Karna Parva — Kuru soldiers fled away from battle-field
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 93
Sanskrit
1धृतराष्ट्र उवाच तस्मिंस्तु कर्णर्जुनयोर्विमर्दै दग्धस्य रौद्रेऽहनि विद्रुतस्य। बभूव रूपं कुरुसृञ्जयानां बलस्य बाणोन्मथितस्य कीद्दक्॥
2संजय उवाच शृणु राजन्नवहितो यथा वृतो महाक्षयः। घोरो मनुष्यदेहानामाजौ च गजवाजिनाम्॥
3यत्र कर्णे हते पार्थः सिंहनादमथाकरोत्। थदा तव सुतान् राजन्नविवेश महद् भयम्॥
4न संघातुमनीकानि न चैवाशु पराक्रमे। आसीद् बुद्धिर्हते कर्णे तव योधस्य कर्हिचित्॥
5वणिजो नापि भिन्नायामगाधे विल्पवे यथा। अपारे पारमिच्छन्तो हते द्वीपे किरिटिना॥
6सूतपुत्रे हते राजन् वित्रस्ताः शस्त्रविक्षताः। अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगाः सिहैविार्दिताः॥
7भग्नशृङ्गा वृषा यद्वद् भग्नदंष्ट्रा इवोरगाः। प्रत्यपायाम सायाह्ने निर्जिताः सव्यसचिना॥
8हतप्रवीरा विध्वस्ता निकृता निशितैः शरैः। सूतपुत्रे हते राजन् पुत्रास्ते दुद्रुबुर्भयात्॥
9विस्त्रस्तयन्त्रकवचाः कांदिग्भूता रिचेतस्ः। अन्योन्यमवमृद्नन्तो वीक्षमाणा भयर्दिताः॥
10मामेव नूनं बीभत्सुर्मामेव च वृकोदरः। अभियामिति मन्वाना: पेतुर्मम्लुश्च सम्भ्रमात्॥
11हयानन्ये गजानन्ये स्थानन्ये महारथाः। आरुह्य जवसम्पन्नाः पदातीन् प्रजहुर्भयात्॥
12कुञ्जरैश्र स्यन्दनाः क्षुण्णा: सादिनश्च महारथैः। पदातिसंघाश्चाश्चौघैः पलायद्भिर्भयार्दितैः॥
13व्यालतस्करसंकीर्णे सार्थहीना यथा वने। सूतपुत्रे हते राजंस्तव योधास्तथाभवन्॥
14हतारोहा यथा नागाश्छिन्नहस्ता यथा नराः। सर्वे पार्थमयं लोकं सम्पश्यन्तो भयार्दिताः॥
15सम्प्रेक्ष्य द्रवतः सर्वान् भीमसेन भयार्दितान्। दुर्योधन स्वं सूतं हा हा कृत्वेदमब्रवीत्॥
16नातिक्रमेच मां पार्थो धनुष्पाणिमवस्थितम्। जघने सर्वसैन्यानां शनैरश्वान् प्रचोदय॥
17युध्यमानं हि कौन्तेयं हनिष्यामि न संशयः। नोत्सहेन्मातिक्रान्तुं वेलामिव महोदधिः॥
18अद्यार्जुनं सगोविन्दं मानिनं तच वृकोदरम्। हन्यां शिष्टांस्तथा शत्रून कणम्यानृण्यमाप्नुयाम्॥
19तच्छ्रुत्वा कुरुराजस्य शूरार्यसदृशं वचः। सूतो हेमपरिच्छन्नाशनैरश्वानचोदयत्॥
20रथाश्वनागहीनास्तु पादातास्तव मारिष। पञ्चविंशतिसाहस्त्रा युद्धायैव व्यवस्थिताः॥
21तान् भीमसेनः संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः। बलेन चतुरङ्गेन संवृत्याजघ्नतुः शरैः॥
22प्रत्ययुध्यन्त समरे भीमसेनं सपार्षतम्। पार्थपार्षतयोश्चान्ये जगृहुस्तत्र नामनी॥
23अक्रुध्यत रणे भीमस्तैस्तदा पर्यवस्थितैः। शोऽवथीर्य रथात्तर्ण गदापाणिरयुध्यत॥
24न तान् रथस्थो भूमिष्ठान् धर्मापेक्षी वृकोदरः। योधयामास कौन्तेयो भुजवीर्यव्यपाश्रयः॥
25जातरूपपरिच्छनानं प्रगृह्य महतीं गदाम्। अवधीत्तावकान् सर्वान दण्डपाणिरिवान्तकः॥
26पदातिनोऽपि संत्यज्य प्रियं जीवितमात्मनः। भीमाभ्यद्रवन संख्ये पतङ्गा ज्वलनं यथा॥
27आसाद्य भीमसेन तु संरब्धा युद्धदुर्मदाः। विनेशुः सहसा दृष्ट्वा भूतग्रामा इवान्तकम्॥
28श्येनवद् विचरन् भीमो गदाहस्तो महाबलः। पञ्चविंशतिसाहस्रास्तावकान् समयोथयत्॥
29हत्वा तत्पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः। धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य तस्थौ तत्र महाबलः॥
30धनंजयो रथानीकमभ्यवर्तत वीर्यवान्। माद्रीपुत्रौ तु शकुनि सात्यकिश्च महारथः॥ जवेनाभ्यपतन् हृष्टा नन्तो दौर्योधनं बलम्।
31तस्याश्वसादीन् सुबहूंस्ते निहत्य शितैः शरैः॥ समभ्यधावंस्त्वरितास्तत्र युद्धमभून्महत्।
32धनंजयोऽपि चाभ्येत्य रथानीकं तव प्रभो॥ विश्रुतं त्रिषु लोकेषु गाण्डीवं व्याक्षिपद् धनुः।
