Rajadharmanushasana Parva — Royal duties further described
Volume VII — Shanti Parva (I) · Chapter 66
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच श्रुता मे कथताः पूर्वे चत्वारो मानवाश्रमाः। व्याख्यानयित्वा व्याख्यानमेषामाचक्ष्व पृच्छतः॥शा
2भीष्म उवाच विदिताः सर्व एवेह धर्मास्तव युधिष्ठिर। यथा मम महाबाहो विदिताः साधुसम्मताः॥
3यत्तु लिङ्गान्तरगतं पृच्छसे मां युधिष्ठिर। धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ तन्निबोध नराधिप॥
4सर्वाण्येतानि कौन्तेय विद्यन्ते मनुजर्षभ। साध्वाचारप्रवृत्तानां चातुराश्रम्यकारिणाम्॥
5अकामद्वेषयुक्तस्य दण्डनीत्या युधिष्ठिर। समदर्शिनश्च भूतेषु भैक्ष्याश्रमपदं भवेत्॥
6वेत्ति ज्ञानविसर्ग च निग्रहानुग्रहं तथा। यथोक्तवृत्तेधीरस्य क्षेमाश्रमपदं भवेत्॥
7अर्हान् पूजयतो नित्यं संविभागेन पाण्डव। सर्वतस्तस्य कौन्तेय भैक्ष्याश्रमपदं भवेत्॥
8ज्ञातिसम्बन्धिमित्राणि व्यापन्नानि युधिष्ठिर। समभ्युद्धरमाणस्य दीक्षाश्रमपदं भवेत्॥
9लोकमुख्येषु सत्कारं लिङ्गिमुख्येषु चासकृत्। कुर्वतस्तस्य कौन्तेय वन्याश्रमपदं भवेत्॥
10आह्निकं पितृयज्ञांश्च भृतयज्ञान् समानुषान्। कुर्वतः पार्थ विपुलान् वन्याश्रमपदं भवेत्॥ संविभागेन भूतानामतिथीनां तथार्चनात्। देवयज्ञैश्च राजेन्द्र वन्याश्रमपदं भवेत्॥
11मर्दनं परराष्ट्राणां शिष्टार्थं सत्यविक्रम। कुर्वतः पुरुषव्याघ्र वन्याश्रमपदं भवेत्॥
12पालनात् सर्वभूतानां स्वराष्ट्रपरिपालनात्। दीक्षा बहुविधा राजन् सत्याश्रमपदं भवेत्॥
13वेदाध्ययननित्यत्वं क्षमाथाचार्यपूजनम्। अथोपाध्यायशुश्रूषा ब्रह्माश्रमपदं भवेत्॥
14आह्निकं जपमानस्य देवान् पूजयतः सदा। धर्मेण पुरुषव्याघ्र धर्माश्रमपदं भवेत्॥
15मृत्युर्वा रक्षणं वेति यस्य राज्ञो विनिश्चयः। प्राणद्यूते ततस्तस्य ब्रह्माश्रमपदं भवेत्॥
16अजिह्ममशठं मार्ग वर्तमानस्य भारत। सर्वदा सर्वभूतेषु ब्रह्माश्रमपदं भवेत्॥
17वानप्रस्थेषु विप्रेषु त्रैविद्येषु च भारत। प्रयच्छतोऽर्थान् विपुलान् वन्याश्रमपदं भवेत्॥
18सर्वभूतेष्वनुक्रोशं कुर्वतस्तस्य भारत। आनृशंस्यप्रवृत्तस्य सर्वावस्थं पदं भवेत्॥
19बालवृद्धेषु कौन्तेय सर्वावस्थं युधिष्ठिर। अनुक्रोशक्रिया पार्थ सर्वावस्थं पदं भवेत्॥
20बलात्कृतेषु भूतेषु परित्राणं कुरूद्वह। शरणागतेषु कौरव्य कुर्वन् गार्हस्थ्यमावसेत्॥
21चराचराणां भूतानां रक्षणं चापि सर्वशः। यथार्हपूजां च तथा कुर्वन् गाहस्थ्यमावसेत्॥
22ज्येष्ठानुज्येष्ठपत्नीनां भ्रातृणां पुत्रनप्तृणाम्। निग्रहानुग्रहौ पार्थ गार्हस्थ्यमिति तत् तपः॥
23साधूनामर्चनीयानां पूजा सुविदितात्मनाम्। पालनं पुरुषव्याघ्र गृहाश्रमपदं भवेत्॥
24आश्रमस्थानि भूतानि यस्तु वेश्मनि भारत। आददीतेह भोज्येन तद् गार्हस्थ्यं युधिष्ठिर॥
25यः स्थितः पुरुषो धर्मे धात्रा सृष्टे यथार्थवत्। आश्रमाणां हि सर्वेषां फलं प्राप्नोत्यनामयम्॥
26यस्मिन्न नश्यन्ति गुणाः कौन्तेय पुरुषे सदा। आश्रमस्थं तमप्याहुनरश्रेष्ठं युधिष्ठिर॥
27स्थानमानं कुले मानं वयोमानं तथैव च। कुर्वन् वसति सर्वेषु ह्याश्रमेषु युधिष्ठिर॥
28देशधर्मांच कौन्तेय कुलधर्मांस्तथैव च। पालयन् पुरुषव्याघ्र राजा सर्वाश्रमी भवेत्॥
29काले विभूतिं भूतानामुपहारांस्तथैव च। अर्हयन् पुरुषव्याघ्र साधूनामाश्रमे वसेत्॥
30दशधर्मगतश्चापि यो धर्मं प्रत्यवेक्षते। सर्वलोकस्य कौन्तेय राजा भवति सोऽऽश्रमी॥
