Karna Parva — Description of battle-field
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 94
Sanskrit
1संजय उवाच दृष्ट्वा तु सैन्यं परिवर्त्यमानं पुत्रेण ते मद्रपतिस्तदानीम्। संत्रस्तरूपः परिमूढचेता दुर्योधनं वाक्यमिदं बभाषे॥
2शल्य उवाच रायोधनं वीरहतैः सुपूणम्। महीधराभैः पतितैश्च नागैः सकृत्यप्रभिन्नैः शरभिन्नदेहैः॥ सविह्वलद्भिश्च गतासुभिश्च प्रध्वस्तवर्मायुधचर्मखङ्गैः। विभिन्नपाषाणमहाद्रुमौषधैः॥ प्रविद्धघण्टाङ्कुशतोमरध्वजैः सहेमजालैः रुधिरौघसम्प्लुतैः। शरावभिन्नैः पतितैस्तुरङ्गमैः श्वसद्भिरातेश्र क्षतजं वमद्भिः॥ मही दशद्भिः कृपणं नदद्भिः। तथापविद्धैर्गजावाजियोधैः शरापरिद्धैरथ वीरसंधै।॥ मन्दासुभिश्चैव गतासुभिश्च नराश्वनागैश्च रथैश्च मर्दितैः। मन्दानशुभिश्चैव मही महाहवे नूनं यथा वैतरवणीव भाति॥
3रुद्वेपमानैःपतितैः पृथिव्याम्। विशीर्णदन्तः क्षतजं वमद्धि स्फुद्भिराते करुणं नदद्भिः॥ निकृत्तचक्रेषुयुगैः सयोक्तृभिः प्रविद्धतूणीरपताककेतुभिः। महारथौळेर्जलदैरिवावृता॥
4यशस्विभिर्नागरथाश्वयोधिभिः पदातिभिश्चाभिमुखैर्हतैः परैः। वृता प्रशान्तैरिव तावकैर्मही॥
5स्वेक्ष्यमाणैः पतितैः सहस्रशः। नक्तं ग्रहैद्यौरमलप्रदीप्तैः॥
6र्मही बभूवानुगतैरिवाग्निभिः। हतैः प्रवीरैः कुरुसृञ्जयानाम्॥
7शरास्तु कर्णार्जुनबाहुमुक्ता विदार्य नागाश्वमनुष्यदेहान्। महोरगा वासमिवातिताम्नाः॥
8हतैर्मनुष्याश्वगजैश संख्ये शरापविद्धैश्च रथैनरेन्द्र। रगम्यरूपा वसुधा बभूव॥
9रथैर्वरेघून्मथितैः सुकल्पैः सयोधशस्त्रैश्च वरायुधैर्ध्वजैः। निकृत्तचक्राक्षयुगत्रिवेणुभिः॥ हतानुकर्विनिषङ्गबन्धनैः। प्रभग्निनीडैर्मणिहेमभूषितै स्तृता मही द्यौरिव शारदैर्घनैः॥ । पेतुश्च खङ्गा
10हतेश्वरे राजरथैः सुकल्पितैः। दे॒तं व्रजन्तो बहुधा विचूर्णिताः॥
11सहेमपट्टाः परिधाः परश्वधाः शिताश्च शूला मुसलानि मुद्गराः। विमला विकोशा गदाश्च जाम्बूनदपट्टानद्धाः॥
12चापानि रुक्माङ्गभूषणानि शराश्च कार्तस्वरचित्रपुङ्काः। ऋष्टयश्च पीता विमला विकोशाः प्रासाश्च दण्डै कनकावभासैः॥ श्छिन्नापविद्धाश्च स्रजो विचित्राः। कुथाः पताकाम्बरभूषणानि किरीटमाला मुकुटाश्च शुभ्राः॥ प्रकीर्णका विप्रकीर्णाश्च राजन् प्रवालमुक्तातरलाश्च हाराः। आपीडकेयूरवराङ्गदानि ग्रैवेयनिष्काः ससुवर्णसूत्राः॥ मण्युत्तमा वज्रसुवर्णमुक्ता रत्नानि चोचावचमङ्गलानि। गात्राणि चात्यन्तसुखोचितानि शिरासिं चेन्दुप्रतिमाननानि॥ देहाचं भोगाचं परिच्छादांश्च त्यक्तवा मनोज्ञानि सुखानि चैव। स्वधर्मनिष्ठां महसतीमवाप्य व्याप्याशु लोकान् यशसा गतास्ते॥
13निर्वत दुर्योधन यान्तु सैनिका व्रजस्व राजशिबिराय मानदा दिवाकरोऽप्येष विलम्बते प्रभो पुनस्त्वमेवात्र नरेन्द्र कारणम्॥
14इत्येवमुक्त्वा विरराम शल्यो दुर्योधनं शोकपरीतचेताः। मार्त विसंज्ञं भृशमश्रुनेत्रम्॥
15तं द्रोणपुत्रप्रमुखा नरेन्द्राः सर्वे समाश्वास्य मुहुः प्रयान्ति। निरीक्षमाणा मुहुरर्जुनस्य ध्वजं महान्तं यशसा ज्वलन्तम्॥
16नराश्वमातङ्गशरीरजेन रक्तेन सिक्तां च तथैव भूमिम्। नारी प्रकाशामिव सर्वगम्याम्॥ प्रच्छन्नरूपां रुधिरेण राजन् रौद्रे मुहुर्तेऽतिविराजमाने। नैवावतस्थुः कुरवः समीक्ष्य प्रव्राजिता देवलोकाय सर्वे॥
17वधेन कर्णस्य तु दुःखितास्ते हा कर्ण हा कर्ण इति ब्रुवाणा। दुतं प्रयाताः शिबिराणि राजन् दिवाकरं रक्तमवेक्षमाणाः॥
18गाण्डीवमुक्तैस्तु सुवर्णपुजैः शिलाशितैः शोणितदिग्धवाजैः। शरैश्चिताङ्गो युधि भाति कर्णो हतोऽपि सन् सूर्य इवांशुमाली॥
19कर्णस्य देहं रुधिरावसिक्तं भक्तानुकम्पी भगवान् विवस्वान्। स्पृष्टवांशुभिर्लोहितरक्तरूपः सिष्णासुरभ्येति परं समुद्रम्॥
20इतीव संचिन्त्य सुरर्षिसंघाः सम्प्रस्थिता यान्ति यथा निकेतनम्। यथासुखं खं च महीतलं च॥
21तदद्भुतं प्राणभृतां भयंकर निशाम्य युद्धं कुरुवीरमुख्ययोः। धनंजयस्याधिरथेश्चः विस्मिताः प्रशंसमानाः प्रययुस्तदा जनाः॥
22शरशंकृत्तवर्माणं रुधिरोक्षितवाससम्। गतासुमपि राधेयं नैव लक्ष्मीविमुञ्चति॥
23तप्तजाम्बूदनदनिभं ज्वलनार्कसमप्रभम्। जीवन्तमिव तं शूरं सर्वभूतानि मेनिरे॥
24हतस्यापि महाराज सूतपुत्रस्य संयुगे। वित्रेसुः सर्वतो योधाः सिंहस्येवेतरे मृगाः॥
25हतोऽपि पुरुषव्याघ्र जीववानिव लक्ष्यते। नाभवद् विकृतिः काचिद्धतस्यापि महात्मनः॥
26चारवेषधरं वीरं चारुमौलिशिरोधरम्। तन्मुखं सूतपुत्रस्य पूर्णचन्द्रसमद्युति॥
27नानाभरणवान् राजस्तप्तजाम्बूनदाङ्गदः। हतो वैकर्तन: शेते पादपोऽडकुरवानिव॥
28कनकोत्तमसंकाशो ज्वलन्निव विभावसुः। स शान्तः पुरुषव्याघ्र पार्थसायकावारिणा॥
29यथा हि ज्वलनो दीप्तो जलमासाद्य शाम्यति। कर्णाग्निः समरे तद्वत् पार्थमेघेन शामितः॥
30आहृत्य च यशो दीप्तं सुयुद्धेनात्मनो भुवि। विसृज्य शरवर्षाणि प्रताप्त च दिशो दश॥ सुपः समरे कर्णः स शान्तः पार्थतेजसा।
31प्रताप्य पाण्डवान् सर्वान् पञ्चालांश्चास्त्रतेजसा॥ वर्षित्य शरवर्षेण प्रताप्य रिपुवाहिनीम्। श्रीमानिव सहस्रांशुर्जगत् सर्वं प्रताप्य च॥ हतो वैकर्तनः कर्णः सपुत्रः सहवाहनः। अर्थिनां पक्षिसंघस्य कल्पवृक्षो निपातितः॥
32ददानीत्येव योऽवोचन्न नास्तीत्यर्थितोर्थिभिः। सद्भिः सदा सत्यपुरुषः स हतो द्वैरथे वृषः॥
