Gadayuddha Parva — The history of Indra's curse and expiation
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 139
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच सा शप्ता तेन क्रुद्धेन विश्वामित्रेण धीमता। तस्मिंस्तीर्थवरे शुभ्रे शोणितं समुपावहत्॥
2अथाजग्मुस्ततो राजन् राक्षसास्तत्र भारत। तत्र ते शोणितं सर्वे पिबन्तः सुखमासते॥
3तृप्ताश्च सुभृशं तेन सुखिता विगतज्वराः। नृत्यन्तश्च हसन्तश्च यथा स्वर्गजितस्तथा॥
4कस्यचित् त्वथ कालस्य ऋषयः सुतपोधनाः। तीर्थयात्रां समाजग्मुः सरस्वत्यां महीपते॥
5तेषु सर्वेषु तीर्थेषु स्वाप्लुत्य मुनिपुङ्गवाः। प्राप्य प्रीतिं परां चापि तपोलुब्धा विशारदाः॥ प्रययुर्हि ततो राजन् तेन तीर्थमसृग्वहम्। अथागम्य महाभागास्ततं तीर्थं दारुणं तदा।॥
6दृष्ट्वा तोयं सरस्वत्याः शोणितेन परिप्लुतम्। पीतमानं च रक्षोभिर्बहुभिर्नृपसत्तम॥
7तान् दृष्ट्वा राक्षसान् राजन् मुनयः संशितव्रताः। परित्राणे सरस्वत्याः परं यत्नं प्रचक्रिरे॥
8ते तु सर्वे महाभागाः समागम्य महाव्रताः। आहूय सरितां श्रेष्ठामिदं वचनमब्रुवन्॥ कारणं ब्रूहि कल्याणि किमर्थं ते हृदो ह्ययम्। एवमाकुलतां यातः श्रुत्वा ध्यास्यामहे वयम्॥
9ततः सा सर्वमाचष्ट यथावृत्तं प्रवेपती। दुःखितामथ तां दृष्ट्वा ऊचुस्ते वै तपोधनाः॥
10कारणं श्रुतमस्माभिः शापश्चैव श्रुतोऽनघे। करिष्यन्ति तु यत् प्राप्तं सर्वं एव तपोधनाः॥
11एवंमुक्त्वा सरिच्छ्रेष्टामूचुस्तेऽथ परस्परम्। विमोचयामहे सर्वे शापादेतां सरस्वतीम्॥
12ते सर्वे ब्राह्मणा राजस्तपोभिर्नियमैस्तथा। उपवासैश्च विविधैर्यमैः कष्टव्रतैस्तथा॥ आराध्य पशुभर्तारं महादेवं जगत्पतिम्। तां देवीं मोक्षयामासुः सरिच्छ्रेष्ठां सरस्वतीम्॥ तेषां तु सा प्रभावेण प्रकृतिस्था सरस्वती। प्रसन्नसलिला जज्ञे यथापूर्वं तथैव हि॥ निर्मुक्ता च सरिच्छ्रेष्ठा विबभौ सा यथा पुरा।
13दृष्ट्वा तोयं सरस्वत्या मुनिभिस्तैस्तथा कृतम्॥ तानेव शरणं जम्मू राक्षसाः क्षुधितास्तथा।
14कृत्वाञ्जलिं ततो राजन् राक्षसाः क्षुधयाऽर्दिताः॥ ऊचुस्तान् वै मुनीन् सर्वान् कृपायुक्तान् पुनः पुनः। वयं च क्षुधिताश्चैव धर्माद्धीनाश्च शाश्वतात्॥ न च नः कामकारोऽयं यद् वयं पापकारिणः।
15युष्माकं चाप्रसादेन दुष्कृतेन च कर्मणा॥ यत् पापं वर्धतेऽस्माकं ततः स्मो ब्रह्मराक्षसाः। योषितां चैव पापेन योनिदोषकृतेन च॥ एवं हि वैश्यशूद्राणां क्षत्रियाणां तथैव च। ये ब्राह्मणान् प्रद्विषन्ति ते भवन्तीह राक्षसाः॥ आचार्यमृत्विजं चैव गुरुं वृद्धजनं तथा। प्राणिनो येऽवमन्यन्ते ते भवन्तीह राक्षसाः॥
16तत् कुरुध्वमिहास्माकं तारणं द्विजसत्तमाः। शक्ता भवन्तः सर्वेषां लोकानामपि तारणे॥
17तेषां वचनं श्रुत्वा तुष्टुवुस्तां महानदीम्। मोक्षार्थं रक्षसां तेषामूचुः प्रयतमानसाः॥ क्षुतं कीटावपन्नं च यचोच्छिष्टाचितं भवेत्। सुकेशमवधूतं च रुदितोपहतं च यत्॥