31ये धर्मकुशला लोके धर्मं कुर्वन्ति भारत। पालिता यस्य विषये धर्मांशस्तस्य भूपते॥
32धर्मारामान् धर्मपरान् ये न रक्षन्ति मानवाान्। पार्थिवाः पुरुषव्याघ्र तेषां पापं हरन्ति ते॥
33ये चाप्यत्र सहायाः स्युः पार्थिवानां युधिष्ठिर। ते चैवांशहराः सर्वे धर्मे परकृतेऽनघ॥
34सर्वाश्रमपदेऽप्याहुर्गार्हस्थ्यं दीप्तनिर्णयम्। पावनं पुरुषव्याघ्र यं धर्मं पर्युपास्महे॥
35आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति मानवः। न्यस्तदण्डो जितक्रोधः प्रेत्येह लभते सुखम्॥
36धर्मे स्थिता सत्त्ववीर्या धर्मसेतुवटारका। त्यागवाताध्वगा शीघ्रा नौस्तं संतारयिष्यति॥
37यदा निवृत्तः सर्वस्मात् कामो योऽस्य हृदि स्थितः। तदा भवति सत्त्वस्थस्ततो ब्रह्म समश्नुते॥
38सुप्रसन्नस्तु भावेन योगेन च नराधिप। धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यते पालने रतः॥
39वेदाध्ययनशीलानां विप्राणां साधुकर्मणाम्। पालने यत्नमातिष्ठ सर्वलोकस्य चैव ह॥
40वने चरन्ति ये धर्ममाश्रमेषु च भारत। रक्षणात् तच्छतगुणं धर्मं प्राप्नोति पार्थिवः॥
41एष ते विविधो धर्मः पाण्डवश्रेष्ठ कीर्तितः। अनुतिष्ठ त्वमेनं वै पूर्वदृष्टं सनातनम्॥
42चातुराश्रम्यमैकाग्रयं चातुर्वर्यं च पाण्डव। धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः॥
English
1Yudhishthira said You have described to me the four modes of life. I desire to know more of them. Do you describe them.'
2Bhishma said 'O Yudhishthira of mighty-arms, all th duties which are practised in this world by the righteous are known to you and me.
3O foremost of virtuous persons, hear now what you ask viz., the merit that a king acquires when the duties are practised by others leading other modes of life.
4All the merits, O son of Kunti, which accrue to persons practising the duties of the four modes of life, are partaken of, O foremost of men, by righteous kings.
5A king who is not under the influence of lust and hate, who rules with the help of the science of punishment, and who regards all creatures impartially, Yudhishthira, attains to the object of a mendicant's life.
6That king, who is possessed of knowledge, who makes gifts to worthy persons on proper occasions, who knows how to favour and punish, who follows the injunctions of the scriptures in all his dealings, and who has tranquility of soul, attains to the object of the Garhasthya mode of life.
7That king, who always adores those who are worthy of adorations by having paid them their due, attains, O son of Kunti, to the object of the Bhaikshya mode of life.
8That king, O Yudhishthira, who saves from distress, to the best of his ability, the kinsmen and relatives and friends, attains to the object of the Vanaprastha mode of life.
9That king, who on every occasion honours the foremost men and foremost of Yatis, attains, O son of Kunti, to the object of the Vanaprastha mode of life.
10That king, O Partha, who daily presents offerings to the departed manes and large offerings to all living creatures including men, attains to the object of the same mode of life.
