Pratijna Parva — The oath of Arjuna
Volume V — Drona Parva · Chapter 73
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच त्वयि याते महाबाहो संशप्तकबलं प्रति। प्रयत्नमकरोत् तीव्रमाचार्यो ग्रहणे मम॥
2व्यूढानीका वयं द्रोणं वारयामः स्म सर्वशः। प्रतिव्यूह्य स्थानीकं यतमानं तथा रणे॥
3स वार्यमाणो रथिभिर्मयि चापि सुरक्षिते। अस्मानभिजगामाशु पीडयन् निशितैः शरैः॥
4ते पीड्यमाना द्रोणेन द्रोणानीकं न शक्नुमः। प्रतिवीक्षितुमप्याजौ भेत्तुं तत् कुत एव तु॥
5वयं त्वप्रतिमं वीर्ये सर्वे सौभद्रमात्मजम्। उक्तवन्तः स्म तं तात भिन्ध्यनीकमिति प्रभो॥
6स तथा नोदितोऽस्माभिः सदश्व इव वीर्यवान्। असह्यपि तं भारं वोदुमेवोपचक्रमे॥
7स तवास्त्रोपदेशेन वीर्येण च समन्वितः। प्राविशत् तद्बलं बालः सुपर्ण इव सागरम्॥
8तेऽनुयाता वयं वीरं सात्वतीपुत्रमाहवे। प्रवेष्टकामास्तेनैव येन स प्राविशच्चमूम्॥
9ततः सैन्धवको राजा क्षुद्रस्तात जयद्रथः। वरदानेन रुद्रस्य सर्वान् नः समवारयत्॥
10ततो द्रोणः कृपः कर्णो द्रौणिः कौसल्य एव च। कृतवर्मा च सौभद्रं षड् रथाः पर्यवारयन्॥
11परिवार्य तु तैः सर्वैर्युधि वालो महारथैः। यतमानः परं शक्त्या बहुभिर्विरधीकृतः॥
12ततो दौःशासनिः क्षिप्रं तथा तैर्विरथीकृतम्। संशयं परमं प्राप्य दिष्टान्तेनाभ्ययोजयत्॥
13स तु हत्वा सहस्राणि नराश्वरथदन्तिनाम्। अष्टौ रथसहस्राणि नव दन्तिशतानि च॥
14राजपुत्रसहस्रे द्वे वीरांश्चालक्षितान् बहून्। वृद्धलं च राजानं स्वर्गेणाजौ प्रयोज्य ह॥
15ततः परमधर्मात्मा दिष्टान्तमुपजग्मिवान्। एतावदेव निवृत्तमस्माकं शोकवर्धनम्॥
16स चैवं पुरुषव्याघ्रः स्वर्गलोकमवाप्तवान्। ततोऽर्जुनो वचः श्रुत्वा धर्मराजेन भाषितम्॥
17हा पुत्र इति निःश्वस्य व्यथितोन्यपतद् भुवि। विषण्णवदनाः सर्वे परिवार्य धनंजयम्॥
18नेत्रैरनिमिषैर्दीनाः प्रत्यवेक्षन् परस्परम्। प्रतिलभ्य ततः संज्ञा वासविः क्रोधमूच्छितः॥
19कम्पमानो ज्वरेणेव निःश्वसंश्च मुहुर्मुहुः। पार्णि पाणौविनिष्पिष्य श्वसमानोऽश्रुनेत्रवान्॥
20अर्जुन उवाच उन्मत्त इव विप्रेक्षन्निदं वचनमब्रवीत्। सत्यं वः प्रतिजानामि श्वोऽस्मि हन्ता जयद्रथम्। न चेद् वधभयाद् भीतो धार्तराष्ट्रान् प्रहास्यति॥
21न चास्माशरणं गच्छेत् कृष्णं वा पुरुषोत्तमम्। भवन्तं वा महाराज श्वोऽस्मि हन्ता जयद्रथम्॥
22धार्तराष्ट्रप्रियकरं मयि विस्मृतसौहृदम्। पापं बालवधे हेतुं श्वोऽस्मि हन्ता जयद्रथम्॥
23रक्षमाणाश्च तं संख्ये ये मां योत्स्यन्ति केचन। अपि द्रोणकृपौ राजन् छादयिष्यामि ताञ्छरैः॥
24यद्येतदेवं संग्रामे न कुर्यां पुरुषर्षभाः। मा स्म पुण्यकृतां लोकान् प्राप्नुयां शूरसम्मतान्॥
