Jalapradanika Parva — Gandhari saw the battle-field with her spiritual eye
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 195
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा तु गान्धारी कुरूणामवकर्तनम्। अपश्यत्तत्र तिष्ठन्ती सर्वं दिव्येन चक्षुषा॥
2पतिव्रता भागा समानव्रतचारिणी। उग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवादिनी॥
3वरदानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः। दिव्यज्ञानबलोपेता विविधं पर्यदेवयत्॥
4ददर्श सा बुद्धिमती दूरादपि यथान्तिके। रणाजिरं नृवीराणामद्भुतं लोमहर्षणम्॥
5अस्थिकेशवसाकीर्णं शोणितौघपरिप्लुतम्। शरीरैर्बहुसाहौर्विनिकीर्णं समन्ततः॥
6गजाश्वरथयोधानामावृतं रुधिराबिलैः। शरीरैरशिरस्कैश्च विदेहैश्च शिरोगणैः॥
7गजाश्वनरनारीणां नि:स्वरैरभिसंवृतम्। शृगालबककाकोलकङ्ककाकनिवेधितम्॥
8रक्षसां पुरुषादानं मोदनं कुरराकुलम्। अशिवाभिः शिवाभिश्च नादितं गृध्रसेवितम्॥
9ततो व्यासाभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महीपतिः। पाण्डुपुत्राश्च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः॥ वासुदेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्थिवम्। कुरुस्त्रियः समासाद्य जग्मुरायोधनं प्रति॥
10समासाद्य कुरुक्षेत्रं ताः स्त्रियो निहतेश्वराः। अपश्यन्त हतांस्तत्र पुत्रान् भ्रातृन् पितॄन् पतीन्॥ क्रव्यादैर्भक्ष्यमाणान् वै गोमायुबलवायसैः। भूतैः पिशाचै रक्षोभिर्विविधैश्च निशाचरैः॥
11रुद्राक्रीडनिभं दृष्ट्वा तदा विशसनं स्त्रियः। महाहेभ्योऽथ यानेभ्यो विक्रोशन्त्यो निपेतिरे॥
12अदृष्टपूर्वं पश्यन्त्यो दुःखार्ता भरतस्त्रियः। शरीरेष्वस्खलनन्याः पतन्त्यश्चापरा भुवि॥
13श्रान्तानां चाप्यनाथानां नासीत् काचन चेतना। पाञ्चालकुरुयोषाणां कृपणं तदभून्महत्॥
14दुःखोपहतचित्ताभिः समन्तादनुनादितम्। दृष्ट्वाऽऽयोधनमत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा॥ ततः सा पुण्डरीकाक्षमामन्व्य पुरुषोत्तमम्। कुरूणां वैशसं दृष्ट्वा इदं वचनमब्रवीत्॥ पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष स्नुषा मे निहतेश्वराः। प्रकीर्णकेशा: क्रोशन्ती: कुररीरिव माधव॥
15अमूस्त्वभिसमागम्य स्मरन्त्यो भर्तृजान् गुणान्। पृथगेवाभ्यधावन्त्यः पुत्रान् भ्रातॄन् पितॄन् पतीन्॥
16वीरसूभिर्महाराज हतपुत्राभिरावृतम्। वचिच्च वीरपत्नीमिर्हतवीराभिरावृतम्॥
17शोभितं पुरुषव्याप्रैः कर्णभीष्माभिमन्युभिः। द्रोणद्रुपदशल्यैश्च ज्वलद्भिरिव पावकैः॥
18काञ्चनैः कवचैर्निष्कर्मणिभिश्च महात्मनाम्। अङ्गदैर्हस्तकेयूरैःस्रग्भिश्च समलङ्कृतम्॥
19वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिधैरपि। खङ्गैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सशरैश्च शरासनैः॥
20क्रव्यादसंधैर्मुदितैस्तिष्ठद्भिः सहितैः क्वचित्। वचिदाक्रीडमानैश्च शयानैश्चापरैः क्वचित्॥
21एतदेवंविधं वीर सम्पश्यायोधनं विभो। पश्यमाना हि दह्यामि शोकेनाहं जनार्दन॥
22पञ्चालानां कुरूणां च विनाशे मधुसूदन। पञ्चानामपि भूतानामहं वधमचिन्तयम्॥
23तान् सुपर्णाश्च गृध्राश्च कर्षयन्त्यसृगुक्षिताः। विगृह्य चरणैर्गध्रा भक्षयन्ति सहस्रशः॥
24जयद्रथस्य कर्णस्य तथैव द्रोणभीष्मयोः। अभिमन्योर्विनाशं च कश्चिन्तयितुमर्हति॥
25अवध्यकल्पान् निहतान् गतसत्त्वानचेतसः। गृध्रकङ्कवटश्येनश्वशृगालादनीकृतान्॥
26अमर्षवशमापन्नान् दुर्योधनवशे स्थितान्। पश्येमान् पुरुषव्याघ्रान् संशान्तान् पावकानिव॥
27शयाना ये परा सर्वे मृदूनि शयनानि च। विपन्नास्तेऽद्यं वसुधां विवृतामधिशेरते॥
28बन्दिभिः सततं काले स्तुवद्भिरभिनन्दिताः। शिवानामशिवा घोराः शृण्वन्ति विविधा गिरः॥
29ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनः। चन्दनागुरुदिग्धाङ्गास्तेऽद्य पांसुषु शेरते॥
30तेषामाभरणान्येते गृध्रगोमायुवायसाः। आक्षिपन्ति शिवा घोरा विनदन्त्यः पुनः पुनः॥
31बाणान् विनिशितान् पीतान् निस्त्रिंशान् विमला गदाः। युद्धाभिमानिनः सर्वे जीवन्त इव बिभ्रति॥
32सुरूपवर्णा बहवः क्रव्यादैरवघट्टिताः। ऋषभप्रतिरूपाश्च शेरते हरितस्रजः॥
33अपरे पुनरालिङ्गय गदाः परिघबाहवः। शेरतेऽभिमुखाः शूरा दयिता इव योषितः॥
34बिभ्रतः कवचान्यन्ये विमलान्यायुधानि च। न धर्षयन्ति क्रव्यादा जीवन्तीति जनार्दन॥
35क्रव्यादैः कृष्यमाणानामपरेषां महात्मनाम्। शातकौम्भ्यः सजश्चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः॥
36एते गोमायवो भीमा निहतानां यशस्विनाम्। कण्ठान्तरगतान् हारानाक्षिपन्ति सहस्रशः॥