33यस्य ब्राह्मणसात् सर्वं वित्तमासीन्महात्मनः। नादेयं ब्राह्मणेष्वासीद् यस्य स्वमपि जीवितम्॥ सदा स्त्रीणां प्रियो नित्यं दाता चैव महारथः। स वै पार्थास्त्रनिर्दग्धो गतः परमिकां गतिम्॥
34यमाश्रित्याकरोद् वैरं पुत्रस्ते स गतो दिवम्। आदाय तव पुत्राणां जयाशां शर्म वर्म च॥
35जगाम चास्तं सविता दिवाकरः। ग्रहश्च तिर्यग् ज्वलनार्कवर्णः सोमस्य पुत्रोऽभ्युदियाय तिर्यक्॥
36नभः पफालेव ननाद चोर्वी वबुश्च वाताः परुषाः सुघोराः। दिगो बभूवुर्खलिताः सधूमा महार्णवाः सस्वनुश्चक्षुभुश्च॥
37सकाननाश्चद्रिचयाश्चकम्पिरे प्रविव्यथुर्भूतगणाश्च सर्वे। बृहस्पतिः सम्परिवार्य रोहिणी बभूव चन्द्रार्कसमो विशाम्पते॥
38स्तमोवृता द्यौर्विचचाल भूमिः। पपात चोल्का ज्वलनप्रकाशा निशाचराश्चाप्यभवन् प्रहृष्टाः॥
39शशिप्रकाशाननमर्जुनो यदा क्षुरेण कर्णस्य शिरो न्यपातयत्। तदान्तरिक्षे सहसैव शब्दो बभूव हाहेति सुरैर्विमुक्तः॥
40सदेवगन्धर्वमनुष्यपूजितं निहत्य कर्ण रिपुमाहवेऽर्जुनः। रराज राजन् परमेण वर्चसा यथा पुरा वृत्रवधे शतक्रतुः॥
41ततो रथेनाम्बुदवृन्दनादिना शरन्नभोमध्यदिवाकरार्चिषा। तपाकिना भीमनिनादकेतुना हिमेन्दुशङ्खस्फटिकारभासिना॥ महेन्द्रवाहप्रितमेन तावुभौ महेन्द्रवीर्यप्रतिमानपौरुषौ। रलंकृतावप्रतिमेन रंहसा॥ नरोत्तमौ केशवपाण्डुनन्दनौ तदाहितावग्निदिवाकराविव। रणाजिरे वीतभयौ विरेजतुः समानयानाविव विष्णुवासवौ॥
42ततो धनुातलबाणनिःस्वनैः प्रसह्य कृत्वा च रिपून हतप्रभान्। संछादयित्वा तु कुरूशरोत्तमैः कपिध्वजः पक्षिवरध्वजश्च॥ हृष्टौ ततस्तावमितप्रभावी मनांस्यरीणामवदारयन्तौ। सुवर्णजालावततौ महास्वनौ हिमावदातौ परिगृह्य पाणिभिः। चुचुम्बतुः शङ्खवरौ नृणां वरौ वराननाभ्यां युगपच दध्मतुः॥
43पाञ्चजन्यस्य निर्घोषो देवदत्तस्य चोभयोः। पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिशश्चैवान्वनादयत्॥
44वित्रस्ताश्चाभवन् सर्वे कौरवा राजसत्तम। शङ्खशब्देन तेनाथ माधवस्यार्जुनस्य च॥
45तौ शङ्खशब्देन निनादयन्तौ वनानि शैलान् सरितो गुहाश्च। वित्रासयन्तौ तव पुत्रसेनां युधिष्ठिरं नन्दयतां वरिष्टौ॥
46ततः प्रयाता: कुरवो जवेन श्रुत्वैव शङ्खस्वनमीर्यमाणम्। विहाय मद्राधिपति पतिं च दुर्योधन भारत भारतानाम्॥
47महाहवे तं बहु रोचमानं धनंजयं भूतगणा: समेताः। तदान्वमोदन्त जनार्दनं च दिवाकरावभ्युदितौ यथैव॥
48बुभौ व्यभाता समरेऽच्युतार्जुनौ। तमो निहत्याभ्युदितौ यथामलौ शशाङ्कसूर्यो दिवि रश्मिमालिनौ॥
49विहाय तान् बाणगणानथागतौ सुहृढतावप्रतिमानविक्रमौ। सुखं प्रविष्टौ शिबिरं स्वमीश्वरौ सदस्यनिन्द्याविव विष्णुवासवौ॥
50महर्षिभिर्यक्षमहोरगैरपि। जयाभिवृद्ध्या परयाभिपूजितौ हते तु कर्णे परमाहवे तदा॥
51यथानुरूपं प्रतिपूजिताबुभौ प्रशस्यमानौ स्वकृतैर्गुणौघैः। ननन्दतुस्तौ ससुहृद्गणौ तदा बलं नियम्येव सुरेशकेशवौ॥
English
1Sanjaya said Seeing your son busy about rallying your soldiers the king of Madras, beside himself with grief, said-
2Shalya said Look at this dreadful scene of action, O hero, covered with numberless killed men, horses and elephants. Some places are covered with of huge mountain-like elephants, maimed and their vital parts wounded with shafts. the armours, weapons, shields and swords of the lifeless warriors, shields and swords of the lifeless warriors are lying on all sides. They resemble huge mountains clapped with thunder, with trees, rocks and herbs dropping drown from them on all sides. The bells, hooks, lances and standards with which these huge animals, were equipped have been scattered on the ground. The bodies, which were adorned with golden trappings, are now covered with blood. Some places are covered with the carcasses of killed horses, mangled with arrows, breathing hard in agony carcasses and vomiting blood. Some of them are crying in agony, some of them are biting the earth with rolling eyes and some are neighing pitecusly. A part of the battle-field is covered with elephant warriors and horsemen thrown off their animals and car-warriors forcibly knocked down from their cars. Some of them are already and others are on the points of death. Covered with the dead bodies of men, horses and elephants their trunks and limbs and broken cars, the Earth looks awful like the great Vaitarini.
3The Earth looks awful covered with elephants with shattered tusks, vomiting blood, crying piteously in anguish in the battle-field, deprived of their armourless drivers and the infantry that protected them, with their quivers, banners and standards broken down and having their bodies that were adorned with nets of gold, wounded deep with the arrows of the enemy.
4Covered with the dead bodies of elephants warriors, horsemen and car-warriors of great repute and of foot soldiers killed while combating with one another, divested of armours, ornaments and weapons the Earth looked like the sky covered with clouds.
