Gadayuddha Parva — The story of Dadhicha
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 147
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच यत्रेजिवानुडुपती राजसूयेन भारत। तस्मिरतीर्थे महानासीत् संग्रामस्तारकामयः॥
2तत्राप्युपस्पृश्य बले दत्त्वा दानानि चात्मवान्। सारस्वतस्य धर्मात्मा मुनेस्तीर्थं जगाम ह॥ तत्र द्वादशवार्षिक्यामनावृशष्टया द्विजोत्तमान्। वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः॥
3जनमेजय उवाच कथं द्वादशवार्पिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान्। ऋषीनध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः॥
4वैशम्पायन उवाच आसीत् पूर्वं महाराज मुनिर्धीमान् महातपाः। दधीच इति विख्यातो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः॥
5तस्यातितपसः शक्रो विभेति सततं विभो। न स लोभयितुं शक्यः फलैर्बहुविधैरपि।॥
6प्रलोभनार्थं तस्याथ प्राहिणोत् पाकशासनः। दिव्यामप्सरसं पुण्यां दर्शनीयामलम्बुषाम्॥
7तस्य तर्पयतो देवान् सरस्वत्यां महात्मनः। समीपतो महाराज सोऽपातिष्ठत भाविनी॥
8तां दिव्यवपुषं दृष्ट्वा तस्य वितात्मनः। रेतः स्कन्नं सरस्वत्यां तत् सा जग्राह निम्नगा॥
9कुक्षौ चाप्यदधद्धृष्टा तद् रेत: पुरुषर्षभ। सा दधार च तं गर्भ पुत्रहेतोर्महानदी॥
10सुषुवे चापि समये पुत्रं सा सरितां वरा। जगाम पुत्रमादाय तमृर्षि प्रति च प्रभो॥
11ऋषिसंसदि तं दृष्ट्वा सा नदी मुनिसत्तमम्। ततः प्रोवाच राजेन्द्र ददती पुत्रमस्य तम्॥ ब्रह्मर्षे तव पुत्रोऽयं त्वद्भक्त्या धारितो मया। दृष्ट्वा तेऽप्सरसं रेतो यत् स्कन्नं प्रागलम्बुपाम्॥ तत् कुक्षिणा वै ब्रह्मर्षे त्वद्भक्त्या धृतवत्यहम्। न विनाशमिदं गच्छेत् त्वत्तेज इति निश्चयात्॥
12प्रतिगृह्णीष्व पुत्रं स्वं मया दत्तमनिन्दितम्। इत्युक्तः प्रतिजग्राह प्रीति चावाप पुष्कलाम्॥
13स्वसुतं चाप्यजिघ्रत् तं मूर्ध्नि प्रेम्णा द्विजोत्तमः। परिष्वज्यं चिरं कालं तदा भरतसत्तम॥
14सरस्वत्यै वरं प्रादात् प्रीयमाणो महामुनिः। विश्वेदेवा सपितरो गन्धर्वाप्सरसां गणाः॥ तृप्तिं यास्यन्ति सुभगे तयॆमाणास्तवाम्भसा।
15इत्युक्त्वा स तु तुष्टाव वचोभिर्वै महानदीम्॥ प्रीतः परमहृष्टात्मा यथावच्छृणु पार्थिव।
16प्रन्नुतासि महाभागे सरसो ब्रह्मणः पुरा॥ जानान्ति त्वां सरिच्छेष्ठे मनुयः संशितव्रताः।
17मम प्रियकरी चापि सततं प्रियदर्शने॥ तस्मात् सारस्वतः पुत्रो महांस्ते वरवर्णिनि।
18तवैव नाम्ना प्रथितः पुत्रस्ते लोकभावनः॥ सारस्वत इति ख्यातो भविष्यति महातपाः।
19एष द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजर्षभान्॥ सारस्वतो महाभागे वेदानध्यापयिष्यति।
20पुण्याभ्यश्च सरिद्रयस्त्वं सदा पुण्यतमा शुभे॥ भविष्यसि महाभागे मत्प्रसादात् सरस्वति।
21एवं सा संस्तुताऽनेन वरं लब्ध्वा महानदी॥ पुत्रमादाय मुदिता जगाम भरतर्षभ।
22एतस्मिन्नेव काले तु विरोधे देवदानवैः॥ शक्रः प्रहरणान्वेषी लोकांस्त्रीन् विचचार ह।
23न चोपलेभे भगवाञ्छकः प्रहरणं तदा॥ यद्वैतेषां भवेद् योग्यं वधाय विबुधद्विषाम्।
24ततोऽब्रवीत् सुराज्शको न मे शक्या महासुराः॥ ऋतेऽस्थिभिर्दधीचस्य निहन्तुं त्रिदशद्विषः।
25तस्माद् गत्वा ऋषिश्रेष्ठो याच्यतां सुरसत्तमाः॥ दधीचास्थीनि देहीति तैर्वधिष्यामहे रिपून्।
26स च तैर्याचितोऽस्थीनि यत्नादृषिवरस्तदा॥ प्राणत्यागं कुरुश्रेष्ठ चकारैवाविचारयन्। स लोकानक्षयान् प्राप्तो देवप्रियकरस्तदा॥