33कृष्णसारथिमायान्तं दृष्ट्वा श्वेतहयं रथम्॥ अर्जुनं चापि योद्धारं त्वदीया प्राद्रवन् भयात्।
34विप्रहीणरथाश्चैव शरैश्च परकर्षिताः॥ पञ्चविंशतिसाहस्त्राः कालमार्थन् पदातयः।
35हत्वा तान् पुरुषव्याघ्रः पाञ्चालानां महारथः॥ पुत्रः पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नो महामनाः। भीमसेनं पुरस्कृत्य नचिरात् प्रत्यदृश्यत॥ महाधनुर्धरः श्रीमानमित्रगणतापनः।
36धृष्टद्युम्नं रणे दृष्ट्वा त्वदीयाः प्राद्रवन् भयात्। पारावतसवर्णाश्वं कोविदारमयध्वजम्॥
37गान्धारराजं शीघ्रास्त्रमनुसृत्य यशस्विनौ॥ नचिरात् प्रत्यदृश्येतां माद्रीपुत्रौ ससात्यकी।
38चेकितानः शिखण्डी च द्रौपदेयाश्च मारिष।॥ हत्वा त्वदीयं सुमहत् सैन्यं शङ्खांस्तथाधमन्।
39ते सर्वे तावकान् प्रेक्ष्य द्रवतोऽपि पराङ्मुखान्॥ अभ्यवर्तन्त संरब्धान् वृषाञ्जित्वा यथा वृषाः।
40सेनावशेषं तं दृष्ट्वा तव सैन्यस्य पाण्डवः॥ व्यवस्थित: सव्यसाची चुक्रोध बलवान् नृप।
41धनंजयो स्थानीकमभ्यवर्तत वीर्यवान्॥ विश्रुतं त्रिषु लोकेषु व्याक्षिपद् गाण्डिवं धनुः।
42तत एनाशरवातैः सहसा समवाकिरत्॥ तमसा संवृतेनात न स्म किंचिद व्यदृश्यत।
43अन्धकारीकृते लोके रजोभूते महीतले॥ योधाः सर्वे महाराज तावका: प्राद्रवन् भयात्।
44सम्भज्यमाने सैन्ये तु कुरुराजो विशाम्पते॥ परानभिमुखांश्चैव सुतस्ते समुपाद्रवत्।
45ततो दुर्योधनः सर्वानाजुहावाथ पाण्डवान्॥ युद्धाय भरतश्रेष्ठ देवानिव पुरा बलिः।
46त एनमभिगर्जन्तः सहिताः समुपद्रवन्॥ नानाशस्त्रभृतः क्रुद्धा भर्त्ययन्तो मुहुर्मुहुः।
47दुर्योधनोऽऽप्यसम्भ्रान्तस्तान् रणे निशितैः शरैः॥ तत्रावधीत्ततः क्रुद्धः शतशोऽथ सहस्रशः।
48तत् सैन्यं पाण्डवेयानां योधयामास सर्वतः॥ तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम्।
49यदेकः सहितान् सर्वान् रणेऽयुध्यत पाण्डवान्॥ ततोऽपश्यन्महात्मा स स्वसैन्यं भृशदुःखितम्।
50ततोऽवस्थाप्य राजेन्द्र कृतबुद्धिस्तवात्मजः॥ हर्षयन्निव तान् योधानिदं वचनमब्रवीत्।
51न तं देशं प्रपश्यामि यत्र याता भयार्दिताः॥ गतानां यत्र वै मोक्षः पाण्डवात् किं गतेन वः।
52अल्पं च बलमेतेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ॥ अद्य सर्वान् हनिष्यामि ध्रुवोहि विजयो भवेत्।
53विप्नयातांस्तु वो भिन्नान् पाण्डवः कृतकिल्बिषान्॥ अनुसृत्य वधिष्यन्ति श्रेयान् नः समरे वधः।
54सुखं सांग्रामिको मृत्युः क्षत्रधर्मेण युध्यताम्॥ मृतो दुःखं न जानीते प्रेत्य चानन्तमश्नुते।
55शृणुध्वं क्षत्रियाः सर्वे यावन्तः स्थ समागताः॥ तदा शूरं च भीरुं च मारयत्यन्तको यमः को नु मूढो न युध्येत मादृशः क्षत्रियव्रतः॥
56द्विषतो भीमसेनस्य क्रुद्धस्य वशमेष्यथ। पितामहैराचरितं न धर्मं हातुमर्हथ॥
57न ह्यधर्मोऽस्ति पापीयान् क्षत्रियस्य पलायनात्। न युद्धधर्माच्छ्रेयो हि पन्थाः स्वर्गस्य कौरवाः। अचिरेण हता लोकान् सद्यो योधाः समश्नुता॥
58संजय उवाच एवं ब्रुवति पुत्रे ते सैनिकां भृशविक्षताः। अनवेक्ष्यैव तद्वाक्यं प्राद्रवन् सर्वतो दिशः॥
English
1Dhritarashtra said How did Kuru and Srinjaya army look, when on that dreadful day, it was assailed and consumed with arrows in that encounter between Karna and Arjuna and while it was flying from the action.
2Sanjaya said Listen, attentively, O king, to the onslaught of men, horses and elephants in that dreadful battle.
3When after Karna's fall Partha sent up leonine war-cries your sons were possessed by a mighty fear.
4After Kanra's fall no warrior of your side had a heart of rallying your troops or displaying his prowess.
