उसकी कृषि सुधारते हैं और उसके व्यापार का विकास करते हैं।
39इसलिए बुद्धिमान् राजा को सदा उन्हें प्रसन्न रखना चाहिए। सावधानी तथा उदारता से काम लेते हुए उसे उन पर हल्के कर लगाने चाहिए।
40वैश्यों के साथ कृपापूर्ण व्यवहार करना सदा सहज है। हे युधिष्ठिर, राज्य के वैश्यों के साथ ऐसे व्यवहार से बढ़कर राज्य का हित करने वाली और कोई वस्तु नहीं है।'
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे राजन्, राज्य कसरी दृढतापूर्वक स्थापना गर्न सकिन्छ, र त्यसको रक्षा कसरी गर्नुपर्छ? म यो जान्न चाहन्छु। हे भरतश्रेष्ठ, यो सबै मलाई बताउनुहोस्।
2भीष्मले भने — मलाई ठूलो ध्यानले सुन। म तिमीलाई बताउनेछु कि राज्य कसरी सुदृढ पार्न सकिन्छ र त्यसको रक्षा कसरी गर्न सकिन्छ।
3प्रत्येक गाउँका लागि एउटा ग्रामाध्यक्ष छान्नुपर्छ। दस गाउँ (अथवा दस ग्रामाध्यक्ष)माथि एउटा अधीक्षक नियुक्त गर्नुपर्छ। त्यस्ता दुई अधीक्षकमाथि एउटा अधिकारी हुनुपर्छ। उसमाथि त्यस्ता पुरुष नियुक्त गर्नुपर्छ जसमध्ये प्रत्येकका अधीनमा सय गाउँ होऊन्; र अन्तिम प्रकारका अधिकारीमाथि त्यस्ता पुरुष नियुक्त गर्नुपर्छ जसमध्ये प्रत्येकलाई एक हजार गाउँ सुम्पिऊन्।
4ग्रामाध्यक्षले गाउँका प्रत्येक व्यक्तिका लक्षण तथा दण्डयोग्य सम्पूर्ण अपराध निश्चित गर्नुपर्छ। उसले सबै कुरा दस गाउँका अधिकारीलाई बताउनुपर्छ। र उसले, बदलामा, त्यही सबै बीस गाउँका अधिकारीलाई बताओस्।
5र उसले, बदलामा, आफ्नो प्रदेशका सम्पूर्ण व्यक्तिको आचरण सय गाउँका अधिकारीलाई बताओस्।
6ग्रामाध्यक्षको गाउँको सम्पूर्ण उब्जनी तथा सम्पत्तिमाथि नियन्त्रण हुनुपर्छ। प्रत्येक ग्रामाध्यक्षले दस गाउँका अधिपतिको भरणपोषणका लागि आफ्नो अंश दिनुपर्छ, र उसले बीस गाउँका अधिपतिको भरणपोषणका लागि त्यसै गर्नुपर्छ।
7हे भरतश्रेष्ठ, सय गाउँका अधिपतिले राजाबाट सम्पूर्ण सम्मान पाउनुपर्छ, र उसको भरणपोषणका लागि एउटा ठूलो गाउँ — जनसङ्कुल तथा समृद्ध — मिल्नुपर्छ।
8तर सय गाउँका अधिपतिलाई दिइएको त्यस्तो गाउँ हजार गाउँका अधिपतिको अधिकारक्षेत्रभित्रै हुनुपर्छ। र त्यस उच्च अधिकारीलाई, अर्थात् हजार गाउँका अधिपतिलाई, आफ्नो भरणपोषणका लागि एउटा सानो नगर मिल्नुपर्छ।
9उसले त्यसबाट प्राप्त अन्न, सुन तथा अन्य वस्तु आफ्ना लागि उपयोगमा ल्याउनुपर्छ। उसले त्यससँग सम्बन्धित सम्पूर्ण युद्धकर्तव्य निर्वाह गर्नुपर्छ र त्यसका अन्य सम्पूर्ण आन्तरिक कार्यको प्रबन्ध गर्नुपर्छ।
10कुनै धर्मात्मा मन्त्रीले यी अधिकारीका प्रशासनिक कार्य तथा परस्पर सम्बन्धको सावधानीपूर्वक हेरचाह गर्नुपर्छ। र प्रत्येक नगरमा पनि एउटा त्यस्तो अधिकारी हुनुपर्छ जसले आफ्नो क्षेत्रसँग सम्बन्धित सम्पूर्ण विषयको हेरचाह गरोस्।
11जसरी कुनै भयंकर ग्रह तलका सम्पूर्ण नक्षत्रमाथि चल्छ, त्यसै गरी अन्तिममा भनिएको यस अधिकारीले आफ्ना सम्पूर्ण अधीनस्थ अधिकारीमाथि चल्नु र कार्य गर्नुपर्छ। त्यस्तो अधिकारीले आफ्ना गुप्तचरहरूद्वारा आफ्ना अधीनस्थको आचरण थाहा पाउनुपर्छ।