25ये लोका मातृहतॄणां ये चापि पितृघातिनाम्। गुरुदारगतानां ये पिशुनानां च ये सदा॥ साधूनसूयतां ये च ये चापि परिवादिनाम्। ये च निक्षेपहर्तृणां ये च विश्वासघातिनाम्॥ भुक्तपूर्वां स्त्रियं ये च विन्दतामघशंसिनाम्। ब्रह्मघ्नानां च ये लोका ये च गोघातिनामपि॥ पायसं वा यवान्नं वा शाकं कृसरमेव वा। संयावापूपमांसानि ये च लोका वृथाश्नताम्॥
26तानन्हायाधिगच्छेयं न चेद्धन्यां जयद्रथम्। वेदाध्यायिनमत्यर्थं संशितं वा द्विजोत्तमम्॥ अवमन्यमानो यान् याति वृद्धान् साधून् गुरुंस्तथा। स्पृशतो ब्राह्मणं गां च पादेनाग्निं च या भवेत्॥ याऽप्सु श्लेष्म पुरीषं च मूत्रं वा मुञ्चतां गतिः। तां गच्छेयं गतिं कष्टां न चेद्धन्यां जयद्रथम्॥
27नग्नस्य नायमानस्य या च वन्ध्यातिथेर्गतिः। उत्कोचिनां मृषोक्तीनां वञ्चकानां च या गतिः॥ आत्मापहारिणां या च या च मिथ्याभिशंसिनाम्। भृत्यैः संदिश्यमानानां पुत्रदाराश्रितैस्तथा॥ असंविभज्य क्षुद्राणां या गतिर्मिष्टमश्नताम्। तां गच्छेयं गति घोरां न चेद्धन्यां जयद्रथम्॥
28संश्रितं चापि यस्त्यक्त्वा साधुं तद्वचने रतम्। न विभर्ति नृशंसात्मा निन्दते चोपकारिणम्॥ अर्हते प्रातिवेश्याय श्राद्धं यो न ददाति च। अनर्हेभ्यश्च यो दद्याद् वृषलीपतये तथा॥ मद्यपो भिन्नमर्यादः कृतघ्नो भर्तृनिन्दकः। तेषां गतिमियां क्षिप्रं न चेद्धन्यां जयद्रथम्॥
29भुञ्जानानां तु सव्येन उत्सङ्गे चापि खादताम्। पालाशमासनं चैव तिन्दुकैर्दन्तधावनम्॥ ये चावर्जयतां लोकाः स्वपतां च तथोषसि।
30शीतभीताश्च ये विप्रा रणभीताश्च क्षत्रियाः॥ एककूपोदकग्रामे वेदध्वनिविवर्जिते। षण्मासं तत्र वसतां तथा शास्त्रं विनिन्दताम्॥ दिवामैथुनिनां चापि दिवसेषु च शेरते। अगारदाहिनां चैव गरदानां च ये मताः॥ अग्न्यातिथ्यविहीनाश्च गोपानेषु च विघ्नदाः। रजस्वला सेवयन्तः कन्यां शुल्केन दायिनः॥ या च वै बहुयाजिनां ब्राह्मणानां श्ववृत्तिनाम्। आस्यमैथुनिकानां च ये दिवा मैथुने रताः॥ ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुत्य यो वै लोभाद् ददाति न। तेषां गतिं गमिष्यामि श्वो न हन्यां जयद्रथम्॥
31धर्मादपेता ये चान्ये मया नात्रानुकीर्तिताः। ये चानुकीर्तितास्तेषां गतिं क्षिप्रमवाप्नुयाम्॥ यदि व्युष्टामिमां रात्रिं श्वो न हन्यां जयद्रथम्।
32इमां चाप्यपरां भूयः प्रतिज्ञां मे निबोधत॥ यद्यस्मिन्त्रहते पापे सूर्योऽस्तमुपयास्यति। इहैव सम्प्रवेष्टाऽहं ज्वलितं जातवेदसम्॥
33असुरसुरमनुष्या: पक्षिणो वोरगा वा पितृजनिचरा वा ब्रह्मदेवर्षयो वा। चरमचरमपीदं यत्परं चापि तस्मात् तदपि ममरिपुं तं रक्षितुं नैव शक्ताः॥
34यदि विशति रसातलं तदग्यं वियदपि देवपुरं दितेः पुरं वा। तदपि शरशतैरहं प्रभाते भृशमभिमन्युरिपोः शिरोऽभिहर्ता॥
35संजय उवाच एवमुक्त्वा विचिक्षेप गाण्डीवं सव्यदक्षिणम्। तस्य शब्दमतिक्रम्य धनुः शब्दोऽस्पृशद् दिवम्॥
36अर्जुनेन प्रतिज्ञाते पाञ्चजन्यं जनार्दनः। प्रदध्मौ तत्रं संकुद्धो देवदत्तं च फाल्गुनः॥
37स पाञ्चजन्योऽच्युतवक्त्रवायुना भृशं सुपूर्णोदरनिःसृत ध्वनिः। जगत सपाताल वियद्दिगीश्वरं प्रकम्पयामास युगात्यये यथा॥
