Gadayuddha Parva — The exchange of angry words between Bhima and Duryodhana
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 129
Sanskrit
1संजय उवाच एवं दुर्योधने राजन् गर्जमाने मुहुर्मुहुः। युधिष्ठिरस्य संक्रुद्धो वासुदेवोऽब्रवीदिदम्॥
2यदि नाम ह्ययं युद्धे वरयेत् त्वां युधिष्ठिर। अर्जुनं नकुलं चैव सहदेवमथापि वा॥ किमिदं साहसं राजंस्त्वया व्याहृतमीदृशम्। एकमेव निहत्याजौ भव राजा कुरुष्विति॥
3न समर्थानहं मन्ये गदाहस्तस्य संयुगे। एतेन हि कृता योग्या वर्षाणीह त्रयोदश॥ आयसे पुरुषे राजन् भीमसेनजिघांसया।
4कथं नाम भवेत् कार्यमस्याभिर्भरतर्षभ॥ साहसं कृतवास्त्वं तु ह्यनुक्रोशानृपोत्तम।
5नान्यमस्यानुपश्यामि प्रतियोद्धारमाहवे॥ ऋते वृकोदरात् पार्थात् स च नातिकृतश्रमः।
6तदिदं द्यूतमारब्धं पुनरेव यथा पुरा॥ विषमं शकुंनेश्चैव तव चैव विशाम्पते।
7बली भीमः समर्थश्च कृती राजा सुयोधनः॥ बलवान् वा कृती वेति कृती राजन् विशिष्यते।
8सोऽयं राजंस्त्वया शत्रुः समे पथि निवेशितः॥ न्यस्तश्चात्मा सुविषमे कृच्छ्रमापादिता वयम्।
9को नु सर्वान विनिर्जित्य शत्रूनेकेन वैरिणा॥ कृच्छप्राप्तेन च तथा हारयेद् राज्यमागतम्।
10पणित्वा चैकपाणेन रोचयेदेवमाहवम्॥ न हि पश्यामि तं लोके योऽद्य दुर्योधनं रणे।
11गदाहस्तं विजेतुं वै शक्तः स्यादमरोऽपि हि॥ न त्वं भीमो न नकुलः सहदेवोऽथ फाल्गुनः। जेतुं न्यायेन शक्तोः वै कृती राजा सुयोधनः॥
12स कथं वदसे शत्रु युध्यस्व गदयेति हि। एकं च नो निहत्याजौ भव राजेति भारत॥
13वृकोदरं समासाद्य संशयो वै जये हि नः। न्यायतो युध्यमानानां कृती ह्येष महाबलः॥
14एकं वास्मान् निहत्य त्वं भव राजेति वै पुनः। नूनं न राज्यभागेषा पाण्डोः कुन्त्याश्च संततिः॥ अत्यन्तवनवासाय सृष्टा भैक्ष्याय वा पुनः।
15भीमसेन उवाच मधुसूदन मा कार्षीर्विषादं यदुनन्दन॥ अद्य पारं गमिष्यामि वैरस्य भृशदुर्गमम्।
16अहं सुयोधनं संख्ये हनिष्यामि न संशयः॥ विजयो वै ध्रुवः कृष्ण धर्मराजस्य दृश्यते।
17अध्यर्धेन गुणेनेयं गदा गुरुतरी मम॥ न तथा धार्तराष्ट्रस्य मा कार्षीर्माधव व्यथाम्।
18अहमेनं हि गदया संयुगे योद्धमुत्सहे॥ भवन्तः प्रेक्षकाः सर्वे मम सन्तु जनार्दन।
19सामरानपि लोकांस्त्रीन् नानाशस्त्रधरान् युधि॥ योधयेयं रणे कृष्ण किमुताद्य सुयोधनम्।
20संजय उवाच तथा सम्भाषमाणं तु वासुदेवों वृकोदरम्॥ हृष्टः सम्पूजयामास वचनं चेदमब्रवीत्। त्वामाश्रित्य महाबाहो धर्मराजो युधिष्ठिरः॥ निहतारिः स्वकां दीप्ता श्रियं प्राप्तो न संशयः।
21त्वया विनिहताः सर्वे धृतराष्ट्रसुता रणे॥ राजानो राजपुत्राश्च नागाश्च विनिपातिताः।
22कलिङ्गा मागधाः प्राच्या गान्धाराः कुरवस्तथा॥ त्वामासाद्य महायुद्धे निहतः पाण्डुनन्दन।
23हत्वा दुर्योधन चापि प्रयच्छोर्वी ससागराम्॥ धर्मराजाय कौन्तेय यथा विष्णुः शचीपतेः।
24त्वां च प्राप्य रणे पापो धार्तराष्ट्रो विनडक्ष्यति॥ त्वमस्य सक्थिनी भक्त्वा प्रतिज्ञा पालयिष्यसि।
25ततस्तु सात्यकी यत्नेन तु सदा पार्थ योद्धव्यो धृतराष्ट्रजः॥ कृती च बलवांश्चैव युद्धशौण्डश्च नित्यदा।
26राजन् पूजयामास पाण्डवम्॥
27पञ्चालाः पाण्डवेयाश्च धर्मराजपुरोगमाः। तद् वचो भीमसेनस्य सर्व एवाभ्यपूजयन्॥
28ततो भीमबलो भीमो युधिष्ठिरमथाब्रवीत्। संजयैः सह तिष्ठन्तं तपन्तमिव भास्करम्॥ अहमेतेन संगम्य संयुगे योद्धमुत्सहे। न हि शक्तो रणे जेतुं मामेष पुरुषाधमः॥
29अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि निहितं हृदये भृशम्। सुयोधने धार्तराष्ट्रे खाण्डवेऽग्निमिवार्जुनः॥
30शल्यमद्योद्धरिष्यामि तव पाण्डव हृच्छयम्। निहत्य गदया पापमद्य राजन् सुखी भव॥
31अद्य कीर्तिमयीं माला प्रतिमोक्ष्ये तवानघ। प्राणाश्रियं च राज्यं च मोक्ष्यतेऽद्य सुयोधनः॥
32राजा च धृतराष्ट्रोऽद्य श्रुत्वा पुत्रं मया हतम्। स्मरिष्यत्यशुभं कर्म यत् तच्छकुनिबुद्धिजम्॥
33इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठो गदामुद्यम्य वीर्यवान्। उदतिष्ठत युद्धाय शक्रो वृत्रमिवाह्वयन्॥
34तदाह्वानममृष्यन् वै तव पुत्रोऽतिवीर्यवान्। प्रत्युपस्थित एवाशु मत्तो मत्तमिव द्विपम्॥
35गदाहस्त तव सुतं युद्धाय समुपस्थितम्। ददृशुः पाण्डवाः सर्वे कैलासमिव शृङ्गिणम्॥
36तमेकाकिनमासाद्य धार्तराष्ट्र महाबलम्। वियूथमिव मातङ्गं समहष्यन्त पाण्डवाः॥
37न सम्भ्रमो न च भयं न च ग्लानिन च व्यथा। आसीद् दुर्योधनस्यापि स्थितः सिंह इवाहवे॥
38समुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम्। भीमसेनस्तदा राजन् दुर्योधनमथाब्रवीत्॥ राज्ञापि धृतराष्ट्रेण त्वया चास्मासु यत् कृतम्। स्मर तद् दृष्कृतं कर्म यद् भूतं वारणावते॥
39द्रौपदी च परिकिष्टा सभामध्ये रजस्वला। द्यूते यद् विजितो राजा शकुनेबुद्धिनिश्चयात्॥
40यानि चान्यानि दुष्टात्मन् पापानि कृतवानसि। अनाग:सु च पार्थेषु तस्य पश्य महत् फलम्॥
41त्वकृते निहतः शेते शरतल्पे महायशाः। गाङ्गेयो भरतश्रेष्ठः सर्वेषां नः पितामहः॥
42हतो द्रोणश्च कर्णश्च हतः शल्यः प्रतापवान्। वैरस्त चादिकर्ताऽसौ शकुनिनिहतो रणे॥
43भ्रातरस्ते हताः शूराः पुत्राश्च सहसैनिकाः। राजानश्च हताः शूराः समरेष्वनिवर्तिनः॥
44एते चान्ये च निहता बहवः क्षत्रियर्षभाः। प्रातिकामी तथा पापो द्रौपद्याः केशकृद्धतः॥
45अवशिष्टस्त्वमेवैकः कुलमोऽधमपूरुषः। त्वामप्यद्य हनिष्यामि गदया नात्र संशयः॥
46अद्य तेऽहं रणे दर्पं सर्वं नाशयिता नृप। राज्याशां विपुला राजन् पाण्डवेषु च दुष्कृतम्॥
47दुर्योधन उवाच किं कत्थितेन बहुना युद्ध्यस्वाद्य मया सह। अद्य तेऽहं विनेष्यामि युद्धश्रद्धां वृकोदर॥
48किं न पश्यमि मां पाप गदायुद्धे व्यवस्थितम्। हिमवच्छिखराकारां प्रगृह्य महतीं गदाम्॥
49गदिनं कोऽध मां पाप हन्तुमुत्सहते रिपुः। न्यायतो युद्ध्यमानश्च देवेष्वपि पुरन्दरः॥
50मा वृथा गर्ज कौन्तेय शारदाभ्रमिवाजलम्। दर्शयस्व बलं युद्धे यावत् तत् तेऽद्य विद्यते॥
51तस्य तद् वचन् श्रुत्वा पाण्डवाः सहसंजयाः। सर्वे सम्पूजयामासुस्तद्वचो विजिगीषवः॥
52उन्मत्तमिव मातङ्गं तलशब्देन मानवाः। भूयः सहर्षयामासू राजन् दुर्योधनं नृपम्॥
53बृंहन्ति कुञ्जरास्तत्र हया द्वेषन्ति चासकृत्। शस्त्राणि सम्प्रदीप्यन्ते पाण्डवानां जयैषिणाम्॥
English
1Sanjaya said While Duryodhana, O king, was repeatedly crying aloud in this way, Vasudeva, worked up with wrath, said to Yudhishthira.
2What indiscreet words have you given vent to, O king, saying that killing one amongst us be you the king of Kurus. If, indeed, O Yudhishthira, Duryodhana selects you for battle or Arjuna or Nakula or Sahadeva, (what will be the consequence?
3With a view to kill Bhimasena, O king, Duryodhana has practiced with the mace upon a statue of iron.
4How then, O best of Bharata's race will our object be accomplished? From pity, O best of kings, you have acted very indiscreetly.
5I do not at this moment see any match for Duryodhana except Pritha's son Vrikodara. His practice again, with the mace, is not so great.
6You have, therefore, once more given preference to a game of chance as that one formerly between yourself and Shakuni, O monarch.
7Bhima is endued with might and prowess, King Duryodhana, however, is skillful. In a fight between might and skill, he, that is skillful, O king, always becomes successful.
8Such an enemy, O king, you have, by your words placed in a comfortable and secure position. You have placed your oneself, however, in a difficult position. We have, for this, been placed in great peril.