27तस्यास्थिभिरथो शक्रः समप्रहृष्टमनास्तदा। कारयामास दिव्यानि नानाप्रहरणानि च॥ गदावज्राणि चक्राणि गुरून् दण्डांश्च पुष्कलान्।
28स हि तीव्रण तपसा सम्भृतः परमर्षिणा॥ प्रजापतिसुतेनाथ भृगुणा लोकभावनः। अतिकायः स तेजस्वी लोकसारो विनिर्मितः.॥ जज्ञे शैलगुरुः प्रांशुर्महिम्ना प्रथितः प्रभुः। नित्यमुद्विजते चास्य तेजसः पाकशासनः॥
29तेन वज्रेण भगवान् मन्त्रयुक्तेन भारत। भृशं क्रोधविसृष्टेन ब्रह्मतेजोद्भवेन च॥ दैत्यदानववीराणां जघान नवतीनव।
30अथ काले व्यतिक्रान्ते महत्यतिभयंकारे॥ अनावृष्टिरनुप्राप्ता राजन् द्वादशवार्षिकी।
31तस्यां द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महर्षयः॥ वृत्यर्थं प्राद्रवन् राजन् क्षुधार्ताः सर्वतोदिशम्।
32दिग्भ्यस्तान् प्रद्रुतान् दृष्ट्वा मुनिः सारस्वतस्तदा॥ गमनाय मतिं चक्रे तं प्रोवाच सरस्वती। न गन्तव्यमितः पुत्र तवाहारमहं सदा॥ दास्यामि मत्स्यप्रवरानुष्यतागिह भारत।
33इत्युक्तस्तर्पयामास स पितॄन् देवतास्तथा॥ आहारमकरोन्नित्यं प्राणान् वेदांश्च धारयन्।
34अथ तस्यामनावृष्ट्यामतीतायां महर्षयः॥ अन्योन्यं परिपप्रच्छुः पुनः स्वाध्यायकारणात्।
35तेषां क्षुधापरीतानां नष्टा वेदाऽभिधावताम्॥ सर्वेषामेव राजेन्द्र न कश्चित् प्रतिभानवान्।
36अथ कश्चिदृषिस्तेषां सारस्वतमुपेयिवान्॥ कुर्वाणं संशितात्मानं स्वाध्यायमृषिसत्तमम्।
37स गत्वाऽऽचष्ट तेभ्यश्च सारस्वतमतिप्रभम्॥ स्वाध्यायममरप्रख्यं कुर्वाणं विजने वने।
38ततः सर्वे समाजग्मुस्तत्र राजन् महर्षयः॥ सारस्वतं मुनिश्रेष्ठमिदमूचुः समागताः। अस्मानध्यापयस्वेति तानुवाच ततो मुनिः॥ शिष्यत्वमुपगच्छध्वं विधिवद्धि ममेत्युत।
39तत्राब्रुवन् मुनिगणा बालस्त्वमसि पुत्रक॥ स तानाह न मे धर्मो नश्येदिति पुनर्मुनीन्।
40यो ह्यधर्मेण वै ब्रूयाद् गृह्णीयाद् योऽप्यधर्मतः॥ हीयेतां तावुभौ क्षिप्तं स्यातां वा वैरिणावुभौ।
41न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः॥ ऋषयश्चक्रिरे धर्म योऽनूचानः स नो महान्।
42एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मुनयस्ते विधानतः॥ तस्माद् वेदाननुप्राप्य पुनधर्मं प्रचक्रिरे।
43षष्टिर्मुनिसहस्राणि शिष्यत्वं प्रतिपेदिरे॥ सारस्वतस्य विप्रर्वेदस्वाध्यायकारणात्।
44मुष्टिं मुष्टिं ततः सर्वे दर्भाणां ते छुपाहरन्। तस्यासनार्थं विप्र लस्यापि वशे स्थिताः॥
45तत्रापि दत्त्वा वसु रौहिणेयो महाबल: केशवपूर्वजोऽथ। जगाम तीर्थं मुदितः क्रमेण ख्यातं महद् वृद्धकन्या स्म यत्र॥
English
1Vaishampayana said "There, in that Tirtha, O Bharata, where the Moon had formerly celebrated the Rajasuya sacrifice, a great battle was fought in which Taraka was the root.
2Bathing in that Tirtha and distributing many presents, the virtuous Vala of pure soul went to the Tirtha of the Muni named Sarasvat. There, during a drought extending over twelve years, the sage Sarasvat, formerly taught the Vedas unto many best of Brahmanas.
3Janamejaya said "Why did the sage Sarasvat, O you of ascetic merit, teach the Vedas to the Rishis during a twelve years' drought?
4Vaishampayana said Formerly. O king, there was an intelligent sage of great ascetic viriuc. He was celebrated by the name of Dadhicha. Having governed his senses, he led the life of a Brahmacharin.
