Pratijna Parva — Arjuna's dream
Volume V — Drona Parva · Chapter 80
Sanskrit
1संजय उवाच कुन्तीपुत्रस्तु तं मन्त्रं स्मरन्नेव धनंजयः। प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन् मुमोहाचिन्त्यविक्रमः॥
2तं तु शोकेन संतप्तं स्वप्ने कपिवरध्वजम्। आससाद महातेजा ध्यायन्तं गरुडध्वजः॥
3प्रत्युत्थानं च कृष्णस्य सर्वावस्थो धनंजयः। न लोपयति धर्मात्मा भक्त्या प्रेम्णा च सर्वदा॥
4प्रत्युत्थाय च गोविन्दं स तस्मा आसनं ददौ। न चासने स्वयं बुद्धिं बीभत्सुर्व्यदधात् तदा॥
5ततः कृष्णोमहातेजा जानन् पार्थस्य निश्चयम्। कुन्तीपुत्रमिदं वाक्यमासीनः स्थितमब्रवीत्॥
6मा विषादे मनः पार्थ कृथाः कालो हि दुर्जयः। कालः सर्वाणि भूतानि नियच्छति परे विधौ॥
7किमर्थे च विषादस्ते तद् ब्रूहि द्विपदां वर। न शोच्यं विदुषां श्रेष्ठ शोकः कार्यविनाशनः॥
8यत् तु कार्यं भवेत् कार्ये कर्मणा तत् समाचर। हीनचेष्टस्य यः शोकः स हि शत्रुर्धनंजय॥
9शोचन् नन्दयते शत्रून् कर्शयत्यपि बान्धवान्। क्षीयते च नरस्तस्मान्न त्वं शोचितुमर्हसि॥
10इत्युक्तो वासुदेवेन बीभत्सुरपराजितः। आबभाषे तदा विद्वानिदं वचनमर्थवत्॥
11मया प्रतिज्ञा महती जयद्रथवधे कृता। श्वोऽस्मि हन्ता दुरात्मानं पुत्रघ्नमिति केशव॥
12मत्प्रतिज्ञाविघातार्थं धार्तराष्ट्रः किलाच्युत। पृष्ठतः सैन्धवः कार्यः सर्वैर्गुप्तो महारथैः ॥
13दश चैका चताः कृष्ण अक्षौहिण्यः सुदुर्जयाः। हतावशेषास्तत्रेमा हन्त माधव संख्यया॥
14ताभिः परिवृतः संख्ये सर्वेश्चैव महारथैः। कथं शक्येत संद्रष्टुं दुरात्मा कृष्ण सैन्धवः॥
15प्रतिज्ञापारणं चापि न भविष्यति केशव। प्रतिज्ञायां च हीनायां कथं जीवेत मद्विधः॥
16दुःखोपायस्य मे वीर विकाङ्क्षा परिवर्तते। द्रुतं च याति सविता तत एतद् ब्रवीम्यहम्॥
17पार्थस्य द्विजकेतनः। संस्पृश्याम्भस्ततः कृष्णः प्राङ्मुखः समवस्थितः॥
18इदं वाक्यं महातेजा बभाषे पुष्करेक्षणः। हितार्थं पाण्डुपुत्रस्य सैन्धवस्य वधे कृती॥
19पार्थ पाशुपतं नाम परमास्त्रं सनातनम्। येन सर्वान् मृधे दैत्याञ्जघ्ने देवो महेश्वरः॥
20शोकस्थानं तु तच्छ्रुत्वा यदि तद् विदितं तेऽद्यश्वो हन्तासि जयद्रथम्। अथाज्ञातं प्रपद्यस्व मनसा वृषभध्वजम्॥
21तं देवं मनसा ध्यात्वा जोषमास्व धनंजय। ततस्तस्य प्रसादात् त्वं भक्तः प्राप्स्यसि तन्महत्॥
22ततः कृष्णवचः श्रुत्वा संस्पृश्याम्भो धनंजयः। भूमावासीन एकाग्रो जगाम मनसा भवम्॥
23ततः प्रणिहितो ब्राह्ये मुहूर्ते शुभलक्षणे। आत्मानमर्जुनोऽपश्यद् गगने सहकेशवम्॥
24पुण्यं हिमवतः पादं मणिमन्तं च पर्वतम्। ज्योतिर्भिश्च समाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्॥ वायुवेगगतिः पार्थः खं भेजे सहकेशवः। केशवेन गृहीत: स दक्षिणे विभुना भुजे॥
25प्रेक्षमाणो बहून् भावाञ्जगामाद्भुतदर्शनान्। उदीच्यां दिशि धर्मात्मासोऽपश्यच्छ्वेतपर्वतम्॥
26कुबेरस्य विहारे च नलिनी पद्मभूषिताम्। सरिच्छेष्ट्रां च तां गङ्गां वीक्षमाणो बहूदकाम्॥
27सदा पुष्पफलैर्वृक्षरुपेतां स्फटिकोपलाम्। सिंहव्याघ्रसमाकीर्णो नानामृगसमाकुलाम्॥ पुण्याश्रमवती रम्यां मनोज्ञाण्डजसेविताम्। मन्दरस्य प्रदेशांश्च किन्नरोद्गीतनादितान्॥
28हेमरूप्यमयैः शृङ्गै नौषधिविदीपितान्। तथा मन्दारवृक्षेश्च पुष्पितैरुपशोभितान्॥
29ग्निग्धाञ्जनचयाकारं सम्प्राप्तः कालपर्वतम्। ब्रह्मतुङ्गं नदीश्चान्यास्तथा जनपदानपि॥
30स तुङ्गं शत शृङ्गं च शर्यातिवनमेव च। पुण्यमश्वशिरःस्थानं स्थानमाथर्वणस्य च।॥
31वृषदंशं च शैलेन्द्र महामन्दरमेव च। अप्सरोभिः समाकीर्णं किन्नरैचोपशोभितम्॥
32तस्मिशैले व्रजन् पार्थः सकृष्णः समवेक्षता शुभैः प्रस्रवणैजुष्टां हेमधातुविभूषिताम्॥ चन्द्ररश्मिप्रकाशाङ्गी पृथिवीं पुरमालिनीम्। समुद्रांश्चाद्भुताकारानपश्यद् बहुलाकरान्॥
33वियद् द्यां पृथिवीं चैव तथा विष्णुपदं व्रजन्। विस्मितः सह कृष्णोन क्षिप्तो बाण इवाभ्यगात्॥
34ग्रहनक्षत्रसोमानां सूर्याग्न्योश्च समत्विषम्। अपश्यत तदा पार्थो ज्वलन्तमिव पर्वतम्॥
35स्मासाद्य तु तं शैलं शैलाग्रे समवस्थितम्। तपोनित्यं महात्मानमपश्यद् वृषभध्वजम्॥
36सहस्रमिव सूर्याणां दीप्यमानं स्वतेजसा। शूलिनं जटिलं गौरं वल्कलाजिनवाससम्॥
37नयनानां सहस्रश्च विचित्राङ्गं महौजसम्। पार्वत्या सहितं देवं भूतसंधैश्च भास्वरैः॥
38गीतवादित्रसंनादैर्हास्यलास्यसमन्वितम्। वल्गितास्फोटितोत्क्रुष्टैः पुण्यैर्गन्धैश्च सेवितम्॥
39स्तूयमानं स्तवैद्रिव्यैर्ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः। गोप्तारं सर्वभूतानामिष्वासधरमच्युतम्॥
40वासुदेवस्तु तं दृष्ट्वा जगाम शिरसा क्षितिम्। पार्थेन सह धर्मात्मा गृणन् ब्रह्म सनातनम्॥
41लोकार्दि विश्वकर्माणमजमीशानमव्ययम्। मनसः परमं योनि खं वायुं ज्योतिषां निधिम्॥ स्रष्टारं वारिधाराणां भुवश्च प्रकृति पराम्। देवदानवयक्षाणां मानवानां च साधनम्॥ योगानां च परं धाम दृष्टं ब्रह्मविदां निधिम्। चराचरस्य स्रष्टारं प्रतिहारमेव च॥ कालकोपं महात्मानं शक्रसूर्यगुणोदयम्। ववन्दे तं तदा कृष्णो वाङ्मनोबुद्धिकर्मभिः॥
42यं प्रपद्यन्ति विद्वांसः सूक्ष्माध्यात्मपदैषिणः। तमजं कारणात्मानं जग्मतुः शरणं भवम्॥
43अर्जुनश्चापि तं देवं भूयो भूयोऽप्यवन्दता ज्ञात्वा तं सर्वभूतादि भूतभव्यभवोद्भवम्॥