37सर्वेष्वपररात्रेषु याननदन्त बन्दिनः। स्तुतिभिश्च पराया॑भिरुपचारैश्च शिक्षिताः॥ तानिमाः परिदेवन्ति दुःखार्ताः परमाङ्गनाः। कृपणं वृष्णिशार्दूल दुःखशोकार्दिता भृशम्॥
38रक्तोत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि च। मुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव॥
39रुदिताद् विरता ह्येता ध्यायन्त्यः सपरिच्छदाः। कुरुस्त्रियोऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव दुःखिताः॥
40एतान्यादित्यवर्णानि तपनीयनिभानि च। रोषरोदनताम्राणि वक्त्राणि कुरुयोषिताम्॥
41श्यामानां वरवर्णानां गौरीणामेकवाससाम्। दुर्योधनवरस्त्रीणां पश्य वृन्दानि केशव॥
42आसामपरिपूर्णार्थं निशम्य परिदेवितम्। इतरेतरसंक्रन्दान्न विजानन्ति योषितः॥
43एता दीर्घमिवोच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलष्य च। विस्पन्दमाना दुःखेन वीरा जहति जीवितम्॥
44बढ्यो दृष्ट्वा शरीराणि क्रोशन्ति विलपन्ति च। पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मृदुपाणयः॥
45शिरोभिः पतितैर्हस्तैः सर्वाङ्गै!थशः कृतैः। इतरेतरसम्पृक्तैराकीर्णा भाति मेदिनी॥
46विशिरस्कानथो कायान् दृष्ट्वा ह्येताननिन्दितान्। मुह्यन्त्यनुगता नार्यो विदेहानि शिरांसि च॥ शिरः कायेन संधाय प्रेक्षमाणा विचेतसः। अपश्यन्त्योऽपरं तत्र नेदमस्येति दुःखिताः॥
47बाहूरुचरणानन्यान् विशिखोन्मथितान् पृथक्। संदधत्योऽसुखाविष्टा मूर्च्छन्त्येताः पुनः पुनः॥
48उत्कृत्तशिरसश्चान्यान् विजग्धान् मृगपक्षिभिः। दृष्ट्वा काश्चिन्न जानन्ति भर्तृन् भरतयोषितः॥
49पाणिभिश्चापरा जन्ति शिरांसि मधुसूदन। प्रेक्ष्य भ्रातॄन् पितॄन् पुत्रान् पतींश्च निहतान् परैः॥
50बाहुभिश्च सखङ्गैश्च शिरोभिश्च सकुण्डलैः। अगम्यकल्पा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा॥
51न दुःखेषूचिताः पूर्वं दुखं गाहन्त्यनिन्दिताः। भ्रातृभिः पतिभिः पुत्रैरुपाकीर्णा वसुंधरा॥
52यूथानीव किशोरीणां सुकेशीनां जनार्दन। स्नुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्दान्यनेकशः॥
53इतो दुःखतरं किं नु केशव प्रतिभाति मे। यदिमाः कुर्वते सर्वा रवमुच्चावचं स्त्रियः॥ नूनमाचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु। या पश्यामि हतान् पुत्रान् पौत्रान् भ्रातृ॑श्च माधव॥ एवमार्ता विलपती समाभाष्य जनार्दनम्। गान्धारी पुत्रशोकार्ता ददर्श निहतं सुतम्॥
54नूनमाचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु। या पश्यामि हतान् पुत्रान् पौत्रान् भ्रातृ॑श्च माधव॥ एवमार्ता विलपती समाभाष्य जनार्दनम्। गान्धारी पुत्रशोकार्ता ददर्श निहतं सुतम्॥
English
1Vaishampayana said Having said so, Gandhari, though standing on that spot which was distant from the field of battle, saw with her spiritual eye, the slaughter of the Kurus.
2Devoted to her lord, that highly blessed lady always practised high vows. Practising the severest penances, she was always truthful in her speech.
3By virtue of the gift of the boon by the great Rishi Vyasa of pure deeds, she came by spiritual knowledge and power. The lady then piteously bewailed.
4The highly intelligent Kuru dame saw, from a distance, but as if from a near point, that field of battle, terrible to look at and full of wonderful sights, of those foremost of warriors.
5Strewn with bones and hair, and covered with streams of blood, that field was filled with thousands upon thousands of dead bodies on every side.
6covered with the blood of elephants and horses and car-warriors and various warriors, it was filled with headless trunks and trunkless heads.
7And it resounded with the cries of elephants and horses and men and women, and abounded with jackals and cranes and ravens and Kankas and crows.
8And it was the sporting ground of Rakshasas living on human flesh. And it was filled with ospreys and vultures and resounded with the inauspicious yells of jackals.
9Then at the command of Vyasa king Dhritarashtra and all the sons of Pandu led by Yudhishthira, with Vasudeva and all the Kuru ladies, went to the battle-field.
10Having reached Kurukshetra, those widowed ladies beheld their killed their killed brothers and sons and sires and husbands lying on carth, as their bodies were being devoured by beasts of prey and wolves and ravens and crows and ghosts and Pishchas and Rakshasas and various other night-rangers.