18एभिः संसृष्टमन्नं च भागोऽसौ रक्षसामिह। तस्माज्ज्ञात्वा सदा विद्वानेतान् यत्नाद् विवर्जयेत्॥ राक्षसान्नमसौ भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते ह्यन्नमीदृशम्।
19तु शोधयित्वा ततस्तीर्थमृषयस्ते तपोधनाः॥ मोक्षार्थं राक्षसानां च नदीं तां प्रत्यचोदयन्।
20महर्षीणां मतं ज्ञात्वा ततः सा सरितां वरा॥ अरुणामानयामास स्वां तनूं पुरुषर्षभ।
21तस्यां ते राक्षसाः स्नात्वा तनूस्त्यक्त्वा दिवं गताः।। अरुणायां महाराज ब्रह्मवध्यापहा हि सा।
22एतमर्थमभिज्ञाय देवराजः शतक्रतुः,॥ तस्मिंस्तीर्थे वीरे स्नात्वा विमुक्तः पाप्मना किल।
23जनमेजय उवाच किमर्थं भगवान् शक्रो ब्रह्मवध्यामवाप्तवान्॥ कथमस्मिंश्च तीर्थे वै आप्लुत्याकल्मषोऽभवत्।
24वैश्मपायन उवाच शृणुष्वैतदुपाख्यानं यथावृत्तं जनेश्वर॥ यथा बिभेद समयं नमुचेर्वासवः पुरा।
25नमुचिर्वासवाद् भीत: सूर्यरश्मि समाविशत्॥ तेनेन्द्रः सख्यमकरोत् समयं चेदमब्रवीत्। न चाद्रेण न शुष्केण न रात्रौ नापि चाहनि॥ वधिष्याप्यसुरश्रेष्ठ सखे सत्येन ते शपे।
26एवं स कृत्वा समयं दृष्ट्वा नीहारमीश्वरः॥ चिच्छेदास्य शिरो राजन्नपां फेनेन वासवः।
27तच्छिरो नमुचेश्छिन्नं पृष्ठतः शक्रमन्वियात्॥ भो भो मित्रघ्न पापेति ब्रुवाणां शक्रमन्तिकात्।
28एवं स शिरसा तेन चोद्यमानः पुनः पुनः॥ पितामहाय संतप्त एतमर्थं न्यवेदयत्।
29तमब्रवील्लोकगुरुररुणायां यथाविधि॥ इष्ट्वोपस्पृश देवेन्द्र तीर्थे पापभयापहे।
30एषा पुण्यजला शक्र कृता मुनिभिरेव तु॥ निगूढमस्यागमनमिहासीत् पूर्वमेव तु।
31ततोऽभ्येत्यारुणां देवीं प्लावयामास वारिणा॥ सरस्वत्यारुणायाश्च पुण्योऽयं संगमो महान्।
32इह त्वं यज देवेन्द्र दद दानान्यनेकशः॥ अत्राप्लुत्य सुघोरात् त्वं पातकाद् विप्रमोक्ष्यसे।
33इत्युक्तः स सरस्वत्याः कुञ्जे वै जनमेजय॥ इष्ट्वा यथावद् बलभिदरुणायामुपस्पृशत्। स मुक्तः पाप्मना तेन ब्रह्मवध्याकृतेन च॥ जगाम संहृष्टमनास्त्रिदिवं त्रिदशेश्वरः।
34शिरस्तचापि नमुचेस्तत्रैवाप्लुत्य भारत। लोकान् कामदुघान् प्राप्तमक्षयान् राजसत्तम॥
35वैशम्पायन उवाच तत्राप्युपस्पृश्य बलो महात्मा दत्त्वा च दानानि पृथग्विधानि। अवाप्य धर्मं परमार्थकर्मा जगाम सोमस्य महत् सुतीर्थम्॥
36यत्रायजद् राजसूयेन सोमः साक्षात् पुरा विधिवत् पार्थिवेन्द्रः। अत्रिीमान् विप्रमुख्यो बभूव होता यस्मिन् ऋतुमुख्ये महात्मा॥ यस्यान्तेऽभूत् सुमहद् दानवानां दैतेयानां राक्षसानां च देवैः। यस्मिन् युद्धं तारकाख्यं सुतीव्र यत्र स्कन्दस्तारकाख्यं जघान॥
37सैनापत्यं लब्धवान् देवतानां महासेनो यत्र दैत्यान्तकर्ता। साक्षाचैव न्यवसत् कार्तिकेयः सदा कुमारो यत्र स प्लक्षराजः॥
English
1Vaishampayana said "Cursed by the intelligent Vishvamitra in anger, Sarasvati, in that sacred and best of tirthas, flowed in bloody current.