44ततस्तावागतौ दृष्ट्वा नरनारायणावुभौ। सुप्रसन्नमनाः शर्वः प्रोवाच प्रहसन्निव॥
45किं च वामीप्सितं वीरौ मनसः क्षिप्रमुच्यताम्॥
46येन कार्येण सम्प्राप्तौ युवां तत् साधयामि किम्। वियतामात्मनः श्रेयस्तत् सर्वे प्रददानि वाम्॥
47ततस्तद् वचनं श्रुत्वा प्रत्युत्थाय कृताञ्जली। वासुदेवार्जुनौ सर्वं तुष्टुवाते महामती॥ भक्त्या स्तवेन दिव्येन महात्मानाविनिन्दितौ॥
48।
49कृष्णार्जुनावूचतुः नमो भवाय शर्वाय रुद्राय वरदाय च। पशूनां पतये नित्यमुग्राय च कपर्दिने॥
50महादेवाय भीमाय त्र्यम्बकाय च शान्तये। ईशानाय मखघ्नाय नमोऽस्त्वन्धकघातिने॥
51कुमारगुरवे तुभ्यं नीलग्रीवाय वेधसे। पिनाकिने हविष्याय सत्याय विभवे सदा॥
52विलोहिताय धूम्राय व्याधायानपराजिते। नित्यनीलशिखण्डाय शूलिने दिव्यचक्षुषे॥ होने पोत्रे त्रिनेत्राय व्याधाय वसुरेतसे। अचिनत्यायाम्बिकाभर्ने सर्वदेवस्तुताय च॥ वृषध्वजाय मुण्डाय जटिने ब्रह्मचारिणे। तप्यमानाय सलिले ब्रह्मण्यायाजिताय च॥ विश्वात्मने विश्वसृजे विश्वमावृत्य तिष्ठते। नमो नमस्ते सेव्याय भूतानां प्रभवे सदा॥
53ब्रह्मवक्त्राय सर्वाय शङ्कराय शिवाय च। नमोऽस्तु वाचस्पतये प्रजानां पतये नमः॥
54नमो विश्वस्य पतये महतां पतये नमः। नमः सहस्रशिरसे सहस्रभुजमृत्यवे॥
55सहस्रनेत्रपादाय नमोऽसंख्येयकर्मणे। नमो हिरण्यवर्णाय हिरण्यकवचाय च। भक्तानुकम्पिने नित्यं सिध्यतां नो वरः प्रभौ॥
56संजय उवाच एवं स्तुत्वा महादेवं वासुदेवः सहार्जुनः। प्रसादयामास भवं तदा शस्त्रोपलब्धये॥
English
1Sanjaya said Then Dhananjaya the son of Kunti, possessed of inconceivable prowess thinking of how to redeem his vow, recollected the mantras (obtained from Vyasa); and soon was he lost of sleep.
2Then the highly puissant god having the Garuda as an emblem on his banner, appeared before the ape-bannered Arjuna merged in thought and burning with grief, in his dream.
3The pious-souled Dhananjaya through the love and venevation he bore for Krishna, never failed under any circumstance, to rise up and advance a few steps for welcoming him.
4Standing up therefore (in his dream), he welcomed Govinda and offered him a seat, He himself however then did not think of resuming his own seat.
5Thus seated, Krishna of mighty energy, knowing what resolution Partha had formed, said these words to the son of Kunti, while the latter was standing before him.
6O Son of Pritha, let not your heart give way to sorrow. Time is invincible. It is time that compels all creatures to take to the inevitable course.
7Tell me, O foremost of men. the cause of this your sorrow? O foremost of the learned, sorrow should not be indulged in, inasmuch as it overthrows the ends of life.
8What should be done should be done (without hesitation). Do your duty with all endeavours, O Dhananjaya, the grief that deprives one of the power of acting, is indeed his greatest enemy.
9A man giving way to grief delights his enemies and saddens his friends and himself becomes reduced in (strength). Therefore you should not grieve.
10Having been thus spoken to by the son of Vasudeva, the invincible and learned Vibhatsu said these words of (grave) signification to the former
11I have taken a terrible oath in vowing to slaughter Jayadratha. Tomorrow shall I slay, O Keshava that wicked-souled slayer of my son.
12Surely, O undeteriorating one, in order to frustrate that resolution of mine, the partisans of Dhritarashtra will place the ruler of the Sindhus in their furthest rear and have him protected by all their mighty car-warriors.
13Alas! O Mahadeva, their invincible army of one and ten Akshauhini strong, consists of the remnants of their soldiers (slain during the last compaign).
14Surrounded by all these troops, as also by all their mighty car-warriors, how could that wicked-souled ruler of the Sindhus, O Krishna, be seen (by us)?
15Me seems, O Keshava, I shall not be able to fulfill my vow. And why should one like myself who could not redeem his promises, bear the burden of his life?
16O hero, despondency stares me at the face, me whose only consolation now is in grief. I also tell you this that (during this period of the year) the sun runs his heavenly course swiftly.
17Then Krishna that foremost of the twiceborn ones, having heard of the source of Partha's sorrow, touched water and sat there with his face turned towards the East.
18Thereafter that highly puissant one of eyes like lotus-petals, said these words, for the welfare of Pandu's son who had resolved upon the slaughter of the Sindhu king.