5On their main stay being destroyed by Arjuna they were like merchants, whose vessels had been wrecked on the deep main, desirous of crossing it.
6After the destruction of the charioteer's son, the Kauravas, terrified and wounded with arrows, having no lord and seeking refuge, locked like a herd of elephants pursued by lion.
7Discomfited by Savyasachin that evening they took to their heels like bulls with broken horns or serpents with wounded fangs.
8Having the beast of their heroes killed, their soldiers all routed and themselves sounded with sharp arrows your sons, on the fall of Karna, fled away in fear.
9Deprived of their coats of mail and weapons, unconscious of the right direction and bewildered they crushed one another in their flight and cast fearful looks upon one another.
10on The Kauravas, pale with fear, thought “Vibhatsa is following me, Vrikodaras is pursing me" and fell down as they fled.
11Thus fled away in fear all the great carwarriors some on cars, some on horses, some on elephants and some on foot.
12In their fearful fight cars were shattered by elephants, the cavalry were crushed by carwarriors and the infantry were trampled down by horses.
13After the fall of Karna your warrior behaved like men, having no protector in a forest abounding in beasts of prey and robbers.
14They behaved like elephants without riders and men without arms. Stricken with fear they thought that the entire universe was filled with Partha.
15Seeing them thus take to their heels in fear of Bhimasena and his soldiers leave the battle field by thousands, Duryodhana, bewailing, said to his driver.
16"Partha will not be able to go beyond me standing bow in hand. Drive my horses behind all the troops.
17If I fight in the rear of my army forsooth the son of Kunti will not be able to approach me as the ocean is unable to go beyond its banks.
18Killing Arjuna, Govinda, the haughty Vrikodara and my other enemies I will repay the debt I owe to Karna."
19Hearing the words of the Kuru Chief becoming a hero and an honorable man the driver slowly drove his horses adorned with golden trappings.
20Then deprived of cars, cavalry and clephants, twenty-five thousand warriors of your army addressed themselves for fighting on foot.
21Then worked up with anger Bhimasena and Prisata's son Dhristadyumna encircled them with four kinds of forces and began to strike them with their arrows.
22Your warriors also fought with Bhimasena and Prisata's son. Some of them challenged both the heroes by calling them by name.
23Thereat Bhima was worked up with anger. Coming down from his car with a mace in his hand he fought with those warriors standing for battle.
24Following the rules of a fair fight, Kunti's son Vrikodara alighted from his car and depending upon the strength of his own arms he began to fight with them on foot.
25Taking up his heavy golden mace he made a havoc on them like Death himself armed with his bludgeon.
26Then worked up with anger and heedless of their lives the Kuru soldiers rushed upon Bhima like insects falling upon a burning fire.
27The maddened warriors, whom it was difficult to vanquish in battle, perished in no time like creatures on seeing Death himself,
28Armed with his mace the powerful Bhima moved about like hawk and killed those twenty five thousand warriors.
29Having killed that heroic army Bhima, of great strength, whom it was difficult to defeat in battle, stood there with Dhristadyumna before him.
30The energetic Dhananjaya Dhananjaya proceeded against the remaining car warriors of the Kuru away. Nakula, Sahadeva and Satyaki with great pleasure proceeded against Shakuni and killed the soldiers of Subala's son.
31Having killed with sharp arrows his cavalry and elephants they attacked Shakuni himself upon which a great encounter took place.
32In the meantime proceeding against your car-warriors Dhananjaya twanged his bow Gandiva known all over the three worlds.
33Seeing his car drawn by white horses and driven by Krishna himself and Arjuna standing on it your soldiers fled away in fear.
34Twenty-five thousand foot soldiers, deprived of cars, were killed there with arrows (by Bhima and Dhristadyumna).
35Having killed them that best of men, the foremost of car-warriors, the heroic son of Panchala king Dhristadyumna again appeared in view with Bhima before him. That great bowman, the destroyer of the enemies, looked there exceedingly beautiful.
36Seeing Dhristadyumna's car, drawn by horses white as pigeons and bearing a standard made of a Kovidara tree the Kuru soldiers fled away in dismay.
37Having pursued the light-handed king of Gandharvas the illustrious twins and Satyaki again appeared (amongst the Pandavas.)
38Having killed your huge army Chikitan, Shikhandin and the five sons of Draupadi blew their conchs.
39Although they saw your soldiers flying away from the battle-field those heroes pursued i them like bulls pursuing other angry bulls.
40Still seeing a portion of your army standing for battle Savyasachin was filled with anger.
41Drawing his bow Gandiva known all over the three worlds the highly energetic Dhananjaya rushed against your car-warriors.
42All on a sudden he covered your soldiers with arrows. The dust covered the directions and nothing was discernible.
43When the earth was thus covered with dust and all the quarters were enshrouded with darkness your soldiers, O king, fled away on all sides in dismay.
44When his army was thus routed your son, the Kuru king, rushed against his enemies who were proceeding against him.
45Duryodhana then challenged all the Pandavas in battle as did the Asura Bali the celestials in days of yore.
46Thereat all the Pandava warriors rushed in a body upon Duryodhana, hurled various weapons and chastised him again and again.
47Worked up with anger, however, Duryodhana killed his enemies, in hundreds and thousands with keen arrows.
48Wonderful was the prowess your son exhibited on that occasion for alone and with none to help him he fought with all the Pandavas in a body.
49Duryodhana then saw that all his soldiers were assailed with wounds and about to flee but had not gone very far from the scene of action.
50Rallying his soldiers and cheering them up your son, who was bent upon keeping his honor, said-
51There is no spot on earth or on mountain, I see, where if you go the Pandavas will not kill you. What is the use of your flying away?