2Then, O king, many Rakshasas come and lived happily there, drinking the blood that flowed.
3Highly pleased with that blood, cheerfully and without anxiety of any kind, they danced and laughed there like persons that have (by virtue) attained to heaven.
4After some time had passed away, some Rishis, having asceticism for their wealth, came to the Sarasvati, O king, on pilgrimage.
5Those foremost of ascetics, having bathed in all the tirthas and obtained great delight, became desirous of acquiring more merit. Those learned sages at last came. O king, to that tirtha where the Sarasvati flowed in a bloody current. Those highly blessed Rishis, arriving at that frightful tirtha.
6Beheld the water of the Sarasvati mixed with blood and numberless Rakshasas, O king, drinking it.
7Seeing those Rakshasas, O king, those ascetics of rigid vows tried much for rescuing the Sarasvati from that condition.
8Arriving there, those Rishis invoked that foremost of rivers and said to her-"Tell us the reason, O auspicious lady, why this lake in you has been distressed with such a plight. Hearing it, we shall use our efforts to restore its pristine condition.
9Thus accosted, Sarasvati, trembling as she spoke, informed them of everything that had taken place. Seeing her thus woe-begone, those ascetics told her-
10"We have heard of your curse, O sinless lady! All of us shall try."
11Having said so to that foremost of rivers, they then consulted with one another-"All of us shall release Sarasvati from her curse."
12O king, adoring Mahadeva, that Lord of the universe and protector of all creatures, with penances, vows, fasts, abstinences and painful observances, all those Brahmanas emancipated that foremost of rivers, viz., the divine Sarasvati.
13Beholding the water of Sarasvati purified by those ascetics, the Rakshasas (that lived there), stricken with hunger, sought the protection of those ascetics themselves.
14Stricken with hunger, the Rakshasas, with clasped hands, repeatedly said to those ascetics filled with compassion viz.-"All of us are hungry? We have deviated from the path of virtue! That we are sinful is not of our own free will!'
15Through the want of your grace and our own evil deeds, as also for the sexual sins of our women, our sins multiply and we have become Brahma-Rakshasas! So amongst Vaishyas and Shudras and Kshatriyas, those that hate and injure Brahmanas became Rakshasas.'
16O best of Brahmanas, arrange then for our relief. You are capable of saving all the worlds!'
17Hearing these words of theirs, those ascetics lauded the great river. For the rescue of those Rakshasas, with contracted minds those ascetics said-"The food over which one will sneeze, that in which there are worms and insects, that which may be mixed with refuges of food, that which is mixed with hair, that which is trampled. That which is mixed with tears shall make up the food of these Rakshasas!'
18Knowing all this, the learned man shall carefully avoid these kinds of food. He that shall take such food shall be considered as partaking of the food of Rakshasas.'
19Having thus purified the tirtha, those ascetics thus prayed to that river for the relief of those Rakshasas.
20Understanding the wishes of those great Rishis, that best of rivers caused her body, O foremost of men, to assume a new forn called Arjuna.
21Bathing in that new river the Rakshasas renounced their bodies and went to heaven.
22Ascertaining all this, the king of the celestials, viz., Indra, of a hundred sacrifices, bathed in that best of tirthas and was freed of a grievous sin."
23Janamejaya said "Why was Indra affected with the sin of Brahmanicide! How also did he become freed by bathing in that tirtha?''
24Vaishampayana said "Listen to that history, O king, listen to those events as they took place. Hear how Indra formerly broke his treaty with Namuchi.
25The Asura Namuchi, from fear of Vasava, had entered into a ray of the Sun. Indra then made friends with Namuchi and made a contract with him, saying-"O king, of Asuras, I shall not kill you, O friend, with anything that is wet or dry. I shall not kill you in the night or in the day! Forsooth I swear this to you.'
26Having made this understanding, the lord Indra one day behold a fog. He then, O king, sundered Namuchi's head, using the foam of water as his weapon.
27The severed head of Namuchi thereupon pursued Indra from behind, saying repeatedly from a near place-"O killer of a friend, O wretch!'
28Thus addressed repeatedly by that head; Indra went to grandfather and informed him, sorrowfully of what had taken place.
29The supreme lord of the universe said to him-"Performing a sacrifice, bathe duly, O king of gods, in Aruna, the tirtha which saves all from the fear of sin!
30The water of that river, O Shakra, has been sanctified by the ascetics! Formerly the river lay there concealed.
