Rajadharmanushasana Parva — The same subject.
Volume VII — Shanti Parva (I) · Chapter 36
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच किं भक्ष्यं चाप्यभक्ष्यं च किं च देयं प्रशस्यते। किं च पात्रमपात्रं वा तन्मे ब्रूहि पितामह॥
2व्यास उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। सिद्धानां चैव संवादं मनोश्चैव प्रजापतेः॥
3ऋषयस्तु व्रतपरा: समागम्य पुरा विभुम्। धर्मं पप्रच्छुरासीनमादिकाले प्रजापतिम्॥ कथमन्नं कथं पात्रं दानमध्ययनं तपः। कार्याकार्यं च यत् सर्वं शसं वै त्वं प्रजायते॥ तैरेवमुक्तो भगवान् मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत्। शुश्रूषध्वं यथावृत्तं धर्मं व्याससमासतः॥
4अनादेशे जपो होम उपवासस्तथैव च। आत्मज्ञानं पुण्यनद्यो यत्र प्रायश्च तत्पराः॥ अनादिष्टं तथैतानि पुण्यानि धरणीभृतः। सुवर्णप्राशनमपि रत्नादिस्नानमेव च॥
5देवस्थानाभिगमनमाज्यप्राशनमेव च। एतानि मेध्यं पुरुषं कुर्वन्त्याशु न संशयः॥
6न गर्वेण भवेत् प्राज्ञः कदाचिदपि मानवः। दीर्घमायुरथेच्छन् हि त्रिरात्रं चोष्णपो भवेत्॥
7अदत्तस्यानुपादानं दानमध्ययनं तपः। अहिंसा सत्यमक्रोध इज्या धर्मस्य लक्षणम्॥
8स एव धर्मः सोऽधर्मो देशकाले प्रतिष्ठितः। आदानमनृतं हिंसा धर्मो ह्यावस्थिकः स्मृतः॥
9द्विविधौ चाप्युभावेतौ धर्माधर्मी विजानताम्। अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिश्च द्वैविध्यं लोकवेदयोः॥ अप्रवृत्तेरमर्त्यत्वं मर्त्यत्वं कर्मणः फलम्। अशुभस्याशुभं विद्याच्छुभस्य शुभमेव च। एतयोश्चोभयोः स्यातां शुभाशुभतया तथा॥
10दैवं च दैवसंयुक्तं प्राणश्च प्राणदश्च ह। अपेक्षापूर्वकरणादशुभानां शुभं फलम्॥
11ऊर्ध्वं भवति संदेहादिह दृष्टार्थमेव च। अपेक्षापूर्वकरणात् प्रायश्चित्तं विधीयते॥
12क्रोधमोहकृते चैव दृष्टान्तागमहेतुभिः। शरीराणामुपक्लेशो मनसश्च प्रियाप्रिये। तदौषधैश्च मन्त्रैश्च प्रायश्चित्तैश्च शाम्यति॥
13उपवासमेकरात्रं दण्डोत्सर्गे नराधिपः। विशुद्ध्यदात्मशुद्ध्यर्थं त्रिरात्रं तु पुरोहितः॥
14क्षयं शोकं प्रकुर्वाणो न म्रियेत यदा नरः। शस्त्रादिभिरुपाविस्त्रिरात्रं तत्र निर्दिशेत्॥
15जातिश्रेण्यधिवासानां कुलधर्मांश्च सर्वतः। वर्जयन्ति च ये धर्मं तेषां धर्मो न विद्यते॥
16दश वा वेदशास्त्रज्ञास्त्रयो वा धर्मपाठकाः। यद् ब्रू युः कार्य उत्पन्ने स धर्मो धर्मसंशये॥
17अनड्वान् मृत्तिका चैव तथा क्षुद्रपिपीलिकाः। श्लेष्मातकस्तथा विप्रैरभक्ष्यं विषमेव च॥
18अभक्ष्या ब्राह्मणैर्मत्स्याः शल्कैर्ये वै विवर्जिताः। चतुष्यात् कच्छपादन्यो मण्डूका जलजाश्च ये॥
19भासा हंसाः सुपर्णाश्च चक्रवाका: प्लवा बकाः। काको मद्गुश्च गृधश्च श्येनोलूकस्तथैव च॥ क्रव्यादा दंष्ट्रिणः सर्वे चतुष्पात् पक्षिणश्च ये। येषां चोभयतो दन्ताश्चतुर्दंष्ट्राश्च सर्वशः॥ एडकाश्वखरोष्ट्रीणां सूतिकानां गवामपि।
20मानुषीणां मृगीणां च न पिबेद् ब्राह्मणः पयः॥ प्रेतान्नं सूतिकानं च यच्च किंचिदनिर्दशम्। अभोज्यं चाप्यपेयं च धेनोर्दुग्धमनिर्दशम्॥
21राजान्नं तेज आदत्ते शूद्रानं ब्रह्मवर्चसम्। आयुः सुवर्णकारान्नमवीरायाश्च योषितः॥
22विष्ठा वाधुषिकस्यान्नं गणिकान्नमथेन्द्रियम्। मृष्यन्ति ये चोपपतिं स्त्रीजितान्नं च सर्वशः॥
23दीक्षितस्य कदर्यस्य ऋतुविक्रयिकस्य च। तक्ष्णश्चर्मावकर्तुश्च पुंश्चल्या रजकस्य च॥ चिकित्सकस्य यच्चान्नमभोज्यं रक्षिणस्तथा। गणग्रामाभिशस्तानां रङ्गस्त्रीजीविनां तथा॥ परिवित्तीनां पुंसां च बन्दिद्युतविदां यथा। वामहस्ताहृतं चान्नं भक्तं पर्युषितं च यत्॥ सुरानुगतमुच्छिष्टमभोज्यं शेषितं च यत्। पिष्टस्य चेक्षुशाकाना विकाराः पयसस्तथा॥
24सक्तधानाकरम्भाणां नोपभोग्याश्चिरस्थिताः। पायसं कृसरं मांसमपूपाश्च वृथाकृताः॥ अपेयाश्चाप्यभक्ष्याश्च ब्राह्मणैर्गृहमेधिभिः। देवानृषीन् मनुष्यांश्च पितॄन् गृह्याश्च देवताः॥ पूजयित्वा ततः पश्चाद् गृहस्थो भोक्तुमर्हति। यथा प्रव्रजितो भिक्षुस्तथैव स्वे गृहे वसेत्॥
25एवंवृत्तः प्रियैर्दारैः संवसन् धर्ममाप्नुयात्। न दद्याद् यशसे दानं न भयान्नोपकारिणे॥
26न नृत्यगीतशीलेषु हासकेषु च धार्मिकः। न मत्ते चैव नोन्मत्ते न स्तेने न च कुत्सके॥ न वाग्धीने विवणे वा नाङ्गहीने न वामने। न दुर्जने दौष्कुले वा व्रतैर्यो वा न संस्कृतः।
27न श्रोत्रियमृते दानं ब्राह्मणे ब्रह्मवर्जिते॥ असम्यक् चैव यद् दत्तमसम्यक् च प्रतिग्रहः। उभयं स्यादनाय दातुरादातुरेव च॥
28यथा खदिरमालम्ब्य शिलां वाप्यर्णवं तरन्। मज्जेत मज्जतस्तद्वद् दाता यश्च प्रतिग्रही।॥
29काष्ठेरादैर्यथा वह्निरुपस्तीर्णो न दीप्यते। तपःस्वाध्यायचारित्रैरेवं हीनः प्रतिग्रही॥
30कपाले यद्वदापः स्युः श्वदृतौ च यथा पयः। आश्रयस्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम्॥
31निर्मन्त्रो निर्वृतो यः स्यादशास्त्रज्ञोऽनसूयकः। अनुक्रोशात् प्रदातव्यं हीनेष्वव्रतिकेषु च॥