11Seeing that onslaught which resembled the spectacles seen on the sporting ground of Rudra, the ladies cried and quickly got down from their costly cars. were
12Witnessing sights the like of which they had never before seen, the Bharata ladies felt their limbs to be deprived of strength and dropped down on the ground.
13Others became so stupefied that they lost their consciousness. Indeed, the Panchala and the Kuru ladies plunged into indescribable distress.
14Seeing that dreadful field of battle filled on all sides with the cries of those grief-stricken ladies, the daughter of Subala, acquainted with all forms of duty, addressed the louts-eyed, Keshava that foremost of all men. Beholding that universal destruction of the Kurus and filled with grief at the sight, she said,-'Look, O lotus-eyed Mahadeva, at these daughters-inlaw of mine! Deprived of their husbands they are with dishevelled hair, crying piteously like a flight of she-ospreys.
15Seeing those dead bodies, they are remembering the great Bharata chiefs! They are running here and those in a body towards their sons and brothers and sires and husbands.
16See, O mighty-armed one, the field is covered with mothers of heroes, all of whom, however, have been deprived of children! There, that part is covered with wives of heroes, who have however, been bereaved of their husbands.
17See the field of battle is adorned with those foremost of men, viz., Bhishma and Karna and Abhimanyu and Drona and Drupada and Shalya.
18See it is adorned also with the golden coasts of mail, and with the precious gems, of high-souled warriors, and with their Angadas and Keyuras and garlands.
19Behold, it is covered with darts and spikes discharged by heroic hands, and swords and various kinds of keen arrows and bows.
20Beasts of prey, in a body, are standing or sporting or lying down according to their pleasure.
21Behold, O powerful hero, the field of battle in this state! At this sight, O Janarddana, I am burning with grief.
22With the destruction of the Panchalas and the Kurus, O slayer of Madhu, I think, the five elements have been destroyed.
23Dreadful vultures and thousands of others birds, are dragging those bodies stained with blood and seizing them by their armour, are devouring them.
24Who is there that could even imagine the death of such heroes as Jayadratha, Karna, Drona, Bhishma and Abhimanyu.
25Alas, though incapable of being killed they have yet been killed, O slayer of Madhu! Behold, vultures, Kankas, ravens hawks, dogs and jackals are feasting upon them.
26There, those foremost of men, who fought on Duryodhana's side, and went to the field in anger and now lying like extinguished fires.
27All of them deserve sleeping on soft and clean beds, But alas, in a distressful condition they are sleeping to-day on the naked ground.
28Recounting their praises poets used to place them before at proper times. They are now listening to the fierce and inauspicious yells of jackals.
29Those great heroes who used formerly to sleep on rich beds with their limbs smeared with sandal-paste and powered alone, are now sleeping on the dust.
30These vultures, wolves and ravens are now their ornaments. Uttering again and again inauspicious and fierce cries, those creatures are now dragging their bodies.
31Those heroes, look even cheerful, now, and have still beside them their keen arrows, welltempered swords, and bright maces, as if life has not yet left them!
32Many leading heroes, possessed of beauty and fair complexions and bedecked with garlands of gold, are sleeping on the ground! Look beasts of prey are dragging and tearing them.
33Some with massive arms, are sleeping with maces under them as if those were beloved wives.
34Others with armour on, are holding in their hands their effulgent weapons. Beasts of prey are not tearing him, O Janarddana, thinking them to be still alive.
35The beautiful golden garlands on the necks of other illustrious heroes, as the latter and being dragged by carnivorous creatures, are scattered about on all sides.
36There, thousands of fierce wolves, are dragging the golden chains sound the necks of many illustrious but dead heroes.
37Many, whom clever bards formerly used with their hymns and panegyris, to delight every morning, are now surrounded by fair ladies stricken with grief and weeping and crying around them in distress, O foremost of Vrishni's race.
38The faces of those beautiful ladies, O Keshava, though pale, still shine like red lotuses.
39Those Kuru ladies have ceased weeping with their followers and companions. They are all filled with anxiety. Bewilders with sorrows, they are running here and there.
40The faces of those fair ladies have, with weeping and ire, become effulgent as the morning sun, or gold, or burnished copper.
41Hearing each other's unmeaning lamentations those ladies, on account of the loud cries of woe coming from every side, are unable to understand each other's meaning.
42Some amongst them, heavily sighing and repeatedly bewailing, are stupefied by grief and are giving up their lives.
43Many of them, seeing the bodies (of their sons, husbands, or sires,) are weeping and lamcnting. Others and striking their heads with their own soft hands.
44The Earth, filled with heaps of heads and hands and other limbs, the sights of destruction, looks resplendent.
45Secing many headless trunks of great beauty, and many heads without trunks, those fair ladies and lying unconscious on the ground for a long while.
46Joining particular heads with particular trunks, those ladies, beside themselves with grief, are again discovering their mistakes, and saying,-This is not this one's—and are weeping more bitterly.
47Other, uniting arms and thighs and feet, cut off with arrows, are grieving and losing their consciousness repeatedly.
48Some amongst the Bharata ladies, beholding the bodies of their husbands, mangled by animals and birds and shorn of heads,-are not recognising them.
49Others, seeing their brothers, sires, sons, and husbands killed by enemies, are, O slayer of Madhu, striking their heads with their own hands.
50Covered with flesh and blood, the Earth has become impassable with arms still holding swords and with heads adorned with ear-rings.
51Seeing the field covered with the dead bodies of their brothers and sires, and sons, those faultless ladies, who had never before experienced the least distress, are now plunged into indescribable misery.
52Look, O Janarddana, at those Dhritarashtra's daughters-in-law, resembling a number of beautiful fillies adorned with excellent manes.
53O Keshava, is there a more sorrowful sight for me to see then that presented by those ladies of fair forms who are put into such a miserable plight? I must, forsooth, have perpetrated great sins in my previous existence, since I am beholding, O Keshava, my sons and grandsons and brothers all killed by foes.' While thus bewailing Gandhari saw the dead body of her son Duryodhana.