38ततो वादित्रघोषाश्च प्रादुरासन् सहस्रशः। सिंहनादश्च पाण्डूनां प्रतिज्ञाते महात्मना॥
English
1Yudhishthira said When, O mighty-armed one, you had gone against the Samshaptaka hosts, the preceptor Drona exerted himself vigourously for capturing me.
2We then began to resist Drona and his troops arrayed in order on all sides, by dispensing off our troops and car divisions in counter array and striving hard.
3Though he was thus resisted by many and though I was well protected, yet he began to smite us with agility, afflicting us with his sharp shafts.
4My troops then, thus afflicted by Drona, were not even able, in battle, to look at his divisions what to speak of the thought of breaking through them!
5Then we all, O sire, spoke to Subhadra's son, who was unequalled in his prowess, saying-'O lord, do you break through these divisions of the enemy.'
6That highly puissant hero then thus urged on by ourselves, like a good horse, prepared himself to take that burden upon himself, however unbearable it might have been for him.
7Then that boy of tender years, endued with energy and possessed of the knowledge of weapons received from you, broke through that array, like Suparna entering into the ocean.
8Then we followed that hero in battle, that son of a daughter of the Satvata race, desirous of entering the hostile ranks even through the path he then opened for us.
9Then alas, O sire, the puny ruler of the Sindhus, king Jayadratha resisted us all, through the virtue of a boon received from the god Rudra (Mahadeva).
10Thereupon Drona, Kripa, Karna, Drona's son, the king of the Kosalas and Kritavarman-these six car-warriors surrounded the son of Subhadra.
11Thus surrounded by all those mighty carwarriors in battle, that boy though striking to the best of his abilities, was deprived of the use of his car, by the tremendous odds he was fighting against.
12Thus when Abhimanyu was deprived of the use of his car by those warriors, Dushasana's son, who himself was involved in great catastrophe, succeeded, as fate would have it, in making Abhimanyu see his end.
13Having slain thousands of men, steeds, carwarriors and tusked elephants and eight thousands car-warriors and nine hundred elephants.
14Two thousand princes and many other unknown heroes and also having dispatched king Brihadbala to Heaven.