5Strewn with the heads the bodies of thousands of heroes wounded with arrows, all deprived of consciousness but some drawing vitality slowing, the Earth appeared to have covered with extinguished fires.
6Covered with the dead bodies of Kuru and Srinjaya warriors wounded with arrows and killed by Karna and Arjuna the Earth appeared as if covered with shining planets dropped from the sky or looked like the sky bespangled with stars in the night.
7Cutting through the bodies of elephants, horses and men and putting out their vitality the arrows discharged by Karna and Arjuna entered into the earth like serpents entering into their holes with bent heads.
8The entire field was blackened with carcasses, corpses, broken cars and arrows shot by Partha and Karna.
9Well equipt cars were crushed by their arrows along with the warriors, weapons and standards. Their wheels, joints, axles, yokes, Trivenus, Upaskaras, Amikarsanas, the seats of the drivers and the fixtures of quivers were all broken into pieces. Covered with all these the Earth looked like the sky covered with autumnal clouds.
10Riderless cars were dragged by quickcoursing horses, men, elephants and horses fled away in no time. And the army was thus completely routed.
11The battle-field was strewn with maces, battle-axes, lances, clubs, mallets, unsheathed swords and maces covered with cloth of gold.
12It was covered with gold decked bows, gold-winged arrows, bright and unsheathed swords of good metal, lances, scimitars shining like gold, umbrellas, fans conchs, armours, painted with beautiful flowers of gold, trappings of elephants, standards, car-fences, crowns, necklaces, yalk tails, garlands of corals and pearls, chaplets, ornaments for the wrist and upper arms, golden collars for the neck, various precious diamonds, jems and pearls, beautiful moon-like heads and bodies brought up in luxury. Leaving behind their mortal coils, luxurious pleasures and dresses, acquiring glory by proving faithful to the duties of their caste they have gone with giory to the region of bliss.
13"Retreat Duryodhana. Let your troops retire. O king, run on to your camp. The sun is going down. Remember O king, that you are the root of all this.”
14Addressing these words to Duryodhana, Shalya, with an aggrieved heart, stopped. Duryodhana too, greatly moved and beside himself with sorrow, with tears running down his eyes, wept for the charioteer's son crying "O Karna, O Karna!"
15Consoling Duryodhana again and again all the kings headed by Drona's son returned to their camp looking repeatedly on Arjuna's standard that was resplendent with his glory.
16Beholding the earth that was saturated with blood coming out of the bodies of men, elephants and horses as if she were a courtezan clad in sable garments and golden ornaments, the Kauravas, who were bent upon going to the other world and who could not be recognized on account of their faces being covered with blood, could not stand therein that critical moment.
17Worked up with sorrow on account of Karna's destruction they all bewailed crying "Alas!" Then seeing the sun assume crimson colour they all returned to their camps.
18Although killed and wounded with goldwinged arrows, whetted on stone and adorned with blood-dyed feathers, shot off the Gandiva, the heroic Karna lying on earth looked like the sun of bright rays.
19Having touched with his rays Karna's body bathed in blood and assumed a crimson appearance on account of grief sun, ever kind to his votaries, proceeded to the other ocean for bathing.
20Thinking thus the host of gods and Rishis left the scene of action for their respective habitations. Other creatures also wended their way, as they liked, either for the celestial region or for the earth.
21Having witnessed that wondrous encounter between Karna and Arjuna which struck terror unto all living creatures also the leading Kuru heroes stricken with wonder and speaking highly (of the feat) proceeded (to their quarters).
22Although his coat of mail had been shattered with arrows, although he had been killed in that dreadful fight the beauty of his countenance did not forsake Radha's son even when dead.
23Every one saw that the body of the heroes resembled burning gold. It appeared to have been instinct with life and looked effulgent like the sun or fire.
24Seeing the charioteer's son lying dead on the field of battle all the warriors were stricken with fear like other animals at the sight of a lion.
25Although dead that best of men seemed ready to issue commands. Nothing was changed in that great heroes dead.
26Wearing a beautiful apparel and possessing a charining neck Karna's face looked resplendent like the full moon.
27Bedecked with various ornaments and golden Angadas, Vaikartana, albeit slain, lay on earth like a huge tree embellished with branches and twigs.
28There lay that best of men like a mass of pure gold or blazing fire extinguished with the water of Arjuna's arrows.
29As a blazing fire is quenched by water so Karna fire was extinguished by the Partha-like cloud in that battle.
30Having made a downpour of arrows and burnt the ten cardinal points that best of men with his sons was destroyed by Partha. He left the world but took away with him his fame which he had won on earth by fair fight.
31Having scorched the Pandavas with the fire of his weapons, having made a down-pour of arrows and consumed the hostile armies and heated the world like the thousand rayed sun Vaikartana left the world with his sons and followers. Thus perished the hero who was an all-giving tree unto the bird-like suitors.
32Begged by them he always said “I give" and never “I have not." The virtuous always knew him to be pious. Such was Vrisha who died in a dual combat.
33His wealth was always given to the Brahmanas. There was nothing not even his life which he could not make over to the Brahmanas. He was a darling of women, generous and a great car-warrior. Such a highminded man met with death,
34Thus repaired to the celestial region the hero depending upon whom your son made enemies taking with him the hope of success and joy of the Kauravas.
35The rivers were calın when Karna fell. The sun set with pale colour. Burning like fire or the sun, Soma's son Mercury moved askance through the sky
36The sky was cut into two pieces. The earth roared loudly. All the points of compass, covered with smoke, were as if set on fire. The oceans were agitated and roared terribly.
37There shook the mountains with their forests and all the creatures were pained. Assailing the constellation Rohini the planet Jupiter looked like the moon or the sun.
38At Karna's death all the minor points of compass were ablaze. The sky was enshrouded with darkness. The Earth shook. Burning meteors dropped. The Rakshasas and other night rangers were filled with joy.
39When with his razor-shaped arrows Arjuna cut-off Karna's head having a moon-like countenance all the denizens of heaven, sky and earth sent forth cries of Oh and Alas!
40Having killed his enemy Karna, adored of the celestials, men and Gandharvas Arjuna shone in his energy like the thousand-eyed deity after the destruction of Vritra.
41Then mounting their chariot the rattle of which was like the muttering of clouds, whose bright colour was like the mid-day sun of autumn, which was decorated with flags and standards, which was white in colour like the snow, the moon, the conch or crystal, whose horses were like those of Indra, those two foremost of men Krishna and Arjuna, who were energetic like great Indra himself who were embellished with gold, pearls, gems, diamonds and corals and who were effulgent like fire or the sun, moved on the battle-field with great force like Vishnu and Indra seated on the same car.
42Divesting perforce the enemy of his splendour by the twang of the Gandiva bow and the striking of palms and destroying the Kurus with arrows the ape-bannered Arjuna and Garuda-bannered Krishna, gifted with measureless prowess, those two best of men joyfully took up, with their hands, their snow white conchs sending forth loud peals, adorned with gold and blew them simultaneously striking terror unto the hearts of their enemies.
43The sounds of Panchajanya and Devadatta filled the earth, the sky and heaven.
44At the blare of Madhava's conch as well as that of Arjuna's all the Kauravas, O king, were stricken with fear.
45Resounding the woods, mountains, rivers and cardinal points with the blare of their conchs and filling up your soldiers with terror those two foremost of men gladdened Yudhishthira.
46No sooner the Kauravas heard the blare of the conchs then they speedily left the battlefield leaving behind them the king of Madras and the Bharata chief Duryodhana.
47Then all the creatures in a body congratulated Dhananjaya who was shining in the battle-field and Janardana, those two foremost of men who were like two risen suns.