19"O Son of Pritha, there is a weapon excellent and eternal known by the name of Pasupata. By means of this weapon the god Mahesvare (in days gone by) slew all the Daityas in battle.
20If today it be with your recollection, then tomorrow you will be able to slay Jayadratha. If it is unknown to you now, then do you worship in you mind the god having the bull for his emblein.
21Meditating on that god in your mind. do you hold communion with him. You are his devotee and in this way, through his grace only, can you expect to obtain that valuable treasure (Pasupata weapon).”
22Thereupon, having heard Krishna's words and having rinsed his mouth with water, Dhananjaya sat down on the ground; and with a singleness of heart, began to adore Siva (in his mind).
23Thus rapt up in meditation, Arjuna saw himself and Keshava roving in the skies, just when the hour Brahma of auspicious indication set in.
24Then it seemed that Parth held by his right arın by the lord Keshava and endued with the fleetness of the wind, reached the root of the sacred Himavat mountain teeming with gems, abounding in luminous objects and inhabited by Siddhas and Charanas. He was then accompanied by Keshava.
25It seemed that he saw, as he went, many wonderful sight and objects; that one of righteous soul then saw on the Northern direction the white mountain.
26He beheld in the pleasure-garden of Kubera, the delightful lake adorned with lotuses. He also beheld that most excellent of rivers namely Ganga of copious waters.
27Then he saw the regions about the Mandara mountains, regions that abounded in trees bearing blossoms and fruits; that were covered with pebbles and transparent crystals, that were infested with lions and tigers; that abounded in many other animals, that contained many sacred hermitages; that were charming; that there frequented by beautiful birds and that ever rang with the melodious songs of the Kinnaras.
28The mountain itself was graced with gold and silver peaks blazing with various herbs and Oshadhis; and it was beautiful with numerous Mandara trees decked with blossoms.
29He then arrived at the black mountains that looked like a heap of collyrium and after that, at the Brahmatunga, at many rivers and at many countries.
30He then reached the Sutunga and the Shatashringa hills and the woods known by the name of Sharyati. Then he went to the holy place called Ashvashiras and also to the one known by the name of Artharvana.
31Then he arrived at that foremost of hills known as Vrisha-Dansha and also the hill called the great Mandara, both of which were thickly peopled by the Apsaras and beautified by the Kinnaras.
32Then roaming on that hill in the company of Krishna, Pritha's son beheld a plot of earth abounding in soothing springs, teeming with gold and other minerals, burning with the effulgence of the sun or moon and possessing a large number towns and cities. He also beheld various seas and numerous rich mines of wealth.
33Then wandering through the sky the firmament and the earth, he arrived at Vishnupada; there struck with admiration and like an arrow shot from the bow, he came down with Krishna.
34Partha then beheld a mountain blazing as if with the effulgence of the planets, the stars, the moon, the sun and the fire.
35Having reached that hill he beheld that high-souled Divinity having the bull for his emblem on the banner, seated on its peak and lost in contemplation.
36He saw the god burning in his own energy like a thousand suns; holding the trident; with matted locks on his head; of milk-white complexion; and wearing barks and tiger skins.
37He was the highly puissant god having his body rendered beautiful with a thousand eyes; and in company with Parvati and numerous other beings of great effulgence.
38The dependents of the god were engaged in singing, in playing upon musical instruments, in dancing, in laughing, in frolicking about and stricking and clapping their palms. The place was also made fragrant with perfumes.
39Arjuna then beheld that protector of all creatures, that undeteriorating wielder of the bow (Pinaka), eulogised with beautiful panegyrics by the sages and the reciters of the Vedas.
40Beholding the god, the pious-souled son of Vasudeva, together with the son of Pritha, saluted him by touching the earth with his head; and he uttered then the eternal verses from the Vedas.
41Then Krishna adored with his speech, his mind, his intellect and his acts that origin of the worlds; that creator of the universe; that unborn divinity; that lord paramount; that undeteriorating che; that primary source from which the mind has sprung; that receptacle of the space, the wind and the luminary bodies; that creator of the rain; that primordial essence of the earth; that one worthy of the reverence of the celestials, the Danavas, the Yakshas and the human beings; that one who is the highest Brahma realised by the Yogins; that protector of those versed in the Vedas; that creator and destroyer of the mobile and immobile creatures, that God whose anger is destruction; that supreme soul; that one who is equal to Shakra or the sun.
42Then Krishna and Arjuna sought the protection of that Bhava who is uncreate the unmanifest cause and whom sages learned in the Vedas worship when they desire to obtain the subtle and spiritual existence.
43Arjuna also worshipped that Deity over and over again, knowing him to be origin of all creatures and the cause of the Past, the Present and the Future.
44Then beholding them two, viz., Nara and Narayana come to him, Sharva with a delightful heart said these words, as if smiling the whileस्वागतं वो नरश्रेष्ठावुत्तिष्ठेतां गतक्लमौ।
45All hail, O you two foremost of men! Arise and let the fatigue of your journey be shaken off. Tell me soon that things your minds earn after, O you heroes!
46What business of yours has brought you here? I will perform it. Ask for the boon that will benefit you? I will grant all your desire.
47Hearing these words of the god, Vasudeva and Arjuna rose up with their palms folded;
48and they both endued with great intelligence and of unblamable character, out of reverence, began to eulogise the high-souled Sharva with beautiful panegyrics.
49Krishna and Arjuna said Salutation to Bhava, to Sharva and to Rudra the giver of all boons; to the lord of all animate beings; to him who is known as Kapardin; to the great Divinity.
50To Bhima; to the three-eyed god who is identical with peace; to Isha and to him who annihilates all pride engendered by the possession of prosperity. Salutation to the slayer of Andhaka;
51To the father of the Kumara (Kartikeya); unto him of blue neck and of great intelligence; unto the wielder of the Pinaka bow; unto the !.avisya; unto him who is ever attended with truth and prosperity.
52To him who is red; who is tawny, who is the hunter in disguise; and who is unvanquished; unto his who possesses blue locks, who wields the trident, who is omniscient; unto him who is the Hotri and the Pitri; unto him of three-eyes, who is disease and whose vital seed is fire itself; unto him who is inconceivable, who is the lord of the goddess Ambika; who receives homage from all creatures; whose emblem is the bull; whose head is shaved and who wears matted locks and who is again a Brahmacharin, unto him who performs ascetic austerities in the waters, who is devote to the study of the Vedas and who is unvanquished. Unto him who is the soul of the universe, its creator and remains pervading it. Salutation unto him worthy of the homage of all creatures and the origin of all creatures; unto the Brahmachakra, the Sharva, the Shankara and Shiva.
53Salutations be unto him who is the lord of speech and the master of the created beings; salutation unto the lord of the universe and of the great people.
54Salutations unto him of thousand heads who possesses a thousand arms and who is Death himself. Salutations unto him of thousand eyes and legs, whose deeds are countless.
