Gadayuddha Parva — The investiture of Kartikeya. His companions
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 140
Sanskrit
1जनमेजय उवाच सरस्वत्याः प्रभावोऽयमुक्तस्ते द्विजसत्तम। कुमारस्याभिषेकं तु ब्रह्मन् व्याख्यातुमर्हसि॥
2यस्मिन् देशे च काले च यथा च वदतां वर। यैश्चाभिषिक्तो भगवान् विधिना येन च प्रभुः॥ स्कन्दो यथा च दैत्यानामकरोत् कदनं महत्। तथा मे सर्वामाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे॥
3वैशम्पायन उवाच कुरुवंशस्य सदृशं कौतूहलमिदं तव। हर्षमुत्पादयत्येव वचो मे जनमेजय॥
4हन्त ते कथयिष्यामि शृण्वानस्य नराधिप। अभिषेकं कुमारस्य प्रभावं च महात्मनः॥
5तेजो माहेश्वरं स्कनमग्नौ प्रपतितं पुरा। तत् सर्वभक्षो भगवान् नाशकद् दग्धुमक्षयम्॥
6तेनासीदतितेजस्वी दीप्तिमान् हव्यवाहनः। न चैव धारयामास गर्भ तेजोमयं तदा॥
7स गङ्गामभिसंगम्य नियोगाद् ब्रह्मणः प्रभुः। गर्भमाहितवान् दिव्यं भास्करोपमतेजसम्॥
8अथ गङ्गापि तं गर्भमसहन्ती विधारणे। उत्ससर्ज गिरौ रम्ये हिमवत्मरार्चिते॥
9स तत्र ववृधे लोकानावृत्य ज्वलनात्मजः। ददृशुर्चलनाकारं तं गर्भमथ कृत्तिकाः॥
10शरस्तम्बे महात्मानमनलात्मजमीश्वरम्। ममायमिति ताः सर्वाः पुत्रार्थिन्योऽभिचुक्रुशुः॥
11तासां विदित्वा भावं तं मातृणां भगवान् प्रभुः। प्रस्तुतानां पय: षड्भिर्वदनैरपिबत् तदा॥
12तं प्रभावं समालक्ष्य तस्य बालस्य कृत्तिकाः। परं विस्मयमापन्ना देव्यो दिव्यवपुर्धराः॥
13यत्रोत्सृष्टः स भगवान् गङ्गया गिरिमूर्धनि। स शैलः काञ्चनः सर्वः सम्बभौ कुरुसत्तम॥
14वर्धता चैव गर्भेण पृथिवी तेन रञ्जिता। अतश्च सर्वे संवृत्ता गिरयः काञ्चनाकराः॥
15कुमारः सुमहावीर्यः कीर्तिकेय इति स्मृतः। गाङ्गेयः पूर्वमभवन्महायोगबलान्वितः॥
16शमेन तपसा चैव वीर्येण च समन्वितः। ववृधेऽतीव राजेन्द्र चन्द्रवत् प्रियदर्शनः॥
17स तस्मिन् काञ्चने दिव्ये शरस्तम्भे श्रिया वृतः। स्तूयमानः सदा शेते गन्धर्वैर्मुनिभिस्तथा॥
18तथैतमन्वनृत्यन्तः देवकन्या सहस्रशः। दिव्यवादित्रनृत्यज्ञाः स्तुवन्त्यश्चारुदर्शनाः॥
19अन्वास्ते च नदी देवं गङ्गा वै सरितां वरा। दधार पृथिवी चैनं बिभ्रती रूपमुत्तमम्॥
20जातकर्मादिकास्तत्र क्रियाश्चक्रे बृहस्पतिः। वेदश्चैनं चतुर्मूर्तिरुपतस्थे कृताञ्जलिः॥
21धनुर्वेदश्चतुष्पादः शस्त्रग्रामः ससंग्रहः। तत्रैनं समुपातिष्ठत् साक्षाद् वाणी च केवला॥
22स ददर्श महावीर्यं देवदेवमुमापतिम्। शैलपुत्र्या समासीनं भूतसंघशतैर्वृतम्॥
23निकाया भूतसंघानां परमाद्भुतदर्शनाः। विकृता विकृताकारा बिकृताभरणध्वजाः॥
24व्याघ्रसिंहर्क्षवदना विडालमकराननाः। वृषदंशमुखाश्चान्ये गजोष्ट्रवदनास्तथा॥ उलूकवदनाः केचिद् गृध्रगोमायुदर्शनाः।
25क्रौञ्चपारावतनिभैर्वदनै राङ्कवैरपि।॥ श्वाविच्छल्यकगोधानामजैडकगवां तथा। सदृशानि वपूंष्यन्ये तत्र यत्र व्यधारयन्॥ केचिच्छैलाम्बुदप्रख्याश्चक्रोद्यतगदायुधाः। केचिदञ्जनपुञ्जाभाः केचिच्छ्वेताचलप्रभाः॥ सप्त मातृगणाश्चैव समाजग्मुर्विशाम्पते।
26साध्या विश्वेऽथ मरुतो वसवः पितरस्तथा॥ रुद्रादित्यास्तथा सिद्धा भुजगाः दानवाः खगाः। ब्रह्मा स्वयम्भूभगवान् सपुत्रः सह विष्णुना॥ शक्रस्तथाभ्ययाद् द्रष्टुं कुमारवरमच्युतम्।