15That one of highly illustrious soul through Destiny, attained his own end. Thus everything that now burns us with grief, has taken place.
16That foremost of men has also in his way, ascended to paradise.” Sanjay Said-Thus Arjuna hearing the word spoken by the virtuous king Yudhishthira.
17And saying, O my son! and sighing like a furnace, fell down on the earth in great distress. Then every one present, with melancholy countenances sat surrounding Dhananjaya.
18And highly distressed they began to gaze vacantly at one another with winkless eyes. Then regaining his consciousness and burning with rage, the son of Vasava.
19Shivering as if with fever and repeatedly sighing and squeezing his hands and drawing deep breaths and with eyes flooded with tears and rolling his eyes like one mad, said these
20Arjuna said I tell you this for sooth that, tomorrow I will slay Jayadrath, provided that, afraid of being slain, he does not forsake the sons of Dhritarashtra.
21Or seek our refuge or that of Krishna the foremost of all male being or that of yourself, O monarch. I will surely slay Jayadratha tomorrow.
22Tomorrow will I slay Jayadratha who forgetting his friendship for me, has been doing good to the sons of Dhritarashtra and who has become instrumental in bringing about the slaughter of my boy.
23Desirous of protecting him in battle whosoever shall fight with me, I will cover him, O king, with my arrows, be he Drona himself or Kripa.
24O foremost of men, O best of heroes, if I do not do tomorrow in battle what I promise to do, then let me not ever attain to the regions which the righteous attain after death.
25Those regions which are allotted to those who ravish their own mothers, to those who slay their fathers, who violate their preceptor's beds and who are malicious; those regions which are reserved for those who harbour hatred against the righteous, who speak maliciously of others, who appropriate the wealth entrusted with them and who betray their trusts; those regions that are for them who abuse others' wives enjoyed by them before or for them that slay Brahmanas or for them that slaughter the kine or for them that drink payasas or eat food prepared from barley or herbs or articles prepared from milk, sesamum and rice and Pupas and other kinds of cakes or meat, without having first offered them to the gods.
26Even those regions shall I attain to, if I do not slay Jayadratha. Those regions to which they go who contemn the Brahmanas devoted to the study of the Vedas or otherwise deserving of veneration or those that are senior in years or those that are senior in years or those that are pious or those that are preceptors, (even those region shall mine if I do not slay Jayadratha). That end which becomes theirs who touch the Brahmanas and the fire with their feet, that end which becomes theirs, who throw phlegm or excretions on and discharge urine in water, even that most miserable end shall be mine, if indeed I do not slay Jayadratha tomorrow.
27That end that overtakes him who bathes naked in water or him who does not hospitably entertain a guest; that and that overtakes them who accept bribes, speak falsehoods and deceive and cheat men; that end that overtakes them who offend against their own souls or who falsely utter praises, that end ihat overtakes low wretches who eat sweetmeats before servants, and wives and dependents without giving them a share of them, may that end also overtake me if I do not slay Jayadratha.
28That end which overtakes the cruel-hearted wretch who without maintaining a pious and sons obedient protege casts him off or him who without giving a deserving neighbour the offerings in a sraddha, gives them to one undeserving of them; that end that overtakes them who accept in marriage Vrishalis; that end which becomes his who indulges in wine, his who contemns those that are worthy of veneration or his who is ungrateful or his who speaks evil of his brethren, that end shall also soon overtake me if I do not slay Jayadratha.
29(If I fail in killing Jayadratha) the hellish living obtained by the people eating meal through left hand, put the food on lap while eating, not abandon the seat of Palasha and brush of Tenduki shall be accepted by me.