55Salutations unto him of the complexion of gold, who is clad in a armour of gold; and unto him who is ever gracious upon his devotees. O lord let our desires be fulfilled.
56Sanjaya said Thus having eulogised the great god, Arjuna and the son of Vasudeva began to propitiate the former for obtaining the weapon (Pasupata) from him.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — तब अचिन्त्य पराक्रम वाले कुन्ती के पुत्र धनञ्जय अपनी प्रतिज्ञा किस प्रकार पूरी करें — यह सोचते हुए (व्यास से प्राप्त) मन्त्रों का स्मरण करने लगे; और शीघ्र ही निद्रा में लीन हो गए।
2तब अपनी ध्वजा पर गरुड़ का चिह्न धारण करने वाले वे अत्यन्त पराक्रमी भगवान् विचारमग्न और शोक से जलते हुए कपिध्वज अर्जुन के सामने उनके स्वप्न में प्रकट हुए।
3धर्मात्मा धनञ्जय कृष्ण के प्रति अपने प्रेम और आदर के कारण किसी भी परिस्थिति में उनके स्वागत के लिए उठकर कुछ पग आगे बढ़ने में कभी चूकते नहीं थे।
4इसलिए (स्वप्न में) उठकर उन्होंने गोविन्द का स्वागत किया और उन्हें आसन दिया। किन्तु स्वयं उन्होंने तब अपने आसन पर बैठने का विचार नहीं किया।
5इस प्रकार बैठे हुए महातेजस्वी कृष्ण ने, पार्थ ने जो संकल्प किया था उसे जानते हुए, अपने सामने खड़े कुन्ती के पुत्र से ये वचन कहे —
6हे पृथानन्दन, तुम्हारा हृदय शोक के वश में न हो। काल अजेय है। यह काल ही है जो समस्त प्राणियों को अनिवार्य मार्ग पर चलने को विवश करता है।
7हे पुरुषश्रेष्ठ, मुझे अपने इस शोक का कारण बताओ। हे विद्वानों में श्रेष्ठ, शोक में लिप्त नहीं होना चाहिए, क्योंकि वह जीवन के लक्ष्यों को नष्ट कर देता है।
8जो करना चाहिए, वह (बिना हिचक के) करना चाहिए। हे धनञ्जय, अपना कर्तव्य पूरे प्रयत्न से करो; जो शोक मनुष्य को कर्म करने की शक्ति से वंचित कर देता है, वही सचमुच उसका सबसे बड़ा शत्रु है।
9शोक के वश हुआ पुरुष अपने शत्रुओं को आनन्दित करता है और अपने मित्रों को दुःखी करता है तथा स्वयं (बल में) क्षीण हो जाता है। इसलिए तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए।
10वसुदेव के पुत्र के द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर अजेय और विद्वान् विभत्सु ने उनसे ये (गम्भीर) अर्थ वाले वचन कहे —
11मैंने जयद्रथ के वध की प्रतिज्ञा करके भयंकर शपथ ली है। हे केशव, कल मैं अपने पुत्र के उस दुष्टात्मा हत्यारे का वध करूँगा।
12हे अविनाशी, निश्चय ही मेरे उस संकल्प को विफल करने के लिए धृतराष्ट्र के पक्षधर सिन्धुराज को अपनी सेना के सबसे पिछले भाग में रखेंगे और अपने समस्त महारथियों से उसकी रक्षा कराएँगे।
13हाय, हे महादेव, उनकी ग्यारह अक्षौहिणी अजेय सेना (गत युद्धों में मारे गए) उनके सैनिकों के अवशेष से बनी है।
14हे कृष्ण, इन समस्त सेनाओं से तथा अपने समस्त महारथियों से घिरे हुए उस दुष्टात्मा सिन्धुराज को (हम) किस प्रकार देख सकेंगे?
15हे केशव, मुझे लगता है कि मैं अपनी प्रतिज्ञा पूरी न कर सकूँगा। और जो मेरे समान अपने वचन पूरे न कर सके, वह अपने जीवन का भार क्यों उठाए?
16हे वीर, निराशा मेरे सामने मुँह बाए खड़ी है — मेरे सामने, जिसका एकमात्र सहारा अब शोक ही है। मैं आपसे यह भी कहता हूँ कि (वर्ष के इस काल में) सूर्य अपना आकाशपथ शीघ्रता से पूरा करता है।
17तब द्विजातियों में श्रेष्ठ कृष्ण ने पार्थ के शोक का कारण सुनकर जल का स्पर्श किया और पूर्व की ओर मुख करके वहीं बैठ गए।
18तत्पश्चात् कमलदलों के समान नेत्रों वाले उन अत्यन्त पराक्रमी ने सिन्धुराज के वध का संकल्प करने वाले पाण्डुपुत्र के कल्याण के लिए ये वचन कहे —
19"हे पृथानन्दन, पाशुपत नाम से विख्यात एक उत्तम और सनातन अस्त्र है। इसी अस्त्र के द्वारा भगवान् महेश्वर ने (बीते दिनों में) युद्ध में समस्त दैत्यों का वध किया था।
20यदि आज वह तुम्हारे स्मरण में हो, तो कल तुम जयद्रथ का वध कर सकोगे। यदि वह अब तुम्हें ज्ञात नहीं है, तो तुम अपने मन में वृषभध्वज देव की आराधना करो।
21अपने मन में उन्हीं देव का ध्यान करते हुए उनसे सम्पर्क स्थापित करो। तुम उनके भक्त हो और इसी प्रकार, केवल उनकी कृपा से ही, तुम उस अमूल्य निधि (पाशुपत अस्त्र) की प्राप्ति की आशा कर सकते हो।"
22तत्पश्चात् कृष्ण के वचन सुनकर और जल से अपना मुख धोकर धनञ्जय भूमि पर बैठ गए; और एकाग्र हृदय से (मन ही मन) शिव की आराधना करने लगे।
23इस प्रकार ध्यान में लीन अर्जुन ने ठीक उसी समय, जब मंगलसूचक ब्राह्ममुहूर्त आया, स्वयं को और केशव को आकाश में विचरण करते देखा।
24तब ऐसा प्रतीत हुआ कि भगवान् केशव ने पार्थ को उनकी दाहिनी भुजा से पकड़ रखा है और वे वायु के समान वेग से युक्त होकर रत्नों से भरे, प्रकाशमान वस्तुओं से समृद्ध और सिद्धों तथा चारणों से बसे हुए पवित्र हिमवान् पर्वत के मूल तक पहुँच गए। उस समय केशव उनके साथ थे।