11That king, O foremost of men, who attacks the kingdoms of others for protecting the pious, attains to the object of the same mode of life.
12For the protection of all the creatures as also of the proper protection of his own kingdom, a king acquires the merit of as many sacrifices as the number of creatures protected, and therefore attains to the object of Sannyasa mode of life.
13Study of the Vedas every day, forgiveness, and worship of preceptors and services rendered to one's own teacher, secure the attainment of the object of Brahmacharya.
14That king silently recites his mantras every day and who adores the gods according to the ordinance, attains, O foremost of men, to the object of the Garhasthya mode of life.
15That king, who fights with the object of protecting his kingdom or meeting with death, attains to the object of the Vanaprastha mode of life.
16That king, O Bharata, who always treats all creatures with fairness and sincerity, attains to the object of Vanaprastha mode of life.
17That king, who gives to persons leading a Vanaprastha mode of life and to Brahmanas versed in the three Vedas, attains to the object of the Vanaprastha mode of life.
18That king, who shows mercy towards all creatures and abstains entirely from cruelty, O Bharata, attains to the object of all the modes of life.
19That king, O Yudhishthira, who shows mercy to the young and the old, O son of Kunti, under every circumstance, attains to the objects of all modes of life.
20That king, O perpetuator of Kuru's race, who relieves the oppressed who seek refuge with him, attains to the object of the Garhasthya mode of life.
21That king, who protects all creatures mobile and immobile, and honours them duly, attains to the object of the Garhasthya mode of life.
22Granting favours and inflicting punishments upon the wives of brothers elder and younger and upon their sons and grandsons, constitute the domestic duties of a king and these are also his best penances.
23By honouring those who are pious and worthy of adorations and protecting those who have (by their penances) acquired a knowledge of self, a king, O foremost of men, attains to the object of the Garhasthya mode of life.
24Inviting to his home, O Bharata, persons who have adopted the Vanaprastha and other modes of life, and feasting them form the domestic duties of a king.
25That king who duly follows the duties laid down by the Creator, acquires the blessed merits of all the modes of life.
26That king, O son of Kunti, who has all the virtues, that foremost of men, O Yudhishthira, is said by the learned to be a person who follows the Vanaprastha and all the other modes of life.
27That king who duly honours the office or rank worthy of honour, the race or family worthy of honour, and those old men who deserve honour, is said, O Yudhishthira, to live in all the modes of life.
28A king, O son of Kunti, by following the duties of his country and those of his family, acquires, O foremost of men the merits of all the modes of life.
29That king, who at proper seasons gives to pious men riches and precious gifts, earns the merits, O king, of all the modes of life.
30That king, O son of Kunti, who even when beset with danger and fear still keeps his eye on the duties of all men, earns the merits of all the modes of life.
31The king partakes of the merits acquired under his protection by righteous people of his territories.
32On the other hand, if kings, O foremost of men, do not protect the righteous people within their territories they then visited by the sins of the latter.
33Those men also, O Yudhishthira, who assist kings (in protecting their subjects), are equally entitled, O sinless one, to a share of the merits acquired by others.
34The learned declare that the Garhasthya, which we follow, is superior to all the other modes of life. The conclusions regarding it are very clear. It is certainly sacred, O foremost of men.
35That man, who regards all creatures as his own self, who never does any harm and has his anger under control, enjoys great happiness both here and here after.
36A king can easily cross the ocean of the world having kingly duties as his fleet boat urged on by the breeze of gifts,, having the scriptures for its tackle and intelligence for the strength of its helmsman, and kept afloat by the power of virtue.
37When all attachment for every earthly object, is withdrawn from his heart he is then regarded as one leaving in his understanding alone. In this state he soon attains to Brahma.
38Becoming cheerful by meditation and by controlling desire and other passions of the heart, O foremost of men, a king, engaged in discharging the duty of protection, succeeds in acquiring great merit.
39Do you, therefore, O Yudhishthira, try your best to protect Brahmanas of pious deeds and devoted to the study of the Vedas, as also all other men.
40By following the duty of protection only, o Bharata, the king acquires merit that is a hundred times greater than what is earned by hermits in their asylums in the forest.
41I have now described, O eldest son of Pandu, the various duties of men. Do you follow kingly duties which are eternal and that have been practised by great men since days of yore.