48Pierced with Karna's arrows those two repressors of foes shone like the bright moon of many rays and the sun after dispelling darkness.
49Then leaving off those arrows those two great heroes of incomparable prowess, encircled by their well-wishers and friends, returned to their camp like the Lords Indra and Vishnu.
50After Karna had been killed in that dreadful encounter, the celestials, Gandharvas, men, Charanas, Rishis, Yakshas and Nagas respectfully offered adorations of Krishna and Arjuna and wished them success.
51Having received all their friends with due honor and been praised by them for their heroic deeds those heroes enjoyed in the company of their friends like the king of gods and Vishnu after the destruction of Bali.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — आपके पुत्र को अपने सैनिकों को पुनः संगठित करने में लगा देखकर शोक से व्याकुल मद्रराज ने कहा —
2शल्य ने कहा — हे वीर! इस भयावह रणभूमि को देखो, जो असंख्य मरे हुए मनुष्यों, अश्वों और हाथियों से पटी पड़ी है। कुछ स्थान पर्वतों के समान विशाल हाथियों से ढके हैं, जो अंगभंग हो चुके हैं और जिनके मर्मस्थल बाणों से बिंधे हैं। प्राणहीन योद्धाओं के कवच, अस्त्र, ढालें और तलवारें चारों ओर बिखरी पड़ी हैं। वे उन विशाल पर्वतों के समान जान पड़ते हैं जो वज्र से आहत हो गए हों और जिनसे वृक्ष, शिलाएँ और ओषधियाँ चारों ओर गिर रही हों। जिन घण्टियों, अंकुशों, भालों और ध्वजाओं से ये विशाल पशु सुसज्जित थे, वे सब भूमि पर बिखर गए हैं। जो शरीर स्वर्ण के साज से सुशोभित थे, वे अब रक्त से लिपटे हुए हैं। कुछ स्थान मारे गए अश्वों के शवों से ढके हैं, जो बाणों से क्षत-विक्षत हैं, पीड़ा में जोर-जोर से हाँफ रहे हैं और रक्त वमन कर रहे हैं। उनमें से कुछ वेदना से चीत्कार कर रहे हैं, कुछ आँखें घुमाते हुए भूमि चबा रहे हैं और कुछ करुण स्वर में हिनहिना रहे हैं। रणभूमि का एक भाग अपने पशुओं से गिराए गए गजारोहियों और अश्वारोहियों तथा अपने रथों से बलपूर्वक गिराए गए महारथियों से ढका है। उनमें से कुछ तो मर चुके हैं और कुछ मरणासन्न हैं। मनुष्यों, अश्वों और हाथियों के शवों, उनके धड़ों तथा अंगों और टूटे रथों से ढकी हुई यह पृथ्वी महान् वैतरणी के समान भयावह दिखाई देती है।
3टूटे दाँतों वाले, रक्त वमन करते, रणभूमि में वेदना से करुण चीत्कार करते हाथियों से ढकी हुई पृथ्वी भयावह दिखाई देती है — वे हाथी अपने कवचहीन महावतों तथा अपनी रक्षा करने वाले पैदल सैनिकों से रहित हो चुके हैं, उनके तूणीर, पताकाएँ और ध्वजाएँ टूट चुकी हैं और स्वर्ण की जालियों से सुशोभित उनके शरीर शत्रुओं के बाणों से गहरे तक बिंधे हुए हैं।
4परस्पर युद्ध करते हुए मारे गए यशस्वी गजारोहियों, अश्वारोहियों और महारथियों तथा पैदल सैनिकों के, कवचों, आभूषणों और अस्त्रों से रहित, शवों से ढकी हुई पृथ्वी मेघों से आच्छादित आकाश के समान दिखाई देती थी।
5बाणों से घायल सहस्रों वीरों के मस्तकों और शरीरों से बिखरी हुई — जो सब चेतनाशून्य थे, किन्तु कुछ में अब भी धीमे-धीमे प्राण चल रहे थे — पृथ्वी बुझी हुई अग्नियों से ढकी हुई-सी जान पड़ती थी।
6कर्ण और अर्जुन के हाथों बाणों से घायल होकर मारे गए कुरु तथा सृञ्जय योद्धाओं के शवों से ढकी हुई पृथ्वी आकाश से गिरे हुए चमकते ग्रहों से आच्छादित-सी, अथवा रात्रि में तारों से जड़े आकाश के समान दिखाई देती थी।
7हाथियों, अश्वों और मनुष्यों के शरीरों को चीरकर तथा उनके प्राण हरकर कर्ण और अर्जुन के छोड़े हुए बाण अपने फल झुकाए हुए उसी प्रकार पृथ्वी में समा गए जैसे सर्प अपने बिलों में प्रवेश करते हैं।
8समस्त रणभूमि शवों, कलेवरों, टूटे रथों तथा पार्थ और कर्ण के छोड़े हुए बाणों से काली पड़ गई थी।
9उनके बाणों से सुसज्जित रथ अपने योद्धाओं, अस्त्रों और ध्वजाओं सहित चूर-चूर हो गए थे। उनके पहिए, जोड़, धुरियाँ, जुए, त्रिवेणु, उपस्कर, अनुकर्षण, सारथियों के आसन तथा तूणीरों की जकड़नें — सब टुकड़े-टुकड़े हो चुके थे। इन सबसे ढकी हुई पृथ्वी शरद् के मेघों से आच्छादित आकाश के समान दिखाई देती थी।
10सवारहीन रथों को वेगवान् अश्व घसीटते फिर रहे थे, और मनुष्य, हाथी तथा अश्व क्षण भर में ही भाग खड़े हुए। इस प्रकार सेना पूर्णतः छिन्न-भिन्न हो गई।
11रणभूमि गदाओं, फरसों, भालों, मुद्गरों, मुसलों, म्यान से निकली तलवारों तथा स्वर्ण के वस्त्रों से लिपटी गदाओं से पटी पड़ी थी।
12वह स्वर्ण से मढ़े धनुषों, स्वर्णपंखयुक्त बाणों, उत्तम धातु की चमकती नंगी तलवारों, भालों, स्वर्ण के समान चमकते खड्गों, छत्रों, व्यजनों, शंखों, स्वर्ण के सुन्दर पुष्पों से चित्रित कवचों, हाथियों के साज, ध्वजाओं, रथों के आवरणों, किरीटों, हारों, चँवरों, मूँगे और मोतियों की मालाओं, शिरोमालाओं, कलाइयों तथा भुजाओं के आभूषणों, गले के स्वर्णहारों, विविध बहुमूल्य हीरों, रत्नों और मोतियों तथा सुखभोग में पले हुए चन्द्रमा के समान सुन्दर मस्तकों और शरीरों से ढकी हुई थी। अपने नश्वर शरीरों, विलासपूर्ण सुखों और वस्त्रों को पीछे छोड़कर, अपने वर्णधर्म के प्रति निष्ठा दिखाकर यश अर्जित करते हुए वे यशपूर्वक परमपद को चले गए हैं।