31The divine Sarasvati, repaired to the Aruna and overflowed it with her waters. This confluence of Sarasvati and Aruna is highly sacred!
32There, O king of gods, perform a sacrifice. Distribute enough of presents. Performing thy ablutions there, you shall be freed off of your sin.'
33Thus Addressed, Indra, at these words of Brahman, O Janamejaya, performed in that abode of Sarasvati various sacrifices. Distributing many presents and bathing in that tirtha, he of a hundred sacrifices, the destroyer of Vala, duly performed certain sacrifices and then bathed in the Aruna. He became freed from the sin caused by Brahmanicide. The king of the celestial region, then returned to heaven with a joyful heart.
34The head of Namuchi also dropped into that stream O Bharata and Asura gained many blessed regions, O best of kings, that granted ever wish.”
35Vaishampayana said "The great Baladeva, having bathed in that tirtha and given away many kinds of gifts, acquired great virtue. Of righteous deeds, he then proceeded to the great tirtha of Soma.
36There, formerly Soma himself, O emperor, had celebrated the Rajasuya sacrifice. The great Atri, that foremost of Brahmanas, endued with great intelligence, became the sacrificial priest in that grand sacrifice. Upon the termination of that sacrifice, a great battle took place between the gods and the Danavas, the Daityas and the Rakshasas. That fierce battle known after the name of the Asura Taraka. In that battle Skanda killed Taraka.
37There, on the occasion, Mahasena, that destroyer of Daityas, became the generalissimo of the celestial forces. In that tirtha is a huge Ashvattha tree. Under its shade, Kartikeya, otherwise called Kumara, always lives in person."
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — बुद्धिमान् विश्वामित्र द्वारा क्रोध में शापित होकर सरस्वती उस पवित्र तीर्थश्रेष्ठ में रक्त की धारा बहाने लगीं।
2हे राजन्, तब बहुत-से राक्षस वहाँ आए और बहते हुए रक्त को पीते हुए सुखपूर्वक वहाँ रहने लगे।
3उस रक्त से अत्यन्त प्रसन्न होकर, प्रफुल्लित मन से और किसी प्रकार की चिन्ता से रहित होकर, वे वहाँ उन लोगों के समान नाचते और हँसते थे जिन्होंने (पुण्य के बल पर) स्वर्ग प्राप्त कर लिया हो।
4हे राजन्, कुछ काल बीत जाने पर तपोधन कुछ ऋषि तीर्थयात्रा करते हुए सरस्वती के तट पर आए।
5समस्त तीर्थों में स्नान करके महान् आनन्द प्राप्त कर चुके वे तपस्वीश्रेष्ठ और अधिक पुण्य अर्जित करने के इच्छुक हुए। हे राजन्, अन्ततः वे विद्वान् मुनि उस तीर्थ में आए जहाँ सरस्वती रक्त की धारा बहा रही थीं। उस भयङ्कर तीर्थ में पहुँचकर उन परम भाग्यशाली ऋषियों ने —
6हे राजन्, सरस्वती के जल को रक्त से मिला हुआ देखा और असंख्य राक्षसों को उसे पीते हुए देखा।
7हे राजन्, उन राक्षसों को देखकर उन कठोर व्रतधारी तपस्वियों ने सरस्वती को उस दशा से उबारने के लिए बहुत प्रयत्न किया।
8वहाँ पहुँचकर उन ऋषियों ने नदियों में श्रेष्ठ उन देवी का आवाहन किया और उनसे कहा — "हे कल्याणी, हमें वह कारण बताइए जिससे आपका यह जलाशय ऐसी दुर्दशा में पड़ गया है। उसे सुनकर हम इसकी पूर्व अवस्था लौटाने का प्रयत्न करेंगे।"
9इस प्रकार सम्बोधित की जाने पर सरस्वती ने काँपते स्वर में जो कुछ घटित हुआ था, वह सब उन्हें बता दिया। उन्हें इस प्रकार शोकाकुल देखकर उन तपस्वियों ने उनसे कहा —
10"हे निष्पाप देवी, हमने आपके शाप की बात सुन ली! हम सब प्रयत्न करेंगे।"
11नदियों में श्रेष्ठ उन देवी से ऐसा कहकर उन्होंने आपस में परामर्श किया — "हम सब मिलकर सरस्वती को उनके शाप से मुक्त करेंगे।"
12हे राजन्, तप, व्रत, उपवास, संयम और कठोर नियमों से विश्व के स्वामी और समस्त प्राणियों के रक्षक महादेव की आराधना करके उन समस्त ब्राह्मणों ने नदियों में श्रेष्ठ दिव्य सरस्वती को मुक्त कर दिया।
13उन तपस्वियों द्वारा सरस्वती का जल शुद्ध किया गया देखकर (वहाँ रहने वाले) राक्षस भूख से पीड़ित होकर उन्हीं तपस्वियों की शरण में गए।
14भूख से पीड़ित उन राक्षसों ने हाथ जोड़कर करुणा से भरे उन तपस्वियों से बार-बार कहा — "हम सब भूखे हैं! हम धर्म के मार्ग से भ्रष्ट हो गए हैं! हम जो पापी हैं, वह हमारी अपनी इच्छा से नहीं है!