27नारदप्रमुखाश्चापि देवगन्धर्वसत्तमाः॥ देवर्षयश्च सिद्धाश्च बृहस्पतिपुरोगमाः। पितरो जगतः श्रेष्ठा देवानामपि देवताः॥ तेऽपि तत्र समाजग्मुर्यामा धामाश्च सर्वशः।
28स तु बालोऽपि बलवान महायोगबलान्वितः॥ अभ्याजगाम देवेशं शूलहस्तं पिनाकिनम्।
29तमाव्रजन्तमालक्ष्य शिवस्यासीन्मनोगतम्॥ युगपच्छैलपुत्र्याश्च गङ्गायाः पावकस्य च। कं नु पूर्वमयं बालो गौरवादभ्युपैष्यति॥ अपि मामिति सर्वेषां तेषामासीन्मनोगतम्।
30तेषामेतमभिप्रायं चतुर्णामुपलक्ष्य सः॥ युगपद् योगमास्थाय ससर्ज विविधास्तनूः।
31ततोऽभवचतुर्मूतिः क्षणेन भगवान् प्रभुः॥ तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठतः।
32एवं स कृत्वा ह्यात्मानं चतुर्धा भगवान् प्रभुः॥ यतो रुद्रस्ततः स्कन्दो गजामाद्भुतदर्शनः।
33विशाखस्तु ययौ येन देवी गिरीवरात्मजा॥ शाखो ययौ स भगवान् वायुमूर्तिर्विभावसुं। नैगमेयोऽगमद् गङ्गां कुमारः पावकप्रभः॥
34सर्वे भासुरदेहास्ते चत्वारः समरूपिणः। तान् समभ्ययुरव्यग्रास्तदद्भुतमिवाभवत्॥
35हाहाकारो महानासीद् देवदानवरक्षसाम्। तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यमद्भूतं लोमहर्षणम्॥
36ततो रुद्रश्च देवीं च पावकश्च पितामहम्। गड्या सहिताः सर्वे प्रणिपेतुर्जगत्पतिम्॥
37प्रणिपत्य ततस्ते तु विधिवद् राजपुङ्गवा उदमूचुर्वचो राजन् कार्तिकेयप्रियेप्सया॥ अस्य बालस्य भगवन्नाधिपत्यं यथेप्सितम्। अस्मात्प्रियार्थं देवेश सदृशं दातुमर्हसि॥
38ततः स भगवान् धीमान् सर्वलोकपितामहः। मनसा चिन्तयामास किमयं लभतामिति॥
39ऐश्वर्याणि च सर्वाणि देवगन्धर्वरक्षसाम्। भूतयक्षविहङ्गानां पन्नगानां च सर्वशः॥ पूर्वमेवादिदेशासौ निकायेषु महात्मनाम्। समर्थं च तमैश्वर्ये महामतिरमन्यत॥
40ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा देवानां श्रेयसि स्थितः। सैनापत्यं ददौ तस्मै सर्वभूतेषु भारत॥
41सर्वदेवनिकायानां ये राजानः परिश्रुताः। तान् सर्वान् व्यादिदेशास्मै सर्वभूतपितामहः॥
42ततः कुमारमादाय देवा ब्रह्मपुरोगमाः। अभिषेकार्थमाजग्मुः शैलेन्द्र सहितास्ततः॥
43पुण्यां हैमवती देवी सरिच्छेष्ठां सरस्वतीम्। समन्तपञ्चके या वै त्रिषु लोकेषु विश्रुता॥
44तत्र तीरे सरस्वत्याः पुण्ये सर्वगुणान्विते। निषेदुर्देवगन्धर्वाः सर्वे सम्पूर्णमानसाः॥
English
1Janamejaya said "You have described the inerits of the Sarasvati, O best of Brahmanas. You should, O Rishi, describe to me the investiture of Kumara by the gods.
2Great is my curiosity. Tell me everything, therefore, about the time, place and manner in which the worshipful and powerful Skanda was appointed the commander-in-chief of the celestial hosts! Tell me also, O best of speakers, who invested him and who performed the actual rites and how the celestial generalissimo killed the Daityas."
3Vaishampayana said "Your curiosity indeed becomes a Kuru. The words that I shall speak, will, O Janamejaya, please you.