52The Pandava army is very small now. The two Krishnas have been assailed with wounds. If we all stand for battle we will surely win victory.
53If we however fly away disconcerted the sinsul Pandavas will pursue us and kill us all. It is better therefore that we should die in battle.
54Happy is the death in the battle-field. Follow your Kshatriya duties and fight. The dead know no misery. They however enjoy eternal bliss hereafter.
55Listen therefore, O Kshatriyas who have assembled here. While death does not spare a hero or a coward what foolish Kshatriya is there who would not fight?
56Will you place yourselves under the power of our enemy Bhima? It is not proper that you should neglect the duties followed by your fathers and grand-fathers.
57There is no sin greater to a Kshatriya than flight from the battle-field. There is no more blessed road to heaven than battle; killed in battle therefore, O Kshatriyas, enjoy heaven in no time.
58Sanjaya said Though your son gave vent to those words the Kuru soldiers greatly wounded fled away on all sides caring not for his speech.
Hindi
1धृतराष्ट्र ने कहा — कर्ण और अर्जुन के उस संग्राम में जब उस भयावह दिन कुरु और सृञ्जय सेनाएँ बाणों से आहत तथा भस्म हो रही थीं और जब वे युद्ध से भाग रही थीं, तब वे कैसी दिखाई देती थीं?
2सञ्जय ने कहा — हे राजन्! उस भयंकर युद्ध में मनुष्यों, अश्वों और हाथियों के संहार का वर्णन ध्यानपूर्वक सुनिए।
3कर्ण के गिरने के पश्चात् जब पार्थ ने सिंह के समान युद्धघोष किया, तब आपके पुत्र महान् भय से आविष्ट हो गए।
4कर्ण के गिरने के पश्चात् आपके पक्ष के किसी योद्धा में न तो सेना को पुनः संगठित करने का साहस रहा और न अपना पराक्रम दिखाने का।
5अर्जुन द्वारा अपने आधार के नष्ट कर दिए जाने पर वे उन वणिकों के समान हो गए जिनके जहाज गहरे समुद्र में डूब गए हों और जो उसे पार करना चाहते हों।
6सूतपुत्र के विनाश के पश्चात् भयभीत और बाणों से घायल, स्वामीहीन तथा शरण खोजते हुए कौरव सिंह द्वारा खदेड़े गए हाथियों के झुण्ड के समान दिखाई देने लगे।
7उस सन्ध्या को सव्यसाची से परास्त होकर वे टूटे सींगों वाले साँड़ों अथवा घायल विषदन्तों वाले सर्पों के समान भाग खड़े हुए।
8अपने श्रेष्ठ वीरों को मारा गया, अपने समस्त सैनिकों को छिन्न-भिन्न तथा स्वयं को तीक्ष्ण बाणों से घायल पाकर, कर्ण के गिरते ही आपके पुत्र भय से भाग निकले।
9कवच और अस्त्रों से रहित, दिशा का भान खोकर तथा मोहग्रस्त होकर वे भागते समय एक-दूसरे को कुचलने लगे और एक-दूसरे की ओर भयभीत दृष्टि से देखने लगे।
10भय से पीले पड़े कौरव सोचते थे — "विभत्सु मेरे पीछे आ रहे हैं, वृकोदर मेरा पीछा कर रहे हैं" — और भागते-भागते ही गिर पड़ते थे।
11इस प्रकार समस्त महारथी भय से भाग निकले — कुछ रथों पर, कुछ अश्वों पर, कुछ हाथियों पर और कुछ पैदल ही।
12उस भयभीत भगदड़ में हाथियों ने रथ चूर-चूर कर दिए, महारथियों ने अश्वारोहियों को कुचल डाला और अश्वों ने पैदल सैनिकों को रौंद डाला।
13कर्ण के गिरने के पश्चात् आपके योद्धाओं की दशा उन मनुष्यों के समान हो गई जो हिंसक पशुओं और लुटेरों से भरे वन में असहाय छोड़ दिए गए हों।
14उनकी दशा महावतों से रहित हाथियों तथा अस्त्रों से रहित मनुष्यों के समान थी। भय से ग्रस्त होकर वे सोचने लगे कि समस्त संसार पार्थ से ही भर गया है।
15उन्हें इस प्रकार भयवश भागते तथा भीमसेन और उनके सैनिकों के भय से सहस्रों की संख्या में रणभूमि छोड़ते देखकर विलाप करते हुए दुर्योधन ने अपने सारथि से कहा —
16"धनुष हाथ में लिए खड़े मुझको लाँघकर पार्थ आगे नहीं जा सकेंगे। मेरे अश्वों को समस्त सेना के पीछे ले चलो।
17यदि मैं अपनी सेना के पिछले भाग में युद्ध करूँ, तो निश्चय ही कुन्तीपुत्र मेरे समीप नहीं आ सकेंगे, जिस प्रकार समुद्र अपने तटों को नहीं लाँघ सकता।
18अर्जुन, गोविन्द, अभिमानी वृकोदर तथा अपने अन्य शत्रुओं का वध करके मैं कर्ण का ऋण चुकाऊँगा।"
19कुरुराज के ये वीरोचित और सम्माननीय वचन सुनकर सारथि ने स्वर्ण के साज से सुशोभित उनके अश्वों को धीरे-धीरे हाँका।
20तब रथों, अश्वारोहियों और हाथियों से रहित होकर आपकी सेना के पच्चीस सहस्र योद्धा पैदल ही युद्ध करने को तत्पर हुए।