32न वै देयमनुक्रोशाद् दीनायाप्यपकारिणे। आप्ताचरित इत्येव धर्म इत्येव वा पुनः॥
33निष्कारणं स्मृतं दत्तं ब्राह्मणे ब्रह्मवर्जिते। भवेदपात्रदोषेण न चात्रास्ति विचारणा॥
34यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः। ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नाम बिभ्रति॥
35यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला। शकुनिर्वाप्यपक्षः स्यान्निर्मन्त्रो ब्राह्मणस्तथा॥
36ग्रामो धान्यैर्यथा शून्यो यथा कूपश्च निर्जलः। यथा हुतमनग्नौ च तथैव स्यान्निराकृतौ॥
37देवतानां पितृणां च हव्यकव्यविनाशकः। शत्रुरर्थहरो मूर्यो न लोकान् प्राप्तुमर्हति॥
38एतत् ते कथितं सर्वं यथावृत्तं युधिष्ठिर। समासेन महङ्ख्येतच्छ्रोतव्यं भरतर्षभ॥
English
1Yudhishthira said Tell me, O grandfather, what food is clean and what, unclean, what gift is praiseworthy, and who is the deserving, and who, undeserving (recipients of gifts).
2Vyasa said “Regarding it is cited a old discourse between the ascetics and that lord of creation, viz., Manu.
3In the Krita age, a concourse of Rishis, of rigid vows, having approached the great and powerful lord of creation, Manu, while seated at his case requested him to describe duties, saying,-What food should be taken, who is to be considered a deserving person (for gifts), what gifts should be made, how should a person study and what penances should one perform and how, and what acts should be done and what acts should not be done. O lord of creation, tell us everything in detail. Thus solicited by them, the divine and self-sprung Manu said to them,-Listen to me as I describe the duties in brief and in detail.
4In regions which have not been forbidden, silent recitation of sacred Mantras, homa round fasts, knowledge of soul, sacred rivers, regions inhabited by men devoted to pious acts,-these have been laid down as purifying acts and objects. Certain mountains also are purifying, as also the eating of gold and bathing in waters into which have been washed gems and precious stones.
5Sojourn to sacred pilgrimages and eating of sanctified butter,-these also, forsooth, speedily cleanse a man.
6No man would ever be called wise if he is proud. If he wishes to live long, he should for three nights drink hot water as an expiation for the same.
7Refusal to take what is not given, gift, study of sacred books, penance, abstention from injury, truth, freedom from anger, and adoration of the gods in sacrifices,-these are the marks of virtue.
8Virtue again, according to time and place, becomes sin. Thus misappropriation of another's property, untruth, and injury and killing, may under special circumstances, become virtue.
9To persons capable of judging, acts are of two kinds, viz., virtuous and sinful. From the worldly and the Vedic points of view again, virtue and vice become good or bad. From the Vedic point of view, virtue and vice, would be classed under action and inaction. Inaction, i.e., abstention from Vedic rites leads to liberation (from re-birth while the fruits of action) i.e., performance of Vedic rites, leads to repeated death and re-birth. From the worldly point of view, acts that are evil, lead to sins and those that are good, or virtue. From the worldly point of view, therefore, virtue and vice are to be marked out by the good and the evil character of their fruits.
10Even evil acts, when performed for divine purposes, the scriptures, life itself, and the means by which life is sustained, yield good consequences.
11Expiation has been laid down, for an act undertaken for the purpose of doing mischief (to some one) in the future, as well as for an act done whose consequence is apparently mischievous.
12When an act is performed from wrath or misjudgment, then expiation should be performed by paining the body, guided by example by scriptures, and by reason. when any action, is performed for pleasing or displeasing the mind, the sin originating thereform may be cleansed by pure food and recitation of Mantras.
13The king who does not use (in a particular case) the rod of chastisement, should fast for one night. The priest who does not advise the king to inflict punishment (in a proper case) should fast for three nights.