4I shall describe to you the appointment of Kumara and the prowess of that high-souled one, since, O king, you wish to hear it.
5In days of yore the vital seed of Maheshvara, dropped into a blazing fire. The consumer of everything, the worshipful Agni, could not burn that indestructible seed.
6On the other hand, the carrier of sacrificial libations, for that seed, became possessed of great energy and splendour. He could not bear within himself that powerful seed.
7At the behest of Brahma, the lord Agni, approaching the river Ganga, threw into her that divine seed effulgent like the Sun.
8Ganga also, unable to hold it, threw it on the beautiful breast of Himavat adored of the celestials.
9Thereupon Agni's son began to grow there, overpowering all the worlds by his energy. Meanwhile the six Krittikas saw that child of fiery splendour.
10Seeing that powerful lord, that great son of Agni, lying on a clump of reeds, all the six Krittikas, who wanted to have a son, cried aloud, saying-"This child is mine, this child is mine.'
11Understanding the feelings of those six mothers, the wonderful lord Skanda sucked the breasts of all, having assumed six months.
12Beholding that power of the child, the Krittikas, those beautiful goddesses, were stricken with wonder.
13And because the adorable child had been thrown by the river Ganga upon the summit of Himavat, that mountain looked beautiful, having, O delighter of the Kurus, been transformed into gold.
14With that growing child the whole Earth became beautiful and it was therefore that mountains produced gold.
15Possessed of great energy, the child passed by the name of Kartikeya. At first he had been called by the name of Gangeya. He was endued with high ascetic powers.
16Possessed of self-restraint, asceticism and great energy, the child grew up. O king, into a person of highly charming features like Soma himself.
17Highly beautiful the child lay on that excellent and golden clump of reeds, worshipped and lauded by Gandharvas and ascetics.
18Thousands of celestial girls, of very handsome features, accomplished in celestial music and dance, lauded him and danced before him.
19The best of all rivers, viz., Ganga, waited upon that god. The earth also, assuming great beauty, held the child on her lap.
20The celestial priest Brihaspati performed the usual rites consequent upon the birth, of that child. The Vedas, assuming a fourfold form, approached the child with clasped hands.
21The science of arms, with its four divisions and all the weapons, as also all kinds of arrows, came to him.
22One day, the highly energetic child, saw that god of gods, viz., the lord of Uma, seated with the daughter of Himavat, amid a number of goblins.
23Those goblins, of lean bodies, had wonderful features. They were ugly both in person and in features and bore on this person awkward ornaments and marks.
24Their faces were like those of tigers and lions and bears and cats and Makaras. Others had faces like those of scorpions; others had faces like those of elephant and camels and owls. And some had faces like those of vultures and jackals.
25And some had faces like those of cranes and pigeons and Kurus. And some had bodies like those of dogs and porcupines and iguanas and goats and sheep and cows. And some resembled mountains and some, oceans and some stood with uplifted discs and maces for their weapons. And some looked like masses of antimony and some, like with mountains. The seven matris also were present there, O king.
26The Saddhyas, the Vishvedevas, the Maruts, the Vasus, the Pitris, the Rudras, the Adityas, the Siddhas, the Danavas, the birds, the self-create and worshipful Brahman with his sons and Vishnu and Shakra, all went there for beholding that child of ever-increasing glory.
27And many leading celestials and Gandharvas, headed by Narada and many celestial Rishis and Siddhas headed by Brihaspati and the guardian deities of the universe, those foremost ones, they that are regarded as gods of the gods and the Yamas and the Dhamas, all went there.
28Gifted with great strength and great ascetic power, the child proceeded before that lord of the gods, viz., Mahadeva, armed with trident and Pinaka.
29Seeing the child coming, the thought entered the mind of Shiva, that of Himavat's daughter and that of Ganga and of Agni, as to whom amongst the four, the child would first approach for honoring him or her. Each of them thought-He will come to me.'
30Understanding the desire of each of those four, he had recourse to his Yoga powers and assumed simultaneously four different forms.
31The worshipful and powerful lord assumed those four forms in a instant. The three forms that stood behind were Shakra and Vishakha and Naigameya.
32Having divided his self into four forms, he went towards the four that sat expecting him. The wonderful form called Skanda proceed where Rudra was sitting.
33Vishakha went where the divine daughter of Himavat was. The adorable Shakha, which is Kartikeya's airy form, went towards Agni. Naigameya, that child of fiery splendour, went before Ganga.
34All those four forms, of similar appearance, were highly effulgent. The four forms went calmly to the four gods and goddesses. It was indeed wonderful.
35The gods, the Danavas and the Rakshasas, made a loud noise seeing that exceedingly wonderful and hair stirring incident.
36Then Rudra and the goddess Uma and Agni and Ganga, all bowed unto Brahma, that lord of the universe.