25ऐसा प्रतीत हुआ कि जाते-जाते उन्होंने अनेक अद्भुत दृश्य और वस्तुएँ देखीं; तब उन धर्मात्मा ने उत्तर दिशा में श्वेत पर्वत देखा।
26उन्होंने कुबेर के क्रीडावन में कमलों से सुशोभित मनोहर सरोवर देखा। उन्होंने नदियों में सर्वश्रेष्ठ, प्रचुर जल वाली गंगा को भी देखा।
27तब उन्होंने मन्दराचल के आसपास के प्रदेश देखे — वे प्रदेश जो फूलों और फलों से लदे वृक्षों से भरे थे; जो कंकड़ों और स्वच्छ स्फटिकों से ढके थे; जिनमें सिंह और बाघ विचरते थे; जिनमें अन्य अनेक पशु थे; जिनमें अनेक पवित्र आश्रम थे; जो मनोहर थे; जहाँ सुन्दर पक्षी बसेरा करते थे और जो सदा किन्नरों के मधुर गीतों से गूँजते रहते थे।
28वह पर्वत स्वयं स्वर्ण और रजत के शिखरों से सुशोभित था, जो नाना जड़ी-बूटियों और ओषधियों से देदीप्यमान थे; और वह फूलों से लदे अनेक मन्दार वृक्षों से सुन्दर लगता था।
29तब वे उन कृष्ण पर्वतों पर पहुँचे जो काजल के ढेर के समान दिखाई देते थे, और उसके पश्चात् ब्रह्मतुंग पर तथा अनेक नदियों और अनेक देशों पर।
30तब वे सुतुंग और शतशृंग पर्वतों पर तथा शर्याति नाम से विख्यात वनों में पहुँचे। तब वे अश्वशिरस् नामक पवित्र स्थान पर और आथर्वण नाम से विख्यात स्थान पर भी गए।
31तब वे वृषदंश नाम से विख्यात उस पर्वतश्रेष्ठ पर और महामन्दर नामक पर्वत पर पहुँचे — ये दोनों अप्सराओं से घनी आबादी वाले और किन्नरों से सुशोभित थे।
32तब कृष्ण के साथ उस पर्वत पर विचरण करते हुए पृथा के पुत्र ने ऐसी भूमि देखी जो शीतल झरनों से भरी थी, स्वर्ण और अन्य खनिजों से समृद्ध थी, सूर्य अथवा चन्द्रमा के तेज से देदीप्यमान थी और जिसमें अनेक नगर और पुर थे। उन्होंने नाना समुद्र और धन की असंख्य समृद्ध खानें भी देखीं।
33तब आकाश, अन्तरिक्ष और पृथ्वी में भ्रमण करते हुए वे विष्णुपद पर पहुँचे; वहाँ विस्मय से भरकर वे धनुष से छूटे बाण के समान कृष्ण के साथ नीचे उतरे।
34तब पार्थ ने एक ऐसा पर्वत देखा जो मानो ग्रहों, नक्षत्रों, चन्द्रमा, सूर्य और अग्नि के तेज से देदीप्यमान हो रहा था।
35उस पर्वत पर पहुँचकर उन्होंने अपनी ध्वजा पर वृषभ का चिह्न धारण करने वाले उन महात्मा देव को उसके शिखर पर बैठे और ध्यान में लीन देखा।
36उन्होंने उन देव को देखा, जो अपने ही तेज से सहस्र सूर्यों के समान जल रहे थे; जो त्रिशूल धारण किए हुए थे; जिनके सिर पर जटाएँ थीं; जिनका वर्ण दुग्ध के समान श्वेत था; और जो वल्कल तथा व्याघ्रचर्म धारण किए हुए थे।
37वे अत्यन्त पराक्रमी देव थे, जिनका शरीर सहस्र नेत्रों से सुशोभित था; और वे पार्वती तथा महान् तेज वाले अन्य अनेक प्राणियों के साथ थे।
38उन देव के पार्षद गाने में, वाद्ययन्त्र बजाने में, नृत्य करने में, हँसने में, क्रीडा करने में तथा ताल ठोंकने और तालियाँ बजाने में लगे हुए थे। वह स्थान सुगन्धित द्रव्यों से महक रहा था।
39तब अर्जुन ने समस्त प्राणियों के उन रक्षक, पिनाक धनुष धारण करने वाले उन अविनाशी को देखा, जिनकी ऋषिगण और वेदपाठी सुन्दर स्तुतियों से स्तवन कर रहे थे।
40उन देव को देखकर धर्मात्मा वसुदेव के पुत्र ने पृथा के पुत्र सहित पृथ्वी पर सिर टेककर उन्हें प्रणाम किया; और तब उन्होंने वेदों के सनातन मन्त्रों का उच्चारण किया।
41तब कृष्ण ने अपनी वाणी से, अपने मन से, अपनी बुद्धि से और अपने कर्मों से उन लोकों के उद्गम की, ब्रह्माण्ड के उन स्रष्टा की, उन अजन्मा देव की, उन परम स्वामी की, उन अविनाशी की, उस आदि स्रोत की जिससे मन उत्पन्न हुआ, आकाश, वायु और ज्योतिर्मय पिण्डों के उस आधार की, वृष्टि के उन कर्ता की, पृथ्वी के उस आदि तत्त्व की, देवताओं, दानवों, यक्षों और मनुष्यों के पूजनीय उन देव की, योगियों के द्वारा साक्षात्कृत उस परब्रह्म की, वेदज्ञों के उन रक्षक की, चर और अचर प्राणियों के उन स्रष्टा तथा संहारक की, उन देव की जिनका क्रोध ही संहार है, उस परमात्मा की, शक्र अथवा सूर्य के समान उन देव की आराधना की।
42तब कृष्ण और अर्जुन ने उन भव की शरण ली, जो अजन्मा और अव्यक्त कारण हैं और जिनकी उपासना वेदज्ञ ऋषि तब करते हैं जब वे सूक्ष्म और आध्यात्मिक सत्ता प्राप्त करना चाहते हैं।
43अर्जुन ने भी उन देव की बार-बार पूजा की, उन्हें समस्त प्राणियों का उद्गम तथा भूत, वर्तमान और भविष्य का कारण जानकर।
44तब उन दोनों को, अर्थात् नर और नारायण को, अपने पास आया देखकर शर्व ने प्रसन्न हृदय से मानो मुसकराते हुए ये वचन कहे —
45हे पुरुषश्रेष्ठ द्वय, तुम दोनों का स्वागत है! उठो और अपनी यात्रा की थकान दूर करो। हे वीरो, तुम्हारे मन जिस वस्तु की कामना करते हैं, वह शीघ्र मुझे बताओ!