42If you devote yourself head and soul to the duty of protecting (your subjects), O foremost of men, you may then, O son of Pandu, acquire the merits of all the four modes of life and of all the four orders of men.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — आपने मुझे चारों आश्रमों का वर्णन सुनाया। मैं उनके विषय में और जानना चाहता हूँ। आप उनका वर्णन कीजिए।
2भीष्म ने कहा — हे महाबाहु युधिष्ठिर, इस संसार में धर्मात्माओं द्वारा जिन कर्तव्यों का पालन किया जाता है, वे सब तुम्हें और मुझे ज्ञात हैं।
3हे धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, अब तुमने जो पूछा है वह सुनो, अर्थात् वह पुण्य जो राजा को तब प्राप्त होता है जब अन्य आश्रमों में रहने वाले दूसरे लोग अपने कर्तव्यों का पालन करते हैं।
4हे कुन्तीपुत्र, हे नरश्रेष्ठ, चारों आश्रमों के कर्तव्यों का पालन करने वाले पुरुषों को जो भी पुण्य प्राप्त होते हैं, उनमें धर्मात्मा राजा भी भागी होते हैं।
5हे युधिष्ठिर, जो राजा काम और द्वेष के वश में नहीं है, जो दण्डनीति की सहायता से शासन करता है और जो समस्त प्राणियों को समान दृष्टि से देखता है, वह भिक्षु-जीवन के फल को प्राप्त करता है।
6जो राजा ज्ञान से सम्पन्न है, जो उचित अवसरों पर सुपात्रों को दान देता है, जो अनुग्रह और दण्ड देना जानता है, जो अपने समस्त व्यवहारों में शास्त्रों के आदेशों का पालन करता है और जिसकी आत्मा शान्त है, वह गार्हस्थ्य आश्रम के फल को प्राप्त करता है।
7हे कुन्तीपुत्र, जो राजा सदा उन लोगों की, जो पूजा के योग्य हैं, उन्हें उनका देय देकर पूजा करता है, वह भैक्ष्य आश्रम के फल को प्राप्त करता है।
8हे युधिष्ठिर, जो राजा अपनी सामर्थ्य भर अपने बन्धुओं, सम्बन्धियों और मित्रों को विपत्ति से बचाता है, वह वानप्रस्थ आश्रम के फल को प्राप्त करता है।
9हे कुन्तीपुत्र, जो राजा प्रत्येक अवसर पर श्रेष्ठ पुरुषों और यतिश्रेष्ठों का सम्मान करता है, वह वानप्रस्थ आश्रम के फल को प्राप्त करता है।
10हे पार्थ, जो राजा प्रतिदिन दिवंगत पितरों को तर्पण देता है और मनुष्यों सहित समस्त जीवित प्राणियों को प्रचुर भेंट देता है, वह उसी आश्रम के फल को प्राप्त करता है।
11हे नरश्रेष्ठ, जो राजा धर्मात्माओं की रक्षा के लिए दूसरों के राज्यों पर आक्रमण करता है, वह उसी आश्रम के फल को प्राप्त करता है।
12समस्त प्राणियों की रक्षा तथा अपने राज्य की समुचित रक्षा करने से राजा उतने ही यज्ञों का पुण्य अर्जित करता है जितने प्राणियों की उसने रक्षा की, और इस प्रकार वह संन्यास आश्रम के फल को प्राप्त करता है।
13प्रतिदिन वेदों का अध्ययन, क्षमा, गुरुओं की पूजा और अपने आचार्य की सेवा — ये ब्रह्मचर्य के फल की प्राप्ति कराते हैं।
14हे नरश्रेष्ठ, जो राजा प्रतिदिन अपने मन्त्रों का मौन जप करता है और विधानपूर्वक देवताओं की आराधना करता है, वह गार्हस्थ्य आश्रम के फल को प्राप्त करता है।
15जो राजा अपने राज्य की रक्षा के उद्देश्य से युद्ध करता है अथवा मृत्यु का वरण करता है, वह वानप्रस्थ आश्रम के फल को प्राप्त करता है।