37Having duly bowed into him, they said these words, O king, from desire of doing god unto Kartikeya:-"O Lord of the gods, for the sake of our happiness you should give this youth some kind of sovereignty that may suit him and that he may desire.'
38Thereat, the worshipful grandfather of all the worlds, endued with great intelligence, began to think within his mind as to what he should confer of that youth.
39He had formerly given away to the gods all kinds of wealth over which the great celestials, the Gandharvas, the Rakshasas, ghosts, Yakshas, birds and snakes now region. Brahman, therefore, considered that youth as fully qualified to have the dominion which had been bestowed upon the gods.
40Having thought for a moment, the grandfather, always seeking the well-being of the celestials, conferred upon him the dignity of a generalissimo among all creatures, O Bharata.
41He further ordered all those leading gods and other formless beings to wait upon him.
42Then the gods headed by Brahman, taking that youth with them, came in a body to Himavat.
43The site selected by them was the bank of the sacred and divine Sarasvati, that foremost of rivers, taking her rise from Himavat, which is celebrated over the three worlds by the name of Samantapanchaka.
44There, on the sacred bank of the Sarasvati, the gods and the Gandharvas took their seats with gladness on account of the gratification of all their desire."
Hindi
1जनमेजय ने कहा — हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, आपने सरस्वती का माहात्म्य कह सुनाया। हे ऋषे, अब आप मुझे देवताओं द्वारा कुमार के अभिषेक का वर्णन कीजिए।
2मेरी उत्कण्ठा बड़ी है। अतः मुझे वह सब बताइए कि पूजनीय और पराक्रमी स्कन्द किस समय, किस स्थान पर और किस प्रकार देवसेना के सेनापति नियुक्त हुए! हे वक्ताओं में श्रेष्ठ, यह भी बताइए कि उनका अभिषेक किसने किया, वास्तविक विधि किसने सम्पन्न की, और देवसेनापति ने दैत्यों का वध किस प्रकार किया।
3वैशम्पायन ने कहा — तुम्हारी यह जिज्ञासा सचमुच कुरुवंशी के योग्य है। हे जनमेजय, मैं जो वचन कहूँगा, वे तुम्हें प्रसन्न करेंगे।
4हे राजन्, चूँकि तुम सुनना चाहते हो, मैं तुम्हें कुमार के अभिषेक और उन महात्मा के पराक्रम का वर्णन करूँगा।
5पूर्वकाल में महेश्वर का वीर्य प्रज्वलित अग्नि में गिरा। सर्वभक्षी पूजनीय अग्नि भी उस अविनाशी वीर्य को भस्म नहीं कर सके।
6उलटे, उस वीर्य से हविष्य के वाहक अग्नि महान् तेज और कान्ति से सम्पन्न हो गए। वे उस शक्तिशाली वीर्य को अपने भीतर धारण नहीं कर सके।
7ब्रह्मा की आज्ञा से भगवान् अग्नि गङ्गा नदी के पास जाकर सूर्य के समान तेजस्वी उस दिव्य वीर्य को उनमें डाल आए।
8गङ्गा भी उसे धारण करने में असमर्थ होकर उसे देवताओं द्वारा पूजित हिमवान् के सुन्दर वक्षःस्थल पर छोड़ आईं।
9तदनन्तर अग्नि का वह पुत्र वहीं बढ़ने लगा और अपने तेज से समस्त लोकों को अभिभूत करने लगा। इसी बीच छह कृत्तिकाओं ने अग्नि के समान तेजस्वी उस शिशु को देखा।