5On account of his excessive ascetic austerities, Shakra was possessed by fear. The sage could not be dissuaded (from the practices of his penances) by the offer of even various kinds of rewards.
6At last, for tempting the sage, the chastiser of Paka, sent to him the highly beautiful and celestial Apsara by name Alambusha.
7On the banks of the Sarasvat the great sage was engaged in the worship of the gods and ! there the celestial nymphs, O king, arrived.
8Seeing that beautiful damsel the seminal fluid of thar ascetic came out. Having fallen into the Sarasvati, the latter preserved it with care.
9Indeed, O foremost of men, the River, sceing that sced, held it in her womb. In time the secd developed into a fetus and the great river kept it so that it might have life and grow into a child.
10When the time came, the best of rivers delivered that child and then went, O lord, taking it with her, to that Rishi.
11Seeing that best of Rishis in a conclave, Sarasvati, O king, while handing over the child, said these words:-"O Rishi, this is your son whom I held out of respect for you! That seed of yours, which fell at seeing the nymph Alambusha, had been held by me in my womb, O Rishi, through devotion for you and knowing well that your sced would never be destroyed.
12Given by me, accept this faultless child of your own!' Thus addressed by her, the Rishi accepted the child and was highly pleased.
13That best of Brahmanas then out of affection smelt the head of his son and embraced him closely, O best of Bharata, for some time.
14Pleased with the River, the great ascetic Dadhicha then gave a boon to her, saying "The Vishvedevas, the Rishis and all the clans of the Gandharvas and the Apsaras, will henceforth, blessed one, derive great happiness when oblations of your water are presented to them!'
15Having said to that great river, the sage, pleased and filled with joy, then praised her in these words. Hear them duly, O king!
16Thou hast sprung, O highly blessed one, from the lake of Brahman in days of old. All ascetics know thee, O best of rivers.
17Highly beautiful, you have done me great good! This your great child, O fair river, will be known by the name of Sarasvat.
18This your son, capable of creating new worlds, will pass after thy name! That great ascetic will be known by the name of Sarasvat!
19During a drought extending over iwelve years, this Sarasvat, will teach the Vedas to many best of Brahmanas.
20O blessed Sarasvati, through my grace, thou shalt always become the best of all sacred rivers!'
21Thus was the great River lauded by the sage after the latter had granted her boons. The River then, overjoyed went away, O best of Bharata's race! taking with her that child.
22Meanwhile, during a war between the gods and demons Shakra travelled through the three worlds in search of weapons.
23The king of the celestials, however, failed to find such weapons as were fit to kill the enemies of the celestials.
24Shakra then said to the gods-"The great Asuras are incapable of being defeated by me. Save with the bones of Dadhicha, our foes cannot be killed.
25O best of celestials, go, therefore, to that best of Rishis and beg of him, saying-"Grant us, O Dadhicha, your bones! With them we will kill our enemies.'
26Begged by them for his bones, that best of Rishis, O best of Kuru's race, unhesitatingly gave up his life. Having done what was agreeable to the celestials, the sage attained to the eternally blissful region.
27With his bones, Shakra gladly made many kinds of weapons, such as thunder-bolts, disci, heavy maces and many kinds of clubs and bludgeons.
28Equal to the Creator himself Dadhicha, had been begotten by the penances of great Rishi Bhrigu. Strongly built and highly energetic Dadhicha had been made the strongest of men in the world. The powerful and glorious Dadhicha, became tall like the king of mountains. The chastiser of Paka had always been in dread of his power.
29With the thunder-bolt created by Brahma and inspired with mantras, O Bharata, Indra made a loud noise when he hurled it and killed ninety-nine Daityas.
30After a dreadful long time a drought. O king, took place that extended over twelve years.
31During that drought extending over twelve years, the great Rishis fled away, O king, on all sides to maintain themselves.
32Seeing them scattered on all sides, the sage Sarasvat also set his heart on flight. The river Sarasvati then said to him. You need not, O son, go away, for I will always supply you with food even here by giving you large fishes! Remain therefore, here!'
33Thus addressed (by the river), the sage continued to live there and offer oblations of food to the Rishis and the celestials, He got also his daily food and thus continued to support both himself and the gods.
34After the termination of that twelve years' drought the great Rishis requested one another to deliver discourses on the Vedas.
35While wandering hungrily the Rishis had forgotten the Vedas. There was indeed, not even one amongst thein that could interpret the Vedas.
36It so happened that some one amongst them met Sarasvat, that foremost of Rishis, while the latter was reading the Vedas with concentrated attention.
37Returning to the assemblage of Rishis, he spoke to them of Sarasvat, of his matchless effulgence and celestial appearance and of deep concentration in the Vedas in a secluded forest.
38Then all the great Rishis came there unitedly and spoke to Sarasvat, that best of ascetics, these words.:-"Teach us, O sage!' The ascetic replied, saying-"Become my disciples duly!'