21तब क्रोध से भरे भीमसेन और पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न ने चतुरंगिणी सेना से उन्हें घेर लिया और अपने बाणों से उन पर प्रहार करने लगे।
22आपके योद्धा भी भीमसेन और पृषतपुत्र से युद्ध करने लगे। उनमें से कुछ ने तो नाम लेकर उन दोनों वीरों को ललकारा।
23इससे भीम क्रोध से भर उठे। हाथ में गदा लिए अपने रथ से उतरकर वे युद्ध के लिए डटे उन योद्धाओं से भिड़ गए।
24न्यायपूर्ण युद्ध के नियमों का पालन करते हुए कुन्तीपुत्र वृकोदर अपने रथ से नीचे उतरे और अपनी भुजाओं के बल के भरोसे पैदल ही उनसे युद्ध करने लगे।
25अपनी भारी स्वर्णमयी गदा उठाकर उन्होंने अपने दण्ड से सुसज्जित साक्षात् यमराज के समान उनका संहार कर डाला।
26तब क्रोध से भरे और अपने प्राणों की चिन्ता छोड़कर कुरु सैनिक भीम पर उसी प्रकार टूट पड़े जैसे पतंगे जलती अग्नि में गिरते हैं।
27वे उन्मत्त योद्धा, जिन्हें युद्ध में परास्त करना कठिन था, साक्षात् मृत्यु को देखकर नष्ट हो जाने वाले प्राणियों के समान क्षण भर में ही नष्ट हो गए।
28गदा धारण किए महाबली भीम बाज के समान इधर-उधर विचरण करते हुए उन पच्चीस सहस्र योद्धाओं का वध कर डाला।
29उस वीर सेना का संहार करके महाबली भीम, जिन्हें युद्ध में परास्त करना कठिन था, अपने आगे धृष्टद्युम्न को लेकर वहीं खड़े रहे।
30तेजस्वी धनञ्जय कुरुसेना के शेष महारथियों के विरुद्ध बढ़े। नकुल, सहदेव और सात्यकि परम हर्ष के साथ शकुनि के विरुद्ध बढ़े और सुबलपुत्र के सैनिकों का वध किया।
31तीक्ष्ण बाणों से उसके अश्वारोहियों और हाथियों का वध करके उन्होंने स्वयं शकुनि पर आक्रमण किया, जिससे वहाँ एक महान् संग्राम छिड़ गया।
32इसी बीच आपके महारथियों के विरुद्ध बढ़ते हुए धनञ्जय ने तीनों लोकों में विख्यात अपने गाण्डीव धनुष की टंकार की।
33श्वेत अश्वों से जुते तथा स्वयं कृष्ण द्वारा हाँके जाते उनके रथ को और उस पर खड़े अर्जुन को देखकर आपके सैनिक भय से भाग निकले।
34रथों से रहित पच्चीस सहस्र पैदल सैनिक वहाँ (भीम और धृष्टद्युम्न के) बाणों से मारे गए।
35उनका वध करके वे पुरुषश्रेष्ठ, महारथियों में अग्रणी, पांचालराज के वीर पुत्र धृष्टद्युम्न पुनः अपने आगे भीम को लिए हुए दिखाई दिए। शत्रुओं के संहारक वे महाधनुर्धर वहाँ अत्यन्त सुन्दर दिखाई दे रहे थे।
36कबूतरों के समान श्वेत अश्वों से जुते तथा कोविदार वृक्ष की ध्वजा धारण किए धृष्टद्युम्न के रथ को देखकर कुरु सैनिक हड़बड़ाकर भाग निकले।
37हस्तलाघव-सम्पन्न गान्धारराज का पीछा करने के पश्चात् यशस्वी दोनों जुड़वाँ भाई तथा सात्यकि पुनः (पाण्डवों के बीच) प्रकट हुए।
38आपकी विशाल सेना का संहार करके चेकितान, शिखण्डी और द्रौपदी के पाँचों पुत्रों ने अपने शंख बजाए।
39यद्यपि उन्होंने आपके सैनिकों को रणभूमि से भागते देखा, तथापि वे वीर उनका उसी प्रकार पीछा करते रहे जैसे साँड़ दूसरे क्रुद्ध साँड़ों का पीछा करते हैं।
40फिर भी आपकी सेना के एक भाग को युद्ध के लिए डटा हुआ देखकर सव्यसाची क्रोध से भर उठे।
41तीनों लोकों में विख्यात अपने गाण्डीव धनुष को खींचकर महातेजस्वी धनञ्जय आपके महारथियों पर टूट पड़े।
42सहसा उन्होंने आपके सैनिकों को बाणों से ढक दिया। धूल ने समस्त दिशाओं को आच्छादित कर लिया और कुछ भी दिखाई न देता था।
43हे राजन्! जब पृथ्वी इस प्रकार धूल से ढक गई और समस्त दिशाएँ अन्धकार से आच्छादित हो गईं, तब आपके सैनिक हड़बड़ाकर चारों ओर भाग निकले।
44अपनी सेना को इस प्रकार छिन्न-भिन्न देखकर आपके पुत्र कुरुराज अपने विरुद्ध बढ़ते शत्रुओं पर टूट पड़े।
45तब दुर्योधन ने समस्त पाण्डवों को युद्ध के लिए उसी प्रकार ललकारा जिस प्रकार प्राचीन काल में बलि असुर ने देवताओं को ललकारा था।
46इस पर समस्त पाण्डव योद्धा एक साथ दुर्योधन पर टूट पड़े, उन पर विविध अस्त्र चलाए और बार-बार उन्हें दण्डित किया।
47किन्तु क्रोध से भरकर दुर्योधन ने तीक्ष्ण बाणों से अपने शत्रुओं का सैकड़ों-सहस्रों की संख्या में वध किया।
48उस अवसर पर आपके पुत्र ने जो पराक्रम दिखाया वह अद्भुत था, क्योंकि अकेले और बिना किसी सहायक के उन्होंने समस्त पाण्डवों से एक साथ युद्ध किया।
49तब दुर्योधन ने देखा कि उनके समस्त सैनिक घावों से पीड़ित होकर भागने को उद्यत हैं, किन्तु अभी रणभूमि से बहुत दूर नहीं गए हैं।
50अपने सैनिकों को पुनः संगठित करते और उनका उत्साह बढ़ाते हुए अपने सम्मान की रक्षा पर दृढ़ आपके पुत्र ने कहा —
51"मुझे पृथ्वी पर अथवा पर्वत पर ऐसा कोई स्थान दिखाई नहीं देता जहाँ जाने पर पाण्डव तुम्हें न मार सकें। तुम्हारे भागने से क्या लाभ?