10अग्नि के उस महान् पुत्र, उस पराक्रमी प्रभु को सरकण्डों के झुरमुट पर पड़ा देखकर पुत्र की इच्छा रखने वाली वे छहों कृत्तिकाएँ ऊँचे स्वर में पुकार उठीं — "यह शिशु मेरा है, यह शिशु मेरा है।"
11उन छहों माताओं के भाव को समझकर अद्भुत प्रभु स्कन्द ने छह मुख धारण करके सबके स्तनों का पान किया।
12उस शिशु की वह शक्ति देखकर वे सुन्दरी देवियाँ — कृत्तिकाएँ — विस्मय से भर गईं।
13और चूँकि उस पूजनीय शिशु को गङ्गा नदी ने हिमवान् के शिखर पर डाल दिया था, इसलिए, हे कुरुनन्दन, वह पर्वत स्वर्णमय होकर अत्यन्त सुन्दर दिखाई देने लगा।
14उस बढ़ते हुए शिशु से समस्त पृथ्वी सुन्दर हो गई और इसी कारण पर्वतों ने स्वर्ण उत्पन्न किया।
15महातेजस्वी वह शिशु कार्तिकेय के नाम से प्रसिद्ध हुआ। पहले उसे गाङ्गेय नाम से पुकारा गया था। वह उच्च तपोबल से सम्पन्न था।
16संयम, तपस्या और महान् तेज से सम्पन्न वह शिशु, हे राजन्, साक्षात् सोम के समान परम मनोहर रूप वाला होकर बढ़ने लगा।
17परम सुन्दर वह शिशु सरकण्डों के उस उत्तम स्वर्णमय झुरमुट पर लेटा रहता था और गन्धर्वों तथा तपस्वियों द्वारा पूजित और स्तुत होता था।
18दिव्य गान और नृत्य में निपुण, अत्यन्त सुन्दर रूप वाली सहस्रों देवकन्याएँ उसकी स्तुति करतीं और उसके सम्मुख नृत्य करती थीं।
19नदियों में श्रेष्ठ गङ्गा उस देव की सेवा में लगी रहतीं। पृथ्वी भी परम सौन्दर्य धारण करके उस शिशु को अपनी गोद में लिए रहती थी।
20देवगुरु बृहस्पति ने उस शिशु के जन्म से सम्बद्ध सामान्य संस्कार सम्पन्न किए। चारों वेद मूर्तिमान् होकर हाथ जोड़े हुए उस शिशु के पास आए।
21चार अङ्गों वाली धनुर्विद्या समस्त शस्त्रों और सब प्रकार के बाणों सहित उसके पास आई।
22एक दिन उस महातेजस्वी शिशु ने देवाधिदेव उमापति को अनेक गणों के बीच हिमवान् की पुत्री के साथ बैठे हुए देखा।
23दुबले शरीर वाले वे गण अद्भुत आकृति के थे। वे शरीर और मुखाकृति दोनों में कुरूप थे और अपने शरीर पर विचित्र आभूषण तथा चिह्न धारण किए हुए थे।
24उनके मुख बाघ, सिंह, भालू, बिलाव और मकरों जैसे थे। कुछ के मुख बिच्छुओं जैसे थे; कुछ के हाथी, ऊँट और उल्लुओं जैसे। और कुछ के मुख गीधों और सियारों जैसे थे।
25और कुछ के मुख सारसों, कबूतरों और कुरु नामक पक्षियों जैसे थे। कुछ के शरीर कुत्तों, साही, गोहों, बकरों, भेड़ों और गौओं जैसे थे। कुछ पर्वतों के समान थे और कुछ समुद्रों के समान। कुछ अपने शस्त्र चक्र और गदा उठाए खड़े थे। कुछ अञ्जन के ढेर जैसे दिखते थे और कुछ श्वेत पर्वतों जैसे। हे राजन्, सातों मातृकाएँ भी वहाँ उपस्थित थीं।
26साध्य, विश्वेदेव, मरुद्गण, वसु, पितर, रुद्र, आदित्य, सिद्ध, दानव, पक्षी, अपने पुत्रों सहित स्वयम्भू पूजनीय ब्रह्मा, विष्णु और इन्द्र — ये सब उस निरन्तर बढ़ते हुए तेज वाले शिशु के दर्शन के लिए वहाँ गए।
27और नारद को आगे करके अनेक प्रमुख देवता और गन्धर्व, बृहस्पति को आगे करके अनेक देवर्षि और सिद्ध, विश्व के लोकपाल, वे श्रेष्ठ जन जो देवताओं के भी देव माने जाते हैं, तथा यम और धाम — ये सब वहाँ गए।
28महान् बल और महान् तपोबल से सम्पन्न वह शिशु त्रिशूल और पिनाक धारण किए हुए देवाधिपति महादेव के सम्मुख गया।