39The host of ascetics answered-"O son, you are too young.' Thereupon he answered the ascetics-"I must act in such a way that my religious merit may not suffer decrease'.
40He that teaches improperly and he that learns improperly, are both doomed to destruction and mutual hatred.
41It is not age or decrepitude, of wealth or the number of kinsmen, by which the Rishis claim their mcrit. He only is great who is capable of reading and understanding the Vedas.'
42Hearing these words of his, those ascetics duly became his disciples and learning again from him the Vedas began to practise their rites.
43Sixty thousand ascetics became disciples of the great Rishi Sarasvat for the sake of learning again the Vedas from him.
44Obeying that beautiful Rishi though a boy, the ascetics each brought a handful of grass and offered it to him for his seat.
45The powerful son of Rohini and elder brother of Keshava, having distributed wealth in that Tirtha, then joyfully went to another where lived formerly an old virgin lady.”
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — हे भारत, उस तीर्थ में, जहाँ पूर्वकाल में चन्द्रमा ने राजसूय यज्ञ किया था, एक महान् युद्ध हुआ था जिसका मूल कारण तारक था।
2उस तीर्थ में स्नान करके और बहुत-से दान देकर शुद्धात्मा धर्मात्मा बल सारस्वत नामक मुनि के तीर्थ को गए। वहाँ बारह वर्षों तक चलने वाले अकाल के समय मुनि सारस्वत ने पूर्वकाल में अनेक ब्राह्मणश्रेष्ठों को वेदों की शिक्षा दी थी।
3जनमेजय ने कहा — हे तपोधन, मुनि सारस्वत ने बारह वर्ष के अकाल के समय ऋषियों को वेदों की शिक्षा क्यों दी?
4वैशम्पायन ने कहा — हे राजन्, पूर्वकाल में महान् तपोबल से सम्पन्न एक बुद्धिमान् मुनि थे। वे दधीच के नाम से विख्यात थे। अपनी इन्द्रियों को वश में करके वे ब्रह्मचारी का जीवन बिताते थे।
5उनकी अत्यन्त कठोर तपस्या के कारण शक्र भय से ग्रस्त हो गए। नाना प्रकार के प्रलोभन देने पर भी उन मुनि को (अपनी तपस्या से) विचलित नहीं किया जा सका।
6अन्ततः उन मुनि को लुभाने के लिए पाकशासन ने उनके पास अलम्बुषा नामक परम सुन्दरी दिव्य अप्सरा को भेजा।
7हे राजन्, सरस्वती के तट पर वे महामुनि देवताओं की उपासना में लगे हुए थे और वहीं वह देवाङ्गना आ पहुँची।
8उस सुन्दरी को देखकर उन तपस्वी का वीर्य स्खलित हो गया। वह सरस्वती में जा गिरा और सरस्वती ने उसे सावधानी से सुरक्षित रखा।
9हे नरश्रेष्ठ, सचमुच उस वीर्य को देखकर उस नदी ने उसे अपने गर्भ में धारण कर लिया। समय के साथ वह वीर्य गर्भ के रूप में विकसित हुआ और उस महानदी ने उसे इसलिए धारण किए रखा कि वह जीवन पाकर शिशु के रूप में बढ़ सके।
10समय आने पर नदियों में श्रेष्ठ उन्होंने उस शिशु को जन्म दिया और, हे प्रभु, उसे साथ लेकर वे उन ऋषि के पास गईं।
11हे राजन्, ऋषिश्रेष्ठ को एक सभा में बैठे देखकर सरस्वती ने वह शिशु सौंपते हुए ये वचन कहे — "हे ऋषे, यह आपका पुत्र है जिसे मैंने आपके प्रति आदर के कारण धारण किया! हे ऋषे, आपका जो वीर्य अप्सरा अलम्बुषा को देखकर स्खलित हुआ था, उसे मैंने आपके प्रति भक्ति के कारण और यह भलीभाँति जानते हुए कि आपका वीर्य कभी नष्ट नहीं हो सकता, अपने गर्भ में धारण किया था।
12मेरे द्वारा दिए गए अपने इस निर्दोष पुत्र को स्वीकार कीजिए!" उनके द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर ऋषि ने उस शिशु को स्वीकार किया और अत्यन्त प्रसन्न हुए।
13हे भरतश्रेष्ठ, तब उन ब्राह्मणश्रेष्ठ ने स्नेह से अपने पुत्र का मस्तक सूँघा और कुछ समय तक उसे अपने हृदय से लगाए रखा।
14उस नदी से प्रसन्न होकर महातपस्वी दधीच ने उन्हें यह वर दिया — "हे भाग्यशालिनी, आज से विश्वेदेव, ऋषि तथा गन्धर्वों और अप्सराओं के समस्त गण तब महान् सुख का अनुभव करेंगे जब उन्हें तुम्हारे जल की आहुति दी जाएगी!"
15उस महानदी से यह कहकर वे मुनि प्रसन्न और हर्ष से भरकर इन वचनों में उनकी स्तुति करने लगे। हे राजन्, उन्हें ध्यान से सुनो!