54O Keshava, is there a more sorrowful sight for me to see then that presented by those ladies of fair forms who are put into such a miserable plight? I must, forsooth, have perpetrated great sins in my previous existence, since I am beholding, O Keshava, my sons and grandsons and brothers all killed by foes.' While thus bewailing Gandhari saw the dead body of her son Duryodhana.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — ऐसा कहकर गान्धारी ने, रणभूमि से दूर उस स्थान पर खड़ी होते हुए भी, अपनी दिव्यदृष्टि से कुरुओं का वह संहार देखा।
2अपने स्वामी के प्रति समर्पित वे परम भाग्यशालिनी देवी सदा उग्र व्रतों का पालन करती थीं। कठोरतम तप करती हुई वे सदा अपनी वाणी में सत्यवादिनी रहीं।
3पवित्र कर्म वाले महर्षि व्यास द्वारा दिए गए वरदान के प्रभाव से उन्हें दिव्य ज्ञान और शक्ति प्राप्त हुई। तब उन देवी ने करुण विलाप किया।
4अत्यन्त बुद्धिमती उन कुरुरानी ने दूर से, किन्तु मानो निकट से ही, उन श्रेष्ठ योद्धाओं की वह रणभूमि देखी, जो देखने में भयंकर और विचित्र दृश्यों से भरी थी।
5अस्थियों और केशों से पटी तथा रक्त की धाराओं से ढकी वह भूमि चारों ओर सहस्रों-सहस्रों शवों से भरी हुई थी।
6हाथियों, घोड़ों, रथियों और नाना योद्धाओं के रक्त से ढकी वह भूमि सिरहीन धड़ों और धड़हीन सिरों से भरी थी।
7और वह हाथियों, घोड़ों, पुरुषों और स्त्रियों के क्रन्दन से गूँज रही थी तथा सियारों, सारसों, कौओं, कंकों और काकों से भरी थी।
8और वह मनुष्यों का माँस खाने वाले राक्षसों की क्रीड़ाभूमि थी। वह कुररियों और गीधों से भरी थी तथा सियारों के अशुभ चीत्कारों से गूँज रही थी।
9तब व्यास की आज्ञा से राजा धृतराष्ट्र तथा युधिष्ठिर के नेतृत्व में पाण्डु के समस्त पुत्र, वासुदेव तथा समस्त कुरुस्त्रियों सहित, रणभूमि की ओर गए।
10कुरुक्षेत्र पहुँचकर उन विधवा स्त्रियों ने अपने मारे गए भाइयों, पुत्रों, पिताओं और पतियों को पृथ्वी पर पड़ा देखा, जिनके शरीर हिंस्र पशुओं, भेड़ियों, कौओं, काकों, प्रेतों, पिशाचों, राक्षसों तथा रात्रि में विचरने वाले अन्य नाना प्राणियों द्वारा खाए जा रहे थे।
11रुद्र की क्रीड़ाभूमि पर देखे जाने वाले दृश्यों के समान उस संहार को देखकर वे स्त्रियाँ चीत्कार कर उठीं और शीघ्रता से अपने बहुमूल्य रथों से उतर पड़ीं।
12जिनके समान दृश्य उन्होंने पहले कभी न देखे थे, उन्हें देखकर भरतवंशी स्त्रियों के अंग बलहीन हो गए और वे भूमि पर गिर पड़ीं।
13दूसरी ऐसी मूढ़ हो गईं कि उन्होंने अपनी चेतना खो दी। वस्तुतः पाञ्चाल और कुरु स्त्रियाँ अवर्णनीय दुःख में डूब गईं।
14उन शोकाकुल स्त्रियों के क्रन्दन से चारों ओर भरी उस भयंकर रणभूमि को देखकर समस्त धर्मों की ज्ञाता सुबल की पुत्री ने कमलनयन केशव को, जो समस्त पुरुषों में श्रेष्ठ हैं, सम्बोधित किया। कुरुओं का वह सार्वभौम विनाश देखकर और उस दृश्य से शोक से भरकर उन्होंने कहा — 'हे कमलनयन माधव, मेरी इन पुत्रवधुओं को देखिए! अपने पतियों से वंचित, बिखरे केशों वाली वे कुररियों के झुण्ड के समान करुण क्रन्दन कर रही हैं।
15उन शवों को देखकर वे उन महान् भरतनायकों का स्मरण कर रही हैं! वे झुण्ड बाँधकर अपने पुत्रों, भाइयों, पिताओं और पतियों की ओर इधर-उधर दौड़ रही हैं।
16हे महाबाहु, देखिए — यह भूमि वीरों की उन माताओं से ढकी है, जो सब सन्तानहीन कर दी गई हैं! और वह भाग वीरों की उन पत्नियों से ढका है, जो पतिविहीन कर दी गई हैं।
17देखिए, यह रणभूमि उन नरश्रेष्ठों से सुशोभित है, अर्थात् भीष्म, कर्ण, अभिमन्यु, द्रोण, द्रुपद और शल्य से।
18देखिए, यह महात्मा योद्धाओं के स्वर्णमय कवचों, बहुमूल्य रत्नों तथा उनके अंगदों, केयूरों और मालाओं से भी सुशोभित है।
19देखिए, यह वीर भुजाओं से छोड़े गए भालों और शक्तियों से, खड्गों से तथा नाना प्रकार के तीक्ष्ण बाणों और धनुषों से ढकी है।
20हिंस्र पशु झुण्ड बाँधकर अपनी इच्छा के अनुसार कहीं खड़े हैं, कहीं क्रीड़ा कर रहे हैं और कहीं लेटे हुए हैं।
21हे बलवान् वीर, इस दशा में पड़ी इस रणभूमि को देखिए! हे जनार्दन, यह दृश्य देखकर मैं शोक से जल रही हूँ।
22हे मधुसूदन, पाञ्चालों और कुरुओं के विनाश के साथ, मैं समझती हूँ, पाँचों महाभूत ही नष्ट हो गए हैं।
23भयंकर गीध और सहस्रों अन्य पक्षी उन रक्तरंजित शवों को कवच से पकड़कर घसीट रहे हैं और उन्हें खा रहे हैं।
24जयद्रथ, कर्ण, द्रोण, भीष्म और अभिमन्यु जैसे वीरों की मृत्यु की कल्पना भी कौन कर सकता था?