29उस शिशु को आते देखकर शिव, हिमवान् की पुत्री, गङ्गा और अग्नि — इन चारों के मन में यह विचार उठा कि वह शिशु इन चारों में से किसके सम्मान के लिए पहले जाएगा। उनमें से प्रत्येक ने सोचा — "वह मेरे पास आएगा।"
30उन चारों की इच्छा समझकर उसने अपनी योगशक्ति का आश्रय लेकर एक साथ चार भिन्न रूप धारण कर लिए।
31उस पूजनीय और पराक्रमी प्रभु ने क्षण भर में वे चार रूप धारण किए। जो तीन रूप पीछे खड़े थे, वे शाख, विशाख और नैगमेय थे।
32अपने को चार रूपों में विभक्त करके वह उन चारों की ओर गया जो उसकी प्रतीक्षा में बैठे थे। स्कन्द नामक वह अद्भुत रूप वहाँ गया जहाँ रुद्र बैठे थे।
33विशाख वहाँ गए जहाँ हिमवान् की दिव्य पुत्री थीं। कार्तिकेय का वायुरूप पूजनीय शाख अग्नि की ओर गया। अग्नि के समान तेजस्वी नैगमेय गङ्गा के सम्मुख गया।
34एक जैसे रूप वाले वे चारों अत्यन्त तेजस्वी थे। वे चारों रूप शान्त भाव से उन चार देव-देवियों के पास गए। यह सचमुच अद्भुत था।
35उस अत्यन्त अद्भुत और रोमाञ्चकारी घटना को देखकर देवताओं, दानवों और राक्षसों ने महान् कोलाहल किया।
36तब रुद्र, देवी उमा, अग्नि और गङ्गा — सबने विश्व के स्वामी ब्रह्मा को प्रणाम किया।
37हे राजन्, उन्हें विधिपूर्वक प्रणाम करके उन्होंने कार्तिकेय का हित करने की इच्छा से ये वचन कहे — "हे देवेश्वर, हमारे सुख के लिए आप इस बालक को कोई ऐसा आधिपत्य प्रदान कीजिए जो इसके योग्य हो और जिसकी यह इच्छा करे।"
38इस पर समस्त लोकों के पूजनीय पितामह, जो महान् बुद्धि से सम्पन्न थे, मन ही मन विचार करने लगे कि वे उस बालक को क्या प्रदान करें।
39उन्होंने पूर्वकाल में देवताओं को सब प्रकार का ऐश्वर्य दे दिया था, जिस पर अब महान् देवगण, गन्धर्व, राक्षस, भूत, यक्ष, पक्षी और नाग शासन करते हैं। इसलिए ब्रह्मा ने उस बालक को उसी आधिपत्य के पूर्णतया योग्य माना जो देवताओं को प्रदान किया गया था।
40हे भारत, क्षण भर विचार करके देवताओं का सदा कल्याण चाहने वाले पितामह ने उसे समस्त प्राणियों के बीच सेनापति का पद प्रदान किया।
41उन्होंने आगे उन समस्त प्रमुख देवताओं और अन्य निराकार प्राणियों को उसकी सेवा में रहने की आज्ञा दी।
42तब ब्रह्मा को आगे करके देवता उस बालक को साथ लेकर एक साथ हिमवान् के पास आए।
43उनके द्वारा चुना गया स्थान पवित्र और दिव्य सरस्वती का तट था — नदियों में श्रेष्ठ वे सरस्वती, जो हिमवान् से निकलती हैं और जिनका वह प्रदेश तीनों लोकों में समन्तपञ्चक के नाम से विख्यात है।
44वहाँ सरस्वती के पवित्र तट पर देवता और गन्धर्व अपनी समस्त कामनाओं की पूर्ति के कारण प्रसन्नतापूर्वक अपने-अपने आसनों पर बैठे।
Nepali
1जनमेजयले भने — हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तपाईंले सरस्वतीको माहात्म्य सुनाउनुभयो। हे ऋषे, अब तपाईंले मलाई देवताहरूद्वारा कुमारको अभिषेकको वर्णन गर्नुहोस्।
2मेरो उत्कण्ठा ठूलो छ। त्यसैले मलाई त्यो सबै बताउनुहोस् कि पूजनीय र पराक्रमी स्कन्द कुन समयमा, कुन स्थानमा र कसरी देवसेनाका सेनापति नियुक्त भए! हे वक्ताहरूमा श्रेष्ठ, यो पनि बताउनुहोस् कि उनको अभिषेक कसले गर्यो, वास्तविक विधि कसले सम्पन्न गर्यो, र देवसेनापतिले दैत्यहरूको वध कसरी गरे।
3वैशम्पायनले भने — तिम्रो यो जिज्ञासा साँच्चै कुरुवंशीको योग्य छ। हे जनमेजय, म जुन वचन भन्नेछु, ती तिमीलाई प्रसन्न पार्नेछन्।