14A man who, from grief, attempts to commit suicide by means of weapons, should fast for three nights.
15There is no expiation for them who do not observe duties and practices of their order and caste, country, and family, and who forsake their own creed.
16When any doubt arises regarding what should be done, it should be settled by the injunction of the scriptures which ten persons versed in Vedic scriptures or three of those who frequently recite them may declare.
17The bull, earth, little ants, worms born in dirt, and poison, should not be eaten by Brahmanas.
18They should also abstain from eating fishes that have scales, and four-legged aquatic animals like frogs and others, except the tortoise.
19A Brahmana should not also take waterfowls called Bhasas, ducks, Suparnas, Chakravakas, diving ducks, cranes, crow, shags, vultures, hawks, owls, as also all fourlegged carnivorous animals and that have sharp and long teeth, and birds, and animals having two teeth and those having four teeth, as also the milk of the sheep, the she-ass, the shecamel, the newly-calved cow, women and dear.
20Besides this the good that has been offered to the departed manes, that which has been usurer cooked by a woman who has recently given birth to a child, and food cooked by a unknown person, should not be taken. The milk also of a cow that has recently calved should not be drunk.
21If a Brahmana takes food which has been cooked by a Kshatriya, it diminishes his power; if lie takes the food supplied by effulgence; and if he takes the food supplied by a goldsmith or a woman who has neither husband nor children, it decreases his longevity.
22The food supplied by an is equivalent to dirt, while that supplied by a prostitute is equivalent to semen. The food also supplied by persons who connive at the unchastity of their wives, and by persons who are henpecked, is forbidden.
23The food supplied by a person selected (for receiving present) at a sacrifice; by one who does not enjoy his riches or make any gifts, that supplied by one who sells Soma, or one who is a shoe-maker, by an unchaste woman, by a washerman, by a physician, by watchmen, by a number of persons, by one who is marked by a whole village, by one who lives on the income of dancing girls, by persons marrying before their elder brothers are married, by professional panegyrists and bards, and by gamblers, the food also which is brought with the left hand or which is stale, the food which is mixed with alcohol, the food which is already tasted, and the residue of a feast, should not be taken (by a Brahmana.) Cakes sugarcanes, potherbs, and rice boiled in sugared milk, when of relish should not be taken.
24The powder of fried barley and of other sorts of fried gain, mixed with curds, when stale with age, should not be taken, Rice boiled in Sugared milk, food mixed with the Tila seed, meat, and cakes, that have not been dedicated to the gods, should not be taken by Brahmanas, who live as householders. Having first pleased the gods, Rishis, guests, Pitris, and the tutelary deities, a Brahmana householder should then take his food. A householder by living thus in his own house becomes like a person of the mendicant order that has renounced the world.
25A man of such conduct even living with his wives as a householder, earns great religious merit. No one should make a gift for gaining fame, or from fear of censure or to a benefactor.
26A pious man would never make gifts to persons living by singing and dancing or to those that are jesters by profession, or to a। drunkard, or to a mad man, or to a thief, or to slanderer or to an idiot, or to one that is pale coloured or to one that is defective of a limb, or to a dwarf, or to wicked person, or to one born in a degraded and wicked family, or to one that has not been sanctified by the observance of VOWS.
27No gift should be made to a Brahmana who has no knowledge of the Vedas Gifts should be made to him only who is well read in the Vedas. An improper gift and an improper acceptance beget bad consequences to both the giver and the acceptor.
28As a person who tries to cross the sea with the help of a rock or a mass of catechu sinks with the supports, so the improper giver and the acceptor both sink together.
29As a fire that is covered with wet fuel does not burn, so the acceptor of a gift who has not practised penances, and piety to those who studied Vedas, but cannot confer any benefit (upon the giver).
30As water in a skull and milk in a bag made of dog-skin become impure for the uncleanness of the vessels in which they are kept, so the Vedas become fruitless in a person who is not of good conduct.
31One may give from pity to a low Brahmana who is without Mantras and vows, who is innocent of the scriptures and who is envious.
32One may, from pity, give to a person who is poor or afflicted or ill. But he should not make charities to such a person with the belief that he would drive any (spiritual) benefit from it or that he would acquire any religious merit by it.
33Forsooth, gift made to a Brahmana ignorant of the Vedas, becomes perfectly fruitless for the shortcomings of the recipient.
34As an elephant made of wood, or an antelope made of leather, so is a Brahmana who has not read the Vedas. All the three have nothing but names.
35As a eunuch cannot beget children on women, as a cow does not procreats on another cow, as a bird lives in vain that is featherless, even so is a Brahmana that without Mantras.
36As grain without kernel, as a well without water, as libations poured on ashes, even so is a gift to a Brahmana who is ignorant.
37An unlearned Brahmana is an enemy (to all) and is the destroyer of the food that is offered to the gods and the departed manes. A gift made to such a person become useless. He is, therefore, like a robber. He can never attain to blissful regions hereafter.
38now I have told you in brief, O Yudhishthira, all that was said by Manu on that occasion. This high discourse should be listened to by all, O foremost of Bharata's race.'