25हाय, हे मधुसूदन, अवध्य होते हुए भी वे मारे गए हैं! देखिए, गीध, कंक, कौए, बाज, कुत्ते और सियार उन पर भोज कर रहे हैं।
26वे नरश्रेष्ठ, जो दुर्योधन के पक्ष में लड़े और क्रोध में रणभूमि पर गए, अब बुझी हुई अग्नियों के समान पड़े हैं।
27वे सब कोमल और स्वच्छ शय्याओं पर सोने के योग्य थे। किन्तु हाय, दुर्दशा में पड़े वे आज नंगी भूमि पर सो रहे हैं।
28उनकी स्तुतियाँ गाते हुए बन्दीजन उचित समय पर उनके सम्मुख उपस्थित हुआ करते थे। अब वे सियारों की उग्र और अशुभ चीखें सुन रहे हैं।
29वे महावीर, जो पहले चन्दन का लेप लगाए और अगुरु का चूर्ण छिड़के हुए बहुमूल्य शय्याओं पर सोते थे, आज धूल में सो रहे हैं।
30ये गीध, भेड़िए और कौए अब उनके आभूषण हैं। बारम्बार अशुभ और उग्र चीखें निकालते हुए वे प्राणी अब उनके शरीरों को घसीट रहे हैं।
31वे वीर अब भी प्रसन्न से दीखते हैं, और उनके पास अब भी उनके तीक्ष्ण बाण, उत्तम खड्ग और चमकती गदाएँ पड़ी हैं — मानो अभी उनके प्राण न निकले हों!
32सौन्दर्य और गौर वर्ण से युक्त तथा स्वर्ण की मालाओं से अलंकृत अनेक प्रमुख वीर भूमि पर सो रहे हैं! देखिए, हिंस्र पशु उन्हें घसीट और नोच रहे हैं।
33कुछ विशाल भुजाओं वाले वीर अपनी गदाओं को नीचे रखकर इस प्रकार सो रहे हैं मानो वे उनकी प्रियतमा पत्नियाँ हों।
34दूसरे कवच धारण किए अपने हाथों में अपने देदीप्यमान अस्त्र थामे हुए हैं। हे जनार्दन, हिंस्र पशु उन्हें अब भी जीवित समझकर नहीं नोच रहे।
35अन्य यशस्वी वीरों के कण्ठों की सुन्दर स्वर्णमालाएँ, जब उन्हें माँसभक्षी प्राणी घसीटते हैं, चारों ओर बिखर गई हैं।
36वहाँ सहस्रों उग्र भेड़िए अनेक यशस्वी किन्तु मृत वीरों के कण्ठों की स्वर्णमय जंजीरें घसीट रहे हैं।
37हे वृष्णिकुलश्रेष्ठ, जिन अनेकों को कुशल बन्दीजन पहले अपनी स्तुतियों और प्रशस्तियों से प्रत्येक प्रातःकाल आनन्दित किया करते थे, उन्हें अब शोक से पीड़ित सुन्दरियाँ घेरे हुए हैं, जो उनके चारों ओर दुःख में रो और चीख रही हैं।
38हे केशव, उन सुन्दरियों के मुख, यद्यपि पीले पड़ गए हैं, तथापि अब भी लाल कमलों के समान शोभित हैं।
39वे कुरुस्त्रियाँ अपने अनुचरों और सखियों सहित रोना बन्द कर चुकी हैं। वे सब चिन्ता से भरी हैं। शोक से मोहित होकर वे इधर-उधर दौड़ रही हैं।
40रोने और क्रोध से उन सुन्दरियों के मुख प्रातःकालीन सूर्य के, अथवा सुवर्ण के, अथवा तपाए हुए ताम्र के समान देदीप्यमान हो गए हैं।
41एक-दूसरे के अस्पष्ट विलाप सुनकर भी वे स्त्रियाँ, चारों ओर से आते शोक के उच्च क्रन्दन के कारण, एक-दूसरे का अभिप्राय समझ नहीं पा रही हैं।
42उनमें से कुछ गहरी साँसें भरती और बारम्बार विलाप करती हुई शोक से मूढ़ हो रही हैं और अपने प्राण त्याग रही हैं।
43उनमें से अनेक (अपने पुत्रों, पतियों अथवा पिताओं के) शवों को देखकर रो और विलाप कर रही हैं। दूसरी अपने ही कोमल हाथों से अपने सिर पीट रही हैं।
44सिरों, हाथों और अन्य अंगों के ढेरों से भरी यह पृथ्वी, विनाश के इन दृश्यों के साथ, विकट रूप से देदीप्यमान दीखती है।
45अत्यन्त सुन्दर अनेक सिरहीन धड़ों को और धड़हीन अनेक सिरों को देखकर वे सुन्दरियाँ दीर्घकाल तक अचेत भूमि पर पड़ी रहती हैं।
46किसी विशेष सिर को किसी विशेष धड़ से जोड़कर, शोक से आपे से बाहर हुई वे स्त्रियाँ फिर अपनी भूल जान जाती हैं और कहती हैं — 'यह इसका नहीं है' — और अधिक फूट-फूटकर रोने लगती हैं।
