Shalya Parva — The fights between Bhima and Sudarsha and the encounter of other warriors son
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 123
Sanskrit
1संजय उवाच दुर्योधनो महाराज सुदर्शश्चापि ते सुतः। हतशेषौ तदा संख्ये वाजिमध्ये व्यवस्थितौ॥
2ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा वाजिमध्ये व्यवस्थितम्। उवाच देवकीपुत्रः कुन्तीपुत्रं धनंजयम्॥ शत्रवो हतभूयिष्ठा ज्ञातयः परिपालिताः। गृहीत्वा संजयं चासौ निवृत्तः शिनिपुङ्गवः॥
3परिश्रान्तश्च नकुलः सहदेवश्च भारत। योधयित्वा रणे पापान् धार्तराष्ट्रान् सहानुगान्॥
4दुर्योधनमभित्यज्य त्रय एते व्यवस्थिताः। कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्चैव महारथः॥
5असौ तिष्ठति पाञ्चाल्यः श्रिया परमया युतः। दुर्योधनबलं हत्वा सह सर्वैः प्रभद्रकैः॥
6असौ दुर्योधनः पार्थ वाजिमध्ये व्यवस्थितः। छत्रेण ध्रियमाणेन प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः॥
7प्रतिव्यूह्य बलं सर्वं रणमध्ये व्यवस्थितः। एनं हत्वा शितैर्बाणैः कृतकृत्यो भविष्यसि॥
8गजानीकं हतं दृष्ट्वा त्वां च प्राप्तमरिंदम। यावन्न विद्रवन्त्यते तावञ्जहि सुयोधनम्॥
9यातु कश्चित्तु पाञ्चाल्यं क्षिप्रमागम्यतामिति। परिश्रान्तबलस्तात नैष मुच्येत किल्विषी॥
10हत्वा तव बलं सर्वं संग्रामे धृतराष्ट्रजः। जितान् पाण्डुसुतान् मत्वा रूपं धारयते महत्॥
11निहतं स्वबलं दृष्ट्वा पीडितं चापि पाण्डवैः। ध्रुवमेष्यति संग्रामे वधायैवात्मनो नृपः॥ एवमुक्तः फल्गुनस्तु कृष्णं वचनमब्रवीत। धृतराष्ट्रसुताः सर्वे हता भीमेन माधव॥ यावेतावास्थितौ कृष्ण तावद्य न भविष्यतः।
12हतो भीष्मो हतो द्रोणः कर्णो वैकर्तनो हतः॥ मद्रराजो हत: शल्यो हतः कृष्ण जयद्रथः।
13हयाः पञ्चशताः शिष्टाः शकुनेः सौबलस्य च॥ रथानां तु जनार्दन। दन्तिनां च शतं साग्रं त्रिसाहस्राः पदातयः॥
14अश्वत्थामा कृपश्चैव त्रिगर्ताधिपतिस्तथा। उलूकः शकुनिश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः॥
15एतद् बलमभूच्छेष धार्तराष्ट्रस्य माधव। मोक्षो न नूनं कालात् तु विद्युते भुवि कस्यचित्।
16शते शिष्टे द्वे एव तु अद्याह्ना हि महाराजो हतामित्रो भविष्यति॥ न हि मे मोक्ष्यते कश्चित् परेषामिह चिन्तये।
17त्वद्य समरं कृष्ण न हास्यन्ति मदोत्कटाः॥ तान् वै सर्वान् हनिष्यामि यद्यपि स्युर्न मानुषाः।
18अद्य युद्धे सुसंक्रुद्धो दीर्घं राज्ञा प्रमागरम्॥ अपनेष्यामि गान्धारं घातयित्वा शितैः शरैः।
19निकृत्या वै दुराचारो यानि रत्नानि सौबलः॥ सभायामहरद् द्यूते पुनस्तान्याहराम्यहम्।
20अद्य ता अपि रोत्स्यन्ति सर्वा नागपुरे स्त्रियः॥ श्रुत्वा पतींश्च पुत्रांश्च पाण्डवैर्निहतान् युधि।
21समाप्तमद्य वै कर्म सर्वं कृष्ण भविष्यति॥ अद्य दुर्योधनो दीप्ता श्रियं प्राणांश्च मोक्ष्यति
22नापयाति भयात् कृष्णं संग्रामाद् यदि चेन्मम॥ निहतं विद्धि वार्ष्णेय धार्तराष्ट्रं सुबालिशम्।
23मम ह्येतदशक्तं वै वाजिवृन्दमरिन्दम॥ सोढुं ज्यातलनिर्घोषं याहि यावनिहन्म्यहम्।
24एवमुक्तस्तु दाशार्हः पाण्डवेन यशस्विना॥ अचोदयद्धयान् राजन् दुर्योधनबलं प्रति।
25तदनीकमभिप्रेक्ष्य त्रयः सज्जा महारथाः॥ भीमसेनोऽर्जुनश्चैव सहदेवश्च मारिष। प्रययुः सिंहनादेन दुर्योधनजिघांसया॥
26तान् प्रेक्ष्य सहितान् सर्वाञ्जवेनोद्यतकार्मुकान्। सौबलोऽभ्यद्रवद् युद्धे पाण्डवानाततायिनः॥
27सुदर्शनस्तव सुतो भीमसेनं समभ्ययात्। सुशर्मा शकुनिश्चैव युयुधाते किरीटिना॥ सहदेवं तव सुतो हयपृष्ठगतोऽभ्ययात्।