16हे भरत, जो राजा सदा समस्त प्राणियों के साथ न्याय और निष्कपटता का व्यवहार करता है, वह वानप्रस्थ आश्रम के फल को प्राप्त करता है।
17जो राजा वानप्रस्थ आश्रम में रहने वालों को और तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों को दान देता है, वह वानप्रस्थ आश्रम के फल को प्राप्त करता है।
18हे भरत, जो राजा समस्त प्राणियों पर दया करता है और क्रूरता से पूर्णतः विरत रहता है, वह समस्त आश्रमों के फल को प्राप्त करता है।
19हे युधिष्ठिर, हे कुन्तीपुत्र, जो राजा प्रत्येक परिस्थिति में बालकों और वृद्धों पर दया करता है, वह समस्त आश्रमों के फलों को प्राप्त करता है।
20हे कुरुवंशवर्धन, जो राजा शरण में आए उत्पीड़ितों को राहत देता है, वह गार्हस्थ्य आश्रम के फल को प्राप्त करता है।
21जो राजा समस्त चराचर प्राणियों की रक्षा करता है और उनका विधिवत् सम्मान करता है, वह गार्हस्थ्य आश्रम के फल को प्राप्त करता है।
22अपने बड़े और छोटे भाइयों की पत्नियों पर तथा उनके पुत्रों और पौत्रों पर अनुग्रह करना और उन्हें दण्ड देना — ये राजा के गृहस्थ-कर्तव्य हैं और ये ही उसकी श्रेष्ठ तपस्याएँ भी हैं।
23हे नरश्रेष्ठ, जो धर्मात्मा और पूजा के योग्य हैं उनका सम्मान करके तथा जिन्होंने (अपनी तपस्या से) आत्मज्ञान प्राप्त किया है उनकी रक्षा करके राजा गार्हस्थ्य आश्रम के फल को प्राप्त करता है।
24हे भरत, वानप्रस्थ तथा अन्य आश्रमों को ग्रहण करने वाले पुरुषों को अपने घर निमन्त्रित करना और उन्हें भोजन कराना राजा के गृहस्थ-कर्तव्य हैं।
25जो राजा स्रष्टा द्वारा विहित कर्तव्यों का विधिपूर्वक पालन करता है, वह समस्त आश्रमों के कल्याणमय पुण्य अर्जित करता है।
26हे कुन्तीपुत्र, हे युधिष्ठिर, जिस राजा में समस्त सद्गुण हैं, उस नरश्रेष्ठ को विद्वान् ऐसा पुरुष कहते हैं जो वानप्रस्थ तथा अन्य समस्त आश्रमों का पालन करता है।
27हे युधिष्ठिर, जो राजा सम्मान के योग्य पद अथवा प्रतिष्ठा का, सम्मान के योग्य वंश अथवा कुल का, तथा सम्मान के योग्य वृद्धजनों का विधिवत् सम्मान करता है, वह समस्त आश्रमों में रहने वाला कहा जाता है।
28हे कुन्तीपुत्र, हे नरश्रेष्ठ, राजा अपने देश के और अपने कुल के कर्तव्यों का पालन करके समस्त आश्रमों के पुण्य अर्जित करता है।
29हे राजन्, जो राजा उचित ऋतुओं में धर्मात्मा पुरुषों को धन और बहुमूल्य उपहार देता है, वह समस्त आश्रमों के पुण्य अर्जित करता है।
30हे कुन्तीपुत्र, जो राजा संकट और भय से घिरे होने पर भी समस्त मनुष्यों के कर्तव्यों पर अपनी दृष्टि बनाए रखता है, वह समस्त आश्रमों के पुण्य अर्जित करता है।
31राजा अपने राज्य के धर्मात्मा लोगों द्वारा उसकी रक्षा में रहते हुए अर्जित पुण्यों का भागी होता है।
32दूसरी ओर, हे नरश्रेष्ठ, यदि राजा अपने राज्य के भीतर धर्मात्मा लोगों की रक्षा नहीं करते, तो वे उनके पापों से लिप्त हो जाते हैं।
33हे निष्पाप युधिष्ठिर, वे मनुष्य भी, जो राजाओं की (प्रजा की रक्षा में) सहायता करते हैं, दूसरों द्वारा अर्जित पुण्यों के भाग के समान रूप से अधिकारी होते हैं।