13"हे दुर्योधन! लौट चलो। अपनी सेना को लौटा लो। हे राजन्! अपने शिविर की ओर चले चलो। सूर्य अस्त हो रहा है। हे राजन्! स्मरण रखो कि इस सबकी जड़ तुम्हीं हो।"
14दुर्योधन से ये वचन कहकर व्यथित हृदय शल्य मौन हो गए। दुर्योधन भी अत्यन्त विचलित और शोक से व्याकुल होकर, आँखों से आँसू बहाते हुए, "हे कर्ण! हे कर्ण!" पुकारते हुए सूतपुत्र के लिए विलाप करने लगे।
15दुर्योधन को बार-बार सान्त्वना देते हुए द्रोणपुत्र के नेतृत्व में समस्त राजा अपने शिविर की ओर लौट चले, और बार-बार अर्जुन की उस ध्वजा की ओर देखते रहे जो उनके यश से देदीप्यमान थी।
16मनुष्यों, हाथियों और अश्वों के शरीरों से बहे रक्त में सराबोर उस पृथ्वी को, जो काले वस्त्र और स्वर्ण के आभूषण धारण किए किसी वारांगना के समान जान पड़ती थी, देखकर परलोक जाने को उद्यत तथा रक्त से मुख ढक जाने के कारण पहचाने न जा सकने वाले कौरव उस संकटपूर्ण क्षण में वहाँ टिक न सके।
17कर्ण के विनाश से शोक में डूबकर वे सब "हाय!" पुकारते हुए विलाप करने लगे। तत्पश्चात् सूर्य को रक्तवर्ण होते देखकर वे सब अपने शिविरों को लौट गए।
18यद्यपि गाण्डीव से छूटे, शाण पर तेज किए हुए तथा रक्तरंजित पंखों से सुशोभित स्वर्णपंखयुक्त बाणों से घायल होकर वे मारे जा चुके थे, तथापि पृथ्वी पर पड़े वीर कर्ण उज्ज्वल किरणों वाले सूर्य के समान दिखाई दे रहे थे।
19रक्त से नहाए कर्ण के शरीर को अपनी किरणों से स्पर्श करके तथा शोक के कारण रक्तवर्ण रूप धारण करके अपने उपासकों पर सदा कृपालु सूर्य स्नान करने के लिए पश्चिम के समुद्र की ओर चल पड़े।
20ऐसा विचार करके देवताओं और ऋषियों के समूह रणभूमि छोड़कर अपने-अपने निवासों को चले गए। अन्य प्राणी भी अपनी इच्छा के अनुसार या तो स्वर्गलोक की ओर या पृथ्वी की ओर चल पड़े।
21समस्त प्राणियों के हृदय में आतंक भर देने वाले कर्ण और अर्जुन के उस अद्भुत संग्राम को देखकर प्रमुख कुरुवीर भी विस्मय से भरकर तथा उस पराक्रम की उच्च प्रशंसा करते हुए (अपने शिविरों की ओर) चल पड़े।
22यद्यपि उनका कवच बाणों से चूर-चूर हो चुका था और यद्यपि वे उस भयंकर युद्ध में मारे जा चुके थे, तथापि मरने पर भी राधापुत्र के मुख की कान्ति ने उनका साथ नहीं छोड़ा।
23सबने देखा कि उन वीर का शरीर तपते स्वर्ण के समान था। वह मानो प्राणों से युक्त जान पड़ता था और सूर्य अथवा अग्नि के समान देदीप्यमान दिखाई देता था।
24सूतपुत्र को रणभूमि में मृत पड़ा देखकर समस्त योद्धा उसी प्रकार भय से भर उठे जैसे सिंह को देखकर अन्य पशु।
25मृत होते हुए भी वे पुरुषश्रेष्ठ मानो आज्ञा देने को उद्यत जान पड़ते थे। उन महावीर की मृत्यु में भी कुछ बदला हुआ प्रतीत नहीं होता था।
26सुन्दर वस्त्र धारण किए तथा मनोहर ग्रीवा वाले कर्ण का मुख पूर्णचन्द्र के समान देदीप्यमान दिखाई देता था।
27विविध आभूषणों और स्वर्ण के अंगदों से सुसज्जित वैकर्तन मारे जाने पर भी पृथ्वी पर उस विशाल वृक्ष के समान पड़े थे जो शाखाओं और टहनियों से सुशोभित हो।
28वहाँ वे पुरुषश्रेष्ठ शुद्ध स्वर्ण की राशि के समान अथवा अर्जुन के बाणरूपी जल से बुझा दी गई प्रज्वलित अग्नि के समान पड़े थे।
29जिस प्रकार प्रज्वलित अग्नि जल से बुझ जाती है, उसी प्रकार उस युद्ध में कर्णरूपी अग्नि पार्थरूपी मेघ से बुझा दी गई।
30बाणों की वर्षा करके तथा दसों दिशाओं को झुलसाकर वे पुरुषश्रेष्ठ अपने पुत्रों सहित पार्थ के हाथों नष्ट हो गए। वे संसार छोड़ गए, किन्तु न्यायपूर्ण युद्ध से पृथ्वी पर अर्जित अपना यश अपने साथ ले गए।
31अपने अस्त्रों की अग्नि से पाण्डवों को झुलसाकर, बाणों की वर्षा करके, शत्रुसेनाओं को भस्म करके तथा सहस्रकिरण सूर्य के समान संसार को तपाकर वैकर्तन अपने पुत्रों और अनुयायियों सहित संसार से चले गए। इस प्रकार वह वीर नष्ट हो गया, जो याचकरूपी पक्षियों के लिए सर्वस्व देने वाला कल्पवृक्ष था।
32याचना किए जाने पर वे सदा कहते थे "देता हूँ", कभी नहीं कहते थे "मेरे पास नहीं है"। धर्मात्मा जन उन्हें सदा धर्मपरायण ही जानते थे। ऐसे थे वे वृष, जो द्वन्द्वयुद्ध में मारे गए।
33उनका धन सदा ब्राह्मणों को दिया जाता था। ऐसा कुछ भी नहीं था — यहाँ तक कि उनके प्राण भी नहीं — जो वे ब्राह्मणों को न दे सकते हों। वे स्त्रियों के प्रिय, उदार और महान् महारथी थे। ऐसे महामना पुरुष को मृत्यु प्राप्त हुई।
34इस प्रकार वह वीर, जिसके भरोसे आपके पुत्र ने वैर मोल लिया था, कौरवों की विजय की आशा और हर्ष अपने साथ लेकर स्वर्गलोक को चला गया।
35कर्ण के गिरते ही नदियाँ शान्त हो गईं। सूर्य पीला पड़कर अस्त हुआ। अग्नि अथवा सूर्य के समान जलते हुए सोमपुत्र बुध आकाश में तिरछी गति से चलने लगे।
36आकाश दो टुकड़ों में फटता-सा प्रतीत हुआ। पृथ्वी ने गम्भीर गर्जना की। धुएँ से ढकी समस्त दिशाएँ मानो आग में जल उठीं। समुद्र क्षुब्ध हो उठे और भयंकर गर्जना करने लगे।