28ततो हि यत्नतः क्षिप्रं तव पुत्रो जनाधिप॥ प्रासेन सहदेवस्य शिरसि प्राहरद् भृशम्।
29सोपाविशद् रथोपस्थे तव पुत्रेण ताडितः॥ रुधिराप्लुतसर्वाङ्ग आशीविष इव श्वसन्।
30प्रतिलभ्य ततः संज्ञा सहदेवो विशाम्पते॥ दुर्योधनं शरैस्तीक्ष्णैः संक्रुद्धः समवाकिरत्।
31पार्थोऽपि युधि विक्रम्य कुन्तीपुत्रो धनंजयः॥ शूराणामश्वपृष्ठेभ्यः शिरांसि निचकर्त ह।
32तदनीकं तदा पार्थो व्यधमद् बहुभिः शरैः॥ पातयित्वा हयान् सर्वास्त्रिगर्तानां रथान् ययौ।
33ततस्ते सहिता भूत्वा त्रिगर्तानां महारथाः॥ अर्जुनं वासुदेवं च शरवर्षैरवाकिरन्।
34सत्यकर्माणमाक्षिप्य क्षुरप्रेण महायशाः॥ ततोऽस्य स्यन्दनस्येषां चिच्छिदे पाण्डुनन्दनः।
35शिलाशितेन च विभो क्षुरप्रेण महायशाः॥ शिरश्चिच्छेद सहसा तप्तकुण्डलभूषणम्।
36सत्येषुमध चादत्त योधानां मिषतां ततः॥ यथा सिंहो वने राजन् मृगं परिबुभुक्षितः।
37तं निहत्य ततः पार्थः सुशर्माण: त्रिभिः शरैः॥ विद्ध्वा तानहनत् सर्वान् रथान् रुक्मविभूषितान्।
38ततः प्रायात् त्वरन् पार्थो दीर्घकालं सुसंवृतम्॥ मुञ्चन् क्रोधविषं तीक्ष्णं प्रस्थलाधिपतिं प्रति।
39तमर्जुनः पृषत्कानां शतेन भरतर्षभ॥ पूरयित्वा ततो वाहान् प्राहरत् तस्य धन्विनः।
40ततः शरं समादाय यमदण्डोपमं तदा॥ सुशर्माणं समुद्दिश्य चिक्षेपाशु हसन्निव।
41स शरः प्रेषितस्तेन क्रोधदीप्तेन धन्विना॥ सुशर्माण समासाद्य बिभेद हृदयं रणे।
42स गतासुमहाराज पपात धरणीतले॥ नन्दयन् पाण्डवान् सर्वान् व्यथयंश्चापि तावकान्।
43शुशर्माणं रणे हत्वा पुत्रानस्य महारथान्॥ सप्त चाष्टौ च त्रिंशच्च सायकैरनयत् क्षमम्।
44ततोऽस्य निशितैर्बाणैः सर्वान् हत्वा पदानुगान्॥ अभ्यगाद् भारती सेनां हतशेषां महारथः।
45भीमस्तु समरे क्रुद्धः पुत्रं तव जनाधिप॥ सुदर्शनमदृश्यं तं शरैश्चक्रे हसन्निव।
46ततोऽस्य प्रहसन् क्रुद्धः शिरः कायादपाहरत्॥ क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतः प्रापतद् भुवि।
47तस्मिंस्तु निहते वीर ततस्तस्य पदानुगाः॥ परिववू रणे भीमं किरन्तो विविधाशरान्।
48ततस्तु निशितैर्बाणैस्तवानीकं वृकोदरः॥ इन्द्राशनिसमस्पर्शः : समन्तात् पर्यवाकिरत्। ततः क्षणेन तद् भीमो न्यहनद् भरतर्षभ॥
49तेषु तूत्साद्यमानेषु सेनाध्यक्षा महारथाः। भीमसेनं समासाद्य ततोऽयुद्ध्यन्त भारत॥
50स तान् सर्वाशरैघोरैरवाकिरत पाण्डवः। तथैव तावका राजन् पाण्डवेयान् महारथान्॥
51शरवर्षेण महता समन्तात् पर्यवारयन्। व्याकुलं तदभूत् सर्वं पाण्डवानां परैः सह॥
52तावकानां च समरे पाण्डवेयैर्युयुत्सताम्। तत्र योधास्तदा पेतुः परस्परसमाहताः। उभयोः सेनयो राजन् संशोचन्तः स्म बान्धवान्॥
English
1Sanjaya said Duryodhana, O king and your Sudarsha, the only two of your children who were not killed, were at that time in the midst of the Kauravas cavalry.
2Seeing Duryodhana in the midst of the cavalry, Krishna said to Dhananjaya, the son of Kunti:-"A large number of our enemies, relations that had received our protection, have been killed. There that best of Shini's race is returning, having taken Sanjaya captive.
3Both Nakula and Sahadeva, O Bharata, are worn out having fought with the wretched। Dhartarashtras and their followers.
4Those there, viz., Kripa and Kritavarman and the great car-warrior Ashvatthaman, have left Duryodhana's side and taken up their positions elsewhere.