9Who is there that would relinquish sovereignty within grasp, after having defeated all his enemy and when he has only one foe to kill who even is sunk in difficulties?
10I do not see such a man in the world today, be he a god, who is able to defeat the macearmed Duryodhana in battle.
11Neither you, nor Bhima, nor Nakula nor Sahadeva, nor Phalguna is capable of defeating Duryodhana in fair fight. King Duryodhana is endued with great skill.
12How then, O Bharata, can you address to such a foe words such as these viz.,., "Fight, selecting the mace as the weapon and if you can kill one amongst us, you shall then be the king."
13If Duryodhana meets Vrikodara amongst us wishing to fight fairly with him, even then our victory will hang in the balance. Duryodhana is highly powerful and skillful.
14How could you say to him-"Killing only one amongst us be you the king." Forsooth the children of Pandu and Kunti are not destined to enjoy kingdom. They have been born for passing their lives in continued exile in the forest or in mendicancy.
15Bhimasena said O killer of Madhu, do not, O delighted of the Yadus, grieve. However difficult it may be, I shall terminate these hostilities.
16Forsooth, I shall kill Suyodhana in battle. It appears, O Krishna, that the victory of righteous Yudhishthira is certain.
17This mace of mine is heavier by one and a half times than Duryodhana's. Do no, O Madhava, grieve.
18I dare fight him, selecting the mace as the weapon. Let all of you, O Janarddana, witness this encounter.
19What do you say of Suyodhana, I would fight with the three worlds including the very celestials even if they be armed with every kind of weapon.
20Sanjaya continued After Vrikodara had said these words, Vasudeva, filled with glee, applauded him highly and said to him-"Depending on you, O you of great arms, the righteous king Yudhishthira will, forsooth, get back his prosperity after the destruction of all his foes.
21You have slain all the sons of Dhritarashtra in battle. At your hands many kings and princes and elephants have met with their death.
22The Kalingas, the Magadhas, the Kauravas, the Westerners and the Gandharvas have all been killed in dreadful battles, O son of Pandu.
23Killing Duryodhana then, O son of Kunti, bestow the earth with her oceans upon the righteous Yudhishthira like Vishnu conferring the sovereignty of the three worlds upon the lord of Shachi.
24Getting you for a foe in battle, the wretched son of Dhritarashtra, will forsooth meet with his death. You will certainly fulfill your promise by breaking his bones.
25You should however, O son of Pritha, always fight with care with the son of Dhritarashtra. He is endued with both skill and strength and always finds delight in battle.
26Then Satyaki, O king, applauded the son of Pandu.
27The Panchalas and the Pandavas, also, headed by the righteous king Yudhishthira, all praised Bhimasena.
28Then Bhima, of terrible might, addressed Yudhishthira who was standing amid the Srinjayas like the burning Sun himself, saying-"I venture to fight with this man in battle. This wretch among men is not able to defeat me in fight.
29Today I shall vomit that ire which has been ranking in my bosom against Suyodhana the son of Dhritarashtra like Arjuna throwing fire on the forest of Khandava.
30I shall today pluck out the dart, O son of Pandu, that lay so long sticking to your heart. Be happy, O king, after I shall have struck down this wretch with my mace.
31Today I shall recover, O sinless one, your garland of glory. Today Suyodhana shall renounce his life, his prosperity and his kingdom.
32Today hearing of his son's death, king Dhritarashtra will remember all those wrongs that he did to us under Shakuni's advice."
33Having said these words, that energetic prince, of Bharata's race, stood up for battle, like Shakra summoning Vritra to an encounter.
34Unable to endure that call your highly energetic son, proceeded to the encounter, like one infuriate elephant proceeding to assail another.
35The Pandavas saw your son, as he came armed with mace, as the summit of the mount Kailasa.
36Verily beholding that powerful son of yours standing alone like a prince of elephants separated from the herd, the Pandavas were filled with joy.
37Standing in battle like a very lion, Duryodhana had no fear, no pain, no anxiety.
38Seeing him stand there with uplifted mace like the created mountain of Kailasa, Bhimasena, O monarch, addressed him, saying "Remember all those wrongs that king Dhritarashtra and yourself have inflicted on us. Remember what took place at Varanavata.
39Remember how Draupadi, while in her season, was maltreated in the midst of the assembly and how king Yudhishthira was defeated at dice through Shakuni's advice.
40See now, O wicked man, the dreadful consequence of those acts as also of the other wrongs that you inflicted on the innocent Parthas.
41It is for you that, that illustrious chief of the Bharatas, the son of Ganga, the grandfather of us all, lies now on a bed of arrows.
42Drona also has been killed. Karna has been killed. Shalya of great valour has been killed. Yonder Shakuni also, the root of these enunities, has been killed in battle.
43Your heroic brothers and sons, with all your troops, have been killed. Other heroic kings also, who never retreated from battle, have been killed.
44These and many other leading Kshatriyas, as also Pratikamin, that wretch who had seized the locks of Draupadi, have been killed.
45You alone are still alive, O destroyer of your family, O wretch among men. I shall forsooth kill you today with my mace.
46Today, O king, I shall, in battle, repress all your pride. I shall destroy also your hope of sovereignty, O king and pay off all your misdeeds to the sons of Pandu.
47Duryodhana said What is the use of speaking too much? Fight now with me. Today O Vrikodara, I shall subdue you desire for battle.
48Why do you not see me, O wretch, standing here for an encounter with the mace? Am I not armed with a formidable mace that looks like a summit of Himavat?