15आपकी कृपा के अभाव से, अपने ही दुष्कर्मों से तथा अपनी स्त्रियों के व्यभिचार से हमारे पाप बढ़ते जाते हैं और हम ब्रह्मराक्षस बन गए हैं! इसी प्रकार वैश्यों, शूद्रों और क्षत्रियों में भी जो ब्राह्मणों से द्वेष करते और उन्हें हानि पहुँचाते हैं, वे राक्षस बन जाते हैं।
16हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तब हमारे उद्धार का प्रबन्ध कीजिए। आप समस्त लोकों की रक्षा करने में समर्थ हैं!"
17उनके ये वचन सुनकर उन तपस्वियों ने उस महानदी की स्तुति की। उन राक्षसों के उद्धार के लिए विचारमग्न होकर उन तपस्वियों ने कहा — "जिस अन्न पर कोई छींक दे, जिसमें कीड़े और कीट पड़े हों, जो जूठन से मिला हो, जिसमें बाल गिरा हो, जो पैरों से रौंदा गया हो, और जो आँसुओं से मिला हो — वही इन राक्षसों का आहार होगा!"
18"यह सब जानकर विद्वान् मनुष्य इस प्रकार के अन्न से सावधानीपूर्वक बचे। जो ऐसा अन्न ग्रहण करेगा, वह राक्षसों का अन्न खाने वाला माना जाएगा।"
19इस प्रकार उस तीर्थ को शुद्ध करके उन तपस्वियों ने उन राक्षसों के उद्धार के लिए उस नदी से प्रार्थना की।
20हे नरश्रेष्ठ, उन महर्षियों की इच्छा समझकर नदियों में श्रेष्ठ उन देवी ने अपने शरीर से अरुणा नामक एक नया रूप धारण किया।
21उस नई नदी में स्नान करके राक्षसों ने अपने शरीर त्याग दिए और स्वर्ग को चले गए।
22यह सब जानकर देवराज शतक्रतु इन्द्र ने भी उस तीर्थश्रेष्ठ में स्नान किया और एक घोर पाप से मुक्त हो गए।
23जनमेजय ने कहा — इन्द्र ब्रह्महत्या के पाप से क्यों ग्रस्त हुए? और उस तीर्थ में स्नान करके वे उससे किस प्रकार मुक्त हुए?
24वैशम्पायन ने कहा — हे राजन्, वह वृत्तान्त सुनो, उन घटनाओं को जैसी वे घटीं, वैसा ही सुनो। सुनो कि पूर्वकाल में इन्द्र ने नमुचि के साथ की गई सन्धि किस प्रकार तोड़ी।
25असुर नमुचि वासव (इन्द्र) के भय से सूर्य की एक किरण में प्रवेश कर गया था। तब इन्द्र ने नमुचि से मित्रता की और उससे यह प्रतिज्ञा की — "हे असुरराज, हे मित्र, मैं तुम्हें न किसी गीली वस्तु से मारूँगा और न सूखी वस्तु से। मैं तुम्हें न रात में मारूँगा और न दिन में! मैं तुमसे निश्चय ही यह शपथ लेता हूँ।"
26यह प्रतिज्ञा करके भगवान् इन्द्र ने एक दिन कुहरा देखा। हे राजन्, तब उन्होंने जल के फेन को अपना शस्त्र बनाकर नमुचि का सिर काट डाला।
27तदनन्तर नमुचि का कटा हुआ सिर पीछे-पीछे इन्द्र का पीछा करने लगा और निकट से बार-बार कहने लगा — "अरे मित्रघाती! अरे नीच!"
28उस सिर द्वारा बार-बार इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर इन्द्र पितामह के पास गए और शोकपूर्वक जो कुछ हुआ था, वह सब उन्हें बताया।
29विश्व के परम स्वामी ने उनसे कहा — "हे देवराज, यज्ञ करके अरुणा में विधिपूर्वक स्नान करो, वह तीर्थ सबको पाप के भय से मुक्त करता है!