5Having killed Duryodhana's soldiers, the beautiful Panchala prince is waiting there in the midst of the Prabhadrakas.
6There, O Partha, Duryodhana is in the midst of his cavalry, with the umbrella held over his head and looking all around.
7Having re-arranged the remnant of his army, he waits in the midst of his forces. Killing this one with your keen arrows you may achieve all your objects.
8As long as these troops do not fly away seeing you in their midst and witnessing also the destruction of their elephant force, do you, O chastiser of foes, try to kill Duryodhana.
9Let somebody go to the Panchala prince and ask him to come here. The Kaurava troops are all exhausted. O sire, the sinful Duryodhana will never succeed in escaping.
10Having killed a large number your soldiers in battle the son of Dhritarashtra looks highly delighted as if he believes that the Pandavas have been defeated.
11Seeing his own soldiers assailed and killed by the Pandavas, the Kuru king will certainly come to battle for his own destruction.”—Thus addressed by Krishna, Phalguna said to him:"almost all the sons of Dhritarashtra, O giver of honours, have been killed by. Bhirna. Only these two still survive; they however, O Krishna, shall also be killed today.
12Bhishma has been killed, Drona has been killed, Karna has been killed, Shalya, the king of the Madras, has been killed and Jayadratha also, O Krishna, has been killed.
13Only five hundred cavalry constitute the army of Shakuni the son of Subala. Only two hundred still remain, of cars, O Janarddana. Of elephants the only remnant is a hundred and of foot only three thousand.
14There remain also Ashvatthaman and Kripa and the king of the Trigartas and Uluka and Shakuni and Kritavarman of the Satwata race.
15These, O Madhava, are the remnant of Duryodhana's army. Truly no body will escape from death.
16Although such a great slaughter has taken place. Duryodhana is still alive. Today king Yudhishthira, however, will be shorn of all his foes. None of my enemies will escape me, today.
17Even if they be superhuman beings, O Krishna! I shall yet kill all those warriors today if only they do not fly away from the battlefield.
18Worked up with wrath in today's battle, I shall, by killing the prince of Gandhara with my keen arrows, remove that sleeplessness which the king has suffered from for a long time.
19I shall regain all those valuable properties which Subala's wicked son won from us at the gambling match.
20Hearing of the destruction of their husbands and sons at the hands of the Pandavas in battle, all the ladies of Hastinapur will cry.
21Today, O Krishna, our task will be finished. Today Duryodhana shall be divorced from his prosperity and life.
22take the foolish of Dhritarashtra as dead, O Vrishni hero, if, O Krishna, he does not today fly away from the battle,
23You may son Those horses cannot bear the twang of my bow and the slaps of my palms. Proceed there, OKrishna, for I will kill them.
24Thus accosted by Pandu's son of great mental strength, the Dasarha heroe urged his horses, O king, towards Duryodhana's detachment.
25Beholding that force, three great carwarriors prepared themselves for striking it, for Bhimasena and Arjuna and Sahadeva, O sire, in a body, proceeded against it with loud leonine roars in order to kill Duryodhana.
26Beholding those three warriors rushing quickly together with uplifted bows, Subala's son proceeded against the Pandavas.
27Your son Sudarshana rushed against Bhimasena. Susharman and Shakuni met with Kiritin. Your son Duryodhana on horse back proceeded against Sahadeva.
28Then your son, O king, with great speed and care, forcibly struck Sahadeva's head with a lance.
29Thus struck by your son, Sahadeva sat down on his car, all his limbs being covered with blood and himself breathing like a snake.
30Reigning his consciousness then, O king, Sahadeva, in anger, covered Duryodhana with keen shafts.
31Kunti's son Dhananjaya, otherwise called Partha, displaying his prowess, sundered the heads of many brave warriors on horse back.
32Indeed, Partha, with many arrows, destroyed that (cavalry). Having. killed all the horses, he then proceeded against the cars of the Trigartas.
33Thereat the great car warriors of the Trigartas, in a body, covered Arjuna and Vasudeva with showers of arrows.
34Assailing Satyakarman with a razor-headed arrow, the illustrious son of Pandu, sundered his antagonist's car-shafts.
35With another razor-headed arrow, O lord whetted on stone, that illustrious hero, smiling cut off his antagonist's head crown adorned with a golden.
36He next attacked Satyeshu before all the warriors, like hungry lion, O king, in the forest, attacking a deer.
37Having killed him, Partha struck Susharman with three arrows and then killed all those carwarriors bedecked with golden ornaments.
38He then proceeded with great force against Susharman the king of Prasthala, displaying his anger cherished for many long years.
39Covering him, first, O foremost of Bharata's race, with a hundred arrows Arjuna then killed all the horses of that bowman,
40Fixing then a strong arrow that resembled the rod of Yama, Partha, smiling, quickly shot it at Susharman, aiming it at him.
41Shot by that bowman chaffing with wrath, that arrow reaching Susharman, passed through his heart in that battle.
42O king, Susharman fell down dead on the earth, gladdening all the Pandavas and distressing all your warriors.
43Having killed Susharman in that battle, Partha then, with his arrow, killed the five and thirty sons of that king, all of whom were great car-warriors.