52पाण्डव सेना अब अत्यन्त छोटी रह गई है। दोनों कृष्ण घावों से पीड़ित हैं। यदि हम सब युद्ध के लिए डटे रहें तो निश्चय ही विजय प्राप्त करेंगे।
53किन्तु यदि हम हड़बड़ाकर भाग खड़े हुए तो पापी पाण्डव हमारा पीछा करेंगे और हम सबका वध कर डालेंगे। अतः यही श्रेयस्कर है कि हम युद्ध में मरें।
54रणभूमि में मृत्यु सुखदायी है। अपने क्षत्रियधर्म का पालन करो और युद्ध करो। मृतकों को कोई कष्ट नहीं होता। वे तो परलोक में शाश्वत सुख भोगते हैं।
55अतः हे यहाँ एकत्र हुए क्षत्रियो, सुनो! जब मृत्यु न वीर को छोड़ती है और न कायर को, तब ऐसा कौन मूर्ख क्षत्रिय होगा जो युद्ध न करे?
56क्या तुम स्वयं को हमारे शत्रु भीम के वश में सौंप दोगे? यह उचित नहीं कि तुम अपने पिता-पितामहों द्वारा पालित धर्म की उपेक्षा करो।
57क्षत्रिय के लिए रणभूमि से भागने से बड़ा कोई पाप नहीं है। युद्ध से बढ़कर स्वर्ग का कोई मंगलमय मार्ग नहीं है; अतः हे क्षत्रियो, युद्ध में मरकर शीघ्र ही स्वर्ग का सुख भोगो।"
58सञ्जय ने कहा — यद्यपि आपके पुत्र ने ये वचन कहे, तथापि बुरी तरह घायल कुरु सैनिक उनके कथन की परवाह किए बिना चारों दिशाओं में भाग निकले।
Nepali
1धृतराष्ट्रले भने — कर्ण र अर्जुनको त्यस सङ्ग्राममा जब त्यस भयावह दिन कुरु र सृञ्जय सेनाहरू बाणले आहत तथा भस्म भइरहेका थिए र जब तिनीहरू युद्धबाट भागिरहेका थिए, तब ती कस्ता देखिन्थे?
2सञ्जयले भने — हे राजन्! त्यस भयङ्कर युद्धमा मानिस, अश्व र हात्तीहरूको संहारको वर्णन ध्यानपूर्वक सुन्नुहोस्।
3कर्ण ढलेपछि जब पार्थले सिंहजस्तै युद्धघोष गरे, तब तपाईंका पुत्रहरू महान् भयले आविष्ट भए।
4कर्ण ढलेपछि तपाईंको पक्षका कुनै योद्धामा न त सेनालाई पुनः सङ्गठित गर्ने साहस रह्यो न आफ्नो पराक्रम देखाउने नै।
5अर्जुनद्वारा आफ्नो आधार नष्ट पारिएपछि तिनीहरू ती वणिकहरूजस्तै भए जसका जहाज गहिरो समुद्रमा डुबेका होऊन् र जो त्यसलाई पार गर्न चाहन्थे।
6सूतपुत्रको विनाशपछि भयभीत र बाणले घाइते, स्वामीविहीन तथा शरण खोज्दै गरेका कौरवहरू सिंहले लखेटेका हात्तीहरूको बथानजस्तै देखिन थाले।
7त्यस साँझ सव्यसाचीबाट परास्त भई तिनीहरू भाँचिएका सिङ भएका साँढे अथवा घाइते विषदन्त भएका सर्पजस्तै भागे।
8आफ्ना श्रेष्ठ वीरहरू मारिएका, आफ्ना सम्पूर्ण सिपाही छिन्नभिन्न तथा आफूलाई तीक्ष्ण बाणले घाइते पाएर, कर्ण ढल्नासाथ तपाईंका पुत्रहरू भयले भागे।
9कवच र अस्त्रविहीन, दिशाको भान गुमाएर तथा मोहग्रस्त भई तिनीहरू भाग्दा एकअर्कालाई कुल्चन थाले र एकअर्कातर्फ भयभीत दृष्टिले हेर्न थाले।
10भयले पहेँलिएका कौरवहरू सोच्दथे — "विभत्सु मेरो पछि आइरहेका छन्, वृकोदरले मेरो पिछा गरिरहेका छन्" — र भाग्दाभाग्दै ढल्दथे।
11यसरी सम्पूर्ण महारथीहरू भयले भागे — कोही रथमा, कोही अश्वमा, कोही हात्तीमा र कोही पैदल नै।
12त्यस भयभीत भागदौडमा हात्तीहरूले रथ चूरचूर पारिदिए, महारथीहरूले अश्वारोहीहरूलाई कुल्चिदिए र अश्वहरूले पैदल सिपाहीहरूलाई कुल्चिदिए।
13कर्ण ढलेपछि तपाईंका योद्धाहरूको अवस्था ती मानिसहरूजस्तै भयो जो हिंस्रक पशु र डाँकुहरूले भरिएको वनमा असहाय छाडिएका होऊन्।
14तिनीहरूको अवस्था महावतविहीन हात्ती तथा अस्त्रविहीन मानिसहरूजस्तै थियो। भयले ग्रस्त भई तिनीहरू सोच्न थाले कि सम्पूर्ण संसार पार्थले नै भरिएको छ।