4हे राजन्, तिमी सुन्न चाहन्छौ, त्यसैले म तिमीलाई कुमारको अभिषेक र ती महात्माको पराक्रमको वर्णन गर्नेछु।
5पूर्वकालमा महेश्वरको वीर्य प्रज्वलित अग्निमा खस्यो। सर्वभक्षी पूजनीय अग्निले पनि त्यो अविनाशी वीर्य भस्म गर्न सकेनन्।
6उल्टै, त्यस वीर्यले हविष्यका वाहक अग्नि महान् तेज र कान्तिले सम्पन्न भए। उनले त्यो शक्तिशाली वीर्य आफूभित्र धारण गर्न सकेनन्।
7ब्रह्माको आज्ञाले भगवान् अग्नि गङ्गा नदीकहाँ गएर सूर्यजस्तै तेजस्वी त्यो दिव्य वीर्य उनमा हालिदिए।
8गङ्गाले पनि त्यो धारण गर्न नसकेर देवताहरूद्वारा पूजित हिमवान्को सुन्दर छातीमा छाडिदिइन्।
9त्यसपछि अग्निको त्यो पुत्र त्यहीँ बढ्न थाल्यो र आफ्नो तेजले सम्पूर्ण लोकलाई अभिभूत पार्न थाल्यो। यसै बीच छ कृत्तिकाहरूले अग्निजस्तै तेजस्वी त्यस शिशुलाई देखे।
10अग्निका ती महान् पुत्र, ती पराक्रमी प्रभुलाई नर्कटको झ्याङमा परेको देखेर पुत्रको इच्छा राख्ने ती छवटै कृत्तिका उच्च स्वरमा कराउन थाले — "यो शिशु मेरो हो, यो शिशु मेरो हो।"
11ती छवटै आमाको भाव बुझेर अद्भुत प्रभु स्कन्दले छ मुख धारण गरेर सबैका स्तनको पान गरे।
12त्यस शिशुको त्यो शक्ति देखेर ती सुन्दरी देवीहरू — कृत्तिकाहरू — विस्मयले भरिए।
13र किनभने त्यस पूजनीय शिशुलाई गङ्गा नदीले हिमवान्को शिखरमा राखिदिएकी थिइन्, त्यसैले, हे कुरुनन्दन, त्यो पर्वत सुनैसुनको भई अत्यन्त सुन्दर देखिन थाल्यो।
14त्यस बढ्दै गरेको शिशुले सम्पूर्ण पृथ्वी सुन्दर भयो र यसै कारण पर्वतहरूले सुन उत्पन्न गरे।
15महातेजस्वी त्यो शिशु कार्तिकेयको नामले प्रसिद्ध भयो। पहिले उसलाई गाङ्गेय नामले पुकारिएको थियो। ऊ उच्च तपोबलले सम्पन्न थियो।
16संयम, तपस्या र महान् तेजले सम्पन्न त्यो शिशु, हे राजन्, साक्षात् सोमजस्तै परम मनोहर रूप भएर बढ्न थाल्यो।
17परम सुन्दर त्यो शिशु नर्कटको त्यस उत्तम सुनौलो झ्याङमा सुतिरहन्थ्यो र गन्धर्व तथा तपस्वीहरूद्वारा पूजित र स्तुत हुन्थ्यो।
18दिव्य गान र नृत्यमा निपुण, अत्यन्त सुन्दर रूप भएका हजारौँ देवकन्याहरू उसको स्तुति गर्थे र उसको सामु नृत्य गर्थे।
19नदीहरूमा श्रेष्ठ गङ्गा त्यस देवको सेवामा लागिरहन्थिन्। पृथ्वीले पनि परम सौन्दर्य धारण गरेर त्यस शिशुलाई आफ्नो काखमा लिइरहन्थिन्।
20देवगुरु बृहस्पतिले त्यस शिशुको जन्मसँग सम्बन्धित सामान्य संस्कार सम्पन्न गरे। चारै वेद मूर्तिमान् भई हात जोडेर त्यस शिशुकहाँ आए।
21चार अङ्ग भएकी धनुर्विद्या सम्पूर्ण शस्त्र र सबै प्रकारका बाणसहित उसकहाँ आइन्।
22एक दिन त्यस महातेजस्वी शिशुले देवाधिदेव उमापतिलाई अनेक गणहरूको बीचमा हिमवान्की छोरीसँग बसिरहेको देख्यो।
23दुब्लो शरीर भएका ती गण अद्भुत आकृतिका थिए। तिनीहरू शरीर र मुखाकृति दुवैमा कुरूप थिए र आफ्नो शरीरमा विचित्र गहना तथा चिह्न धारण गरेका थिए।
24उनीहरूका मुख बाघ, सिंह, भालु, बिरालो र मकरजस्ता थिए। कतिका मुख बिच्छीजस्ता थिए; कतिका हात्ती, ऊँट र लाटोकोसेरोजस्ता। र कतिका मुख गिद्ध र स्यालजस्ता थिए।
25र कतिका मुख सारस, परेवा र कुरु नामक पक्षीजस्ता थिए। कतिका शरीर कुकुर, दुम्सी, गोहोरो, बोका, भेडा र गाईजस्ता थिए। कति पर्वतजस्ता थिए र कति समुद्रजस्ता। कति आफ्ना शस्त्र चक्र र गदा उठाएर उभिएका थिए। कति अञ्जनको थुप्रोजस्ता देखिन्थे र कति सेता पर्वतजस्ता। हे राजन्, सातै मातृका पनि त्यहाँ उपस्थित थिइन्।