30हे शक्र, उस नदी का जल तपस्वियों द्वारा पवित्र किया गया है! पूर्वकाल में वह नदी वहाँ छिपी हुई पड़ी थी।
31दिव्य सरस्वती अरुणा के पास गईं और अपने जल से उसे भर दिया। सरस्वती और अरुणा का यह सङ्गम परम पवित्र है!
32हे देवराज, वहाँ यज्ञ करो। पर्याप्त दक्षिणा बाँटो। वहाँ स्नान करने पर तुम अपने पाप से मुक्त हो जाओगे।"
33हे जनमेजय, ब्रह्मा के इन वचनों को सुनकर इन्द्र ने सरस्वती के उस स्थान में अनेक यज्ञ किए। बहुत दक्षिणा बाँटकर और उस तीर्थ में स्नान करके, वल के संहारक शतक्रतु ने विधिपूर्वक कुछ यज्ञ किए और तब अरुणा में स्नान किया। वे ब्रह्महत्या से उत्पन्न पाप से मुक्त हो गए। तब स्वर्ग के अधिपति प्रसन्न हृदय से स्वर्ग को लौट गए।
34हे भारत, नमुचि का सिर भी उसी धारा में गिर पड़ा और, हे राजाओं में श्रेष्ठ, उस असुर ने अनेक कल्याणकारी लोक प्राप्त किए, जो समस्त कामनाओं को पूर्ण करने वाले थे।
35वैशम्पायन ने कहा — महात्मा बलदेव उस तीर्थ में स्नान करके और नाना प्रकार के दान देकर महान् पुण्य के भागी हुए। धर्मात्मा वे तदनन्तर सोम के महान् तीर्थ की ओर चले।
36हे सम्राट्, वहाँ पूर्वकाल में स्वयं सोम ने राजसूय यज्ञ किया था। महान् बुद्धि से सम्पन्न ब्राह्मणश्रेष्ठ महात्मा अत्रि उस भव्य यज्ञ के ऋत्विक् बने थे। उस यज्ञ की समाप्ति पर देवताओं तथा दानवों, दैत्यों और राक्षसों के बीच घोर युद्ध हुआ। वह भयङ्कर युद्ध असुर तारक के नाम से प्रसिद्ध है। उसी युद्ध में स्कन्द ने तारक का वध किया था।
37उसी अवसर पर दैत्यों के संहारक महासेन देवसेना के सेनापति बने। उस तीर्थ में एक विशाल अश्वत्थ वृक्ष है। उसकी छाया में कार्तिकेय, जो कुमार भी कहलाते हैं, सदा साक्षात् रूप से निवास करते हैं।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — बुद्धिमान् विश्वामित्रद्वारा क्रोधमा श्रापित भई सरस्वती त्यस पवित्र तीर्थश्रेष्ठमा रगतको धारा बगाउन थालिन्।
2हे राजन्, तब धेरै राक्षसहरू त्यहाँ आए र बगिरहेको रगत पिउँदै सुखपूर्वक त्यहाँ बस्न थाले।
3त्यस रगतले अत्यन्त प्रसन्न भई, प्रफुल्ल मनले र कुनै प्रकारको चिन्ताबिना, तिनीहरू त्यहाँ ती मानिसजस्तै नाच्थे र हाँस्थे जसले (पुण्यको बलमा) स्वर्ग प्राप्त गरेका हुन्छन्।
4हे राजन्, केही काल बितेपछि तपोधन केही ऋषि तीर्थयात्रा गर्दै सरस्वतीको किनारमा आए।
5सम्पूर्ण तीर्थमा स्नान गरेर महान् आनन्द प्राप्त गरिसकेका ती तपस्वीश्रेष्ठ अझ बढी पुण्य आर्जन गर्न इच्छुक भए। हे राजन्, अन्ततः ती विद्वान् मुनिहरू त्यस तीर्थमा आए जहाँ सरस्वतीले रगतको धारा बगाइरहेकी थिइन्। त्यस भयङ्कर तीर्थमा पुगेर ती परम भाग्यशाली ऋषिहरूले —
6हे राजन्, सरस्वतीको जल रगतले मिसिएको देखे र असङ्ख्य राक्षसहरूलाई त्यो पिइरहेको देखे।
7हे राजन्, ती राक्षसहरूलाई देखेर ती कठोर व्रतधारी तपस्वीहरूले सरस्वतीलाई त्यस दशाबाट उद्धार गर्न धेरै प्रयत्न गरे।