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, मुझे बताइए कि कौन-सा अन्न पवित्र है और कौन-सा अपवित्र, कौन-सा दान प्रशंसनीय है, तथा (दान का) पात्र कौन है और अपात्र कौन।
2व्यास ने कहा — इस विषय में तपस्वियों तथा प्रजापति मनु के बीच हुआ एक प्राचीन संवाद कहा जाता है।
3सत्ययुग में कठोर व्रत वाले ऋषियों का एक समूह महान् और शक्तिशाली प्रजापति मनु के पास, जब वे सुखपूर्वक बैठे थे, जाकर उनसे धर्मों का वर्णन करने की प्रार्थना करते हुए बोला — "कौन-सा अन्न ग्रहण करना चाहिए, कौन (दान का) पात्र माना जाए, कौन-से दान करने चाहिए, मनुष्य को अध्ययन कैसे करना चाहिए, कौन-सी तपस्याएँ और किस प्रकार करनी चाहिए, तथा कौन-से कर्म करने चाहिए और कौन-से नहीं। हे प्रजापति, हमें यह सब विस्तार से बताइए।" उनके द्वारा इस प्रकार प्रार्थना किए जाने पर स्वयम्भू दिव्य मनु ने उनसे कहा — "सुनो, मैं संक्षेप में तथा विस्तार से धर्मों का वर्णन करता हूँ।
4जो प्रदेश निषिद्ध नहीं हैं वहाँ रहना, पवित्र मन्त्रों का मौन जप, होम, उपवास, आत्मज्ञान, पवित्र नदियाँ, तथा वे प्रदेश जहाँ पुण्यकर्मों में लगे मनुष्य बसते हैं — ये सब पवित्र करने वाले कर्म और वस्तुएँ बताए गए हैं। कुछ पर्वत भी पवित्र करने वाले हैं, तथा स्वर्ण का ग्रहण और उस जल में स्नान भी जिसमें रत्न तथा मणियाँ धोई गई हों।
5पवित्र तीर्थों की यात्रा और संस्कारित घृत का सेवन — निश्चय ही ये भी मनुष्य को शीघ्र शुद्ध कर देते हैं।
6अभिमानी मनुष्य कभी बुद्धिमान् नहीं कहलाएगा। यदि वह दीर्घायु होना चाहता है, तो उसे इसके प्रायश्चित्त के रूप में तीन रात्रि तक तप्त जल पीना चाहिए।
7जो नहीं दिया गया उसे न लेना, दान, पवित्र ग्रन्थों का अध्ययन, तपस्या, अहिंसा, सत्य, क्रोध से मुक्ति, तथा यज्ञों में देवताओं की आराधना — ये धर्म के लक्षण हैं।
8फिर, देश और काल के अनुसार धर्म ही पाप बन जाता है। इस प्रकार दूसरे की सम्पत्ति का अपहरण, असत्य, हिंसा और वध भी विशेष परिस्थितियों में धर्म बन सकते हैं।
9विवेक करने में समर्थ पुरुषों के लिए कर्म दो प्रकार के हैं — अर्थात् धर्मयुक्त और पापयुक्त। फिर लौकिक और वैदिक — दोनों दृष्टियों से धर्म और अधर्म भले या बुरे ठहरते हैं। वैदिक दृष्टि से धर्म और अधर्म कर्म तथा अकर्म के अन्तर्गत आते हैं। अकर्म, अर्थात् वैदिक कर्मों से विरति, (पुनर्जन्म से) मुक्ति की ओर ले जाता है, जबकि कर्म का फल, अर्थात् वैदिक कर्मों का अनुष्ठान, बारम्बार मृत्यु और पुनर्जन्म की ओर ले जाता है। लौकिक दृष्टि से जो कर्म बुरे हैं वे पाप की ओर ले जाते हैं और जो भले हैं वे धर्म की ओर। इसलिए लौकिक दृष्टि से धर्म और अधर्म को उनके फलों के भले या बुरे स्वरूप से ही पहचानना चाहिए।
10बुरे कर्म भी, जब देवकार्य के लिए, शास्त्र के लिए, स्वयं जीवन के लिए, अथवा जिन साधनों से जीवन टिकता है उनके लिए किए जाएँ, तो भले फल देते हैं।
11जो कर्म भविष्य में (किसी का) अनिष्ट करने के प्रयोजन से किया जाए, तथा वह कर्म भी जिसका परिणाम प्रत्यक्षतः अनिष्टकर हो — इन दोनों के लिए प्रायश्चित्त विहित किया गया है।
12जब कोई कर्म क्रोध अथवा दुर्बुद्धि से किया जाए, तब शास्त्र के उदाहरण से और युक्ति से निर्देशित होकर शरीर को कष्ट देकर प्रायश्चित्त करना चाहिए। जब कोई कर्म मन को प्रसन्न अथवा अप्रसन्न करने के लिए किया जाए, तब उससे उत्पन्न पाप पवित्र आहार और मन्त्रों के जप से धोया जा सकता है।
13जो राजा (किसी विशेष स्थिति में) दण्ड का प्रयोग नहीं करता, उसे एक रात्रि उपवास करना चाहिए। जो पुरोहित (उचित स्थिति में) राजा को दण्ड देने का परामर्श नहीं देता, उसे तीन रात्रि उपवास करना चाहिए।
14जो मनुष्य शोक से शस्त्र द्वारा आत्महत्या करने का प्रयत्न करे, उसे तीन रात्रि उपवास करना चाहिए।
15जो अपने वर्ण, जाति, देश और कुल के धर्मों तथा आचरणों का पालन नहीं करते और जो अपना धर्म ही त्याग देते हैं, उनके लिए कोई प्रायश्चित्त नहीं है।