47दूसरी बाणों से कटी हुई भुजाओं, जाँघों और पैरों को जोड़ती हुई शोक करती हैं और बारम्बार अपनी चेतना खो बैठती हैं।
48भरतवंशी स्त्रियों में से कुछ पशुओं और पक्षियों द्वारा नोचे गए और सिरों से रहित अपने पतियों के शरीरों को देखकर उन्हें पहचान तक नहीं पा रही हैं।
49हे मधुसूदन, दूसरी अपने भाइयों, पिताओं, पुत्रों और पतियों को शत्रुओं द्वारा मारा गया देखकर अपने ही हाथों से अपने सिर पीट रही हैं।
50माँस और रक्त से ढकी यह पृथ्वी खड्ग थामे हुए भुजाओं और कुण्डलों से अलंकृत सिरों के कारण चलने योग्य नहीं रह गई है।
51अपने भाइयों, पिताओं और पुत्रों के शवों से पटी उस भूमि को देखकर वे निर्दोष स्त्रियाँ, जिन्होंने पहले तनिक भी दुःख का अनुभव नहीं किया था, अब अवर्णनीय दुःख में डूब गई हैं।
52हे जनार्दन, धृतराष्ट्र की उन पुत्रवधुओं को देखिए, जो उत्तम अयालों से अलंकृत सुन्दर घोड़ियों के समूह के समान दीखती हैं।
53हे केशव, सुन्दर रूप वाली उन स्त्रियों द्वारा प्रस्तुत इस दृश्य से बढ़कर, जो ऐसी दयनीय दशा में डाल दी गई हैं, मेरे देखने योग्य और कोई अधिक शोकपूर्ण दृश्य है क्या? निश्चय ही मैंने अपने पूर्वजन्म में महान् पाप किए होंगे, क्योंकि हे केशव, मैं अपने पुत्रों, पौत्रों और भाइयों को शत्रुओं द्वारा मारा गया देख रही हूँ।' इस प्रकार विलाप करते हुए गान्धारी ने अपने पुत्र दुर्योधन का शव देखा।
54हे केशव, सुन्दर रूप वाली उन स्त्रियों द्वारा प्रस्तुत इस दृश्य से बढ़कर, जो ऐसी दयनीय दशा में डाल दी गई हैं, मेरे देखने योग्य और कोई अधिक शोकपूर्ण दृश्य है क्या? निश्चय ही मैंने अपने पूर्वजन्म में महान् पाप किए होंगे, क्योंकि हे केशव, मैं अपने पुत्रों, पौत्रों और भाइयों को शत्रुओं द्वारा मारा गया देख रही हूँ।' इस प्रकार विलाप करते हुए गान्धारी ने अपने पुत्र दुर्योधन का शव देखा।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — यसो भनेर गान्धारीले, रणभूमिबाट टाढा त्यस ठाउँमा उभिएर पनि, आफ्नो दिव्यदृष्टिले कुरुहरूको त्यो संहार देखिन्।
2आफ्ना स्वामीप्रति समर्पित ती परम भाग्यशालिनी देवीले सधैँ उग्र व्रत पालन गर्थिन्। कठोरतम तप गर्दै उनी सधैँ आफ्नो वाणीमा सत्यवादिनी रहिन्।
3पवित्र कर्म भएका महर्षि व्यासद्वारा दिइएको वरदानको प्रभावले उनलाई दिव्य ज्ञान र शक्ति प्राप्त भयो। तब ती देवीले करुण विलाप गरिन्।
4अत्यन्त बुद्धिमती ती कुरुरानीले टाढाबाट, तर मानौँ नजिकैबाट, ती श्रेष्ठ योद्धाहरूको त्यो रणभूमि देखिन्, जुन हेर्नमा भयंकर र विचित्र दृश्यले भरिएको थियो।
5हाड र कपालले भरिएको तथा रगतका धाराले ढाकिएको त्यो भूमि चारैतिर हजारौँ-हजारौँ शवले भरिएको थियो।
6हात्ती, घोडा, रथी र नाना योद्धाहरूको रगतले ढाकिएको त्यो भूमि टाउकोविहीन धड र धडविहीन टाउकाहरूले भरिएको थियो।
7र त्यो हात्ती, घोडा, पुरुष र स्त्रीहरूको क्रन्दनले गुञ्जिरहेको थियो तथा स्याल, सारस, गिद्ध, कङ्क र कागहरूले भरिएको थियो।
8र त्यो मानिसको मासु खाने राक्षसहरूको क्रीडाभूमि थियो। त्यो कुररी र गिद्धहरूले भरिएको थियो तथा स्यालहरूको अशुभ हुइयाँले गुञ्जिरहेको थियो।
9तब व्यासको आज्ञाले राजा धृतराष्ट्र तथा युधिष्ठिरको नेतृत्वमा पाण्डुका सम्पूर्ण छोरा, वासुदेव तथा सम्पूर्ण कुरुस्त्रीसहित, रणभूमितर्फ गए।
10कुरुक्षेत्र पुगेर ती विधवा स्त्रीहरूले आफ्ना मारिएका दाजुभाइ, छोरा, पिता र पतिहरूलाई पृथ्वीमा पल्टिरहेको देखे, जसका शरीर हिंस्रक पशु, ब्वाँसो, गिद्ध, काग, प्रेत, पिशाच, राक्षस तथा रातमा विचरण गर्ने अन्य नाना प्राणीहरूद्वारा खाइँदै थिए।