8त्यहाँ पुगेर ती ऋषिहरूले नदीहरूमा श्रेष्ठ ती देवीको आवाहन गरे र उनलाई भने — "हे कल्याणी, हामीलाई त्यो कारण बताउनुहोस् जसले तपाईंको यो जलाशय यस्तो दुर्दशामा परेको छ। त्यो सुनेर हामी यसको पूर्वअवस्था फर्काउने प्रयत्न गर्नेछौँ।"
9यसरी सम्बोधन गरिएपछि सरस्वतीले काँप्दो स्वरमा जे घटेको थियो, त्यो सबै उनीहरूलाई बताइदिइन्। उनलाई यसरी शोकाकुल देखेर ती तपस्वीहरूले उनलाई भने —
10"हे निष्पाप देवी, हामीले तपाईंको श्रापको कुरा सुन्यौँ! हामी सबैले प्रयत्न गर्नेछौँ।"
11नदीहरूमा श्रेष्ठ ती देवीलाई यसो भनेर उनीहरूले आपसमा परामर्श गरे — "हामी सबै मिलेर सरस्वतीलाई उनको श्रापबाट मुक्त गर्नेछौँ।"
12हे राजन्, तप, व्रत, उपवास, संयम र कठोर नियमले विश्वका स्वामी र सम्पूर्ण प्राणीका रक्षक महादेवको आराधना गरेर ती सम्पूर्ण ब्राह्मणले नदीहरूमा श्रेष्ठ दिव्य सरस्वतीलाई मुक्त गरिदिए।
13ती तपस्वीहरूद्वारा सरस्वतीको जल शुद्ध पारिएको देखेर (त्यहाँ बस्ने) राक्षसहरू भोकले पीडित भई तिनै तपस्वीहरूको शरणमा गए।
14भोकले पीडित ती राक्षसहरूले हात जोडेर करुणाले भरिएका ती तपस्वीहरूलाई पटक-पटक भने — "हामी सबै भोकाएका छौँ! हामी धर्मको मार्गबाट भ्रष्ट भएका छौँ! हामी जो पापी छौँ, त्यो हाम्रो आफ्नै इच्छाले होइन!
15तपाईंको कृपाको अभावले, आफ्नै दुष्कर्मले तथा आफ्ना स्त्रीहरूको व्यभिचारले हाम्रा पाप बढ्दै जान्छन् र हामी ब्रह्मराक्षस भएका छौँ! त्यसै गरी वैश्य, शूद्र र क्षत्रियहरूमा पनि जसले ब्राह्मणसँग द्वेष गर्छन् र उनीहरूलाई हानि पुर्याउँछन्, तिनीहरू राक्षस बन्छन्।
16हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तब हाम्रो उद्धारको प्रबन्ध गर्नुहोस्। तपाईंहरू सम्पूर्ण लोकको रक्षा गर्न समर्थ हुनुहुन्छ!"
17उनका यी वचन सुनेर ती तपस्वीहरूले त्यस महानदीको स्तुति गरे। ती राक्षसहरूको उद्धारका लागि विचारमग्न भई ती तपस्वीहरूले भने — "जुन अन्नमाथि कसैले हाच्छिउँ गरोस्, जसमा किरा र कीट परेका हुन्, जो जुठोसँग मिसिएको होस्, जसमा कपाल परेको होस्, जो खुट्टाले कुल्चिएको होस्, र जो आँसुले मिसिएको होस् — त्यही यी राक्षसहरूको आहार हुनेछ!"
18"यो सबै जानेर विद्वान् मानिसले यस प्रकारको अन्नबाट सावधानीपूर्वक बच्नुपर्छ। जसले त्यस्तो अन्न ग्रहण गर्नेछ, ऊ राक्षसहरूको अन्न खाने मानिनेछ।"
19यसरी त्यस तीर्थलाई शुद्ध पारेर ती तपस्वीहरूले ती राक्षसहरूको उद्धारका लागि त्यस नदीसँग प्रार्थना गरे।
20हे नरश्रेष्ठ, ती महर्षिहरूको इच्छा बुझेर नदीहरूमा श्रेष्ठ ती देवीले आफ्नो शरीरबाट अरुणा नामक एउटा नयाँ रूप धारण गरिन्।
21त्यस नयाँ नदीमा स्नान गरेर राक्षसहरूले आफ्ना शरीर त्यागे र स्वर्गतर्फ गए।
22यो सबै थाहा पाएर देवराज शतक्रतु इन्द्रले पनि त्यस तीर्थश्रेष्ठमा स्नान गरे र एउटा घोर पापबाट मुक्त भए।
23जनमेजयले भने — इन्द्र ब्रह्महत्याको पापले किन ग्रस्त भए? र त्यस तीर्थमा स्नान गरेर उनी त्यसबाट कसरी मुक्त भए?