15तिनीहरूलाई यसरी भयवश भागिरहेको तथा भीमसेन र उनका सिपाहीहरूको भयले हजारौँको सङ्ख्यामा रणभूमि छाडिरहेको देखेर विलाप गर्दै दुर्योधनले आफ्ना सारथिलाई भने —
16"धनुष हातमा लिएर उभिएको मलाई नाघेर पार्थ अघि जान सक्नेछैनन्। मेरा अश्वहरू सम्पूर्ण सेनाको पछाडि लिएर हिँड।
17यदि म आफ्नो सेनाको पछिल्लो भागमा युद्ध गरेँ भने, निश्चय नै कुन्तीपुत्र मेरो नजिक आउन सक्नेछैनन्, जसरी समुद्रले आफ्ना किनारा नाघ्न सक्दैन।
18अर्जुन, गोविन्द, अभिमानी वृकोदर तथा आफ्ना अन्य शत्रुहरूको वध गरेर म कर्णको ऋण चुक्ता गर्नेछु।"
19कुरुराजका यी वीरोचित र सम्माननीय वचन सुनेर सारथिले स्वर्णका साजले सुशोभित उनका अश्वहरू बिस्तारै हाँके।
20तब रथ, अश्वारोही र हात्तीविहीन भई तपाईंको सेनाका पच्चीस हजार योद्धा पैदल नै युद्ध गर्न तत्पर भए।
21तब क्रोधले भरिएका भीमसेन र पृषतपुत्र धृष्टद्युम्नले चतुरङ्गिणी सेनाले तिनीहरूलाई घेरे र आफ्ना बाणले तिनीहरूमाथि प्रहार गर्न थाले।
22तपाईंका योद्धाहरू पनि भीमसेन र पृषतपुत्रसँग युद्ध गर्न थाले। तीमध्ये कतिपयले त नाम लिएरै ती दुवै वीरलाई ललकारे।
23यसबाट भीम क्रोधले भरिए। हातमा गदा लिएर आफ्नो रथबाट ओर्लेर उनी युद्धका लागि डटेका ती योद्धाहरूसँग भिडे।
24न्यायपूर्ण युद्धका नियमको पालन गर्दै कुन्तीपुत्र वृकोदर आफ्नो रथबाट तल ओर्ले र आफ्ना पाखुराको बलको भरमा पैदल नै तिनीहरूसँग युद्ध गर्न थाले।
25आफ्नो भारी स्वर्णमयी गदा उठाएर उनले आफ्नो दण्डले सुसज्जित साक्षात् यमराजजस्तै तिनीहरूको संहार गरिदिए।
26तब क्रोधले भरिएका र आफ्ना प्राणको चिन्ता छाडेर कुरु सिपाहीहरू भीममाथि त्यसरी नै जाइलागे जसरी पुतलीहरू बलिरहेको अग्निमा खस्छन्।
27ती उन्मत्त योद्धाहरू, जसलाई युद्धमा परास्त पार्न कठिन थियो, साक्षात् मृत्युलाई देखेर नष्ट हुने प्राणीहरूजस्तै क्षणभरमै नष्ट भए।
28गदा धारण गरेका महाबली भीम बाजझैँ यताउता विचरण गर्दै ती पच्चीस हजार योद्धाहरूको वध गरिदिए।
29त्यस वीर सेनाको संहार गरेर महाबली भीम, जसलाई युद्धमा परास्त पार्न कठिन थियो, आफ्नो अगाडि धृष्टद्युम्नलाई राखेर त्यहीँ उभिइरहे।
30तेजस्वी धनञ्जय कुरुसेनाका बाँकी महारथीहरूविरुद्ध बढे। नकुल, सहदेव र सात्यकि परम हर्षका साथ शकुनिविरुद्ध बढे र सुबलपुत्रका सिपाहीहरूको वध गरे।
31तीक्ष्ण बाणले उसका अश्वारोही र हात्तीहरूको वध गरेर तिनीहरूले स्वयं शकुनिमाथि आक्रमण गरे, जसबाट त्यहाँ एउटा महान् सङ्ग्राम सुरु भयो।
32यसै बीच तपाईंका महारथीहरूविरुद्ध बढ्दै धनञ्जयले तीनै लोकमा विख्यात आफ्नो गाण्डीव धनुषको टङ्कार गरे।
33श्वेत अश्व जोतिएको तथा स्वयं कृष्णले हाँक्नुभएको उनको रथ र त्यसमाथि उभिएका अर्जुनलाई देखेर तपाईंका सिपाहीहरू भयले भागे।
34रथविहीन पच्चीस हजार पैदल सिपाहीहरू त्यहाँ (भीम र धृष्टद्युम्नका) बाणले मारिए।
35तिनीहरूको वध गरेर ती पुरुषश्रेष्ठ, महारथीहरूमा अग्रणी, पाञ्चालराजका वीर पुत्र धृष्टद्युम्न पुनः आफ्नो अगाडि भीमलाई राखेर देखा परे। शत्रुहरूका संहारक ती महाधनुर्धर त्यहाँ अत्यन्त सुन्दर देखिँदै थिए।
36परेवाजस्तै श्वेत अश्व जोतिएको तथा कोविदार रूखको ध्वजा धारण गरेको धृष्टद्युम्नको रथ देखेर कुरु सिपाहीहरू हडबडाएर भागे।