11रुद्रको क्रीडाभूमिमा देखिने दृश्यजस्तै त्यस संहारलाई देखेर ती स्त्रीहरू चिच्याए र हतारिएर आफ्ना बहुमूल्य रथबाट ओर्ले।
12जसजस्ता दृश्य तिनीहरूले पहिले कहिल्यै देखेका थिएनन्, ती देखेर भरतवंशी स्त्रीहरूका अङ्ग बलहीन भए र तिनीहरू भुइँमा ढले।
13अरूहरू यस्ता मूढ भए कि तिनीहरूले आफ्नो चेतना गुमाए। वास्तवमा पाञ्चाल र कुरु स्त्रीहरू अवर्णनीय दुःखमा डुबे।
14ती शोकाकुल स्त्रीहरूको क्रन्दनले चारैतिर भरिएको त्यस भयंकर रणभूमि देखेर सम्पूर्ण धर्मकी ज्ञाता सुबलकी छोरीले कमलनयन केशवलाई, जो सम्पूर्ण पुरुषमा श्रेष्ठ हुन्, सम्बोधन गरिन्। कुरुहरूको त्यो सार्वभौम विनाश देखेर र त्यस दृश्यले शोकले भरिएर उनले भनिन् — 'हे कमलनयन माधव, मेरा यी बुहारीहरूलाई हेर्नुहोस्! आफ्ना पतिबाट वञ्चित, छरिएका कपाल भएका तिनीहरू कुररीहरूको बथानझैँ करुण क्रन्दन गरिरहेका छन्।
15ती शवहरूलाई देखेर तिनीहरू ती महान् भरतनायकहरूको सम्झना गरिरहेका छन्! तिनीहरू हुल बाँधेर आफ्ना छोरा, दाजुभाइ, पिता र पतिहरूतर्फ यताउता दौडिरहेका छन्।
16हे महाबाहु, हेर्नुहोस् — यो भूमि वीरहरूका ती आमाहरूले ढाकिएको छ, जो सबै सन्तानहीन पारिएका छन्! र त्यो भाग वीरहरूका ती पत्नीहरूले ढाकिएको छ, जो पतिविहीन पारिएका छन्।
17हेर्नुहोस्, यो रणभूमि ती नरश्रेष्ठहरूले सुशोभित छ, अर्थात् भीष्म, कर्ण, अभिमन्यु, द्रोण, द्रुपद र शल्यले।
18हेर्नुहोस्, यो महात्मा योद्धाहरूका सुनका कवच, बहुमूल्य रत्न तथा तिनका अङ्गद, केयूर र मालाले पनि सुशोभित छ।
19हेर्नुहोस्, यो वीर पाखुराबाट छोडिएका भाला र शक्तिले, खड्गले तथा नाना प्रकारका तीखा बाण र धनुषले ढाकिएको छ।
20हिंस्रक पशुहरू हुल बाँधेर आफ्नो इच्छाअनुसार कतै उभिएका छन्, कतै क्रीडा गरिरहेका छन् र कतै पल्टिएका छन्।
21हे बलवान् वीर, यस दशामा रहेको यो रणभूमि हेर्नुहोस्! हे जनार्दन, यो दृश्य देखेर म शोकले जलिरहेकी छु।
22हे मधुसूदन, पाञ्चाल र कुरुहरूको विनाशसँगै, म ठान्दछु, पाँचै महाभूत नै नष्ट भएका छन्।
23भयंकर गिद्ध र हजारौँ अन्य पक्षीहरू ती रगतले लतपतिएका शवलाई कवचबाट समातेर घिसारिरहेका छन् र तिनलाई खाइरहेका छन्।
24जयद्रथ, कर्ण, द्रोण, भीष्म र अभिमन्युजस्ता वीरहरूको मृत्युको कल्पना पनि कसले गर्न सक्थ्यो?
25हाय, हे मधुसूदन, अवध्य भएर पनि तिनीहरू मारिएका छन्! हेर्नुहोस्, गिद्ध, कङ्क, काग, बाज, कुकुर र स्यालहरू तिनीहरूमाथि भोज गरिरहेका छन्।
26ती नरश्रेष्ठहरू, जो दुर्योधनको पक्षमा लडे र क्रोधमा रणभूमिमा गए, अब निभेका अग्निझैँ पल्टिएका छन्।
27तिनीहरू सबै कोमल र सफा शय्यामा सुत्न योग्य थिए। तर हाय, दुर्दशामा परेका तिनीहरू आज नाङ्गो भुइँमा सुतिरहेका छन्।
28तिनीहरूका स्तुति गाउँदै बन्दीजनहरू उचित समयमा तिनीहरूको सामु उपस्थित हुने गर्थे। अब तिनीहरू स्यालहरूका उग्र र अशुभ चिच्याहट सुनिरहेका छन्।
29ती महावीरहरू, जो पहिले चन्दनको लेप लगाएर र अगुरुको धूलो छरेर बहुमूल्य शय्यामा सुत्थे, आज धूलोमा सुतिरहेका छन्।
30यी गिद्ध, ब्वाँसो र कागहरू अब तिनीहरूका आभूषण हुन्। बारम्बार अशुभ र उग्र चिच्याहट निकाल्दै ती प्राणीहरू अब तिनीहरूका शरीर घिसारिरहेका छन्।
31ती वीरहरू अझै प्रसन्नजस्तै देखिन्छन्, र तिनीहरूको छेउमा अझै तिनका तीखा बाण, उत्तम खड्ग र चम्किला गदाहरू छन् — मानौँ अझै तिनीहरूका प्राण गएका छैनन्!