44Killing next all the followers, of Susharman with his keen arrows, the great car-warrior Arjuna proceeded against the remnant of the Bharata army.
45In that battle, filled with rage, O king, Bhima covered Sudarshana with his arrows.
46Filled with rage, the son of Pandu, smiling, cut off his antagonist's head with a sharp razorheaded arrow. The prince fell down dead on the earth.
47Upon the fall of that (Kuru) hero, his followers encircled Bhima in that battle, making a downpour of whetted arrows.
48With keen arrows Vrikodara, however, whose touch resembled that of Indra's thunder, enshrouded the army around him. Within a very short time, Bhima killed them all, O foremost of Bharata's race.
49Whilst they were being thus slain, many powerful Kaurava warriors, O Bharata, approached Bhima and began to fight with him.
50The son of Pandu, O king, enshrouded all of them with his arrows. In the same way your warriors, O king, covered the great carwarriors of the Pandavas with arrows from all sides.
51All the warriors then, of both sides thus fighting with one another, became exceedingly agitated.
52Struck by one another, the warriors of both armies, O king, began to drop down, lamenting for their (deceased) relatives.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — हे राजन्, दुर्योधन और आपके पुत्र सुदर्शन — आपकी सन्तानों में केवल यही दो जो मारे नहीं गए थे — उस समय कौरवों की अश्वसेना के मध्य में थे।
2दुर्योधन को अश्वसेना के मध्य देखकर कृष्ण ने कुन्तीपुत्र धनंजय से कहा — "हमारे शत्रुओं की तथा उन बन्धुओं की, जिन्हें हमारा संरक्षण प्राप्त था, बड़ी संख्या मारी जा चुकी है। वह देखो, शिनिवंश में श्रेष्ठ (सात्यकि) सञ्जय को बन्दी बनाकर लौट रहे हैं।
3हे भरतवंशी, नकुल और सहदेव दोनों ही उन नीच धार्तराष्ट्रों तथा उनके अनुचरों से लड़कर थक चुके हैं।
4वे जो वहाँ हैं — कृप, कृतवर्मा तथा महारथी अश्वत्थामा — दुर्योधन का पक्ष छोड़कर अन्यत्र अपनी स्थिति बना चुके हैं।
5दुर्योधन के सैनिकों का वध करके वह सुन्दर पांचालराजकुमार प्रभद्रकों के मध्य वहाँ प्रतीक्षा कर रहा है।
6हे पार्थ, वह देखो, दुर्योधन अपने सिर पर छत्र ताने और चारों ओर दृष्टि डालते हुए अपनी अश्वसेना के मध्य में है।
7अपनी शेष सेना को पुनः व्यवस्थित करके वह अपने सैनिकों के मध्य प्रतीक्षा कर रहा है। अपने तीक्ष्ण बाणों से इसका वध करके तुम अपने समस्त प्रयोजन सिद्ध कर सकते हो।
8हे शत्रुदमन, जब तक ये सैनिक तुम्हें अपने बीच देखकर तथा अपनी गजसेना का विनाश देखकर भाग नहीं जाते, तब तक तुम दुर्योधन का वध करने का प्रयत्न करो।
9कोई पांचालराजकुमार के पास जाकर उन्हें यहाँ आने को कहे। कौरवों के सैनिक सब थक चुके हैं। हे तात, वह पापी दुर्योधन बचकर निकलने में कभी सफल नहीं होगा।
10युद्ध में तुम्हारे सैनिकों की बड़ी संख्या का वध करके धृतराष्ट्रपुत्र ऐसा अत्यन्त प्रसन्न दिखाई देता है, मानो वह मानता हो कि पाण्डव पराजित हो चुके हैं।
11अपने ही सैनिकों को पाण्डवों द्वारा आक्रान्त और मारा गया देखकर कुरुराज निश्चय ही अपने विनाश के लिए युद्ध में आएगा।" कृष्ण द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर फाल्गुन ने उनसे कहा — "हे मानदाता, धृतराष्ट्र के लगभग सभी पुत्र भीम द्वारा मारे जा चुके हैं। केवल ये दो ही अब भी जीवित हैं; किन्तु हे कृष्ण, ये भी आज मारे जाएँगे।