46तुम्हारा कौन-सा कार्य तुम्हें यहाँ ले आया है? मैं उसे पूर्ण करूँगा। जो वर तुम्हारा हित करे, वह माँगो। मैं तुम्हारी समस्त कामनाएँ पूर्ण करूँगा।
47उन देव के ये वचन सुनकर वासुदेव और अर्जुन हाथ जोड़कर उठ खड़े हुए;
48और महान् बुद्धि से सम्पन्न तथा निर्दोष चरित्र वाले वे दोनों आदरपूर्वक महात्मा शर्व की सुन्दर स्तुतियों से स्तवन करने लगे।
49कृष्ण और अर्जुन ने कहा — भव को नमस्कार, शर्व को नमस्कार और समस्त वर देने वाले रुद्र को नमस्कार; समस्त प्राणियों के स्वामी को; उन्हें जो कपर्दी नाम से विख्यात हैं; उन महादेव को नमस्कार।
50भीम को; शान्तिस्वरूप त्रिनेत्रधारी देव को; ईश को और उन्हें जो सम्पत्ति के अधिकार से उत्पन्न समस्त गर्व का नाश करते हैं। अन्धकासुर के वधकर्ता को नमस्कार;
51कुमार (कार्तिकेय) के पिता को; नीलकण्ठ और महाबुद्धिमान् को; पिनाक धनुष धारण करने वाले को; हविष्य को; उन्हें जो सदा सत्य और समृद्धि से युक्त रहते हैं।
52उन्हें जो रक्तवर्ण हैं; जो पिंगलवर्ण हैं; जो छद्मवेश में व्याध हैं; और जो अपराजेय हैं; उन्हें जिनकी जटाएँ नीली हैं, जो त्रिशूल धारण करते हैं, जो सर्वज्ञ हैं; उन्हें जो होता और पिता हैं; उन त्रिनेत्रधारी को, जो स्वयं रोग हैं और जिनका वीर्य स्वयं अग्नि है; उन्हें जो अचिन्त्य हैं, जो देवी अम्बिका के स्वामी हैं; जो समस्त प्राणियों से पूजा ग्रहण करते हैं; जिनका चिह्न वृषभ है; जिनका सिर मुण्डित है और जो जटाएँ भी धारण करते हैं तथा जो पुनः ब्रह्मचारी हैं; उन्हें जो जल में तपस्या करते हैं, जो वेदाध्ययन में निरत हैं और जो अपराजेय हैं। उन्हें जो विश्व की आत्मा हैं, उसके स्रष्टा हैं और उसमें व्याप्त होकर स्थित रहते हैं। समस्त प्राणियों की पूजा के योग्य और समस्त प्राणियों के उद्गम उन्हें नमस्कार; ब्रह्मचक्र को, शर्व को, शंकर को और शिव को नमस्कार।
53उन्हें नमस्कार हो जो वाणी के स्वामी और प्राणियों के अधिपति हैं; ब्रह्माण्ड के और महाजनों के स्वामी को नमस्कार।
54सहस्र मस्तकों वाले, सहस्र भुजाओं वाले और साक्षात् मृत्युस्वरूप उन्हें नमस्कार। सहस्र नेत्रों और सहस्र चरणों वाले, जिनके कर्म अगणित हैं, उन्हें नमस्कार।
55स्वर्ण के समान वर्ण वाले, स्वर्ण के कवच से सुसज्जित उन्हें नमस्कार; और उन्हें जो अपने भक्तों पर सदा प्रसन्न रहते हैं। हे स्वामी, हमारी कामनाएँ पूर्ण हों।
56सञ्जय ने कहा — इस प्रकार महादेव की स्तुति करके अर्जुन और वसुदेव के पुत्र उनसे (पाशुपत) अस्त्र प्राप्त करने के लिए उन्हें प्रसन्न करने लगे।
Nepali
1सञ्जयले भने — तब अचिन्त्य पराक्रम भएका कुन्तीका पुत्र धनञ्जयले आफ्नो प्रतिज्ञा कसरी पूरा गर्ने — यो सोच्दै (व्याससँग प्राप्त) मन्त्रहरूको सम्झना गर्न थाले; र छिट्टै निद्रामा लीन भए।
2तब आफ्नो ध्वजामा गरुडको चिह्न धारण गर्ने ती अत्यन्त पराक्रमी भगवान् विचारमग्न र शोकले जलिरहेका कपिध्वज अर्जुनसामु उनको सपनामा प्रकट भए।
3धर्मात्मा धनञ्जय कृष्णप्रतिको आफ्नो प्रेम र आदरका कारण कुनै पनि परिस्थितिमा उनको स्वागतका लागि उठेर केही पाइला अगाडि बढ्न कहिल्यै चुक्दैनथे।
4त्यसैले (सपनामा) उठेर उनले गोविन्दको स्वागत गरे र उनलाई आसन दिए। तर स्वयं उनले तब आफ्नो आसनमा बस्ने विचार गरेनन्।
5यसरी बसेका महातेजस्वी कृष्णले, पार्थले जुन सङ्कल्प गरेका थिए त्यो जान्दै, आफूसामु उभिएका कुन्तीका पुत्रलाई यी वचन भने —
6हे पृथानन्दन, तिम्रो हृदय शोकको वशमा नहोस्। काल अजेय छ। यो काल नै हो जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई अनिवार्य मार्गमा हिँड्न विवश पार्छ।
7हे पुरुषश्रेष्ठ, मलाई आफ्नो यस शोकको कारण भन। हे विद्वान्हरूमा श्रेष्ठ, शोकमा लिप्त हुनु हुँदैन, किनभने त्यसले जीवनका लक्ष्य नष्ट पारिदिन्छ।
8जे गर्नुपर्छ, त्यो (नहिचकिचाई) गर्नुपर्छ। हे धनञ्जय, आफ्नो कर्तव्य पूरा प्रयत्नले गर; जुन शोकले मानिसलाई कर्म गर्ने शक्तिबाट वञ्चित पार्छ, त्यही नै साँच्चै उसको सबभन्दा ठूलो शत्रु हो।
9शोकको वशमा परेको पुरुषले आफ्ना शत्रुहरूलाई आनन्दित पार्छ र आफ्ना मित्रहरूलाई दुःखी पार्छ तथा स्वयं (बलमा) क्षीण हुन्छ। त्यसैले तिमीले शोक गर्नु हुँदैन।
10वसुदेवका पुत्रद्वारा यसरी भनिएपछि अजेय र विद्वान् विभत्सुले उनलाई यी (गम्भीर) अर्थ भएका वचन भने —
11मैले जयद्रथको वधको प्रतिज्ञा गरेर भयङ्कर शपथ लिएको छु। हे केशव, भोलि म आफ्नो पुत्रका ती दुष्टात्मा हत्याराको वध गर्नेछु।
12हे अविनाशी, निश्चय नै मेरो त्यस सङ्कल्पलाई विफल पार्न धृतराष्ट्रका पक्षधरहरूले सिन्धुराजलाई आफ्नो सेनाको सबभन्दा पछिल्लो भागमा राख्नेछन् र आफ्ना सम्पूर्ण महारथीबाट उसको रक्षा गराउनेछन्।
13हाय, हे महादेव, तिनीहरूको एघार अक्षौहिणी अजेय सेना (गत युद्धमा मारिएका) तिनका सैनिकहरूको अवशेषबाट बनेको छ।
14हे कृष्ण, यी सम्पूर्ण सेनाले तथा आफ्ना सम्पूर्ण महारथीले घेरिएको त्यस दुष्टात्मा सिन्धुराजलाई (हामीले) कसरी देख्न सक्नेछौँ?