37वन सहित पर्वत काँप उठे और समस्त प्राणी पीड़ित हुए। रोहिणी नक्षत्र पर आक्रमण करता हुआ बृहस्पति ग्रह चन्द्रमा अथवा सूर्य के समान दिखाई देने लगा।
38कर्ण की मृत्यु पर समस्त विदिशाएँ जल उठीं। आकाश अन्धकार से आच्छादित हो गया। पृथ्वी काँप उठी। जलती उल्काएँ गिरने लगीं। राक्षस तथा अन्य निशाचर हर्ष से भर उठे।
39जब अर्जुन ने अपने क्षुरप्र बाणों से चन्द्रमा के समान मुख वाले कर्ण का मस्तक काट डाला, तब स्वर्ग, अन्तरिक्ष और पृथ्वी के समस्त निवासी "हाय!" और "अहो!" के स्वर करने लगे।
40देवताओं, मनुष्यों और गन्धर्वों द्वारा पूजित अपने शत्रु कर्ण का वध करके अर्जुन वृत्र के संहार के पश्चात् सहस्रनेत्रधारी देव के समान अपने तेज से देदीप्यमान हो उठे।
41तत्पश्चात् उस रथ पर आरूढ़ होकर, जिसकी घड़घड़ाहट मेघों की गड़गड़ाहट के समान थी, जिसका उज्ज्वल वर्ण शरद् के मध्याह्न-सूर्य के समान था, जो पताकाओं और ध्वजाओं से सुसज्जित था, जो हिम, चन्द्रमा, शंख अथवा स्फटिक के समान श्वेत था और जिसके अश्व इन्द्र के अश्वों के समान थे — वे दोनों पुरुषश्रेष्ठ कृष्ण और अर्जुन, जो स्वयं महेन्द्र के समान तेजस्वी थे, जो स्वर्ण, मोतियों, रत्नों, हीरों और मूँगों से अलंकृत थे और जो अग्नि अथवा सूर्य के समान देदीप्यमान थे, एक ही रथ पर बैठे विष्णु और इन्द्र के समान महान् वेग से रणभूमि में विचरने लगे।
42गाण्डीव की टंकार तथा हथेलियों के आघात से शत्रु का तेज बलपूर्वक हरकर और बाणों से कुरुओं का संहार करके कपिध्वज अर्जुन और गरुड़ध्वज कृष्ण — अपार पराक्रम से सम्पन्न वे दोनों पुरुषश्रेष्ठ — हर्षपूर्वक अपने हाथों में हिम के समान श्वेत, स्वर्ण से मढ़े तथा प्रचण्ड घोष करने वाले अपने शंख उठाकर एक साथ बजा उठे, जिससे शत्रुओं के हृदय आतंक से भर गए।
43पाञ्चजन्य और देवदत्त की ध्वनि से पृथ्वी, अन्तरिक्ष और स्वर्ग — तीनों भर गए।
44हे राजन्! माधव के शंख तथा अर्जुन के शंख के घोष से समस्त कौरव भय से भर उठे।
45अपने शंखों के घोष से वनों, पर्वतों, नदियों और दिशाओं को प्रतिध्वनित करते तथा आपके सैनिकों को आतंक से भरते हुए उन दोनों पुरुषश्रेष्ठों ने युधिष्ठिर को हर्षित किया।
46शंखों का वह घोष सुनते ही कौरव मद्रराज तथा भरतश्रेष्ठ दुर्योधन को पीछे छोड़कर शीघ्रता से रणभूमि से चल दिए।
47तब समस्त प्राणियों ने एक साथ रणभूमि में देदीप्यमान धनञ्जय और जनार्दन को — उन दोनों पुरुषश्रेष्ठों को, जो दो उदित सूर्यों के समान थे — बधाई दी।
48कर्ण के बाणों से बिंधे हुए वे दोनों शत्रुदमन अनेक किरणों वाले उज्ज्वल चन्द्रमा तथा अन्धकार दूर करने के पश्चात् के सूर्य के समान देदीप्यमान दिखाई दे रहे थे।
49तत्पश्चात् उन बाणों को निकालकर अतुलनीय पराक्रमी वे दोनों महावीर अपने हितैषियों और मित्रों से घिरे हुए इन्द्र और विष्णु के समान अपने शिविर को लौटे।
50उस भयंकर संग्राम में कर्ण के मारे जाने के पश्चात् देवताओं, गन्धर्वों, मनुष्यों, चारणों, ऋषियों, यक्षों और नागों ने आदरपूर्वक कृष्ण और अर्जुन की स्तुति की तथा उनके लिए मंगलकामना की।
51अपने समस्त मित्रों का यथोचित सत्कार करके तथा अपने वीरतापूर्ण कर्मों के लिए उनसे प्रशंसा पाकर वे दोनों वीर बलि के संहार के पश्चात् देवराज और विष्णु के समान अपने मित्रों के साथ आनन्द मनाने लगे।
Nepali
1सञ्जयले भने — तपाईंका पुत्रलाई आफ्ना सिपाहीहरूलाई पुनः सङ्गठित गर्नमा लागेको देखेर शोकले व्याकुल मद्रराजले भने —
2शल्यले भने — हे वीर! यस भयावह रणभूमिलाई हेर, जो असङ्ख्य मरेका मानिस, अश्व र हात्तीहरूले भरिएको छ। केही ठाउँ पर्वतजस्तै विशाल हात्तीहरूले ढाकिएका छन्, जो अङ्गभङ्ग भइसकेका छन् र जसका मर्मस्थल बाणले बिझेका छन्। प्राणहीन योद्धाहरूका कवच, अस्त्र, ढाल र तरवारहरू चारैतिर छरिएका छन्। ती त्यस्ता विशाल पर्वतजस्तै देखिन्छन् जो वज्रले आहत भएका होऊन् र जसबाट रूख, ढुङ्गा र औषधिहरू चारैतिर खसिरहेका होऊन्। जुन घण्टी, अङ्कुश, भाला र ध्वजाले यी विशाल पशुहरू सुसज्जित थिए, ती सबै भूमिमा छरिएका छन्। जुन शरीरहरू स्वर्णका साजले सुशोभित थिए, ती अब रगतले लत्पतिएका छन्। केही ठाउँ मारिएका अश्वहरूका शवले ढाकिएका छन्, जो बाणले क्षतविक्षत छन्, पीडामा जोडजोडले हाँपिरहेका छन् र रगत ओकलिरहेका छन्। तीमध्ये कोही वेदनाले चिच्याइरहेका छन्, कोही आँखा घुमाउँदै भूमि चपाइरहेका छन् र कोही करुण स्वरमा हिनहिनाइरहेका छन्। रणभूमिको एउटा भाग आफ्ना पशुबाट खसालिएका गजारोही र अश्वारोहीहरू तथा आफ्ना रथबाट बलपूर्वक खसालिएका महारथीहरूले ढाकिएको छ। तीमध्ये कोही त मरिसकेका छन् र कोही मरणासन्न छन्। मानिस, अश्व र हात्तीहरूका शव, तिनका धड तथा अङ्ग र भाँचिएका रथले ढाकिएकी यो पृथ्वी महान् वैतरणीजस्तै भयावह देखिन्छिन्।
3भाँचिएका दाँत भएका, रगत ओकल्ने, रणभूमिमा वेदनाले करुण चिच्याहट गर्ने हात्तीहरूले ढाकिएकी पृथ्वी भयावह देखिन्छिन् — ती हात्तीहरू आफ्ना कवचविहीन महावत तथा आफ्नो रक्षा गर्ने पैदल सिपाहीहरूबाट रहित भइसकेका छन्, तिनका तूणीर, पताका र ध्वजाहरू भाँचिइसकेका छन् र स्वर्णका जालीले सुशोभित तिनका शरीर शत्रुहरूका बाणले गहिरोसम्म बिझेका छन्।