16जब कर्तव्य के विषय में कोई सन्देह उत्पन्न हो, तब उसका निर्णय शास्त्र के उस विधान से करना चाहिए जिसे वेदशास्त्र के दस ज्ञाता अथवा उनका बारम्बार पाठ करने वाले तीन पुरुष घोषित करें।
17बैल, मिट्टी, छोटी चींटियाँ, मल में उत्पन्न कीड़े तथा विष — ये ब्राह्मणों के द्वारा नहीं खाए जाने चाहिए।
18उन्हें शल्कयुक्त मछलियों तथा मेंढक आदि चौपाए जलचरों को खाने से भी बचना चाहिए — कच्छप को छोड़कर।
19ब्राह्मण को भास नामक जलपक्षी, बत्तख, सुपर्ण, चक्रवाक, डुबकी लगाने वाली बत्तखें, सारस, कौआ, जलकाग, गीध, बाज, उल्लू, तथा समस्त चौपाए मांसाहारी पशु और वे जिनके दाँत तीखे और लम्बे हों, तथा दो दाँत वाले और चार दाँत वाले पक्षी और पशु भी नहीं खाने चाहिए; तथा भेड़, गदही, ऊँटनी, नवप्रसूता गौ, स्त्री और मृगी का दूध भी नहीं पीना चाहिए।
20इसके अतिरिक्त जो अन्न पितरों को अर्पित किया जा चुका हो, जो सूदखोर के यहाँ का हो, जो हाल ही में प्रसूता स्त्री के द्वारा पकाया गया हो, तथा जो किसी अनजान पुरुष के द्वारा पकाया गया हो — वह नहीं लेना चाहिए। नवप्रसूता गौ का दूध भी नहीं पीना चाहिए।
21यदि ब्राह्मण क्षत्रिय के द्वारा पकाया गया अन्न खाता है, तो उसका बल घटता है; यदि वह (शूद्र के द्वारा) दिया गया अन्न खाता है, तो उसका तेज घटता है; और यदि वह सुनार के अथवा ऐसी स्त्री के द्वारा दिया गया अन्न खाता है जिसके न पति है न सन्तान, तो उसकी आयु घटती है।
22सूदखोर के द्वारा दिया गया अन्न मल के समान है, जबकि वेश्या के द्वारा दिया गया अन्न वीर्य के समान है। जो पुरुष अपनी पत्नियों के व्यभिचार पर आँख मूँदे रहते हैं तथा जो स्त्रियों के वश में रहते हैं, उनके द्वारा दिया गया अन्न भी निषिद्ध है।
23यज्ञ में (दक्षिणा ग्रहण करने के लिए) चुने गए पुरुष के द्वारा दिया गया अन्न; जो न अपने धन का उपभोग करता है न दान देता है उसके द्वारा दिया गया अन्न; जो सोमरस बेचता है अथवा जो जूता बनाने वाला है उसके द्वारा दिया गया; व्यभिचारिणी स्त्री के द्वारा, धोबी के द्वारा, वैद्य के द्वारा, पहरेदारों के द्वारा, बहुत से लोगों के द्वारा, जिसे समूचा ग्राम कलङ्कित मानता हो उसके द्वारा, जो नर्तकियों की आय पर जीता हो उसके द्वारा, जिन्होंने अपने बड़े भाइयों के विवाह से पहले विवाह कर लिया हो उनके द्वारा, पेशेवर स्तुतिपाठकों और चारणों के द्वारा, तथा जुआरियों के द्वारा दिया गया अन्न — तथा वह अन्न भी जो बाएँ हाथ से लाया गया हो अथवा जो बासी हो, जो मदिरा से मिला हो, जो पहले ही चखा जा चुका हो, तथा भोज का बचा हुआ अन्न — ये (ब्राह्मण के द्वारा) नहीं लिए जाने चाहिए। पूए, ईख, शाक तथा खीर भी, यदि वे स्वाद के लिए ही हों, नहीं लेने चाहिए।
24भुने हुए जौ तथा अन्य भुने अन्नों का चूर्ण, जो दही में मिलाया गया हो, यदि रखे-रखे बासी हो जाए तो नहीं लेना चाहिए। खीर, तिल मिला अन्न, मांस तथा पूए, यदि देवताओं को अर्पित न किए गए हों, तो गृहस्थ के रूप में रहने वाले ब्राह्मणों को नहीं लेने चाहिए। पहले देवताओं, ऋषियों, अतिथियों, पितरों तथा कुलदेवताओं को तृप्त करके ही ब्राह्मण गृहस्थ को अपना भोजन करना चाहिए। इस प्रकार अपने ही घर में रहते हुए गृहस्थ संसार त्याग चुके संन्यासी के समान हो जाता है।
25ऐसे आचरण वाला मनुष्य गृहस्थ के रूप में अपनी पत्नियों के साथ रहते हुए भी महान् धर्मलाभ अर्जित करता है। किसी को भी कीर्ति पाने के लिए, अथवा निन्दा के भय से, अथवा किसी उपकारी को दान नहीं देना चाहिए।
26धर्मात्मा पुरुष कभी उन्हें दान नहीं देगा जो गाने-नाचने से जीविका चलाते हैं, अथवा जो पेशे से विदूषक हैं, अथवा जो मद्यप है, अथवा जो उन्मत्त है, अथवा जो चोर है, अथवा जो निन्दक है, अथवा जो मूर्ख है, अथवा जो पीले वर्ण का है, अथवा जो किसी अङ्ग से हीन है, अथवा जो बौना है, अथवा जो दुष्ट है, अथवा जो पतित और दुष्ट कुल में जन्मा है, अथवा जो व्रतों के पालन से संस्कारित नहीं है।