15हे केशव, मलाई लाग्छ कि म आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्न सक्नेछैन। र जो मजस्तै आफ्नो वचन पूरा गर्न नसकोस्, उसले आफ्नो जीवनको भार किन बोकोस्?
16हे वीर, निराशा मेरो अगाडि मुख बाएर उभिएको छ — मेरो अगाडि, जसको एकमात्र सहारा अब शोक नै हो। म तपाईंलाई यो पनि भन्छु कि (वर्षको यस कालमा) सूर्यले आफ्नो आकाशपथ छिटो पूरा गर्छ।
17तब द्विजातिहरूमा श्रेष्ठ कृष्णले पार्थको शोकको कारण सुनेर जलको स्पर्श गरे र पूर्वतिर मुख फर्काएर त्यहीँ बसे।
18त्यसपछि कमलदलजस्ता आँखा भएका ती अत्यन्त पराक्रमीले सिन्धुराजको वधको सङ्कल्प गर्ने पाण्डुपुत्रको कल्याणका लागि यी वचन भने —
19"हे पृथानन्दन, पाशुपत नामले विख्यात एउटा उत्तम र सनातन अस्त्र छ। यही अस्त्रद्वारा भगवान् महेश्वरले (बितेका दिनमा) युद्धमा सम्पूर्ण दैत्यको वध गरेका थिए।
20यदि आज त्यो तिम्रो सम्झनामा छ भने, भोलि तिमीले जयद्रथको वध गर्न सक्नेछौ। यदि त्यो अब तिमीलाई ज्ञात छैन भने, तिमी आफ्नो मनमा वृषभध्वज देवको आराधना गर।
21आफ्नो मनमा तिनै देवको ध्यान गर्दै उनीसँग सम्पर्क स्थापित गर। तिमी उनका भक्त हौ र यसै गरी, केवल उनको कृपाले मात्र, तिमी त्यस अमूल्य निधि (पाशुपत अस्त्र)को प्राप्तिको आशा गर्न सक्छौ।"
22त्यसपछि कृष्णका वचन सुनेर र जलले आफ्नो मुख धोएर धनञ्जय भुइँमा बसे; र एकाग्र हृदयले (मनमनै) शिवको आराधना गर्न थाले।
23यसरी ध्यानमा लीन अर्जुनले ठीक त्यही बेला, जब मङ्गलसूचक ब्राह्ममुहूर्त आयो, आफूलाई र केशवलाई आकाशमा विचरण गरिरहेको देखे।
24तब यस्तो प्रतीत भयो कि भगवान् केशवले पार्थलाई उनको दाहिने भुजाबाट समातिराखेका छन् र उनी वायुजस्तै वेगले युक्त भई रत्नले भरिएको, प्रकाशमान वस्तुले समृद्ध र सिद्ध तथा चारणहरूले बसोबास गरेको पवित्र हिमवान् पर्वतको फेदसम्म पुगे। त्यस बेला केशव उनीसँगै थिए।
25यस्तो प्रतीत भयो कि जाँदाजाँदै उनले अनेक अद्भुत दृश्य र वस्तु देखे; तब ती धर्मात्माले उत्तर दिशामा श्वेत पर्वत देखे।
26उनले कुबेरको क्रीडावनमा कमलले सुशोभित मनोहर सरोवर देखे। उनले नदीहरूमा सर्वश्रेष्ठ, प्रचुर जल भएकी गङ्गालाई पनि देखे।
27तब उनले मन्दराचलको वरिपरिका प्रदेश देखे — ती प्रदेश जो फूल र फलले लटरम्म रूखहरूले भरिएका थिए; जो ढुङ्गा र स्वच्छ स्फटिकले ढाकिएका थिए; जसमा सिंह र बाघ विचरण गर्थे; जसमा अन्य अनेक पशु थिए; जसमा अनेक पवित्र आश्रम थिए; जो मनोहर थिए; जहाँ सुन्दर पक्षीहरू बसेरा गर्थे र जो सदा किन्नरहरूका मधुर गीतले गुञ्जिरहन्थे।
28त्यो पर्वत स्वयं सुन र चाँदीका शिखरले सुशोभित थियो, जो नाना जडीबुटी र ओषधिले देदीप्यमान थिए; र त्यो फूलले लटरम्म अनेक मन्दार वृक्षले सुन्दर देखिन्थ्यो।
29तब उनी ती कृष्ण पर्वतमा पुगे जो काजलको थुप्रोजस्तै देखिन्थे, र त्यसपछि ब्रह्मतुङ्गमा तथा अनेक नदी र अनेक देशमा।
30तब उनी सुतुङ्ग र शतशृङ्ग पर्वतमा तथा शर्याति नामले विख्यात वनहरूमा पुगे। तब उनी अश्वशिरस् नामक पवित्र स्थानमा र आथर्वण नामले विख्यात स्थानमा पनि गए।
31तब उनी वृषदंश नामले विख्यात त्यस पर्वतश्रेष्ठमा र महामन्दर नामक पर्वतमा पुगे — यी दुवै अप्सराहरूले बाक्लो बसोबास गरिएका र किन्नरहरूले सुशोभित थिए।
32तब कृष्णसँगै त्यस पर्वतमा विचरण गर्दै पृथाका पुत्रले त्यस्तो भूमि देखे जो शीतल मूलहरूले भरिएको थियो, सुन र अन्य खनिजले समृद्ध थियो, सूर्य अथवा चन्द्रमाको तेजले देदीप्यमान थियो र जसमा अनेक नगर र पुर थिए। उनले नाना समुद्र र धनका असंख्य समृद्ध खानी पनि देखे।
33तब आकाश, अन्तरिक्ष र पृथ्वीमा भ्रमण गर्दै उनी विष्णुपदमा पुगे; त्यहाँ विस्मयले भरिएर उनी धनुषबाट छुटेको बाणजस्तै कृष्णसँगै तल ओर्ले।
34तब पार्थले एउटा यस्तो पर्वत देखे जो मानौँ ग्रह, नक्षत्र, चन्द्रमा, सूर्य र अग्निको तेजले देदीप्यमान भइरहेको थियो।
35त्यस पर्वतमा पुगेर उनले आफ्नो ध्वजामा वृषभको चिह्न धारण गर्ने ती महात्मा देवलाई त्यसको शिखरमा बसेर ध्यानमा लीन देखे।
36उनले ती देवलाई देखे, जो आफ्नै तेजले हजार सूर्यजस्तै जलिरहेका थिए; जो त्रिशूल धारण गरेका थिए; जसको शिरमा जटा थिए; जसको वर्ण दूधजस्तै सेतो थियो; र जो वल्कल तथा बाघको छाला धारण गरेका थिए।
37उनी अत्यन्त पराक्रमी देव थिए, जसको शरीर हजार आँखाले सुशोभित थियो; र उनी पार्वती तथा महान् तेज भएका अन्य अनेक प्राणीसँगै थिए।