34विद्वान् घोषित करते हैं कि जिस गार्हस्थ्य का हम पालन करते हैं वह अन्य समस्त आश्रमों से श्रेष्ठ है। इस विषय में निष्कर्ष अत्यन्त स्पष्ट हैं। हे नरश्रेष्ठ, वह निश्चय ही पवित्र है।
35जो पुरुष समस्त प्राणियों को अपने ही समान समझता है, जो कभी किसी की हानि नहीं करता और जिसका क्रोध वश में है, वह इस लोक और परलोक — दोनों में महान् सुख भोगता है।
36राजा संसार-सागर को सहज ही पार कर सकता है, जब राजधर्म उसकी द्रुतगामी नौका हो, जिसे दान की वायु आगे बढ़ाती हो, जिसका साज-सामान शास्त्र हों, जिसके कर्णधार का बल बुद्धि हो, और जो धर्म की शक्ति से तैरती रहती हो।
37जब प्रत्येक सांसारिक वस्तु के प्रति समस्त आसक्ति उसके हृदय से हट जाती है, तब वह केवल अपनी बुद्धि में जीने वाला माना जाता है। इस अवस्था में वह शीघ्र ही ब्रह्म को प्राप्त होता है।
38हे नरश्रेष्ठ, ध्यान से तथा हृदय की कामना और अन्य विकारों को वश में करके प्रसन्न होते हुए, रक्षा के कर्तव्य में लगा राजा महान् पुण्य अर्जित करने में सफल होता है।
39अतः हे युधिष्ठिर, तुम पुण्यकर्मी और वेदाध्ययन में निष्ठ ब्राह्मणों की तथा अन्य समस्त मनुष्यों की रक्षा का भरसक प्रयत्न करो।
40हे भरत, केवल रक्षा के कर्तव्य का पालन करके ही राजा उससे सौ गुना अधिक पुण्य अर्जित करता है जो वन के आश्रमों में तपस्वी अर्जित करते हैं।
41हे पाण्डु के ज्येष्ठ पुत्र, अब मैंने तुम्हें मनुष्यों के विविध कर्तव्यों का वर्णन सुना दिया। तुम उन राजधर्मों का पालन करो जो सनातन हैं और जिनका पालन प्राचीन काल से महापुरुष करते आए हैं।
42हे नरश्रेष्ठ, हे पाण्डुपुत्र, यदि तुम (अपनी प्रजा की) रक्षा के कर्तव्य में तन-मन से लग जाओ, तो तुम चारों आश्रमों और चारों वर्णों के पुण्य अर्जित कर सकते हो।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — तपाईंले मलाई चारै आश्रमको वर्णन सुनाउनुभयो। म तिनका विषयमा अझ जान्न चाहन्छु। तपाईं तिनको वर्णन गर्नुहोस्।
2भीष्मले भने — हे महाबाहु युधिष्ठिर, यस संसारमा धर्मात्माहरूद्वारा जुन कर्तव्यको पालन गरिन्छ, ती सबै तिमीलाई र मलाई थाहा छन्।
3हे धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ, अब तिमीले जे सोध्यौ त्यो सुन, अर्थात् त्यो पुण्य जो राजालाई तब प्राप्त हुन्छ जब अन्य आश्रममा बस्ने अरूहरूले आफ्ना कर्तव्यको पालन गर्दछन्।
4हे कुन्तीपुत्र, हे नरश्रेष्ठ, चारै आश्रमका कर्तव्यको पालन गर्ने पुरुषहरूलाई जुनसुकै पुण्य प्राप्त हुन्छन्, तिनमा धर्मात्मा राजाहरू पनि भागी हुन्छन्।
5हे युधिष्ठिर, जुन राजा काम र द्वेषको वशमा छैन, जसले दण्डनीतिको सहायताले शासन गर्दछ र जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई समान दृष्टिले हेर्दछ, उसले भिक्षु-जीवनको फल प्राप्त गर्दछ।
6जुन राजा ज्ञानले सम्पन्न छ, जसले उचित अवसरमा सुपात्रहरूलाई दान दिन्छ, जसले अनुग्रह र दण्ड दिन जान्दछ, जसले आफ्ना सम्पूर्ण व्यवहारमा शास्त्रका आदेशको पालन गर्दछ र जसको आत्मा शान्त छ, उसले गार्हस्थ्य आश्रमको फल प्राप्त गर्दछ।