27जिस ब्राह्मण को वेदों का ज्ञान नहीं है उसे दान नहीं देना चाहिए। दान उसी को देना चाहिए जो वेदों का अच्छा ज्ञाता हो। अनुचित दान और अनुचित प्रतिग्रह — दोनों दाता और ग्रहीता दोनों के लिए बुरे परिणाम उत्पन्न करते हैं।
28जैसे कोई पुरुष शिला अथवा खैर की गठरी के सहारे समुद्र पार करने का प्रयत्न करे तो वह अपने सहारे सहित डूब जाता है, वैसे ही अनुचित दाता और ग्रहीता — दोनों साथ ही डूब जाते हैं।
29जैसे भीगे ईंधन से ढकी अग्नि नहीं जलती, वैसे ही जिस प्रतिग्रहीता ने न तपस्या की है और न वेदों का अध्ययन, वह (दाता को) कोई लाभ नहीं दे सकता।
30जैसे खोपड़ी में रखा जल और कुत्ते के चर्म की थैली में रखा दूध पात्रों की अपवित्रता से अशुद्ध हो जाते हैं, वैसे ही दुराचारी पुरुष में वेद निष्फल हो जाते हैं।
31जो नीच ब्राह्मण मन्त्र और व्रत से रहित है, जो शास्त्रों से अनजान है और जो ईर्ष्यालु है — उसे दया से दान दिया जा सकता है।
32जो निर्धन, पीड़ित अथवा रोगी हो, उसे भी दया से दान दिया जा सकता है। किन्तु ऐसे पुरुष को दान इस विश्वास से नहीं देना चाहिए कि उससे कोई (आध्यात्मिक) लाभ मिलेगा अथवा उससे कोई धर्मलाभ अर्जित होगा।
33निश्चय ही वेदों से अनजान ब्राह्मण को दिया गया दान ग्रहीता की न्यूनताओं के कारण पूर्णतः निष्फल हो जाता है।
34जैसा काठ का बना हाथी अथवा चर्म का बना मृग, वैसा ही वह ब्राह्मण है जिसने वेद नहीं पढ़े। इन तीनों के पास नाम के अतिरिक्त और कुछ नहीं है।
35जैसे नपुंसक स्त्रियों में सन्तान उत्पन्न नहीं कर सकता, जैसे गौ दूसरी गौ से सन्तान नहीं उत्पन्न करती, जैसे पंखहीन पक्षी का जीवन व्यर्थ है — वैसा ही वह ब्राह्मण है जो मन्त्रहीन है।
36जैसा बिना गिरी का अन्न, जैसा बिना जल का कुआँ, जैसी राख पर डाली गई आहुतियाँ — वैसा ही अज्ञानी ब्राह्मण को दिया गया दान है।
37अनपढ़ ब्राह्मण (सबका) शत्रु है और देवताओं तथा पितरों को अर्पित अन्न का विनाशक है। ऐसे पुरुष को दिया गया दान व्यर्थ हो जाता है। इसलिए वह लुटेरे के समान है। वह परलोक में कभी आनन्दमय लोक प्राप्त नहीं कर सकता।
38हे युधिष्ठिर, उस अवसर पर मनु ने जो कुछ कहा था, वह सब अब मैंने तुम्हें संक्षेप में बता दिया है। हे भरतवंश में श्रेष्ठ, यह उच्च उपदेश सबको सुनना चाहिए।"
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, मलाई भन्नुहोस् कि कुन अन्न पवित्र छ र कुन अपवित्र, कुन दान प्रशंसनीय छ, तथा (दानको) पात्र को हो र अपात्र को।
2व्यासले भने — यस विषयमा तपस्वीहरू तथा प्रजापति मनुका बीच भएको एउटा प्राचीन संवाद भनिन्छ।
3सत्ययुगमा कठोर व्रत भएका ऋषिहरूको एउटा समूह महान् र शक्तिशाली प्रजापति मनुकहाँ, जब उनी सुखपूर्वक बसेका थिए, गएर उनीसँग धर्महरूको वर्णन गर्ने प्रार्थना गर्दै भन्यो — "कुन अन्न ग्रहण गर्नुपर्दछ, को (दानको) पात्र मानियोस्, कुन-कुन दान गर्नुपर्दछ, मानिसले अध्ययन कसरी गर्नुपर्दछ, कुन-कुन तपस्या र कसरी गर्नुपर्दछ, तथा कुन-कुन कर्म गर्नुपर्दछ र कुन-कुन गर्नुहुँदैन। हे प्रजापति, हामीलाई यो सबै विस्तारसँग भन्नुहोस्।" तिनीहरूद्वारा यसरी प्रार्थना गरिएपछि स्वयम्भू दिव्य मनुले तिनीहरूलाई भने — "सुन, म सङ्क्षेपमा तथा विस्तारमा धर्महरूको वर्णन गर्दछु।
4जुन प्रदेश निषिद्ध छैनन् त्यहाँ बस्नु, पवित्र मन्त्रको मौन जप, होम, उपवास, आत्मज्ञान, पवित्र नदी, तथा ती प्रदेश जहाँ पुण्यकर्ममा लागेका मानिस बस्दछन् — यी सबै पवित्र पार्ने कर्म र वस्तु बताइएका छन्। केही पर्वत पनि पवित्र पार्ने छन्, तथा सुनको ग्रहण र त्यस जलमा स्नान पनि जसमा रत्न तथा मणि धोइएका होऊन्।
5पवित्र तीर्थको यात्रा र संस्कारित घिउको सेवन — निश्चय नै यिनले पनि मानिसलाई चाँडै शुद्ध पारिदिन्छन्।
6अभिमानी मानिस कहिल्यै बुद्धिमान् कहलिनेछैन। यदि ऊ दीर्घायु हुन चाहन्छ भने, उसले यसको प्रायश्चित्तका रूपमा तीन रातसम्म तातो पानी पिउनुपर्दछ।