26साध्य, विश्वेदेव, मरुद्गण, वसु, पितृ, रुद्र, आदित्य, सिद्ध, दानव, पक्षी, आफ्ना पुत्रसहित स्वयम्भू पूजनीय ब्रह्मा, विष्णु र इन्द्र — यी सबै त्यस निरन्तर बढ्दो तेज भएको शिशुको दर्शनका लागि त्यहाँ गए।
27र नारदलाई अगाडि राखेर अनेक प्रमुख देवता र गन्धर्व, बृहस्पतिलाई अगाडि राखेर अनेक देवर्षि र सिद्ध, विश्वका लोकपाल, ती श्रेष्ठ जन जो देवताहरूका पनि देव मानिन्छन्, तथा यम र धाम — यी सबै त्यहाँ गए।
28महान् बल र महान् तपोबलले सम्पन्न त्यो शिशु त्रिशूल र पिनाक धारण गरेका देवाधिपति महादेवको सामु गयो।
29त्यस शिशुलाई आउँदै गरेको देखेर शिव, हिमवान्की छोरी, गङ्गा र अग्नि — यी चारैको मनमा यो विचार उठ्यो कि त्यो शिशु यी चारमध्ये कसको सम्मानका लागि पहिले जानेछ। तीमध्ये प्रत्येकले सोचे — "ऊ मेरो नजिक आउनेछ।"
30ती चारैको इच्छा बुझेर उसले आफ्नो योगशक्तिको आश्रय लिएर एकैसाथ चार भिन्न रूप धारण गर्यो।
31ती पूजनीय र पराक्रमी प्रभुले क्षणभरमै ती चार रूप धारण गरे। जुन तीन रूप पछाडि उभिएका थिए, ती शाख, विशाख र नैगमेय थिए।
32आफूलाई चार रूपमा विभाजित गरेर ऊ ती चारैतर्फ गयो जो उसको प्रतीक्षामा बसेका थिए। स्कन्द नामक त्यो अद्भुत रूप त्यहाँ गयो जहाँ रुद्र बसेका थिए।
33विशाख त्यहाँ गए जहाँ हिमवान्की दिव्य छोरी थिइन्। कार्तिकेयको वायुरूप पूजनीय शाख अग्नितर्फ गयो। अग्निजस्तै तेजस्वी नैगमेय गङ्गाको सामु गयो।
34एउटै जस्तो रूप भएका ती चारै अत्यन्त तेजस्वी थिए। ती चारै रूप शान्त भावले ती चार देव-देवीकहाँ गए। यो साँच्चै अद्भुत थियो।
35त्यस अत्यन्त अद्भुत र रोमाञ्चकारी घटना देखेर देवता, दानव र राक्षसहरूले महान् कोलाहल गरे।
36तब रुद्र, देवी उमा, अग्नि र गङ्गा — सबैले विश्वका स्वामी ब्रह्मालाई प्रणाम गरे।
37हे राजन्, उनलाई विधिपूर्वक प्रणाम गरेर उनीहरूले कार्तिकेयको हित गर्ने इच्छाले यी वचन भने — "हे देवेश्वर, हाम्रो सुखका लागि तपाईंले यस बालकलाई कुनै त्यस्तो आधिपत्य प्रदान गर्नुहोस् जो यसको योग्य होस् र जसको यसले इच्छा गरोस्।"
38यसमा सम्पूर्ण लोकका पूजनीय पितामह, जो महान् बुद्धिले सम्पन्न थिए, मनमनै विचार गर्न थाले कि उनले त्यस बालकलाई के प्रदान गरून्।
39उनले पूर्वकालमा देवताहरूलाई सबै प्रकारको ऐश्वर्य दिइसकेका थिए, जसमाथि अहिले महान् देवगण, गन्धर्व, राक्षस, भूत, यक्ष, पक्षी र नागहरूले शासन गर्छन्। त्यसैले ब्रह्माले त्यस बालकलाई त्यही आधिपत्यको पूर्ण योग्य ठाने जो देवताहरूलाई प्रदान गरिएको थियो।
40हे भारत, क्षणभर विचार गरेर देवताहरूको सधैँ कल्याण चाहने पितामहले उसलाई सम्पूर्ण प्राणीहरूका बीचमा सेनापतिको पद प्रदान गरे।
41उनले त्यसपछि ती सम्पूर्ण प्रमुख देवता र अन्य निराकार प्राणीहरूलाई उसको सेवामा रहन आज्ञा दिए।
42तब ब्रह्मालाई अगाडि राखेर देवताहरू त्यस बालकलाई सँगै लिएर एकसाथ हिमवान्कहाँ आए।
43उनीहरूद्वारा छानिएको स्थान पवित्र र दिव्य सरस्वतीको तट थियो — नदीहरूमा श्रेष्ठ ती सरस्वती, जो हिमवान्बाट निस्कन्छिन् र जसको त्यो प्रदेश तीनै लोकमा समन्तपञ्चकको नामले विख्यात छ।
44त्यहाँ सरस्वतीको पवित्र तटमा देवता र गन्धर्वहरू आफ्ना सम्पूर्ण कामना पूरा भएकाले प्रसन्नतापूर्वक आ-आफ्ना आसनमा बसे।