12भीष्म मारे जा चुके, द्रोण मारे जा चुके, कर्ण मारे जा चुके, मद्रराज शल्य मारे जा चुके और हे कृष्ण, जयद्रथ भी मारा जा चुका है।
13हे जनार्दन, सुबलपुत्र शकुनि की सेना में केवल पाँच सौ घुड़सवार शेष हैं। रथों में केवल दो सौ शेष हैं। हाथियों का अवशेष केवल सौ है और पैदल केवल तीन सहस्र।
14अश्वत्थामा, कृप, त्रिगर्तराज, उलूक, शकुनि तथा सात्वतवंशी कृतवर्मा भी शेष हैं।
15हे माधव, यही दुर्योधन की सेना का अवशेष है। सचमुच कोई भी मृत्यु से नहीं बचेगा।
16यद्यपि इतना महान् संहार हो चुका है, तथापि दुर्योधन अब भी जीवित है। किन्तु आज राजा युधिष्ठिर अपने समस्त शत्रुओं से मुक्त हो जाएँगे। आज मेरा कोई भी शत्रु मुझसे बचकर नहीं जाएगा।
17हे कृष्ण, वे यदि अलौकिक प्राणी भी हों, तो भी मैं आज उन समस्त योद्धाओं का वध कर डालूँगा — बशर्ते वे रणभूमि से भाग न जाएँ।
18आज के युद्ध में क्रोध से भरकर मैं अपने तीक्ष्ण बाणों से गान्धारराजकुमार का वध करके राजा (युधिष्ठिर) की उस अनिद्रा को दूर करूँगा, जिससे वे दीर्घकाल से पीड़ित रहे हैं।
19जो बहुमूल्य सम्पत्तियाँ सुबल के दुष्ट पुत्र ने द्यूतक्रीड़ा में हमसे जीत ली थीं, वे सब मैं पुनः प्राप्त करूँगा।
20युद्ध में पाण्डवों के हाथों अपने पतियों और पुत्रों के विनाश की बात सुनकर हस्तिनापुर की समस्त स्त्रियाँ विलाप करेंगी।
21हे कृष्ण, आज हमारा कार्य पूर्ण हो जाएगा। आज दुर्योधन अपनी समृद्धि और अपने प्राण दोनों से वियुक्त होगा।
22हे वृष्णिवीर, हे कृष्ण, यदि धृतराष्ट्र का वह मूर्ख पुत्र आज युद्ध से भाग नहीं जाता, तो आप उसे मरा हुआ ही मान लीजिए।
23वे घोड़े मेरे धनुष की टंकार और मेरी हथेलियों की ताल सहन नहीं कर सकते। हे कृष्ण, वहाँ चलिए, क्योंकि मैं उनका वध करूँगा।"
24हे राजन्, महान् मनोबल वाले पाण्डुपुत्र द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर दशार्हवीर ने अपने घोड़ों को दुर्योधन की टुकड़ी की ओर हाँका।
25हे तात, उस सेना को देखकर तीन महारथी उस पर प्रहार करने को उद्यत हुए, क्योंकि भीमसेन, अर्जुन और सहदेव एक होकर दुर्योधन का वध करने के लिए ऊँचे सिंहनाद करते हुए उसकी ओर बढ़े।
26उन तीनों योद्धाओं को उठे हुए धनुष लिए एक साथ शीघ्रता से आते देखकर सुबलपुत्र पाण्डवों के विरुद्ध आगे बढ़े।
27आपके पुत्र सुदर्शन भीमसेन पर टूट पड़े। सुशर्मा और शकुनि ने किरीटी का सामना किया। आपके पुत्र दुर्योधन घोड़े पर सवार होकर सहदेव के विरुद्ध बढ़े।
28हे राजन्, तब आपके पुत्र ने महान् वेग और सावधानी से सहदेव के सिर पर एक भाले से जोर का प्रहार किया।
29आपके पुत्र द्वारा इस प्रकार आहत सहदेव अपने रथ पर बैठ गए, उनके समस्त अंग रक्त से ढक गए और वे स्वयं साँप के समान फुफकारते हुए साँस लेने लगे।
30हे राजन्, तब चेतना पुनः प्राप्त करके सहदेव ने क्रोध में दुर्योधन को तीक्ष्ण बाणों से ढक दिया।
31कुन्तीपुत्र धनंजय ने, जिन्हें पार्थ भी कहा जाता है, अपना पराक्रम दिखाते हुए घोड़ों पर सवार अनेक वीर योद्धाओं के सिर काट डाले।
32वस्तुतः पार्थ ने अनेक बाणों से उस अश्वसेना को नष्ट कर डाला। समस्त घोड़ों का वध करके वे तत्पश्चात् त्रिगर्तों के रथों की ओर बढ़े।
33इस पर त्रिगर्तों के महारथियों ने एक होकर अर्जुन और वासुदेव को बाणों की वर्षा से ढक दिया।
34एक क्षुरप्र बाण से सत्यकर्मा पर आक्रमण करते हुए यशस्वी पाण्डुपुत्र ने अपने प्रतिद्वन्द्वी के रथदण्ड काट डाले।