38ती देवका पार्षदहरू गाउनमा, वाद्ययन्त्र बजाउनमा, नृत्य गर्नमा, हाँस्नमा, क्रीडा गर्नमा तथा ताल ठोक्न र ताली बजाउनमा लागिरहेका थिए। त्यो स्थान सुगन्धित द्रव्यले महकिरहेको थियो।
39तब अर्जुनले सम्पूर्ण प्राणीका ती रक्षक, पिनाक धनुष धारण गर्ने ती अविनाशीलाई देखे, जसको ऋषिगण र वेदपाठीहरूले सुन्दर स्तुतिले स्तवन गरिरहेका थिए।
40ती देवलाई देखेर धर्मात्मा वसुदेवका पुत्रले पृथाका पुत्रसहित पृथ्वीमा शिर टेकेर उनलाई प्रणाम गरे; र तब उनले वेदका सनातन मन्त्रको उच्चारण गरे।
41तब कृष्णले आफ्नो वाणीले, आफ्नो मनले, आफ्नो बुद्धिले र आफ्ना कर्मले ती लोकका उद्गमको, ब्रह्माण्डका ती स्रष्टाको, ती अजन्मा देवको, ती परम स्वामीको, ती अविनाशीको, त्यस आदि स्रोतको जसबाट मन उत्पन्न भयो, आकाश, वायु र ज्योतिर्मय पिण्डका ती आधारको, वृष्टिका ती कर्ताको, पृथ्वीको त्यस आदि तत्त्वको, देवता, दानव, यक्ष र मानिसका पूजनीय ती देवको, योगीहरूद्वारा साक्षात्कृत त्यस परब्रह्मको, वेदज्ञहरूका ती रक्षकको, चर र अचर प्राणीका ती स्रष्टा तथा संहारकको, ती देवको जसको क्रोध नै संहार हो, त्यस परमात्माको, शक्र अथवा सूर्यजस्तै ती देवको आराधना गरे।
42तब कृष्ण र अर्जुनले ती भवको शरण लिए, जो अजन्मा र अव्यक्त कारण हुन् र जसको उपासना वेदज्ञ ऋषिहरूले तब गर्छन् जब उनीहरू सूक्ष्म र आध्यात्मिक सत्ता प्राप्त गर्न चाहन्छन्।
43अर्जुनले पनि ती देवको बारम्बार पूजा गरे, उनलाई सम्पूर्ण प्राणीको उद्गम तथा भूत, वर्तमान र भविष्यको कारण जानेर।
44तब ती दुवैलाई, अर्थात् नर र नारायणलाई, आफूकहाँ आएको देखेर शर्वले प्रसन्न हृदयले मानौँ मुस्कुराउँदै यी वचन भने —
45हे पुरुषश्रेष्ठ द्वय, तिमी दुवैको स्वागत छ! उठ र आफ्नो यात्राको थकान हटाऊ। हे वीरहरू हो, तिम्रा मनले जुन वस्तुको कामना गर्छन्, त्यो छिट्टै मलाई भन!
46तिम्रो कुन कार्यले तिमीलाई यहाँ ल्याएको छ? म त्यो पूरा गर्नेछु। जुन वरले तिम्रो हित गरोस्, त्यो माग। म तिम्रा सम्पूर्ण कामना पूरा गर्नेछु।
47ती देवका यी वचन सुनेर वासुदेव र अर्जुन हात जोडेर उठे;
48र महान् बुद्धिले सम्पन्न तथा निर्दोष चरित्र भएका ती दुवैले आदरपूर्वक महात्मा शर्वको सुन्दर स्तुतिले स्तवन गर्न थाले।
49कृष्ण र अर्जुनले भने — भवलाई नमस्कार, शर्वलाई नमस्कार र सम्पूर्ण वर दिने रुद्रलाई नमस्कार; सम्पूर्ण प्राणीका स्वामीलाई; उनलाई जो कपर्दी नामले विख्यात छन्; ती महादेवलाई नमस्कार।
50भीमलाई; शान्तिस्वरूप त्रिनेत्रधारी देवलाई; ईशलाई र उनलाई जसले सम्पत्तिको अधिकारबाट उत्पन्न सम्पूर्ण गर्वको नाश गर्छन्। अन्धकासुरका वधकर्तालाई नमस्कार;
51कुमार (कार्तिकेय)का पितालाई; नीलकण्ठ र महाबुद्धिमान्लाई; पिनाक धनुष धारण गर्नेलाई; हविष्यलाई; उनलाई जो सदा सत्य र समृद्धिले युक्त रहन्छन्।
52उनलाई जो रक्तवर्ण छन्; जो पिङ्गलवर्ण छन्; जो छद्मवेशमा व्याध छन्; र जो अपराजेय छन्; उनलाई जसका जटा नीला छन्, जसले त्रिशूल धारण गर्छन्, जो सर्वज्ञ छन्; उनलाई जो होता र पिता हुन्; ती त्रिनेत्रधारीलाई, जो स्वयं रोग हुन् र जसको वीर्य स्वयं अग्नि हो; उनलाई जो अचिन्त्य छन्, जो देवी अम्बिकाका स्वामी हुन्; जसले सम्पूर्ण प्राणीबाट पूजा ग्रहण गर्छन्; जसको चिह्न वृषभ हो; जसको शिर मुण्डित छ र जसले जटा पनि धारण गर्छन् तथा जो पुनः ब्रह्मचारी हुन्; उनलाई जो जलमा तपस्या गर्छन्, जो वेदाध्ययनमा निरत छन् र जो अपराजेय छन्। उनलाई जो विश्वका आत्मा हुन्, त्यसका स्रष्टा हुन् र त्यसमा व्याप्त भई रहन्छन्। सम्पूर्ण प्राणीको पूजाका योग्य र सम्पूर्ण प्राणीका उद्गम उनलाई नमस्कार; ब्रह्मचक्रलाई, शर्वलाई, शङ्करलाई र शिवलाई नमस्कार।
53उनलाई नमस्कार होस् जो वाणीका स्वामी र प्राणीहरूका अधिपति हुन्; ब्रह्माण्डका र महाजनका स्वामीलाई नमस्कार।
54हजार शिर भएका, हजार भुजा भएका र साक्षात् मृत्युस्वरूप उनलाई नमस्कार। हजार आँखा र हजार चरण भएका, जसका कर्म अगणित छन्, उनलाई नमस्कार।
55सुनजस्तै वर्ण भएका, सुनको कवचले सुसज्जित उनलाई नमस्कार; र उनलाई जो आफ्ना भक्तमाथि सदा प्रसन्न रहन्छन्। हे स्वामी, हाम्रा कामना पूरा होऊन्।
56सञ्जयले भने — यसरी महादेवको स्तुति गरेर अर्जुन र वसुदेवका पुत्र उनीबाट (पाशुपत) अस्त्र प्राप्त गर्न उनलाई प्रसन्न पार्न थाले।