32सौन्दर्य र गोरो वर्णले युक्त तथा सुनका मालाले अलङ्कृत धेरै प्रमुख वीरहरू भुइँमा सुतिरहेका छन्! हेर्नुहोस्, हिंस्रक पशुहरूले तिनीहरूलाई घिसार्दै र कोतर्दै छन्।
33कतिपय विशाल पाखुरा भएका वीरहरू आफ्ना गदा तल राखेर यसरी सुतिरहेका छन् मानौँ ती तिनका प्रियतमा पत्नी हुन्।
34अरूहरू कवच धारण गरेर आफ्ना हातमा आफ्ना देदीप्यमान अस्त्र समातिरहेका छन्। हे जनार्दन, हिंस्रक पशुहरूले तिनीहरूलाई अझै जीवित ठानेर कोतरिरहेका छैनन्।
35अन्य यशस्वी वीरहरूका घाँटीका सुन्दर सुनका माला, जब तिनीहरूलाई मांसभक्षी प्राणीले घिसार्छन्, चारैतिर छरिएका छन्।
36त्यहाँ हजारौँ उग्र ब्वाँसाहरूले धेरै यशस्वी तर मृत वीरहरूका घाँटीका सुनका सिक्री घिसारिरहेका छन्।
37हे वृष्णिकुलश्रेष्ठ, जुन धेरैलाई कुशल बन्दीजनहरूले पहिले आफ्ना स्तुति र प्रशस्तिले हरेक बिहान आनन्दित पार्थे, तिनीहरूलाई अब शोकले पीडित सुन्दरीहरूले घेरेका छन्, जो तिनीहरूको वरिपरि दुःखमा रोइरहेका र चिच्याइरहेका छन्।
38हे केशव, ती सुन्दरीहरूका अनुहार, यद्यपि पहेँलिइसकेका छन्, तापनि अझै राता कमलझैँ शोभायमान छन्।
39ती कुरुस्त्रीहरूले आफ्ना अनुचर र सखीसहित रुन बन्द गरिसकेका छन्। तिनीहरू सबै चिन्ताले भरिएका छन्। शोकले मोहित भई तिनीहरू यताउता दौडिरहेका छन्।
40रुनु र क्रोधले ती सुन्दरीहरूका अनुहार बिहानीको सूर्यजस्तै, अथवा सुनजस्तै, अथवा तताइएको ताम्रजस्तै देदीप्यमान भएका छन्।
41एकअर्काका अस्पष्ट विलाप सुनेर पनि ती स्त्रीहरू, चारैतिरबाट आउने शोकको ठूलो क्रन्दनका कारण, एकअर्काको अभिप्राय बुझ्न सकिरहेका छैनन्।
42तिनीहरूमध्ये कतिपय गहिरो सास फेर्दै र बारम्बार विलाप गर्दै शोकले मूढ भइरहेका छन् र आफ्ना प्राण त्यागिरहेका छन्।
43तिनीहरूमध्ये धेरैले (आफ्ना छोरा, पति अथवा पिताका) शव देखेर रोइरहेका र विलाप गरिरहेका छन्। अरूहरू आफ्नै कोमल हातले आफ्नो टाउको पिटिरहेका छन्।
44टाउको, हात र अन्य अङ्गका थुप्रोले भरिएको यो पृथ्वी, विनाशका यी दृश्यसहित, विकट रूपमा देदीप्यमान देखिन्छ।
45अत्यन्त सुन्दर धेरै टाउकोविहीन धड र धडविहीन धेरै टाउका देखेर ती सुन्दरीहरू दीर्घकालसम्म अचेत भुइँमा पल्टिरहन्छन्।
46कुनै विशेष टाउकोलाई कुनै विशेष धडसँग जोडेर, शोकले होस गुमाएका ती स्त्रीहरूले फेरि आफ्नो भूल थाहा पाउँछन् र भन्छन् — 'यो यसको होइन' — र झन् धुरुधुरु रुन थाल्छन्।
47अरूहरू बाणले काटिएका पाखुरा, तिघ्रा र खुट्टा जोड्दै शोक गर्छन् र बारम्बार आफ्नो चेतना गुमाउँछन्।
48भरतवंशी स्त्रीहरूमध्ये कतिपयले पशु र पक्षीहरूले कोतरेका र टाउकोविहीन आफ्ना पतिका शरीर देखेर तिनलाई चिन्न पनि सकिरहेका छैनन्।
49हे मधुसूदन, अरूहरू आफ्ना दाजुभाइ, पिता, छोरा र पतिहरूलाई शत्रुहरूद्वारा मारिएको देखेर आफ्नै हातले आफ्नो टाउको पिटिरहेका छन्।
50मासु र रगतले ढाकिएको यो पृथ्वी खड्ग समातेका पाखुरा र कुण्डलले अलङ्कृत टाउकाहरूका कारण हिँड्न योग्य रहेको छैन।
51आफ्ना दाजुभाइ, पिता र छोराका शवले भरिएको त्यस भूमि देखेर ती निर्दोष स्त्रीहरू, जसले पहिले तिलमात्र पनि दुःखको अनुभव गरेका थिएनन्, अब अवर्णनीय दुःखमा डुबेका छन्।
52हे जनार्दन, धृतराष्ट्रका ती बुहारीहरूलाई हेर्नुहोस्, जो उत्तम अयालले अलङ्कृत सुन्दर घोडीहरूको समूहझैँ देखिन्छन्।
53हे केशव, सुन्दर रूप भएका ती स्त्रीहरूले प्रस्तुत गरेको यस दृश्यभन्दा बढी, जो यस्तो दयनीय दशामा पारिएका छन्, मेरा लागि हेर्नयोग्य अरू कुनै शोकपूर्ण दृश्य छ र? निश्चय नै मैले आफ्नो पूर्वजन्ममा महान् पाप गरेकी हुनुपर्छ, किनभने हे केशव, म आफ्ना छोरा, नाति र दाजुभाइलाई शत्रुहरूद्वारा मारिएको देखिरहेकी छु।' यसरी विलाप गर्दै गान्धारीले आफ्ना छोरा दुर्योधनको शव देखिन्।
54हे केशव, सुन्दर रूप भएका ती स्त्रीहरूले प्रस्तुत गरेको यस दृश्यभन्दा बढी, जो यस्तो दयनीय दशामा पारिएका छन्, मेरा लागि हेर्नयोग्य अरू कुनै शोकपूर्ण दृश्य छ र? निश्चय नै मैले आफ्नो पूर्वजन्ममा महान् पाप गरेकी हुनुपर्छ, किनभने हे केशव, म आफ्ना छोरा, नाति र दाजुभाइलाई शत्रुहरूद्वारा मारिएको देखिरहेकी छु।' यसरी विलाप गर्दै गान्धारीले आफ्ना छोरा दुर्योधनको शव देखिन्।