4परस्पर युद्ध गर्दागर्दै मारिएका यशस्वी गजारोही, अश्वारोही र महारथीहरू तथा पैदल सिपाहीहरूका, कवच, आभूषण र अस्त्रविहीन, शवहरूले ढाकिएकी पृथ्वी मेघले ढाकिएको आकाशजस्तै देखिन्थिन्।
5बाणले घाइते हजारौँ वीरका शिर र शरीरले छरिएकी — जो सबै चेतनाशून्य थिए, तर कतिपयमा अझै बिस्तारै प्राण चलिरहेका थिए — पृथ्वी निभेका अग्निहरूले ढाकिएजस्तै देखिन्थिन्।
6कर्ण र अर्जुनका हातबाट बाणले घाइते भई मारिएका कुरु तथा सृञ्जय योद्धाहरूका शवले ढाकिएकी पृथ्वी आकाशबाट खसेका चम्किला ग्रहहरूले ढाकिएजस्तै, अथवा रातमा ताराले जडिएको आकाशजस्तै देखिन्थिन्।
7हात्ती, अश्व र मानिसका शरीर चिरेर तथा तिनका प्राण हरेर कर्ण र अर्जुनले छाडेका बाणहरू आफ्ना फल निहुराएर त्यसरी नै पृथ्वीमा समाहित भए जसरी सर्पहरू आफ्ना दुलोमा पस्छन्।
8सम्पूर्ण रणभूमि शव, कलेवर, भाँचिएका रथ तथा पार्थ र कर्णले छाडेका बाणले कालो भइसकेको थियो।
9तिनका बाणले सुसज्जित रथहरू आफ्ना योद्धा, अस्त्र र ध्वजासहित चूरचूर भइसकेका थिए। तिनका पाङ्ग्रा, जोर्नी, धुरी, जुवा, त्रिवेणु, उपस्कर, अनुकर्षण, सारथिका आसन तथा तूणीरका जडानहरू — सबै टुक्राटुक्रा भइसकेका थिए। यी सबैले ढाकिएकी पृथ्वी शरद्का मेघले ढाकिएको आकाशजस्तै देखिन्थिन्।
10सवारविहीन रथहरूलाई वेगवान् अश्वहरू घिसारिरहेका थिए, र मानिस, हात्ती तथा अश्वहरू क्षणभरमै भागे। यसरी सेना पूर्णतः छिन्नभिन्न भयो।
11रणभूमि गदा, बन्चरो, भाला, मुद्गर, मुसल, दापबाट निस्केका तरवार तथा स्वर्णका वस्त्रले बेरिएका गदाहरूले भरिएको थियो।
12त्यो स्वर्णले मोहोरिएका धनुष, स्वर्णपखेटायुक्त बाण, उत्तम धातुका चम्किला नाङ्गा तरवार, भाला, स्वर्णजस्तै चम्किने खड्ग, छत्र, पङ्खा, शङ्ख, स्वर्णका सुन्दर फूलले चित्रित कवच, हात्तीका साज, ध्वजा, रथका आवरण, किरीट, हार, चौँरी, मुगा र मोतीका माला, शिरोमाला, नाडी तथा पाखुराका आभूषण, घाँटीका स्वर्णहार, विविध बहुमूल्य हीरा, रत्न र मोती तथा सुखभोगमा हुर्किएका चन्द्रमाजस्तै सुन्दर शिर र शरीरहरूले ढाकिएको थियो। आफ्ना नश्वर शरीर, विलासपूर्ण सुख र वस्त्रहरू पछाडि छाडेर, आफ्नो वर्णधर्मप्रति निष्ठा देखाएर यश आर्जन गर्दै तिनीहरू यशपूर्वक परमपदमा गइसकेका छन्।
13"हे दुर्योधन! फर्केर जाऊ। आफ्नो सेना फर्काऊ। हे राजन्! आफ्नो शिविरतर्फ हिँड। सूर्य अस्ताउँदै छ। हे राजन्! सम्झ कि यो सबैको जरा तिमी नै हौ।"
14दुर्योधनलाई यी वचन भनेर व्यथित हृदयका शल्य मौन भए। दुर्योधन पनि अत्यन्त विचलित र शोकले व्याकुल भई, आँखाबाट आँसु झार्दै, "हे कर्ण! हे कर्ण!" भन्दै सूतपुत्रका लागि विलाप गर्न थाले।
15दुर्योधनलाई पटकपटक सान्त्वना दिँदै द्रोणपुत्रको नेतृत्वमा सम्पूर्ण राजाहरू आफ्नो शिविरतर्फ फर्के, र पटकपटक अर्जुनको त्यो ध्वजातर्फ हेर्दै रहे जो उनको यशले देदीप्यमान थियो।
16मानिस, हात्ती र अश्वका शरीरबाट बगेको रगतमा लपक्क भिजेकी त्यस पृथ्वीलाई, जो कालो वस्त्र र स्वर्णका आभूषण धारण गरेकी कुनै वारङ्गनाजस्तै देखिन्थिन्, देखेर परलोक जान उद्यत तथा रगतले मुख ढाकिएकाले चिन्नै नसकिने कौरवहरू त्यस सङ्कटपूर्ण क्षणमा त्यहाँ टिक्न सकेनन्।
17कर्णको विनाशले शोकमा डुबेर तिनीहरू सबै "हाय!" भन्दै विलाप गर्न थाले। त्यसपछि सूर्यलाई रक्तवर्ण भइरहेको देखेर तिनीहरू सबै आफ्ना शिविरमा फर्के।
18यद्यपि गाण्डीवबाट छुटेका, शानमा उध्याइएका तथा रगतले रङ्गिएका पखेटाले सुशोभित स्वर्णपखेटायुक्त बाणले घाइते भई उनी मारिइसकेका थिए, तथापि पृथ्वीमा ढलेका वीर कर्ण उज्ज्वल किरण भएका सूर्यजस्तै देखिँदै थिए।
19रगतले नुहाएका कर्णको शरीरलाई आफ्ना किरणले स्पर्श गरेर तथा शोकका कारण रक्तवर्ण रूप धारण गरेर आफ्ना उपासकहरूमाथि सधैँ कृपालु सूर्य स्नान गर्नका लागि पश्चिमको समुद्रतर्फ हिँडे।
20यस्तो विचार गरेर देवता र ऋषिहरूका समूह रणभूमि छाडेर आफ्ना-आफ्ना निवासमा गए। अन्य प्राणीहरू पनि आफ्नो इच्छाअनुसार कि त स्वर्गलोकतर्फ कि त पृथ्वीतर्फ हिँडे।
21सम्पूर्ण प्राणीहरूको हृदयमा आतङ्क भरिदिने कर्ण र अर्जुनको त्यस अद्भुत सङ्ग्राम देखेर प्रमुख कुरुवीरहरू पनि विस्मयले भरिएर तथा त्यस पराक्रमको उच्च प्रशंसा गर्दै (आफ्ना शिविरतर्फ) हिँडे।
22यद्यपि उनको कवच बाणले चूरचूर भइसकेको थियो र यद्यपि उनी त्यस भयङ्कर युद्धमा मारिइसकेका थिए, तथापि मरेपछि पनि राधापुत्रको मुखको कान्तिले उनको साथ छाडेन।
23सबैले देखे कि ती वीरको शरीर तातेको स्वर्णजस्तै थियो। त्यो मानौँ प्राणले युक्त देखिन्थ्यो र सूर्य अथवा अग्निजस्तै देदीप्यमान देखिन्थ्यो।
24सूतपुत्रलाई रणभूमिमा मृत ढलेको देखेर सम्पूर्ण योद्धाहरू त्यसरी नै भयले भरिए जसरी सिंह देखेर अन्य पशुहरू।
25मृत हुँदाहुँदै पनि ती पुरुषश्रेष्ठ मानौँ आज्ञा दिन उद्यत देखिन्थे। ती महावीरको मृत्युमा पनि केही बदलिएको प्रतीत हुँदैनथ्यो।
26सुन्दर वस्त्र धारण गरेका तथा मनोहर घाँटी भएका कर्णको मुख पूर्णचन्द्रजस्तै देदीप्यमान देखिन्थ्यो।