16"हे परम भाग्यशालिनी, तुम पूर्वकाल में ब्रह्मा के सरोवर से प्रकट हुई थीं। हे नदीश्रेष्ठा, समस्त तपस्वी तुम्हें जानते हैं।
17हे परम सुन्दरी, तुमने मेरा महान् उपकार किया है! हे सुन्दरी नदी, तुम्हारा यह महान् पुत्र सारस्वत के नाम से जाना जाएगा।
18नए लोकों की रचना करने में समर्थ तुम्हारा यह पुत्र तुम्हारे ही नाम से प्रसिद्ध होगा! वे महातपस्वी सारस्वत के नाम से जाने जाएँगे!
19बारह वर्षों तक चलने वाले अकाल के समय यह सारस्वत अनेक ब्राह्मणश्रेष्ठों को वेदों की शिक्षा देगा।
20हे भाग्यशालिनी सरस्वती, मेरी कृपा से तुम सदा समस्त पवित्र नदियों में श्रेष्ठ रहोगी!"
21इस प्रकार वर देने के पश्चात् उन मुनि ने उस महानदी की स्तुति की। हे भरतश्रेष्ठ, तब वह नदी अत्यन्त प्रसन्न होकर उस शिशु को साथ लेकर चली गई!
22इसी बीच देवताओं और असुरों के युद्ध के समय शक्र शस्त्रों की खोज में तीनों लोकों में घूमे।
23किन्तु देवराज को ऐसे शस्त्र नहीं मिल सके जो देवशत्रुओं का वध करने में समर्थ हों।
24तब शक्र ने देवताओं से कहा — "उन महान् असुरों को मैं परास्त नहीं कर सकता। दधीच की हड्डियों के बिना हमारे शत्रुओं का वध नहीं हो सकता।
25हे देवश्रेष्ठो, इसलिए उन ऋषिश्रेष्ठ के पास जाओ और उनसे प्रार्थना करो — "हे दधीच, हमें अपनी हड्डियाँ दीजिए! उनसे हम अपने शत्रुओं का वध करेंगे।"
26हे कुरुश्रेष्ठ, उनसे उनकी हड्डियाँ माँगे जाने पर उन ऋषिश्रेष्ठ ने बिना हिचकिचाए अपने प्राण त्याग दिए। देवताओं का प्रिय कार्य करके वे मुनि सनातन आनन्दमय लोक को प्राप्त हुए।
27उनकी हड्डियों से शक्र ने प्रसन्नतापूर्वक अनेक प्रकार के शस्त्र बनाए — जैसे वज्र, चक्र, भारी गदाएँ तथा अनेक प्रकार के मुद्गर और मूसल।
28साक्षात् ब्रह्मा के समान दधीच महर्षि भृगु की तपस्या से उत्पन्न हुए थे। दृढ़ शरीर वाले और महातेजस्वी दधीच संसार के सबसे बलिष्ठ पुरुष बनाए गए थे। पराक्रमी और यशस्वी दधीच पर्वतराज के समान ऊँचे हो गए थे। पाकशासन सदा उनकी शक्ति से भयभीत रहते थे।
29हे भारत, ब्रह्मा द्वारा रचे गए और मन्त्रों से अभिमन्त्रित उस वज्र को चलाते समय इन्द्र ने महान् गर्जना की और निन्यानबे दैत्यों का वध किया।
30हे राजन्, एक भयङ्कर दीर्घकाल के पश्चात् बारह वर्षों तक चलने वाला एक अकाल पड़ा।
31हे राजन्, बारह वर्षों तक चलने वाले उस अकाल के समय महर्षि अपना जीवन-निर्वाह करने के लिए सब दिशाओं में भाग गए।
32उन्हें सब ओर बिखरा हुआ देखकर मुनि सारस्वत ने भी वहाँ से जाने का मन बना लिया। तब सरस्वती नदी ने उनसे कहा — "हे पुत्र, तुम्हें जाने की आवश्यकता नहीं है, क्योंकि मैं तुम्हें यहीं बड़ी-बड़ी मछलियाँ देकर सदा तुम्हारा आहार जुटाती रहूँगी! इसलिए यहीं रहो!"
33(नदी द्वारा) इस प्रकार कहे जाने पर वे मुनि वहीं रहते रहे और ऋषियों तथा देवताओं को अन्न की आहुतियाँ देते रहे। उन्हें अपना दैनिक आहार भी मिलता रहा और इस प्रकार वे अपना तथा देवताओं दोनों का भरण-पोषण करते रहे।
34उस बारह वर्ष के अकाल की समाप्ति के पश्चात् महर्षियों ने एक-दूसरे से वेदों पर प्रवचन देने की प्रार्थना की।
35भूख से व्याकुल होकर भटकते हुए ऋषि वेदों को भूल चुके थे। सचमुच उनमें एक भी ऐसा नहीं था जो वेदों की व्याख्या कर सके।
36संयोग से उनमें से एक की भेंट ऋषिश्रेष्ठ सारस्वत से हुई, जब वे एकाग्र चित्त से वेदों का पाठ कर रहे थे।
37ऋषियों की सभा में लौटकर उसने उन्हें सारस्वत के विषय में, उनके अनुपम तेज और दिव्य रूप के विषय में तथा एकान्त वन में वेदों में उनकी गहन तल्लीनता के विषय में बताया।
38तब समस्त महर्षि एक साथ वहाँ आए और तपस्वीश्रेष्ठ सारस्वत से ये वचन कहे — "हे मुने, हमें शिक्षा दीजिए!" उन तपस्वी ने उत्तर दिया — "विधिपूर्वक मेरे शिष्य बनिए!"