7जो दिइएको छैन त्यो नलिनु, दान, पवित्र ग्रन्थको अध्ययन, तपस्या, अहिंसा, सत्य, क्रोधबाट मुक्ति, तथा यज्ञमा देवताहरूको आराधना — यी धर्मका लक्षण हुन्।
8फेरि, देश र कालअनुसार धर्म नै पाप बन्दछ। यसै प्रकारले अर्काको सम्पत्तिको अपहरण, असत्य, हिंसा र वध पनि विशेष परिस्थितिमा धर्म बन्न सक्दछन्।
9विवेक गर्न समर्थ पुरुषहरूका लागि कर्म दुई प्रकारका छन् — अर्थात् धर्मयुक्त र पापयुक्त। फेरि लौकिक र वैदिक — दुवै दृष्टिले धर्म र अधर्म असल वा खराब ठहरिन्छन्। वैदिक दृष्टिले धर्म र अधर्म कर्म तथा अकर्मअन्तर्गत पर्दछन्। अकर्म, अर्थात् वैदिक कर्मबाट विरति, (पुनर्जन्मबाट) मुक्तितिर लैजान्छ, जबकि कर्मको फल, अर्थात् वैदिक कर्मको अनुष्ठान, बारम्बार मृत्यु र पुनर्जन्मतिर लैजान्छ। लौकिक दृष्टिले जुन कर्म खराब छन् ती पापतिर लैजान्छन् र जो असल छन् ती धर्मतिर। त्यसैले लौकिक दृष्टिले धर्म र अधर्मलाई तिनका फलको असल वा खराब स्वरूपबाटै चिन्नुपर्दछ।
10खराब कर्म पनि, जब देवकार्यका लागि, शास्त्रका लागि, स्वयं जीवनका लागि, अथवा जुन साधनले जीवन टिक्छ तिनका लागि गरिन्छन् भने, असल फल दिन्छन्।
11जुन कर्म भविष्यमा (कसैको) अनिष्ट गर्ने प्रयोजनले गरियोस्, तथा त्यो कर्म पनि जसको परिणाम प्रत्यक्षतः अनिष्टकर होस् — यी दुवैका लागि प्रायश्चित्त विहित गरिएको छ।
12जब कुनै कर्म क्रोध अथवा दुर्बुद्धिले गरियोस्, तब शास्त्रको उदाहरण र युक्तिले निर्देशित भई शरीरलाई कष्ट दिएर प्रायश्चित्त गर्नुपर्दछ। जब कुनै कर्म मनलाई प्रसन्न वा अप्रसन्न पार्नका लागि गरियोस्, तब त्यसबाट उत्पन्न पाप पवित्र आहार र मन्त्रको जपले पखाल्न सकिन्छ।
13जुन राजाले (कुनै विशेष स्थितिमा) दण्डको प्रयोग गर्दैन, उसले एक रात उपवास गर्नुपर्दछ। जुन पुरोहितले (उचित स्थितिमा) राजालाई दण्ड दिने सल्लाह दिँदैन, उसले तीन रात उपवास गर्नुपर्दछ।
14जुन मानिसले शोकले शस्त्रद्वारा आत्महत्या गर्ने प्रयत्न गर्दछ, उसले तीन रात उपवास गर्नुपर्दछ।
15जसले आफ्नो वर्ण, जाति, देश र कुलका धर्म तथा आचरणको पालन गर्दैनन् र जसले आफ्नो धर्म नै त्यागिदिन्छन्, तिनका लागि कुनै प्रायश्चित्त छैन।
16जब कर्तव्यका विषयमा कुनै शङ्का उत्पन्न होस्, तब त्यसको निर्णय शास्त्रको त्यस विधानबाट गर्नुपर्दछ जसलाई वेदशास्त्रका दस ज्ञाता अथवा तिनको बारम्बार पाठ गर्ने तीन पुरुषले घोषणा गरून्।
17गोरु, माटो, साना कमिला, फोहोरमा उत्पन्न कीरा तथा विष — यी ब्राह्मणहरूले खानुहुँदैन।
18तिनीहरूले कत्ला भएका माछा तथा भ्यागुता आदि चारखुट्टे जलचर खानबाट पनि जोगिनुपर्दछ — कछुवाबाहेक।
19ब्राह्मणले भास नामक जलपन्छी, हाँस, सुपर्ण, चक्रवाक, डुबुल्की मार्ने हाँस, सारस, काग, जलकाग, गिद्ध, बाज, लाटोकोसेरो, तथा सम्पूर्ण चारखुट्टे मांसाहारी पशु र ती जसका दाँत तीखा र लामा छन्, तथा दुई दाँत भएका र चार दाँत भएका पन्छी र पशु पनि खानुहुँदैन; तथा भेडा, गधी, ऊँटनी, भर्खरै ब्याएकी गाई, स्त्री र मृगीको दूध पनि पिउनुहुँदैन।
20यसबाहेक जुन अन्न पितृहरूलाई अर्पण गरिसकिएको होस्, जो सूदखोरको घरको होस्, जो भर्खरै सुत्केरी भएकी स्त्रीले पकाएको होस्, तथा जो कुनै अपरिचित पुरुषले पकाएको होस् — त्यो लिनुहुँदैन। भर्खरै ब्याएकी गाईको दूध पनि पिउनुहुँदैन।
21यदि ब्राह्मणले क्षत्रियले पकाएको अन्न खान्छ भने, उसको बल घट्दछ; यदि उसले (शूद्रले) दिएको अन्न खान्छ भने, उसको तेज घट्दछ; र यदि उसले सुनारले अथवा त्यस्ती स्त्रीले दिएको अन्न खान्छ जसका न पति छन् न सन्तान, भने उसको आयु घट्दछ।
22सूदखोरले दिएको अन्न मलसमान छ, जबकि वेश्याले दिएको अन्न वीर्यसमान छ। जुन पुरुषहरू आफ्ना पत्नीको व्यभिचारमा आँखा चिम्लिरहन्छन् तथा जो स्त्रीहरूको वशमा रहन्छन्, तिनले दिएको अन्न पनि निषिद्ध छ।