24वैशम्पायनले भने — हे राजन्, त्यो वृत्तान्त सुन, ती घटनालाई जस्तो तिनी घटे, त्यस्तै सुन। सुन कि पूर्वकालमा इन्द्रले नमुचिसँग गरेको सन्धि कसरी तोडे।
25असुर नमुचि वासव (इन्द्र)को भयले सूर्यको एउटा किरणमा प्रवेश गरेको थियो। तब इन्द्रले नमुचिसँग मित्रता गरे र उससँग यो प्रतिज्ञा गरे — "हे असुरराज, हे मित्र, म तिमीलाई न कुनै भिजेको वस्तुले मार्नेछु न सुख्खा वस्तुले। म तिमीलाई न रातमा मार्नेछु न दिनमा! म तिमीसँग निश्चय नै यो शपथ लिन्छु।"
26यो प्रतिज्ञा गरेर भगवान् इन्द्रले एक दिन कुहिरो देखे। हे राजन्, तब उनले पानीको फिँजलाई आफ्नो शस्त्र बनाएर नमुचिको टाउको काटिदिए।
27त्यसपछि नमुचिको काटिएको टाउको पछि-पछि इन्द्रको पछ्याउन थाल्यो र नजिकैबाट पटक-पटक भन्न थाल्यो — "ए मित्रघाती! ए नीच!"
28त्यस टाउकोद्वारा पटक-पटक यसरी सम्बोधन गरिएपछि इन्द्र पितामहकहाँ गए र शोकपूर्वक जे भएको थियो, त्यो सबै उनलाई बताए।
29विश्वका परम स्वामीले उनलाई भने — "हे देवराज, यज्ञ गरेर अरुणामा विधिपूर्वक स्नान गर, त्यो तीर्थले सबैलाई पापको भयबाट मुक्त गर्छ!
30हे शक्र, त्यस नदीको जल तपस्वीहरूद्वारा पवित्र पारिएको छ! पूर्वकालमा त्यो नदी त्यहाँ लुकेर बसेकी थिइन्।
31दिव्य सरस्वती अरुणाकहाँ गइन् र आफ्नो जलले त्यसलाई भरिदिइन्। सरस्वती र अरुणाको यो सङ्गम परम पवित्र छ!
32हे देवराज, त्यहाँ यज्ञ गर। पर्याप्त दक्षिणा बाँड। त्यहाँ स्नान गरेपछि तिमी आफ्नो पापबाट मुक्त हुनेछौ।"
33हे जनमेजय, ब्रह्माका यी वचन सुनेर इन्द्रले सरस्वतीको त्यस स्थानमा अनेक यज्ञ गरे। धेरै दक्षिणा बाँडेर र त्यस तीर्थमा स्नान गरेर, वलका संहारक शतक्रतुले विधिपूर्वक केही यज्ञ गरे र त्यसपछि अरुणामा स्नान गरे। उनी ब्रह्महत्याबाट उत्पन्न पापबाट मुक्त भए। तब स्वर्गका अधिपति प्रसन्न हृदयले स्वर्गमा फर्के।
34हे भारत, नमुचिको टाउको पनि त्यसै धारामा खस्यो र, हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, त्यस असुरले अनेक कल्याणकारी लोक प्राप्त गर्यो, जो सम्पूर्ण कामना पूरा गर्ने थिए।
35वैशम्पायनले भने — महात्मा बलदेव त्यस तीर्थमा स्नान गरेर र नाना प्रकारका दान दिएर महान् पुण्यका भागी भए। धर्मात्मा उनी त्यसपछि सोमको महान् तीर्थतर्फ लागे।
36हे सम्राट्, त्यहाँ पूर्वकालमा स्वयं सोमले राजसूय यज्ञ गरेका थिए। महान् बुद्धिले सम्पन्न ब्राह्मणश्रेष्ठ महात्मा अत्रि त्यस भव्य यज्ञका ऋत्विक् बनेका थिए। त्यस यज्ञको समाप्तिमा देवता तथा दानव, दैत्य र राक्षसहरूबीच घोर युद्ध भयो। त्यो भयङ्कर युद्ध असुर तारकको नामले प्रसिद्ध छ। त्यसै युद्धमा स्कन्दले तारकको वध गरेका थिए।
37त्यसै अवसरमा दैत्यहरूका संहारक महासेन देवसेनाका सेनापति बने। त्यस तीर्थमा एउटा विशाल अश्वत्थ वृक्ष छ। त्यसको छायामा कार्तिकेय, जो कुमार पनि कहलाउँछन्, सधैँ साक्षात् रूपमा निवास गर्छन्।