7हे कुन्तीपुत्र, जुन राजाले सधैँ ती व्यक्तिहरूको, जो पूजाका योग्य छन्, तिनलाई तिनको देय दिएर पूजा गर्दछ, उसले भैक्ष्य आश्रमको फल प्राप्त गर्दछ।
8हे युधिष्ठिर, जुन राजाले आफ्नो सामर्थ्यअनुसार आफ्ना बन्धु, आफन्त र मित्रहरूलाई विपत्तिबाट बचाउँछ, उसले वानप्रस्थ आश्रमको फल प्राप्त गर्दछ।
9हे कुन्तीपुत्र, जुन राजाले प्रत्येक अवसरमा श्रेष्ठ पुरुष र यतिश्रेष्ठहरूको सम्मान गर्दछ, उसले वानप्रस्थ आश्रमको फल प्राप्त गर्दछ।
10हे पार्थ, जुन राजाले प्रतिदिन दिवङ्गत पितृहरूलाई तर्पण दिन्छ र मानिससहित सम्पूर्ण जीवित प्राणीलाई प्रशस्त भेट दिन्छ, उसले त्यसै आश्रमको फल प्राप्त गर्दछ।
11हे नरश्रेष्ठ, जुन राजाले धर्मात्माहरूको रक्षाका लागि अरूका राज्यमाथि आक्रमण गर्दछ, उसले त्यसै आश्रमको फल प्राप्त गर्दछ।
12सम्पूर्ण प्राणीको रक्षा तथा आफ्नो राज्यको समुचित रक्षा गर्नाले राजाले त्यति नै यज्ञको पुण्य अर्जित गर्दछ जति प्राणीको उसले रक्षा गर्यो, र यसरी उसले सन्न्यास आश्रमको फल प्राप्त गर्दछ।
13प्रतिदिन वेदको अध्ययन, क्षमा, गुरुहरूको पूजा र आफ्ना आचार्यको सेवा — यीले ब्रह्मचर्यको फलको प्राप्ति गराउँछन्।
14हे नरश्रेष्ठ, जुन राजाले प्रतिदिन आफ्ना मन्त्रको मौन जप गर्दछ र विधानपूर्वक देवताहरूको आराधना गर्दछ, उसले गार्हस्थ्य आश्रमको फल प्राप्त गर्दछ।
15जुन राजाले आफ्नो राज्यको रक्षाको उद्देश्यले युद्ध गर्दछ अथवा मृत्युको वरण गर्दछ, उसले वानप्रस्थ आश्रमको फल प्राप्त गर्दछ।
16हे भरत, जुन राजाले सधैँ सम्पूर्ण प्राणीसँग न्याय र निष्कपटताको व्यवहार गर्दछ, उसले वानप्रस्थ आश्रमको फल प्राप्त गर्दछ।
17जुन राजाले वानप्रस्थ आश्रममा बस्नेहरूलाई र तीनै वेदका ज्ञाता ब्राह्मणहरूलाई दान दिन्छ, उसले वानप्रस्थ आश्रमको फल प्राप्त गर्दछ।
18हे भरत, जुन राजाले सम्पूर्ण प्राणीमाथि दया गर्दछ र क्रूरताबाट पूर्णतः विरत रहन्छ, उसले सम्पूर्ण आश्रमको फल प्राप्त गर्दछ।
19हे युधिष्ठिर, हे कुन्तीपुत्र, जुन राजाले प्रत्येक परिस्थितिमा बालक र वृद्धहरूमाथि दया गर्दछ, उसले सम्पूर्ण आश्रमका फल प्राप्त गर्दछ।
20हे कुरुवंशवर्धन, जुन राजाले शरणमा आएका उत्पीडितहरूलाई राहत दिन्छ, उसले गार्हस्थ्य आश्रमको फल प्राप्त गर्दछ।
21जुन राजाले सम्पूर्ण चराचर प्राणीको रक्षा गर्दछ र तिनको विधिवत् सम्मान गर्दछ, उसले गार्हस्थ्य आश्रमको फल प्राप्त गर्दछ।
22आफ्ना ठूला र साना भाइहरूका पत्नीमाथि तथा तिनका पुत्र र नातिमाथि अनुग्रह गर्नु र तिनलाई दण्ड दिनु — यी राजाका गृहस्थ-कर्तव्य हुन् र यिनै उसका श्रेष्ठ तपस्या पनि हुन्।
23हे नरश्रेष्ठ, जो धर्मात्मा र पूजाका योग्य छन् तिनको सम्मान गरेर तथा जसले (आफ्नो तपस्याले) आत्मज्ञान प्राप्त गरेका छन् तिनको रक्षा गरेर राजाले गार्हस्थ्य आश्रमको फल प्राप्त गर्दछ।
24हे भरत, वानप्रस्थ तथा अन्य आश्रम ग्रहण गर्ने पुरुषहरूलाई आफ्नो घरमा निम्त्याउनु र तिनलाई भोजन गराउनु राजाका गृहस्थ-कर्तव्य हुन्।
25जुन राजाले स्रष्टाद्वारा विहित कर्तव्यको विधिपूर्वक पालन गर्दछ, उसले सम्पूर्ण आश्रमका कल्याणमय पुण्य अर्जित गर्दछ।