39तपस्वियों के उस समूह ने उत्तर दिया — "हे पुत्र, तुम अभी बहुत छोटे हो।" इस पर उन्होंने उन तपस्वियों को उत्तर दिया — "मुझे ऐसे ही आचरण करना चाहिए जिससे मेरे धर्म का क्षय न हो।
40जो अनुचित रीति से शिक्षा देता है और जो अनुचित रीति से शिक्षा ग्रहण करता है — वे दोनों विनाश और परस्पर द्वेष को प्राप्त होते हैं।
41ऋषिजन अपनी श्रेष्ठता का दावा न आयु से करते हैं, न वृद्धावस्था से, न धन से और न बन्धु-बान्धवों की संख्या से। श्रेष्ठ केवल वही है जो वेदों को पढ़ने और समझने में समर्थ है।"
42उनके ये वचन सुनकर उन तपस्वियों ने विधिपूर्वक उनका शिष्यत्व स्वीकार किया और उनसे पुनः वेदों को सीखकर अपने कर्मकाण्डों का पालन करने लगे।
43साठ सहस्र तपस्वी महर्षि सारस्वत से पुनः वेद सीखने के लिए उनके शिष्य बने।
44यद्यपि वे सुन्दर ऋषि बालक ही थे, तथापि उनकी आज्ञा मानते हुए उन तपस्वियों में से प्रत्येक ने एक मुट्ठी कुश लाकर उन्हें आसन के लिए भेंट किया।
45उस तीर्थ में धन बाँटकर केशव के ज्येष्ठ भ्राता, रोहिणी के पराक्रमी पुत्र, तब प्रसन्नतापूर्वक उस दूसरे तीर्थ को गए जहाँ पूर्वकाल में एक वृद्ध कुमारी रहती थी।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — हे भारत, त्यस तीर्थमा, जहाँ पूर्वकालमा चन्द्रमाले राजसूय यज्ञ गरेका थिए, एउटा महान् युद्ध भएको थियो जसको मूल कारण तारक थियो।
2त्यस तीर्थमा स्नान गरेर र धेरै दान दिएर शुद्धात्मा धर्मात्मा बल सारस्वत नामक मुनिको तीर्थमा गए। त्यहाँ बाह्र वर्षसम्म चलेको अनिकालका समयमा मुनि सारस्वतले पूर्वकालमा अनेक ब्राह्मणश्रेष्ठलाई वेदको शिक्षा दिएका थिए।
3जनमेजयले भने — हे तपोधन, मुनि सारस्वतले बाह्र वर्षको अनिकालका समयमा ऋषिहरूलाई वेदको शिक्षा किन दिए?
4वैशम्पायनले भने — हे राजन्, पूर्वकालमा महान् तपोबलले सम्पन्न एक बुद्धिमान् मुनि थिए। उनी दधीचको नामले विख्यात थिए। आफ्ना इन्द्रिय वशमा पारेर उनी ब्रह्मचारीको जीवन बिताउँथे।
5उनको अत्यन्त कठोर तपस्याका कारण शक्र भयले ग्रस्त भए। नाना प्रकारका प्रलोभन दिँदा पनि ती मुनिलाई (आफ्नो तपस्याबाट) विचलित पार्न सकिएन।
6अन्ततः ती मुनिलाई लोभ्याउन पाकशासनले उनीकहाँ अलम्बुषा नामक परम सुन्दरी दिव्य अप्सरालाई पठाए।
7हे राजन्, सरस्वतीको किनारमा ती महामुनि देवताहरूको उपासनामा लागिरहेका थिए र त्यहीँ त्यो देवाङ्गना आइपुगिन्।
8ती सुन्दरीलाई देखेर ती तपस्वीको वीर्य स्खलित भयो। त्यो सरस्वतीमा खस्यो र सरस्वतीले त्यसलाई सावधानीपूर्वक सुरक्षित राखिन्।
9हे नरश्रेष्ठ, साँच्चै त्यो वीर्य देखेर त्यस नदीले त्यसलाई आफ्नो गर्भमा धारण गरिन्। समयसँगै त्यो वीर्य गर्भका रूपमा विकसित भयो र त्यस महानदीले त्यसलाई त्यसैले धारण गरिरहिन् कि त्यसले जीवन पाएर शिशुका रूपमा बढ्न सकोस्।
10समय आएपछि नदीहरूमा श्रेष्ठ उनले त्यस शिशुलाई जन्म दिइन् र, हे प्रभु, त्यसलाई सँगै लिएर उनी ती ऋषिकहाँ गइन्।
11हे राजन्, ऋषिश्रेष्ठलाई एउटा सभामा बसेको देखेर सरस्वतीले त्यो शिशु सुम्पँदै यी वचन भनिन् — "हे ऋषे, यो तपाईंको पुत्र हो जसलाई मैले तपाईंप्रतिको आदरका कारण धारण गरेँ! हे ऋषे, तपाईंको जुन वीर्य अप्सरा अलम्बुषालाई देखेर स्खलित भएको थियो, त्यसलाई मैले तपाईंप्रतिको भक्तिका कारण र यो राम्ररी जान्दै कि तपाईंको वीर्य कहिल्यै नष्ट हुन सक्दैन, आफ्नो गर्भमा धारण गरेकी थिएँ।