35हे स्वामी, पत्थर पर तेज किए गए एक अन्य क्षुरप्र बाण से उन यशस्वी वीर ने मुस्कराते हुए अपने प्रतिद्वन्द्वी का वह सिर काट दिया, जो स्वर्ण के मुकुट से सुशोभित था।
36हे राजन्, तत्पश्चात् उन्होंने समस्त योद्धाओं के सम्मुख सत्येषु पर उसी प्रकार आक्रमण किया, जैसे वन में भूखा सिंह किसी मृग पर आक्रमण करता है।
37उसका वध करके पार्थ ने सुशर्मा पर तीन बाणों से प्रहार किया और फिर स्वर्ण के आभूषणों से सजे उन समस्त रथियों का वध कर डाला।
38तब वे अनेक वर्षों से संचित अपना क्रोध प्रकट करते हुए महान् वेग से प्रस्थल के राजा सुशर्मा के विरुद्ध बढ़े।
39हे भरतवंश में श्रेष्ठ, पहले उसे सौ बाणों से ढककर अर्जुन ने तत्पश्चात् उस धनुर्धर के समस्त घोड़ों का वध कर डाला।
40तब यम के दण्ड के समान एक प्रबल बाण संधानकर पार्थ ने मुस्कराते हुए उसे सुशर्मा पर लक्ष्य करके शीघ्र छोड़ा।
41क्रोध से जलते उस धनुर्धर द्वारा छोड़ा गया वह बाण सुशर्मा तक पहुँचकर उस युद्ध में उसके हृदय को भेदता हुआ निकल गया।
42हे राजन्, सुशर्मा मरा हुआ पृथ्वी पर गिर पड़ा, जिससे समस्त पाण्डव हर्षित हुए और आपके समस्त योद्धा व्यथित हुए।
43उस युद्ध में सुशर्मा का वध करके पार्थ ने तत्पश्चात् अपने बाणों से उस राजा के पैंतीस पुत्रों का वध किया, जो सब के सब महारथी थे।
44तत्पश्चात् अपने तीक्ष्ण बाणों से सुशर्मा के समस्त अनुचरों का वध करके महारथी अर्जुन भरत-सेना के अवशेष के विरुद्ध आगे बढ़े।
45हे राजन्, उस युद्ध में क्रोध से भरे भीम ने सुदर्शन को अपने बाणों से ढक दिया।
46क्रोध से भरे पाण्डुपुत्र ने मुस्कराते हुए एक तीक्ष्ण क्षुरप्र बाण से अपने प्रतिद्वन्द्वी का सिर काट डाला। वह राजकुमार मरा हुआ पृथ्वी पर गिर पड़ा।
47उस कुरुवीर के गिरने पर उसके अनुचरों ने तीक्ष्ण बाणों की वर्षा करते हुए उस युद्ध में भीम को घेर लिया।
48किन्तु वृकोदर ने, जिनका स्पर्श इन्द्र के वज्र के समान था, अपने तीक्ष्ण बाणों से अपने चारों ओर की सेना को ढक दिया। हे भरतवंश में श्रेष्ठ, अत्यन्त थोड़े समय में भीम ने उन सबका वध कर डाला।
49हे भरतवंशी, जब वे इस प्रकार मारे जा रहे थे, तब अनेक बलवान् कौरव योद्धा भीम के निकट आए और उनसे लड़ने लगे।
50हे राजन्, पाण्डुपुत्र ने उन सबको अपने बाणों से ढक दिया। हे राजन्, इसी प्रकार आपके योद्धाओं ने भी पाण्डवों के महारथियों को चारों ओर से बाणों से ढक दिया।
51तब इस प्रकार एक-दूसरे से लड़ते हुए दोनों पक्षों के समस्त योद्धा अत्यन्त क्षुब्ध हो उठे।
52हे राजन्, एक-दूसरे के प्रहार से आहत होकर दोनों सेनाओं के योद्धा अपने (मृत) सम्बन्धियों के लिए विलाप करते हुए गिरने लगे।
Nepali
1सञ्जयले भने — हे राजन्, दुर्योधन र तपाईंका पुत्र सुदर्शन — तपाईंका सन्तानहरूमा केवल यी दुई जो मारिएका थिएनन् — त्यस बेला कौरवहरूको अश्वसेनाको बीचमा थिए।
2दुर्योधनलाई अश्वसेनाको बीचमा देखेर कृष्णले कुन्तीपुत्र धनञ्जयलाई भने — "हाम्रा शत्रुहरूको तथा ती बन्धुहरूको, जसलाई हाम्रो संरक्षण प्राप्त थियो, ठूलो सङ्ख्या मारिइसकेको छ। त्यो हेर, शिनिवंशमा श्रेष्ठ (सात्यकि) सञ्जयलाई बन्दी बनाएर फर्किँदै छन्।
3हे भरतवंशी, नकुल र सहदेव दुवै नै ती नीच धार्तराष्ट्र तथा तिनका अनुचरहरूसँग लडेर थाकिसकेका छन्।
4ती जो त्यहाँ छन् — कृप, कृतवर्मा तथा महारथी अश्वत्थामा — दुर्योधनको पक्ष छाडेर अन्यत्र आफ्नो स्थिति बनाइसकेका छन्।
5दुर्योधनका सैनिकहरूको वध गरेर ती सुन्दर पाञ्चालराजकुमार प्रभद्रकहरूको बीचमा त्यहाँ प्रतीक्षा गरिरहेका छन्।
6हे पार्थ, त्यो हेर, दुर्योधन आफ्नो टाउकोमाथि छत्र ताने र चारैतिर दृष्टि दिँदै आफ्नो अश्वसेनाको बीचमा छन्।