27विविध आभूषण र स्वर्णका अङ्गदले सुसज्जित वैकर्तन मारिएर पनि पृथ्वीमा त्यस विशाल रूखजस्तै ढलेका थिए जो हाँगा र टुसाहरूले सुशोभित होस्।
28त्यहाँ ती पुरुषश्रेष्ठ शुद्ध स्वर्णको राशिजस्तै अथवा अर्जुनका बाणरूपी जलले निभाइएको प्रज्वलित अग्निजस्तै ढलेका थिए।
29जसरी प्रज्वलित अग्नि जलले निभ्छ, त्यसरी नै त्यस युद्धमा कर्णरूपी अग्नि पार्थरूपी मेघले निभाइयो।
30बाणहरूको वर्षा गरेर तथा दसै दिशा डढाएर ती पुरुषश्रेष्ठ आफ्ना पुत्रहरूसहित पार्थका हातबाट नष्ट भए। उनी संसार छाडेर गए, तर न्यायपूर्ण युद्धबाट पृथ्वीमा आर्जन गरेको आफ्नो यश आफूसँगै लिएर गए।
31आफ्ना अस्त्रहरूको अग्निले पाण्डवहरूलाई डढाएर, बाणहरूको वर्षा गरेर, शत्रुसेनाहरूलाई भस्म पारेर तथा सहस्रकिरण सूर्यजस्तै संसारलाई तपाएर वैकर्तन आफ्ना पुत्र र अनुयायीहरूसहित संसारबाट गए। यसरी त्यो वीर नष्ट भयो, जो याचकरूपी पक्षीहरूका लागि सर्वस्व दिने कल्पवृक्ष थियो।
32याचना गरिँदा उनी सधैँ भन्दथे "दिन्छु", कहिल्यै भन्दैनथे "मसँग छैन"। धर्मात्मा जनहरूले उनलाई सधैँ धर्मपरायण नै जान्दथे। यस्ता थिए ती वृष, जो द्वन्द्वयुद्धमा मारिए।
33उनको धन सधैँ ब्राह्मणहरूलाई दिइन्थ्यो। यस्तो केही पनि थिएन — उनका प्राणसमेत होइन — जो उनले ब्राह्मणहरूलाई दिन नसकून्। उनी स्त्रीहरूका प्रिय, उदार र महान् महारथी थिए। यस्ता महामना पुरुषले मृत्यु प्राप्त गरे।
34यसरी त्यो वीर, जसको भरमा तपाईंका पुत्रले वैर मोल लिएका थिए, कौरवहरूको विजयको आशा र हर्ष आफूसँगै लिएर स्वर्गलोक गए।
35कर्ण ढल्नासाथ नदीहरू शान्त भए। सूर्य पहेँलिएर अस्तायो। अग्नि अथवा सूर्यजस्तै बल्दै गरेका सोमपुत्र बुध आकाशमा तेर्सो गतिले चल्न थाले।
36आकाश दुई टुक्रामा फाटेजस्तो देखियो। पृथ्वीले गम्भीर गर्जन गरिन्। धुवाँले ढाकिएका सम्पूर्ण दिशा मानौँ आगोमा जलिउठे। समुद्रहरू क्षुब्ध भए र भयङ्कर गर्जन गर्न थाले।
37वनसहित पर्वतहरू काँपे र सम्पूर्ण प्राणी पीडित भए। रोहिणी नक्षत्रमाथि आक्रमण गर्दै बृहस्पति ग्रह चन्द्रमा अथवा सूर्यजस्तै देखिन थाल्यो।
38कर्णको मृत्युमा सम्पूर्ण विदिशाहरू जलिउठे। आकाश अन्धकारले ढाकियो। पृथ्वी काँपिन्। बल्दै गरेका उल्काहरू खस्न थाले। राक्षस तथा अन्य निशाचरहरू हर्षले भरिए।
39जब अर्जुनले आफ्ना क्षुरप्र बाणले चन्द्रमाजस्तै मुख भएका कर्णको शिर काटिदिए, तब स्वर्ग, अन्तरिक्ष र पृथ्वीका सम्पूर्ण निवासीहरू "हाय!" र "अहो!" भन्न थाले।
40देवता, मानिस र गन्धर्वहरूद्वारा पूजित आफ्ना शत्रु कर्णको वध गरेर अर्जुन वृत्रको संहारपछिका सहस्रनेत्रधारी देवजस्तै आफ्नो तेजले देदीप्यमान भए।
41त्यसपछि त्यस रथमा आरूढ भई, जसको घडघडाहट मेघको गडगडाहटजस्तै थियो, जसको उज्ज्वल वर्ण शरद्को मध्याह्न-सूर्यजस्तै थियो, जो पताका र ध्वजाले सुसज्जित थियो, जो हिउँ, चन्द्रमा, शङ्ख अथवा स्फटिकजस्तै श्वेत थियो र जसका अश्व इन्द्रका अश्वजस्तै थिए — ती दुवै पुरुषश्रेष्ठ कृष्ण र अर्जुन, जो स्वयं महेन्द्रजस्तै तेजस्वी थिए, जो स्वर्ण, मोती, रत्न, हीरा र मुगाले अलङ्कृत थिए र जो अग्नि अथवा सूर्यजस्तै देदीप्यमान थिए, एउटै रथमा बसेका विष्णु र इन्द्रजस्तै महान् वेगले रणभूमिमा विचरण गर्न थाले।
42गाण्डीवको टङ्कार तथा हत्केलाका आघातले शत्रुको तेज बलपूर्वक हरेर र बाणले कुरुहरूको संहार गरेर कपिध्वज अर्जुन र गरुडध्वज कृष्ण — अपार पराक्रमले सम्पन्न ती दुवै पुरुषश्रेष्ठ — हर्षपूर्वक आफ्ना हातमा हिउँजस्तै श्वेत, स्वर्णले मोहोरिएका तथा प्रचण्ड घोष गर्ने आफ्ना शङ्ख उठाएर एकैसाथ बजाए, जसबाट शत्रुहरूका हृदय आतङ्कले भरिए।
43पाञ्चजन्य र देवदत्तको ध्वनिले पृथ्वी, अन्तरिक्ष र स्वर्ग — तीनै भरिए।
44हे राजन्! माधवको शङ्ख तथा अर्जुनको शङ्खको घोषले सम्पूर्ण कौरवहरू भयले भरिए।
45आफ्ना शङ्खको घोषले वन, पर्वत, नदी र दिशाहरू प्रतिध्वनित पार्दै तथा तपाईंका सिपाहीहरूलाई आतङ्कले भर्दै ती दुवै पुरुषश्रेष्ठले युधिष्ठिरलाई हर्षित पारे।
46शङ्खको त्यो घोष सुन्नासाथ कौरवहरू मद्रराज तथा भरतश्रेष्ठ दुर्योधनलाई पछाडि छाडेर छिटो नै रणभूमिबाट हिँडे।
47तब सम्पूर्ण प्राणीहरूले एकैसाथ रणभूमिमा देदीप्यमान धनञ्जय र जनार्दनलाई — ती दुवै पुरुषश्रेष्ठलाई, जो दुई उदाएका सूर्यजस्तै थिए — बधाई दिए।
48कर्णका बाणले बिझेका ती दुवै शत्रुदमन अनेक किरण भएको उज्ज्वल चन्द्रमा तथा अन्धकार हटाएपछिको सूर्यजस्तै देदीप्यमान देखिँदै थिए।
49त्यसपछि ती बाणहरू निकालेर अतुलनीय पराक्रमी ती दुवै महावीर आफ्ना हितैषी र मित्रहरूले घेरिएका इन्द्र र विष्णुजस्तै आफ्नो शिविरमा फर्के।
50त्यस भयङ्कर सङ्ग्राममा कर्ण मारिएपछि देवता, गन्धर्व, मानिस, चारण, ऋषि, यक्ष र नागहरूले आदरपूर्वक कृष्ण र अर्जुनको स्तुति गरे तथा तिनीहरूका लागि मङ्गलकामना गरे।
51आफ्ना सम्पूर्ण मित्रहरूको यथोचित सत्कार गरेर तथा आफ्ना वीरतापूर्ण कर्मका लागि तिनीहरूबाट प्रशंसा पाएर ती दुवै वीर बलिको संहारपछिका देवराज र विष्णुजस्तै आफ्ना मित्रहरूसँग आनन्द मनाउन थाले।