49What enemy is there, O wretch, that would dare defeat me armed with this weapon? If it be a fair fight, Purandara himself, amongst the celestials, is not capable of doing it.
50Do not, O son of Kunti, roar uselessly in this way like autumnal clouds shorn of water. Display all the strength you posses in battle now.
51Hearing those words of his, the Pandavas with the Srinjayas, all filled with desire of victory, praised them highly.
52Like men exciting an infuriate elephant with the clapping of hands, all of them then pleased king Duryodhana.
53The elephants began to grunt and the horses to neigh repeatedly. The weapons of the Pandavas who were filled with the desire of victory shone there. The elephants began to grunt and the horses to neigh repeatedly. The weapons of the Pandavas who were filled with the desire of victory shone there.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — हे राजन्, जब दुर्योधन इस प्रकार बारम्बार ऊँचे स्वर में ललकार रहे थे, तब क्रोध से भरे वासुदेव ने युधिष्ठिर से कहा —
2"हे राजन्, आपने यह कैसा अविवेकपूर्ण वचन कह दिया कि 'हममें से किसी एक का वध करके तुम कुरुओं के राजा हो जाओ'? हे युधिष्ठिर, यदि सचमुच दुर्योधन युद्ध के लिए आपको चुन ले, अथवा अर्जुन, नकुल या सहदेव को — (तो उसका क्या परिणाम होगा?
3हे राजन्, भीमसेन का वध करने की दृष्टि से दुर्योधन ने लोहे की एक प्रतिमा पर गदा का अभ्यास किया है।
4तो फिर हे भरतवंश में श्रेष्ठ, हमारा प्रयोजन कैसे सिद्ध होगा? हे राजाओं में श्रेष्ठ, करुणावश आपने अत्यन्त अविवेकपूर्ण आचरण किया है।
5इस समय मुझे पृथापुत्र वृकोदर के अतिरिक्त दुर्योधन के जोड़ का कोई दिखाई नहीं देता। और उनका गदा का अभ्यास भी उतना अधिक नहीं है।
6हे सम्राट्, इसलिए आपने पुनः एक बार भाग्य के खेल को वरीयता दी है, ठीक वैसे ही जैसे पहले आपके और शकुनि के बीच हुआ था।
7भीम बल और पराक्रम से सम्पन्न हैं। किन्तु राजा दुर्योधन कुशल हैं। हे राजन्, बल और कौशल के युद्ध में जो कुशल होता है, वही सदा सफल होता है।
8हे राजन्, ऐसे शत्रु को आपने अपने वचनों से सुविधाजनक और सुरक्षित स्थिति में रख दिया है। किन्तु स्वयं को आपने कठिन स्थिति में डाल दिया है। इसी कारण हम महान् संकट में पड़ गए हैं।
9ऐसा कौन है जो समस्त शत्रुओं को पराजित कर देने के पश्चात्, जब वध के लिए केवल एक ही शत्रु शेष रह गया हो — और वह भी विपत्ति में डूबा हो — तब हाथ में आए राज्य को छोड़ देगा?
10आज संसार में मुझे ऐसा कोई मनुष्य दिखाई नहीं देता — चाहे वह देवता ही क्यों न हो — जो युद्ध में गदाधारी दुर्योधन को पराजित कर सके।
11न आप, न भीम, न नकुल, न सहदेव, न फाल्गुन ही न्यायपूर्ण युद्ध में दुर्योधन को पराजित करने में समर्थ हैं। राजा दुर्योधन महान् कौशल से सम्पन्न हैं।
12तो फिर हे भरतवंशी, ऐसे शत्रु से आप ये वचन कैसे कह सकते हैं — "गदा को शस्त्र चुनकर लड़ो और यदि तुम हममें से किसी एक का वध कर सको, तो तुम राजा हो जाओगे"?
13यदि दुर्योधन हममें से वृकोदर से ही न्यायपूर्वक लड़ने की इच्छा से भिड़ें, तब भी हमारी विजय अनिश्चित ही रहेगी। दुर्योधन अत्यन्त बलवान् और कुशल हैं।
14आप उससे यह कैसे कह सके — "हममें से केवल एक का वध करके तुम राजा हो जाओ"? निश्चय ही पाण्डु और कुन्ती की सन्तानें राज्य भोगने के लिए नियत नहीं हैं। वे तो वन में निरन्तर निर्वासन में अथवा भिक्षावृत्ति में अपना जीवन बिताने के लिए ही जन्मी हैं।
15भीमसेन ने कहा — हे मधुसूदन, हे यदुवंश को आनन्दित करने वाले, शोक न कीजिए। यह कार्य चाहे कितना ही कठिन क्यों न हो, मैं इस शत्रुता का अन्त कर दूँगा।
16निश्चय ही मैं युद्ध में सुयोधन का वध करूँगा। हे कृष्ण, ऐसा प्रतीत होता है कि धर्मात्मा युधिष्ठिर की विजय निश्चित है।
17मेरी यह गदा दुर्योधन की गदा से डेढ़ गुनी भारी है। हे माधव, शोक न कीजिए।
18मैं गदा को शस्त्र चुनकर उससे लड़ने का साहस करता हूँ। हे जनार्दन, आप सब इस संग्राम के साक्षी बनिए।
19सुयोधन की तो बात ही क्या, मैं तीनों लोकों से — साक्षात् देवताओं सहित — लड़ सकता हूँ, चाहे वे प्रत्येक प्रकार के शस्त्र से सज्जित क्यों न हों।
20सञ्जय ने आगे कहा — वृकोदर के ये वचन कहने के पश्चात् हर्ष से भरे वासुदेव ने उनकी अत्यन्त प्रशंसा की और उनसे कहा — "हे महाबाहु, तुम्हारे भरोसे धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर निश्चय ही अपने समस्त शत्रुओं के विनाश के पश्चात् अपनी समृद्धि पुनः प्राप्त करेंगे।