23यज्ञमा (दक्षिणा ग्रहण गर्नका लागि) छानिएको पुरुषले दिएको अन्न; जसले न आफ्नो धनको उपभोग गर्दछ न दान दिन्छ उसले दिएको अन्न; जसले सोमरस बेच्दछ अथवा जो जुत्ता बनाउने हो उसले दिएको; व्यभिचारिणी स्त्रीले, धोबीले, वैद्यले, पहरेदारहरूले, धेरै जनाले, जसलाई सिङ्गो गाउँले कलङ्कित मान्दछ उसले, जो नर्तकीहरूको आम्दानीमा बाँच्दछ उसले, जसले आफ्ना दाजुहरूको विवाहभन्दा पहिले विवाह गरिसकेका छन् तिनले, पेसेवर स्तुतिपाठक र चारणहरूले, तथा जुवाडेहरूले दिएको अन्न — तथा त्यो अन्न पनि जो देब्रे हातले ल्याइएको होस् अथवा जो बासी होस्, जो मदिरासँग मिसिएको होस्, जो पहिले नै चाखिसकिएको होस्, तथा भोजको बाँकी अन्न — यी (ब्राह्मणले) लिनुहुँदैन। मालपुवा, उखु, साग तथा खीर पनि, यदि ती स्वादकै लागि हुन् भने, लिनुहुँदैन।
24भुटेको जौ तथा अन्य भुटेका अन्नको धूलो, जो दहीमा मिसाइएको होस्, यदि राखिराख्दा बासी भयो भने लिनुहुँदैन। खीर, तिल मिसिएको अन्न, मासु तथा मालपुवा, यदि देवताहरूलाई अर्पण गरिएका छैनन् भने, गृहस्थका रूपमा बस्ने ब्राह्मणहरूले लिनुहुँदैन। पहिले देवता, ऋषि, अतिथि, पितृ तथा कुलदेवतालाई तृप्त पारेर मात्र ब्राह्मण गृहस्थले आफ्नो भोजन गर्नुपर्दछ। यसरी आफ्नै घरमा बस्दै गृहस्थ संसार त्यागिसकेको संन्यासीसमान हुन्छ।
25यस्तो आचरण भएको मानिसले गृहस्थका रूपमा आफ्ना पत्नीहरूसँग बस्दै पनि महान् धर्मलाभ अर्जन गर्दछ। कसैले पनि कीर्ति पाउनका लागि, अथवा निन्दाको भयले, अथवा कुनै उपकारीलाई दान दिनुहुँदैन।
26धर्मात्मा पुरुषले कहिल्यै तिनलाई दान दिनेछैन जसले गाउने-नाच्नेबाट जीविका चलाउँछन्, अथवा जो पेसाले विदूषक छन्, अथवा जो मद्यप छ, अथवा जो उन्मत्त छ, अथवा जो चोर छ, अथवा जो निन्दक छ, अथवा जो मूर्ख छ, अथवा जो पहेँलो वर्णको छ, अथवा जो कुनै अङ्गले हीन छ, अथवा जो पुड्को छ, अथवा जो दुष्ट छ, अथवा जो पतित र दुष्ट कुलमा जन्मेको छ, अथवा जो व्रतको पालनले संस्कारित छैन।
27जुन ब्राह्मणलाई वेदको ज्ञान छैन उसलाई दान दिनुहुँदैन। दान उसैलाई दिनुपर्दछ जो वेदको राम्रो ज्ञाता होस्। अनुचित दान र अनुचित प्रतिग्रह — दुवैले दाता र ग्रहीता दुवैका लागि खराब परिणाम उत्पन्न गर्दछन्।
28जसरी कुनै पुरुषले ढुङ्गा अथवा खयरको भारीको सहाराले समुद्र तर्ने प्रयत्न गर्दछ भने ऊ आफ्नो सहारासहित डुब्दछ, त्यसै गरी अनुचित दाता र ग्रहीता — दुवै सँगै डुब्दछन्।
29जसरी भिजेको दाउराले ढाकिएको अग्नि बल्दैन, त्यसै गरी जुन प्रतिग्रहीताले न तपस्या गरेको छ न वेदको अध्ययन, उसले (दातालाई) कुनै लाभ दिन सक्दैन।
30जसरी खोपडीमा राखिएको जल र कुकुरको छालाको झोलामा राखिएको दूध भाँडाको अपवित्रताले अशुद्ध हुन्छन्, त्यसै गरी दुराचारी पुरुषमा वेद निष्फल हुन्छन्।
31जुन नीच ब्राह्मण मन्त्र र व्रतरहित छ, जो शास्त्रबाट अनजान छ र जो ईर्ष्यालु छ — उसलाई दयाले दान दिन सकिन्छ।
32जो निर्धन, पीडित अथवा रोगी छ, उसलाई पनि दयाले दान दिन सकिन्छ। तर त्यस्तो पुरुषलाई दान यो विश्वासले दिनुहुँदैन कि त्यसबाट कुनै (आध्यात्मिक) लाभ मिल्नेछ अथवा त्यसबाट कुनै धर्मलाभ अर्जन हुनेछ।
33निश्चय नै वेदबाट अनजान ब्राह्मणलाई दिइएको दान ग्रहीताका न्यूनताका कारण पूर्णतः निष्फल हुन्छ।
34जस्तो काठको बनेको हात्ती अथवा छालाको बनेको मृग, त्यस्तै हो त्यो ब्राह्मण जसले वेद पढेको छैन। यी तीनैसँग नामबाहेक अरू केही छैन।
35जसरी नपुंसकले स्त्रीहरूमा सन्तान उत्पन्न गर्न सक्दैन, जसरी गाईले अर्की गाईबाट सन्तान उत्पन्न गर्दिनन्, जसरी प्वाँखविहीन पन्छीको जीवन व्यर्थ छ — त्यस्तै हो त्यो ब्राह्मण जो मन्त्रहीन छ।
36जस्तो गेडाविनाको अन्न, जस्तो पानीविनाको इनार, जस्ता खरानीमाथि हालिएका आहुति — त्यस्तै हो अज्ञानी ब्राह्मणलाई दिइएको दान।
37नपढेको ब्राह्मण (सबैको) शत्रु हो र देवता तथा पितृहरूलाई अर्पण गरिएको अन्नको विनाशक हो। त्यस्तो पुरुषलाई दिइएको दान व्यर्थ हुन्छ। त्यसैले ऊ लुटेरासमान हो। उसले परलोकमा कहिल्यै आनन्दमय लोक प्राप्त गर्न सक्दैन।
38हे युधिष्ठिर, त्यस अवसरमा मनुले जे भनेका थिए, त्यो सबै अब मैले तिमीलाई सङ्क्षेपमा बताइदिएको छु। हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, यो उच्च उपदेश सबैले सुन्नुपर्दछ।"