7आफ्नो बाँकी सेनालाई पुनः व्यवस्थित गरेर उनी आफ्ना सैनिकहरूको बीचमा प्रतीक्षा गरिरहेका छन्। आफ्ना तीक्ष्ण बाणले यसको वध गरेर तिमी आफ्ना सम्पूर्ण प्रयोजन सिद्ध गर्न सक्छौ।
8हे शत्रुदमन, जबसम्म यी सैनिकहरू तिमीलाई आफ्नो बीचमा देखेर तथा आफ्नो गजसेनाको विनाश देखेर भाग्दैनन्, तबसम्म तिमी दुर्योधनको वध गर्ने प्रयत्न गर।
9कोही पाञ्चालराजकुमारकहाँ गएर उनलाई यहाँ आउन भनोस्। कौरवहरूका सैनिक सबै थाकिसकेका छन्। हे तात, त्यो पापी दुर्योधन उम्केर जान कहिल्यै सफल हुने छैन।
10युद्धमा तिम्रा सैनिकहरूको ठूलो सङ्ख्याको वध गरेर धृतराष्ट्रपुत्र यस्तो अत्यन्त प्रसन्न देखिन्छन्, मानौँ उनले ठान्दछन् कि पाण्डवहरू पराजित भइसके।
11आफ्नै सैनिकहरूलाई पाण्डवहरूद्वारा आक्रान्त र मारिएको देखेर कुरुराज निश्चय नै आफ्नो विनाशका लागि युद्धमा आउनेछन्।" कृष्णले यसरी सम्बोधन गरेपछि फाल्गुनले उनलाई भने — "हे मानदाता, धृतराष्ट्रका लगभग सबै पुत्र भीमद्वारा मारिइसकेका छन्। केवल यी दुई मात्र अझै जीवित छन्; तर हे कृष्ण, यी पनि आज मारिनेछन्।
12भीष्म मारिइसके, द्रोण मारिइसके, कर्ण मारिइसके, मद्रराज शल्य मारिइसके र हे कृष्ण, जयद्रथ पनि मारिइसक्यो।
13हे जनार्दन, सुबलपुत्र शकुनिको सेनामा केवल पाँच सय घोडचढी बाँकी छन्। रथहरूमा केवल दुई सय बाँकी छन्। हात्तीहरूको अवशेष केवल सय छ र पैदल केवल तीन हजार।
14अश्वत्थामा, कृप, त्रिगर्तराज, उलूक, शकुनि तथा सात्वतवंशी कृतवर्मा पनि बाँकी छन्।
15हे माधव, यही दुर्योधनको सेनाको अवशेष हो। साँच्चै कोही पनि मृत्युबाट बच्ने छैन।
16यद्यपि यति महान् सङ्हार भइसक्यो, तथापि दुर्योधन अझै जीवित छ। तर आज राजा युधिष्ठिर आफ्ना सम्पूर्ण शत्रुबाट मुक्त हुनेछन्। आज मेरो कुनै पनि शत्रु मबाट उम्केर जाने छैन।
17हे कृष्ण, तिनीहरू यदि अलौकिक प्राणी नै भए पनि म आज ती सम्पूर्ण योद्धाको वध गर्नेछु — बशर्ते तिनीहरू रणभूमिबाट नभागून्।
18आजको युद्धमा क्रोधले भरिएर म आफ्ना तीक्ष्ण बाणले गान्धारराजकुमारको वध गरेर राजा (युधिष्ठिर)को त्यो अनिद्रा हटाउनेछु, जसबाट उनी दीर्घकालदेखि पीडित छन्।
19जुन बहुमूल्य सम्पत्तिहरू सुबलका दुष्ट पुत्रले जुवाको खेलमा हामीबाट जितेका थिए, ती सबै म पुनः प्राप्त गर्नेछु।
20युद्धमा पाण्डवहरूका हातबाट आफ्ना पति र पुत्रहरूको विनाशको कुरा सुनेर हस्तिनापुरका सम्पूर्ण स्त्रीहरू विलाप गर्नेछन्।
21हे कृष्ण, आज हाम्रो काम पूरा हुनेछ। आज दुर्योधन आफ्नो समृद्धि र आफ्नो प्राण दुवैबाट वियुक्त हुनेछ।
22हे वृष्णिवीर, हे कृष्ण, यदि धृतराष्ट्रका ती मूर्ख पुत्र आज युद्धबाट भाग्दैनन् भने तपाईं उनलाई मरिसकेकै ठान्नुहोस्।
23ती घोडाहरूले मेरो धनुषको टङ्कार र मेरा हत्केलाको ताल सहन सक्दैनन्। हे कृष्ण, त्यहाँ जाऔँ, किनभने म तिनको वध गर्नेछु।"
24हे राजन्, महान् मनोबल भएका पाण्डुपुत्रले यसरी सम्बोधन गरेपछि दशार्हवीरले आफ्ना घोडाहरूलाई दुर्योधनको टुकडीतिर हाँके।
25हे तात, त्यस सेनालाई देखेर तीन महारथी त्यसमाथि प्रहार गर्न उद्यत भए, किनभने भीमसेन, अर्जुन र सहदेव एक भई दुर्योधनको वध गर्न उच्च सिंहनाद गर्दै त्यसतिर बढे।
26ती तीनै योद्धालाई उठाइएका धनुष लिएर सँगै शीघ्रताका साथ आउँदै गरेको देखेर सुबलपुत्र पाण्डवहरूविरुद्ध अगाडि बढे।
27तपाईंका पुत्र सुदर्शन भीमसेनमाथि जाइलागे। सुशर्मा र शकुनिले किरीटीको सामना गरे। तपाईंका पुत्र दुर्योधन घोडामा चढेर सहदेवविरुद्ध बढे।
28हे राजन्, तब तपाईंका पुत्रले महान् वेग र सावधानीका साथ सहदेवको टाउकोमा एउटा भालाले जोडले प्रहार गरे।