21तुमने युद्ध में धृतराष्ट्र के समस्त पुत्रों का वध किया है। तुम्हारे हाथों अनेक राजा, राजकुमार और हाथी मृत्यु को प्राप्त हुए हैं।
22हे पाण्डुपुत्र, कलिंग, मगध, कौरव, पश्चिम के निवासी तथा गन्धर्व — ये सब भयंकर युद्धों में मारे गए हैं।
23हे कुन्तीपुत्र, तो अब दुर्योधन का वध करके समुद्रों सहित यह पृथ्वी धर्मात्मा युधिष्ठिर को उसी प्रकार प्रदान करो, जैसे विष्णु ने तीनों लोकों का राज्य शची के स्वामी (इन्द्र) को प्रदान किया था।
24युद्ध में तुम्हें शत्रु के रूप में पाकर धृतराष्ट्र का वह नीच पुत्र निश्चय ही मृत्यु को प्राप्त होगा। तुम उसकी हड्डियाँ तोड़कर अपनी प्रतिज्ञा अवश्य पूर्ण करोगे।
25किन्तु हे पृथापुत्र, तुम्हें धृतराष्ट्र के पुत्र से सदा सावधानी से लड़ना चाहिए। वह कौशल और बल दोनों से सम्पन्न है और सदा युद्ध में आनन्द पाता है।"
26हे राजन्, तब सात्यकि ने पाण्डुपुत्र की प्रशंसा की।
27धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर के नेतृत्व में पांचालों और पाण्डवों ने भी भीमसेन की प्रशंसा की।
28तब भयंकर बल वाले भीम ने सृंजयों के मध्य साक्षात् तपते सूर्य के समान खड़े युधिष्ठिर को सम्बोधित करते हुए कहा — "मैं युद्ध में इस पुरुष से लड़ने का साहस करता हूँ। मनुष्यों में यह नीच मुझे युद्ध में पराजित करने में समर्थ नहीं है।
29जो क्रोध धृतराष्ट्रपुत्र सुयोधन के प्रति मेरे वक्षःस्थल में इतने समय से धधक रहा है, उसे मैं आज उसी प्रकार उगल दूँगा, जैसे अर्जुन ने खाण्डव वन पर अग्नि बरसाई थी।
30हे पाण्डुपुत्र, जो शूल इतने समय से आपके हृदय में गड़ा हुआ है, उसे मैं आज निकाल फेंकूँगा। हे राजन्, अपनी गदा से इस नीच को मार गिराने के पश्चात् आप सुखी होइए।
31हे निष्पाप, आज मैं आपकी यशोमाला पुनः प्राप्त कर लूँगा। आज सुयोधन अपने प्राण, अपनी समृद्धि और अपना राज्य — तीनों त्याग देगा।
32आज अपने पुत्र की मृत्यु का समाचार सुनकर राजा धृतराष्ट्र उन समस्त अन्यायों का स्मरण करेंगे, जो उन्होंने शकुनि की सलाह पर हमारे साथ किए थे।"
33ये वचन कहकर भरतवंश के वे तेजस्वी राजकुमार युद्ध के लिए इस प्रकार खड़े हो गए, जैसे शक्र वृत्र को संग्राम के लिए ललकार रहे हों।
34उस ललकार को सह न सकने के कारण आपके महातेजस्वी पुत्र संग्राम के लिए इस प्रकार आगे बढ़े, जैसे एक उन्मत्त हाथी दूसरे पर आक्रमण करने चलता है।
35गदा लिए आते हुए आपके पुत्र को पाण्डवों ने कैलास पर्वत के शिखर के समान देखा।
36वस्तुतः आपके उस बलवान् पुत्र को झुण्ड से अलग हुए गजराज के समान अकेले खड़ा देखकर पाण्डव हर्ष से भर गए।
37साक्षात् सिंह के समान युद्ध में खड़े दुर्योधन को न भय था, न पीड़ा, न चिन्ता।
38हे सम्राट्, उन्हें कैलास के शिखरयुक्त पर्वत के समान गदा उठाए वहाँ खड़ा देखकर भीमसेन ने उन्हें सम्बोधित करते हुए कहा — "उन समस्त अन्यायों का स्मरण करो, जो राजा धृतराष्ट्र ने और तुमने हम पर किए। वारणावत में जो हुआ, उसका स्मरण करो।
39स्मरण करो कि रजस्वला अवस्था में द्रौपदी के साथ सभा के मध्य कैसा दुर्व्यवहार किया गया और शकुनि की सलाह से राजा युधिष्ठिर द्यूत में कैसे पराजित किए गए।
40हे दुष्ट, अब उन कर्मों का तथा उन अन्य अन्यायों का भी भयंकर परिणाम देख, जो तुमने निर्दोष पृथापुत्रों पर किए।
41तुम्हारे ही कारण भरतवंश के वे यशस्वी प्रमुख, गंगापुत्र, हम सबके पितामह अब बाणों की शय्या पर पड़े हैं।
42द्रोण भी मारे गए। कर्ण मारे गए। महापराक्रमी शल्य मारे गए। वह देखो, इन शत्रुताओं की जड़ शकुनि भी युद्ध में मारा गया।
43तुम्हारे वीर भाई और पुत्र, तुम्हारी समस्त सेना सहित, मारे जा चुके हैं। अन्य वीर राजा भी, जो युद्ध से कभी पीछे नहीं हटते थे, मारे जा चुके हैं।
44ये तथा अन्य अनेक प्रमुख क्षत्रिय, और वह प्रातिकामी नामक नीच भी, जिसने द्रौपदी के केश पकड़े थे, मारे जा चुके हैं।
45हे अपने कुल के विनाशक, हे मनुष्यों में नीच, केवल तू ही अब जीवित है। निश्चय ही मैं आज अपनी गदा से तेरा वध कर डालूँगा।
46हे राजन्, आज मैं युद्ध में तेरे समस्त अभिमान को दबा दूँगा। हे राजन्, मैं तेरी राज्य की आशा भी नष्ट कर दूँगा और पाण्डुपुत्रों के प्रति तेरे समस्त दुष्कर्मों का बदला चुका दूँगा।"
47दुर्योधन ने कहा — अधिक बोलने से क्या लाभ? अब मुझसे लड़। हे वृकोदर, आज मैं तेरी युद्ध की इच्छा शान्त कर दूँगा।
48हे नीच, क्या तू मुझे यहाँ गदायुद्ध के लिए खड़ा नहीं देख रहा? क्या मैं हिमवान् के शिखर के समान दिखने वाली एक भयंकर गदा से सज्जित नहीं हूँ?