26हे कुन्तीपुत्र, हे युधिष्ठिर, जुन राजामा सम्पूर्ण सद्गुण छन्, त्यस नरश्रेष्ठलाई विद्वान्हरूले त्यस्तो पुरुष भन्दछन् जसले वानप्रस्थ तथा अन्य सम्पूर्ण आश्रमको पालन गर्दछ।
27हे युधिष्ठिर, जुन राजाले सम्मानयोग्य पद अथवा प्रतिष्ठाको, सम्मानयोग्य वंश अथवा कुलको, तथा सम्मानयोग्य वृद्धजनको विधिवत् सम्मान गर्दछ, ऊ सम्पूर्ण आश्रममा बस्ने भनिन्छ।
28हे कुन्तीपुत्र, हे नरश्रेष्ठ, राजाले आफ्नो देशका र आफ्नो कुलका कर्तव्यको पालन गरेर सम्पूर्ण आश्रमका पुण्य अर्जित गर्दछ।
29हे राजन्, जुन राजाले उचित ऋतुमा धर्मात्मा पुरुषहरूलाई धन र बहुमूल्य उपहार दिन्छ, उसले सम्पूर्ण आश्रमका पुण्य अर्जित गर्दछ।
30हे कुन्तीपुत्र, जुन राजाले सङ्कट र डरले घेरिँदा पनि सम्पूर्ण मानिसका कर्तव्यमाथि आफ्नो दृष्टि कायम राख्दछ, उसले सम्पूर्ण आश्रमका पुण्य अर्जित गर्दछ।
31राजा आफ्नो राज्यका धर्मात्मा मानिसहरूले उसको रक्षामा रहँदा अर्जित गरेका पुण्यको भागी हुन्छ।
32अर्कोतिर, हे नरश्रेष्ठ, यदि राजाहरूले आफ्नो राज्यभित्रका धर्मात्मा मानिसहरूको रक्षा गर्दैनन् भने, तिनीहरू ती मानिसका पापले लिप्त हुन्छन्।
33हे निष्पाप युधिष्ठिर, ती मानिसहरू पनि, जसले राजाहरूलाई (प्रजाको रक्षामा) सहायता गर्दछन्, अरूहरूले अर्जित गरेका पुण्यको भागका समान रूपमा अधिकारी हुन्छन्।
34विद्वान्हरूले घोषित गर्दछन् कि जुन गार्हस्थ्यको हामी पालन गर्दछौँ त्यो अन्य सम्पूर्ण आश्रमभन्दा श्रेष्ठ छ। यस विषयमा निष्कर्ष अत्यन्त स्पष्ट छन्। हे नरश्रेष्ठ, त्यो निश्चय नै पवित्र छ।
35जुन पुरुषले सम्पूर्ण प्राणीलाई आफूजस्तै सम्झन्छ, जसले कहिल्यै कसैको हानि गर्दैन र जसको क्रोध वशमा छ, उसले यस लोक र परलोक — दुवैमा महान् सुख भोग्दछ।
36राजाले संसार-सागरलाई सहजै पार गर्न सक्दछ, जब राजधर्म उसको द्रुतगामी डुङ्गा होस्, जसलाई दानको वायुले अगाडि बढाओस्, जसको साजसामान शास्त्र होऊन्, जसका कर्णधारको बल बुद्धि होस्, र जो धर्मको शक्तिले तैरिरहोस्।
37जब प्रत्येक सांसारिक वस्तुप्रतिको सम्पूर्ण आसक्ति उसको हृदयबाट हट्दछ, तब ऊ केवल आफ्नो बुद्धिमा बाँच्ने मानिन्छ। यस अवस्थामा ऊ चाँडै ब्रह्म प्राप्त गर्दछ।
38हे नरश्रेष्ठ, ध्यानले तथा हृदयको कामना र अन्य विकारलाई वशमा पारेर प्रसन्न हुँदै, रक्षाको कर्तव्यमा लागेको राजाले महान् पुण्य अर्जित गर्न सफल हुन्छ।
39त्यसैले हे युधिष्ठिर, तिमी पुण्यकर्मी र वेदाध्ययनमा निष्ठ ब्राह्मणहरूको तथा अन्य सम्पूर्ण मानिसको रक्षाको भरमग्दुर प्रयत्न गर।
40हे भरत, केवल रक्षाको कर्तव्यको पालन गरेर नै राजाले त्योभन्दा सय गुणा बढी पुण्य अर्जित गर्दछ जो वनका आश्रममा तपस्वीहरूले अर्जित गर्दछन्।
41हे पाण्डुका जेठा पुत्र, अब मैले तिमीलाई मानिसका विविध कर्तव्यको वर्णन सुनाइसकेँ। तिमी ती राजधर्मको पालन गर जो सनातन छन् र जसको पालन प्राचीन कालदेखि महापुरुषहरूले गर्दै आएका छन्।
42हे नरश्रेष्ठ, हे पाण्डुपुत्र, यदि तिमी (आफ्नो प्रजाको) रक्षाको कर्तव्यमा तन-मनले लाग्यौ भने, तिमीले चारै आश्रम र चारै वर्णका पुण्य अर्जित गर्न सक्छौ।