29तपाईंका पुत्रद्वारा यसरी आहत सहदेव आफ्नो रथमा बसे, उनका सम्पूर्ण अङ्ग रगतले छोपिए र उनी स्वयं सर्पजस्तै फुत्कार्दै सास फेर्न थाले।
30हे राजन्, तब चेतना पुनः प्राप्त गरेर सहदेवले क्रोधमा दुर्योधनलाई तीक्ष्ण बाणले छोपिदिए।
31कुन्तीपुत्र धनञ्जयले, जसलाई पार्थ पनि भनिन्छ, आफ्नो पराक्रम देखाउँदै घोडामा चढेका अनेक वीर योद्धाका टाउका काटिदिए।
32वास्तवमा पार्थले अनेक बाणले त्यस अश्वसेनालाई नष्ट पारे। सम्पूर्ण घोडाको वध गरेर उनी त्यसपछि त्रिगर्तहरूका रथतिर बढे।
33यसमा त्रिगर्तहरूका महारथीहरूले एक भई अर्जुन र वासुदेवलाई बाणको वर्षाले छोपिदिए।
34एउटा क्षुरप्र बाणले सत्यकर्मामाथि आक्रमण गर्दै यशस्वी पाण्डुपुत्रले आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीका रथदण्ड काटिदिए।
35हे स्वामी, ढुङ्गामा उध्याइएको एउटा अर्को क्षुरप्र बाणले ती यशस्वी वीरले मुस्कुराउँदै आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीको त्यो टाउको काटिदिए, जो सुनको मुकुटले सुसज्जित थियो।
36हे राजन्, त्यसपछि उनले सम्पूर्ण योद्धाहरूको सामु सत्येषुमाथि त्यसै गरी आक्रमण गरे, जसरी वनमा भोको सिंहले कुनै मृगमाथि आक्रमण गर्दछ।
37उसको वध गरेर पार्थले सुशर्मामाथि तीन बाणले प्रहार गरे र त्यसपछि सुनका गहनाले सजिएका ती सम्पूर्ण रथीको वध गरे।
38तब उनी अनेक वर्षदेखि सञ्चित आफ्नो क्रोध प्रकट गर्दै महान् वेगले प्रस्थलका राजा सुशर्माविरुद्ध बढे।
39हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, पहिले उसलाई सय बाणले छोपेर अर्जुनले त्यसपछि त्यस धनुर्धरका सम्पूर्ण घोडाको वध गरे।
40तब यमको दण्डजस्तै एउटा प्रबल बाण सन्धान गरेर पार्थले मुस्कुराउँदै त्यसलाई सुशर्मामाथि लक्ष्य गरेर चाँडै छाडे।
41क्रोधले जलिरहेका ती धनुर्धरले छाडेको त्यो बाण सुशर्मासम्म पुगेर त्यस युद्धमा उसको मुटु छेड्दै निस्क्यो।
42हे राजन्, सुशर्मा मरेर पृथ्वीमा ढल्यो, जसले सम्पूर्ण पाण्डवहरू हर्षित भए र तपाईंका सम्पूर्ण योद्धा व्यथित भए।
43त्यस युद्धमा सुशर्माको वध गरेर पार्थले त्यसपछि आफ्ना बाणले त्यस राजाका पैंतीस पुत्रको वध गरे, जो सबै महारथी थिए।
44त्यसपछि आफ्ना तीक्ष्ण बाणले सुशर्माका सम्पूर्ण अनुचरको वध गरेर महारथी अर्जुन भरत-सेनाको अवशेषविरुद्ध अगाडि बढे।
45हे राजन्, त्यस युद्धमा क्रोधले भरिएका भीमले सुदर्शनलाई आफ्ना बाणले छोपिदिए।
46क्रोधले भरिएका पाण्डुपुत्रले मुस्कुराउँदै एउटा तीक्ष्ण क्षुरप्र बाणले आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीको टाउको काटिदिए। ती राजकुमार मरेर पृथ्वीमा ढले।
47ती कुरुवीर ढलेपछि उनका अनुचरहरूले तीक्ष्ण बाणको वर्षा गर्दै त्यस युद्धमा भीमलाई घेरे।
48तर वृकोदरले, जसको स्पर्श इन्द्रको वज्रजस्तै थियो, आफ्ना तीक्ष्ण बाणले आफ्नो चारैतिरको सेनालाई छोपिदिए। हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, अत्यन्त थोरै समयमा भीमले तिनीहरू सबैको वध गरे।
49हे भरतवंशी, जब तिनीहरू यसरी मारिँदै थिए, तब अनेक बलवान् कौरव योद्धा भीमको नजिक आए र उनीसँग लड्न थाले।
50हे राजन्, पाण्डुपुत्रले तिनीहरू सबैलाई आफ्ना बाणले छोपिदिए। हे राजन्, त्यसै गरी तपाईंका योद्धाहरूले पनि पाण्डवहरूका महारथीलाई चारैतिरबाट बाणले छोपिदिए।
51तब यसरी एकअर्कासँग लड्दै गरेका दुवै पक्षका सम्पूर्ण योद्धा अत्यन्त क्षुब्ध भए।
52हे राजन्, एकअर्काका प्रहारले आहत भई दुवै सेनाका योद्धाहरू आफ्ना (मृत) नातेदारका लागि विलाप गर्दै लड्न थाले।