49हे नीच, ऐसा कौन शत्रु है जो इस शस्त्र से सज्जित मुझे पराजित करने का साहस करेगा? यदि न्यायपूर्ण युद्ध हो, तो देवताओं में साक्षात् पुरन्दर भी ऐसा करने में समर्थ नहीं है।
50हे कुन्तीपुत्र, जल से रहित शरद् ऋतु के मेघों के समान इस प्रकार व्यर्थ मत गरज। अब युद्ध में अपना समस्त बल दिखा।
51उनके ये वचन सुनकर विजय की कामना से भरे पाण्डवों ने सृंजयों सहित उनकी अत्यन्त प्रशंसा की।
52जैसे लोग तालियों की गड़गड़ाहट से उन्मत्त हाथी को उत्तेजित करते हैं, वैसे ही उन सबने तब राजा दुर्योधन को प्रसन्न किया।
53हाथी चिंघाड़ने लगे और घोड़े बारम्बार हिनहिनाने लगे। विजय की कामना से भरे पाण्डवों के शस्त्र वहाँ चमक उठे। हाथी चिंघाड़ने लगे और घोड़े बारम्बार हिनहिनाने लगे। विजय की कामना से भरे पाण्डवों के शस्त्र वहाँ चमक उठे।
Nepali
1सञ्जयले भने — हे राजन्, जब दुर्योधन यसरी बारम्बार उच्च स्वरमा ललकारिरहेका थिए, तब क्रोधले भरिएका वासुदेवले युधिष्ठिरलाई भने —
2"हे राजन्, तपाईंले यो कस्तो अविवेकपूर्ण वचन भन्नुभयो कि 'हामीमध्ये कुनै एकको वध गरेर तिमी कुरुहरूका राजा बन'? हे युधिष्ठिर, यदि साँच्चै दुर्योधनले युद्धका लागि तपाईंलाई छाने, अथवा अर्जुन, नकुल वा सहदेवलाई — (त्यसको के परिणाम होला?
3हे राजन्, भीमसेनको वध गर्ने दृष्टिले दुर्योधनले फलामको एउटा प्रतिमामा गदाको अभ्यास गरेका छन्।
4त्यसो भए हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, हाम्रो प्रयोजन कसरी सिद्ध होला? हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, करुणावश तपाईंले अत्यन्त अविवेकपूर्ण आचरण गर्नुभयो।
5यस बेला मलाई पृथापुत्र वृकोदरबाहेक दुर्योधनको जोडको कोही देखिँदैन। अनि उनको गदाको अभ्यास पनि त्यति धेरै छैन।
6हे सम्राट्, त्यसैले तपाईंले पुनः एक पटक भाग्यको खेललाई प्राथमिकता दिनुभयो, ठीक त्यसै गरी जसरी पहिले तपाईं र शकुनिबीच भएको थियो।
7भीम बल र पराक्रमले सम्पन्न छन्। तर राजा दुर्योधन कुशल छन्। हे राजन्, बल र कौशलको युद्धमा जो कुशल हुन्छ, उही सधैँ सफल हुन्छ।
8हे राजन्, यस्तो शत्रुलाई तपाईंले आफ्ना वचनले सुविधाजनक र सुरक्षित स्थितिमा राखिदिनुभयो। तर आफूलाई भने तपाईंले कठिन स्थितिमा पार्नुभयो। यसैकारण हामी महान् सङ्कटमा परेका छौँ।
9यस्तो को छ जसले सम्पूर्ण शत्रुलाई पराजित गरेपछि, जब वधका लागि केवल एउटै शत्रु बाँकी रहेको होस् — र त्यो पनि विपत्तिमा डुबेको — तब हातमा आएको राज्य छाड्नेछ?
10आज संसारमा मलाई यस्तो कुनै मानिस देखिँदैन — चाहे ऊ देवता नै किन नहोस् — जसले युद्धमा गदाधारी दुर्योधनलाई पराजित गर्न सकोस्।
11न तपाईं, न भीम, न नकुल, न सहदेव, न फाल्गुनै न्यायपूर्ण युद्धमा दुर्योधनलाई पराजित गर्न समर्थ छन्। राजा दुर्योधन महान् कौशलले सम्पन्न छन्।
12त्यसो भए हे भरतवंशी, यस्तो शत्रुलाई तपाईंले यी वचन कसरी भन्न सक्नुहुन्छ — "गदालाई शस्त्र छानेर लड र यदि तिमीले हामीमध्ये कुनै एकको वध गर्न सक्यौ भने तिमी राजा हुनेछौ"?