12मैले दिएको आफ्नो यस निर्दोष पुत्रलाई स्वीकार गर्नुहोस्!" उनीद्वारा यसरी भनिएपछि ऋषिले त्यस शिशुलाई स्वीकार गरे र अत्यन्त प्रसन्न भए।
13हे भरतश्रेष्ठ, तब ती ब्राह्मणश्रेष्ठले स्नेहले आफ्नो पुत्रको शिर सुँघे र केही समयसम्म उसलाई आफ्नो छातीमा टाँसिराखे।
14त्यस नदीसँग प्रसन्न भई महातपस्वी दधीचले उनलाई यो वर दिए — "हे भाग्यशालिनी, आजैदेखि विश्वेदेव, ऋषि तथा गन्धर्व र अप्सराहरूका सम्पूर्ण गणले तब महान् सुखको अनुभव गर्नेछन् जब उनीहरूलाई तिम्रो जलको आहुति दिइनेछ!"
15त्यस महानदीलाई यसो भनेर ती मुनि प्रसन्न र हर्षले भरिएर यी वचनमा उनको स्तुति गर्न थाले। हे राजन्, ती ध्यानसँग सुन!
16"हे परम भाग्यशालिनी, तिमी पूर्वकालमा ब्रह्माको सरोवरबाट प्रकट भएकी थियौ। हे नदीश्रेष्ठा, सम्पूर्ण तपस्वीले तिमीलाई जान्दछन्।
17हे परम सुन्दरी, तिमीले मेरो महान् उपकार गरेकी छ्यौ! हे सुन्दरी नदी, तिम्रो यो महान् पुत्र सारस्वतको नामले चिनिनेछ।
18नयाँ लोकहरूको रचना गर्न समर्थ तिम्रो यो पुत्र तिम्रै नामले प्रसिद्ध हुनेछ! ती महातपस्वी सारस्वतको नामले चिनिनेछन्!
19बाह्र वर्षसम्म चल्ने अनिकालका समयमा यो सारस्वतले अनेक ब्राह्मणश्रेष्ठलाई वेदको शिक्षा दिनेछ।
20हे भाग्यशालिनी सरस्वती, मेरो कृपाले तिमी सधैँ सम्पूर्ण पवित्र नदीमा श्रेष्ठ रहनेछ्यौ!"
21यसरी वर दिएपछि ती मुनिले त्यस महानदीको स्तुति गरे। हे भरतश्रेष्ठ, तब त्यो नदी अत्यन्त प्रसन्न भई त्यस शिशुलाई सँगै लिएर गइन्!
22यसै बीच देवता र असुरहरूको युद्धका समयमा शक्र शस्त्रको खोजीमा तीनै लोकमा घुमे।
23तर देवराजलाई त्यस्ता शस्त्र भेटिएनन् जो देवशत्रुहरूको वध गर्न समर्थ हुन्।
24तब शक्रले देवताहरूलाई भने — "ती महान् असुरहरूलाई म परास्त गर्न सक्दिनँ। दधीचका हाडविना हाम्रा शत्रुहरूको वध हुन सक्दैन।
25हे देवश्रेष्ठहरू हो, त्यसैले ती ऋषिश्रेष्ठकहाँ जाऊ र उनीसँग प्रार्थना गर — "हे दधीच, हामीलाई आफ्ना हाड दिनुहोस्! तिनैले हामी आफ्ना शत्रुहरूको वध गर्नेछौँ।"
26हे कुरुश्रेष्ठ, उनीसँग उनका हाड मागिएपछि ती ऋषिश्रेष्ठले नहिचकिचाई आफ्ना प्राण त्यागे। देवताहरूको प्रिय कार्य गरेर ती मुनि सनातन आनन्दमय लोकमा पुगे।
27उनका हाडबाट शक्रले प्रसन्नतापूर्वक अनेक प्रकारका शस्त्र बनाए — जस्तै वज्र, चक्र, भारी गदा तथा अनेक प्रकारका मुद्गर र मुसल।
28साक्षात् ब्रह्माजस्तै दधीच महर्षि भृगुको तपस्याबाट उत्पन्न भएका थिए। दृढ शरीर भएका र महातेजस्वी दधीच संसारका सबभन्दा बलिष्ठ पुरुष बनाइएका थिए। पराक्रमी र यशस्वी दधीच पर्वतराजजस्तै अग्ला भएका थिए। पाकशासन सधैँ उनको शक्तिसँग भयभीत रहन्थे।
29हे भारत, ब्रह्माद्वारा रचिएको र मन्त्रले अभिमन्त्रित त्यो वज्र चलाउँदा इन्द्रले महान् गर्जन गरे र उनान्सय दैत्यको वध गरे।
30हे राजन्, एउटा भयङ्कर दीर्घकालपछि बाह्र वर्षसम्म चल्ने एउटा अनिकाल पर्यो।
31हे राजन्, बाह्र वर्षसम्म चल्ने त्यस अनिकालका समयमा महर्षिहरू आफ्नो जीवन निर्वाह गर्न सबै दिशामा भागे।
32उनीहरूलाई सबैतिर छरिएको देखेर मुनि सारस्वतले पनि त्यहाँबाट जाने मन बनाए। तब सरस्वती नदीले उनलाई भनिन् — "हे पुत्र, तिमीले जानुपर्दैन, किनभने म तिमीलाई यहीँ ठूला-ठूला माछा दिएर सधैँ तिम्रो आहार जुटाइरहनेछु! त्यसैले यहीँ बस!"