12त्यस्ता उच्च अधिकारीहरूले प्रजाको रक्षा ती सम्पूर्ण पुरुषबाट गर्नुपर्छ जसको वृत्ति हत्याको होस्, सम्पूर्ण दुष्ट पुरुषबाट, सम्पूर्ण डाँकुबाट तथा सम्पूर्ण ठगबाट — जो सबै पिशाचले ग्रस्त मानिन्छन्।
13बिक्री तथा किनबेच, बाटाको दशा, अन्न तथा वस्त्र, भण्डार तथा लाभ, र व्यापारीहरूको हेरचाह गर्दै राजाले तिनमाथि कर लगाउनुपर्छ।
14प्रत्येक पटक उत्पादनको मात्रा, उत्पादकको आय तथा व्यय, र शिल्पको दशा थाहा पाएर राजाले शिल्पीहरूमाथि तिनको शिल्पअनुसार कर लगाउनुपर्छ।
15हे युधिष्ठिर, राजाले उच्च कर लगाउन सक्छ, तर उसले कहिल्यै त्यस्ता कर लगाउनु हुँदैन जो उसको प्रजामाथि अत्याचार बनून्।
16उब्जनी तथा त्यसको उत्पादनका लागि आवश्यक श्रमको मात्रा निश्चित नगरी कुनै कर लगाउनु हुँदैन। पर्याप्त कारणबिना कसैले परिश्रम गर्नेछैन।
17राजाले यथोचित विचार गरेर कर यसरी लगाउनुपर्छ कि ऊ आफैँ तथा त्यो व्यक्ति पनि, जसले कर लगाइएको वस्तुको उत्पादनमा परिश्रम गर्छ, दुवै त्यस उब्जनीका भागी होऊन्।
18राजाले आफ्नो लोभले न आफ्नो जग नष्ट गर्नुपर्छ, न अरूको। उसले सधैँ ती कर्मबाट जोगिनुपर्छ जसबाट उसलाई आफ्नो प्रजाको घृणा मिलोस्। निस्सन्देह, त्यस्तो आचरण गरेरै ऊ लोकप्रियता पाउन सक्छ।
19जुन राजा लोभका लागि कुख्यात हुन्छ, प्रजाले उससँग घृणा गर्छ। जससँग घृणा गरिन्छ, त्यो राजाले भला समृद्धि कसरी प्राप्त गरोस्? त्यस्तो राजाले त्यो कहिल्यै पाउन सक्दैन जो उसको कल्याणका लागि होस्।
20बुद्धिमान् राजाले आफ्नो राज्यलाई बाच्छाजस्तै दुहुनुपर्छ। हे भरत, यदि बाच्छालाई दूध पिउन दिइयो भने त्यो बलवान् हुन्छ र गह्रौँ भार बोक्छ।
21हे युधिष्ठिर, यसको विपरीत यदि गाईलाई अत्यधिक दुहियो भने बाच्छो दुर्बल हुन्छ र आफ्नो स्वामीको धेरै काम लाग्न योग्य रहँदैन। त्यसै गरी यदि राज्यलाई अत्यधिक निचोरियो भने प्रजा असहाय हुन्छ र कुनै ठूलो कार्य गर्न असमर्थ।
22जुन राजाले आफैँ आफ्नो राज्यको रक्षा गर्छ, आफ्नो प्रजामाथि उदारता देखाउँछ र जे सहजै मिल्छ त्यसैले आफ्नो निर्वाह गर्छ, ऊ धेरै कुरा गर्न सफल हुन्छ।
23तब के राजाले आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्न पुग्ने धन प्राप्त गर्दैन? तब समग्र राज्य नै उसको कोष बन्छ, र उसको कोष उसको शयनकक्ष।
24यदि नगर तथा प्रान्तका बासिन्दा निर्धन छन् भने, राजाले — चाहे तिनीहरू प्रत्यक्ष रूपमा उसमाथि आश्रित होऊन् अथवा अप्रत्यक्ष रूपमा — आफ्नो सामर्थ्यअनुसार तिनमाथि दया देखाउनुपर्छ।
25सिमानामा उपद्रव गर्ने सम्पूर्ण डाँकुलाई दण्ड दिएर राजाले आफ्ना गाउँका मानिसहरूको रक्षा गर्नुपर्छ र तिनलाई सुखी बनाउनुपर्छ। राजाको सुख तथा दुःखमा भाग लिँदै प्रजा उससँग अत्यन्त प्रसन्न रहन्छ।