13यदि दुर्योधन हामीमध्ये वृकोदरसँगै न्यायपूर्वक लड्ने इच्छाले भिडे भने पनि हाम्रो विजय अनिश्चित नै रहनेछ। दुर्योधन अत्यन्त बलवान् र कुशल छन्।
14तपाईंले उसलाई यो कसरी भन्न सक्नुभयो — "हामीमध्ये केवल एकको वध गरेर तिमी राजा बन"? निश्चय नै पाण्डु र कुन्तीका सन्तानहरू राज्य भोग्नका लागि नियत छैनन्। तिनीहरू त वनमा निरन्तर निर्वासनमा वा भिक्षावृत्तिमा आफ्नो जीवन बिताउनकै लागि जन्मेका हुन्।
15भीमसेनले भने — हे मधुसूदन, हे यदुवंशलाई आनन्दित पार्ने, शोक नगर्नुहोस्। यो काम जति नै कठिन किन नहोस्, म यस शत्रुताको अन्त्य गर्नेछु।
16निश्चय नै म युद्धमा सुयोधनको वध गर्नेछु। हे कृष्ण, यस्तो देखिन्छ कि धर्मात्मा युधिष्ठिरको विजय निश्चित छ।
17मेरो यो गदा दुर्योधनको गदाभन्दा डेढ गुणा भारी छ। हे माधव, शोक नगर्नुहोस्।
18म गदालाई शस्त्र छानेर उसँग लड्ने साहस गर्दछु। हे जनार्दन, तपाईंहरू सबै यस सङ्ग्रामका साक्षी बन्नुहोस्।
19सुयोधनको त कुरै के, म तीनै लोकसँग — साक्षात् देवताहरूसहित — लड्न सक्छु, चाहे तिनीहरू प्रत्येक प्रकारका शस्त्रले सजिएका किन नहोऊन्।
20सञ्जयले अगाडि भने — वृकोदरले यी वचन भनेपछि हर्षले भरिएका वासुदेवले उनको अत्यन्त प्रशंसा गरे र उनलाई भने — "हे महाबाहु, तिम्रो भरमा धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरले निश्चय नै आफ्ना सम्पूर्ण शत्रुको विनाशपछि आफ्नो समृद्धि पुनः प्राप्त गर्नेछन्।
21तिमीले युद्धमा धृतराष्ट्रका सम्पूर्ण पुत्रको वध गरेका छौ। तिम्रा हातबाट अनेक राजा, राजकुमार र हात्तीले मृत्यु प्राप्त गरेका छन्।
22हे पाण्डुपुत्र, कलिङ्ग, मगध, कौरव, पश्चिमका बासिन्दा तथा गन्धर्वहरू — यी सबै भयङ्कर युद्धहरूमा मारिएका छन्।
23हे कुन्तीपुत्र, त अब दुर्योधनको वध गरेर समुद्रसहितको यो पृथ्वी धर्मात्मा युधिष्ठिरलाई त्यसै गरी प्रदान गर, जसरी विष्णुले तीनै लोकको राज्य शचीका स्वामी (इन्द्र)लाई प्रदान गरेका थिए।
24युद्धमा तिमीलाई शत्रुका रूपमा पाएर धृतराष्ट्रका ती नीच पुत्रले निश्चय नै मृत्यु प्राप्त गर्नेछन्। तिमीले उसका हड्डी भाँचेर आफ्नो प्रतिज्ञा अवश्य पूरा गर्नेछौ।
25तर हे पृथापुत्र, तिमीले धृतराष्ट्रका पुत्रसँग सधैँ सावधानीपूर्वक लड्नुपर्छ। ऊ कौशल र बल दुवैले सम्पन्न छ र सधैँ युद्धमा आनन्द पाउँछ।"
26हे राजन्, तब सात्यकिले पाण्डुपुत्रको प्रशंसा गरे।
27धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरको नेतृत्वमा पाञ्चाल र पाण्डवहरूले पनि भीमसेनको प्रशंसा गरे।
28तब भयङ्कर बल भएका भीमले सृञ्जयहरूको बीचमा साक्षात् तपेको सूर्यजस्तै उभिएका युधिष्ठिरलाई सम्बोधन गर्दै भने — "म युद्धमा यस पुरुषसँग लड्ने साहस गर्दछु। मानिसहरूमा यो नीच मलाई युद्धमा पराजित गर्न समर्थ छैन।
29जुन क्रोध धृतराष्ट्रपुत्र सुयोधनप्रति मेरो छातीमा यति समयदेखि दन्किरहेको छ, त्यसलाई म आज त्यसै गरी ओकल्नेछु, जसरी अर्जुनले खाण्डव वनमाथि अग्नि बर्साएका थिए।
30हे पाण्डुपुत्र, जुन शूल यति समयदेखि तपाईंको हृदयमा गडेको छ, त्यसलाई म आज निकालेर फ्याँक्नेछु। हे राजन्, आफ्नो गदाले यस नीचलाई ढालेपछि तपाईं सुखी हुनुहोस्।
31हे निष्पाप, आज म तपाईंको यशोमाला पुनः प्राप्त गर्नेछु। आज सुयोधनले आफ्ना प्राण, आफ्नो समृद्धि र आफ्नो राज्य — तीनै त्याग गर्नेछ।