33(नदीद्वारा) यसरी भनिएपछि ती मुनि त्यहीँ बसिरहे र ऋषि तथा देवताहरूलाई अन्नको आहुति दिइरहे। उनलाई आफ्नो दैनिक आहार पनि मिलिरह्यो र यसरी उनले आफ्नो तथा देवताहरू दुवैको भरणपोषण गरिरहे।
34त्यस बाह्र वर्षको अनिकालको समाप्तिपछि महर्षिहरूले एकअर्कासँग वेदमाथि प्रवचन दिन प्रार्थना गरे।
35भोकले व्याकुल भई भौँतारिँदा ऋषिहरू वेद बिर्सिसकेका थिए। साँच्चै तीमध्ये एक जना पनि यस्तो थिएन जसले वेदको व्याख्या गर्न सकोस्।
36संयोगले तीमध्ये एक जनाको भेट ऋषिश्रेष्ठ सारस्वतसँग भयो, जब उनी एकाग्र चित्तले वेदको पाठ गरिरहेका थिए।
37ऋषिहरूको सभामा फर्केर उसले उनीहरूलाई सारस्वतको विषयमा, उनको अनुपम तेज र दिव्य रूपको विषयमा तथा एकान्त वनमा वेदमा उनको गहन तल्लीनताको विषयमा बतायो।
38तब सम्पूर्ण महर्षि एकसाथ त्यहाँ आए र तपस्वीश्रेष्ठ सारस्वतलाई यी वचन भने — "हे मुने, हामीलाई शिक्षा दिनुहोस्!" ती तपस्वीले उत्तर दिए — "विधिपूर्वक मेरा शिष्य बन्नुहोस्!"
39तपस्वीहरूको त्यस समूहले उत्तर दियो — "हे पुत्र, तिमी अझै धेरै सानो छौ।" यसमा उनले ती तपस्वीहरूलाई उत्तर दिए — "मैले यस्तै आचरण गर्नुपर्छ जसले मेरो धर्मको क्षय नहोस्।
40जसले अनुचित रीतिले शिक्षा दिन्छ र जसले अनुचित रीतिले शिक्षा ग्रहण गर्छ — ती दुवै विनाश र परस्पर द्वेषमा पुग्छन्।
41ऋषिहरूले आफ्नो श्रेष्ठताको दाबी न उमेरले गर्छन्, न वृद्धावस्थाले, न धनले र न बन्धुबान्धवको सङ्ख्याले। श्रेष्ठ केवल त्यही हो जो वेद पढ्न र बुझ्न समर्थ छ।"
42उनका यी वचन सुनेर ती तपस्वीहरूले विधिपूर्वक उनको शिष्यत्व स्वीकार गरे र उनीबाट फेरि वेद सिकेर आफ्ना कर्मकाण्डको पालन गर्न थाले।
43साठी हजार तपस्वी महर्षि सारस्वतबाट फेरि वेद सिक्नका लागि उनका शिष्य बने।
44यद्यपि ती सुन्दर ऋषि बालक नै थिए, तथापि उनको आज्ञा मान्दै ती तपस्वीहरूमध्ये प्रत्येकले एक मुट्ठी कुश ल्याएर उनलाई आसनका लागि भेट गरे।
45त्यस तीर्थमा धन बाँडेर केशवका जेठा दाजु, रोहिणीका पराक्रमी पुत्र, तब प्रसन्नतापूर्वक त्यस अर्को तीर्थमा गए जहाँ पूर्वकालमा एउटी वृद्ध कुमारी बस्थिन्।