37हस्तलाघवसम्पन्न गान्धारराजको पिछा गरेपछि यशस्वी दुवै जुम्ल्याहा भाइ तथा सात्यकि पुनः (पाण्डवहरूबीच) देखा परे।
38तपाईंको विशाल सेनाको संहार गरेर चेकितान, शिखण्डी र द्रौपदीका पाँचै पुत्रले आफ्ना शङ्ख बजाए।
39यद्यपि तिनीहरूले तपाईंका सिपाहीहरूलाई रणभूमिबाट भागिरहेको देखे, तथापि ती वीरहरूले तिनको त्यसरी नै पिछा गरिरहे जसरी साँढेहरूले अन्य क्रुद्ध साँढेहरूको पिछा गर्छन्।
40तैपनि तपाईंको सेनाको एउटा भाग युद्धका लागि डटिरहेको देखेर सव्यसाची क्रोधले भरिए।
41तीनै लोकमा विख्यात आफ्नो गाण्डीव धनुष तानेर महातेजस्वी धनञ्जय तपाईंका महारथीहरूमाथि जाइलागे।
42एक्कासि उनले तपाईंका सिपाहीहरूलाई बाणले ढाकिदिए। धूलोले सम्पूर्ण दिशा ढाक्यो र केही पनि देखिँदैनथ्यो।
43हे राजन्! जब पृथ्वी यसरी धूलोले ढाकिइन् र सम्पूर्ण दिशा अन्धकारले ढाकिए, तब तपाईंका सिपाहीहरू हडबडाएर चारैतिर भागे।
44आफ्नो सेनालाई यसरी छिन्नभिन्न देखेर तपाईंका पुत्र कुरुराज आफूविरुद्ध बढिरहेका शत्रुहरूमाथि जाइलागे।
45तब दुर्योधनले सम्पूर्ण पाण्डवहरूलाई युद्धका लागि त्यसरी नै ललकारे जसरी प्राचीन कालमा बलि असुरले देवताहरूलाई ललकारेका थिए।
46यसमा सम्पूर्ण पाण्डव योद्धाहरू एकैसाथ दुर्योधनमाथि जाइलागे, उनीमाथि विविध अस्त्र चलाए र पटकपटक उनलाई दण्डित गरे।
47तर क्रोधले भरिएर दुर्योधनले तीक्ष्ण बाणले आफ्ना शत्रुहरूको सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा वध गरे।
48त्यस अवसरमा तपाईंका पुत्रले जुन पराक्रम देखाए त्यो अद्भुत थियो, किनभने एक्लै र कुनै सहायकबिना उनले सम्पूर्ण पाण्डवहरूसँग एकैसाथ युद्ध गरे।
49तब दुर्योधनले देखे कि उनका सम्पूर्ण सिपाही घाउले पीडित भई भाग्न उद्यत छन्, तर अझै रणभूमिबाट धेरै टाढा गएका छैनन्।
50आफ्ना सिपाहीहरूलाई पुनः सङ्गठित गर्दै र तिनको उत्साह बढाउँदै आफ्नो सम्मानको रक्षामा दृढ तपाईंका पुत्रले भने —
51"मलाई पृथ्वीमा अथवा पर्वतमा यस्तो कुनै स्थान देखिँदैन जहाँ गएपछि पाण्डवहरूले तिमीहरूलाई मार्न नसकून्। तिमीहरूको भागाभागबाट के लाभ?
52पाण्डव सेना अब अत्यन्त सानो रहेको छ। दुवै कृष्ण घाउले पीडित छन्। यदि हामी सबै युद्धका लागि डटिरह्यौँ भने निश्चय नै विजय प्राप्त गर्नेछौँ।
53तर यदि हामी हडबडाएर भाग्यौँ भने पापी पाण्डवहरूले हाम्रो पिछा गर्नेछन् र हामी सबैको वध गरिदिनेछन्। त्यसैले यही श्रेयस्कर छ कि हामी युद्धमा मरौँ।
54रणभूमिमा मृत्यु सुखदायी हुन्छ। आफ्नो क्षत्रियधर्मको पालन गर र युद्ध गर। मृतकहरूलाई कुनै कष्ट हुँदैन। तिनीहरू त परलोकमा शाश्वत सुख भोग्दछन्।
55त्यसैले हे यहाँ भेला भएका क्षत्रियहरू, सुन! जब मृत्युले न वीरलाई छोड्छ न कायरलाई, तब यस्तो कुन मूर्ख क्षत्रिय होला जसले युद्ध नगरोस्?
56के तिमीहरू आफूलाई हाम्रा शत्रु भीमको वशमा सुम्पिनेछौ? यो उचित होइन कि तिमीहरूले आफ्ना पिता-पितामहहरूले पालन गरेको धर्मको उपेक्षा गर।
57क्षत्रियका लागि रणभूमिबाट भाग्नुभन्दा ठूलो कुनै पाप छैन। युद्धभन्दा बढी स्वर्गको कुनै मङ्गलमय मार्ग छैन; त्यसैले हे क्षत्रियहरू, युद्धमा मरेर छिट्टै स्वर्गको सुख भोग।"
58सञ्जयले भने — यद्यपि तपाईंका पुत्रले यी वचन भने, तथापि बुरी गरी घाइते कुरु सिपाहीहरू उनको भनाइको पर्वाह नगरी चारै दिशामा भागे।