32आज आफ्नो पुत्रको मृत्युको समाचार सुनेर राजा धृतराष्ट्रले ती सम्पूर्ण अन्याय सम्झनेछन्, जो उनले शकुनिको सल्लाहमा हामीसँग गरेका थिए।"
33यी वचन भनेर भरतवंशका ती तेजस्वी राजकुमार युद्धका लागि यसरी उभिए, जसरी शक्रले वृत्रलाई सङ्ग्रामका लागि ललकारिरहेका होऊन्।
34त्यो ललकार सहन नसक्नाले तपाईंका महातेजस्वी पुत्र सङ्ग्रामका लागि यसरी अगाडि बढे, जसरी एउटा उन्मत्त हात्ती अर्कोमाथि आक्रमण गर्न हिँड्दछ।
35गदा लिएर आउँदै गरेका तपाईंका पुत्रलाई पाण्डवहरूले कैलास पर्वतको शिखरजस्तै देखे।
36वास्तवमा तपाईंका ती बलवान् पुत्रलाई बथानबाट छुट्टिएको गजराजजस्तै एक्लै उभिएको देखेर पाण्डवहरू हर्षले भरिए।
37साक्षात् सिंहजस्तै युद्धमा उभिएका दुर्योधनलाई न भय थियो, न पीडा, न चिन्ता।
38हे सम्राट्, उनलाई कैलासको शिखरयुक्त पर्वतजस्तै गदा उठाएर त्यहाँ उभिएको देखेर भीमसेनले उनलाई सम्बोधन गर्दै भने — "ती सम्पूर्ण अन्याय सम्झ, जो राजा धृतराष्ट्रले र तिमीले हामीमाथि गर्यौ। वारणावतमा जे भयो, त्यो सम्झ।
39सम्झ कि रजस्वला अवस्थामा द्रौपदीसँग सभाको बीचमा कस्तो दुर्व्यवहार गरियो र शकुनिको सल्लाहबाट राजा युधिष्ठिर जुवामा कसरी पराजित गरिए।
40हे दुष्ट, अब ती कर्मको तथा ती अन्य अन्यायको पनि भयङ्कर परिणाम हेर, जो तिमीले निर्दोष पृथापुत्रहरूमाथि गर्यौ।
41तिम्रै कारण भरतवंशका ती यशस्वी प्रमुख, गङ्गापुत्र, हामी सबैका पितामह अब बाणको शय्यामा पल्टिएका छन्।
42द्रोण पनि मारिए। कर्ण मारिए। महापराक्रमी शल्य मारिए। त्यो हेर, यी शत्रुताको जरा शकुनि पनि युद्धमा मारियो।
43तिम्रा वीर दाजुभाइ र पुत्रहरू, तिम्रो सम्पूर्ण सेनासहित, मारिइसकेका छन्। अन्य वीर राजाहरू पनि, जो युद्धबाट कहिल्यै पछि हट्दैनथे, मारिइसकेका छन्।
44यी तथा अन्य अनेक प्रमुख क्षत्रिय, र त्यो प्रातिकामी नामक नीच पनि, जसले द्रौपदीका केश समातेको थियो, मारिइसकेका छन्।
45हे आफ्नो कुलका विनाशक, हे मानिसहरूमा नीच, केवल तँ मात्र अब जीवित छस्। निश्चय नै म आज आफ्नो गदाले तेरो वध गर्नेछु।
46हे राजन्, आज म युद्धमा तेरो सम्पूर्ण अभिमान दबाइदिनेछु। हे राजन्, म तेरो राज्यको आशा पनि नष्ट पारिदिनेछु र पाण्डुपुत्रहरूप्रतिका तेरा सम्पूर्ण दुष्कर्मको बदला चुक्ता गरिदिनेछु।"
47दुर्योधनले भने — धेरै बोलेर के लाभ? अब मसँग लड। हे वृकोदर, आज म तेरो युद्धको इच्छा शान्त पारिदिनेछु।
48हे नीच, के तैंले मलाई यहाँ गदायुद्धका लागि उभिएको देखेको छैनस्? के म हिमवान्को शिखरजस्तै देखिने एउटा भयङ्कर गदाले सज्जित छैनँ?
49हे नीच, यस्तो कुन शत्रु छ जसले यस शस्त्रले सज्जित मलाई पराजित गर्ने साहस गर्नेछ? यदि न्यायपूर्ण युद्ध भयो भने देवताहरूमा साक्षात् पुरन्दर पनि त्यसो गर्न समर्थ छैनन्।
50हे कुन्तीपुत्र, पानीबाट रहित शरद् ऋतुका मेघजस्तै यसरी व्यर्थ नगर्ज। अब युद्धमा आफ्नो सम्पूर्ण बल देखा।
51उनका यी वचन सुनेर विजयको कामनाले भरिएका पाण्डवहरूले सृञ्जयहरूसहित तिनको अत्यन्त प्रशंसा गरे।
52जसरी मानिसहरूले ताली बजाएर उन्मत्त हात्तीलाई उत्तेजित पार्दछन्, त्यसै गरी तिनीहरू सबैले तब राजा दुर्योधनलाई प्रसन्न पारे।
53हात्तीहरू चिच्याउन थाले र घोडाहरू बारम्बार हिनहिनाउन थाले। विजयको कामनाले भरिएका पाण्डवहरूका शस्त्र त्यहाँ चम्किए। हात्तीहरू चिच्याउन थाले र घोडाहरू बारम्बार हिनहिनाउन थाले। विजयको कामनाले भरिएका पाण्डवहरूका शस्त्र त्यहाँ चम्किए।