26सर्वप्रथम, धन जम्मा गर्न राजाले आफ्नो राज्यका प्रमुख केन्द्रमा एक-एक गरी जानुपर्छ र आफ्नो प्रजालाई भयले भर्ने प्रयत्न गर्नुपर्छ।
27उसले तिनलाई भन्नुपर्छ — "हेर, हामीमाथि एउटा महान् संकट मडारिँदै छ। हाम्रा शत्रुहरूले हाम्रा लागि भारी विपत्ति खडा गरिदिएका छन्! तैपनि मलाई पूरा आशा छ कि यो संकट टर्नेछ, किनभने शत्रु फुलेको बाँसजस्तै चाँडै नष्ट हुनेछ।
28मेरा अनेक शत्रु उठेका छन् र डाँकुहरूको ठूलो दलसँग मिलेर हाम्रो राज्यलाई संकटमा पार्न चाहन्छन् — यद्यपि यसबाट तिनीहरू आफैँ नष्ट हुनेछन्।
29यस विपत्ति तथा भयंकर संकटको सामना गर्न म तिम्रो धन माग्छु, ताकि तिम्रो रक्षाका उपाय जुटाउन सकूँ।
30संकट टरेपछि म तिमीलाई त्यो फर्काइदिनेछु जुन अहिले लिँदै छु। तर हाम्रा शत्रुहरूले त्यो फर्काउनेछैनन् जुन तिनीहरूले (नरोकिए) तिमीबाट बलपूर्वक लिनेछन्।
31यसको विपरीत तिनीहरूले तिम्रा स्त्रीसहित तिम्रा सम्पूर्ण आफन्तसमेतको वध गर्नेछन्। निस्सन्देह तिमी धन आफ्ना पुत्र तथा पत्नीका लागि नै चाहन्छौ।
32तिम्रो समृद्धि देखेर म प्रसन्न छु, र म तिमीसँग त्यसै गरी याचना गर्छु जसरी आफ्नो सन्तानसँग। म तिमीबाट त्यति नै लिनेछु जति तिमीले सहजै मेरा लागि छोड्न सक्छौ। म कसैलाई पीडा दिन चाहन्नँ।
33संकटको बेलामा तिमीले बलवान् गोरुजस्तै त्यस्ता भार उठाउनुपर्छ। आपत्कालमा तिमीले धनलाई धेरै मूल्यवान् ठान्नु हुँदैन।"
34काललाई जान्ने राजाले यस्तै प्रिय, मधुर तथा प्रशंसापूर्ण वचनसहित आफ्ना दूत पठाउनुपर्छ र आफ्नो प्रजाबाट धन जम्मा गर्नुपर्छ।
35आफ्ना दुर्गको मर्मतको तथा आफ्नो परिकर र अन्य शीर्षकका खर्चको आवश्यकता तिनलाई बताएर, विदेशी आक्रमणको भयले तिनलाई भरेर, तथा तिनको रक्षा गर्ने र तिनलाई शान्तिपूर्वक बाँच्ने साधन सुनिश्चित गर्ने आवश्यकता तिनको सामु राखेर राजाले आफ्नो राज्यका वैश्यहरूमाथि कर लगाउनुपर्छ।
36यदि राजाले वैश्यहरूको वास्ता गरेन भने, तिनीहरू उसका लागि हराउँछन् र उसको राज्य छोडेर वनतिर जान्छन्। त्यसैले राजाले तिनीहरूसँग उदारताको व्यवहार गर्नुपर्छ।
37हे पृथानन्दन, राजाले सधैँ वैश्यहरूलाई आफ्नो पक्षमा पार्नु तथा तिनको रक्षा गर्नुपर्छ, तिनलाई सुरक्षाको भावले भर्ने तथा तिनीसँग जे छ त्यसको भोग सुनिश्चित गर्ने उपाय गर्नुपर्छ, र सधैँ त्यही गर्नुपर्छ जुन तिनलाई प्रिय होस्।
38हे भरत, राजाले वैश्यहरूसँग सधैँ यस्तो व्यवहार गर्नुपर्छ कि धन बढाउने तिनको शक्ति अझै बढोस्। वैश्यहरूले नै राज्यको बल बढाउँछन्, त्यसको कृषि सुधार्छन् र त्यसको व्यापारको विकास गर्छन्।
39त्यसैले बुद्धिमान् राजाले सधैँ तिनलाई प्रसन्न राख्नुपर्छ। सावधानी तथा उदारताका साथ काम गर्दै उसले तिनीहरूमाथि हल्का कर लगाउनुपर्छ।
40वैश्यहरूसँग कृपापूर्ण व्यवहार गर्नु सधैँ सहज छ। हे युधिष्ठिर, राज्यका वैश्यहरूसँग त्यस्तो व्यवहारभन्दा बढी राज्यको हित गर्ने अरू कुनै वस्तु छैन।'