30If I fail in killing Jayadratha tomorrow, the status of living or the insults as befallen on the persons described hereinafter shall be accepted by me. These persons are-the Brahmins who fear of winter, the Kshatriya who fears of battle, the village where single well is dug for drinking water and where Vedic hymns never chanted-the persons living in such village for six mouths, the people who condemn the scriptures, who cohabit and sleep in the day, who set others' home on fire and poison them, who seldom arrange offering and entertain guests, who disturb cows to drink water, who enjoy intercourse with wife during her marriage by collecting fee, who make numerous clients and live on service even after born in Brahmin family, who enjoy intercourse unnatural way (insertion of penis in mouth) or do intercourse in the day and who promise to give something to any Brahmin but avoid lateron under influence of greed.
31The ends of all those wretched persons whom I have not enumerated, as also of those whom I have here mentioned, shall soon overtake me, if, after this night passing away, I do not slay Jayadratha tomorrow.
32Now listen to another oath of mine. If tomorrow's sun sets before I succeed in slaying this sinful wretch, then even here shall I enter into a blazing fire.
33Asuras and the celestials, mortals, winged creatures, reptiles or ancestral manes, rangers of the night, Brahmanical or celestials sages, the mobile and immobile things and beings and what other things there may be on the face of the earth, even all these will not be able to protect that foe of mine.
34If he enters the nether regions or ascends to the skies or repairs to the celestial regions or to the dominion of the Daityas, I will still, with a group of hundred, shafts, cut-off the head of Abhimanyu's enemy, when this night passed away."
35Sanjaya Said Having spoken these words, Arjuna began to twang his bow with both his right and left arms. Rising above the voice of Arjuna, the sound of the twanging bow touched even the very heavens.
36When Arjuna had thus taken that oath Janardana blew the conch Panchajanya and Phalguna also excited with rage blew his conch Devadatta.
37Then that conch Panchajanya being filled with the breath of the undeteriorating Krishna, emitted a loud sound and that sound then caused the universe, the nether regions, the heavens and the quarters O lord, to tremble, as if the end of a Yuga had come.
38Then when the high-souled Arjuna had taken that oath, sounds of thousands of musical instruments and fierce war-cries, arose from the encampment of the Pandavas.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे महाबाहु, जब तुम संशप्तकों की सेना पर चढ़ाई करने गए थे, तब आचार्य द्रोण ने मुझे बन्दी बनाने के लिए भरसक प्रयत्न किया।
2तब हमने अपनी सेनाओं और रथसमूहों को प्रतिव्यूह के रूप में फैलाकर तथा कठोर प्रयत्न करके सब ओर से व्यूहबद्ध द्रोण और उनकी सेना को रोकना आरम्भ किया।
3यद्यपि इस प्रकार अनेक वीरों ने उन्हें रोका और यद्यपि मेरी भलीभाँति रक्षा की जा रही थी, तथापि वे फुर्ती से हम पर प्रहार करने लगे और अपने तीक्ष्ण बाणों से हमें पीड़ित करने लगे।
4द्रोण के द्वारा इस प्रकार पीड़ित होकर मेरी सेना युद्ध में उनकी व्यूहरचना की ओर देखने तक में असमर्थ हो गई — फिर उसे भेदने की बात ही क्या!
5हे आर्य, तब हम सबने पराक्रम में अनुपम सुभद्रा के पुत्र से कहा — "हे स्वामी, तुम शत्रु के इन व्यूहों को भेद दो।"
6हमारे द्वारा इस प्रकार प्रेरित किए जाने पर उस अत्यन्त पराक्रमी वीर ने उत्तम अश्व के समान वह भार अपने ऊपर लेने के लिए स्वयं को तैयार कर लिया, चाहे वह उसके लिए कितना ही असह्य क्यों न रहा हो।
7तब तेज से सम्पन्न और तुमसे प्राप्त अस्त्रज्ञान से युक्त उस कोमल अवस्था वाले बालक ने उस व्यूह को इस प्रकार भेद दिया, जैसे सुपर्ण (गरुड़) समुद्र में प्रवेश करता है।
8तब सात्वतवंश की कन्या के उस पुत्र वीर के पीछे-पीछे हम भी युद्ध में चले, क्योंकि हम उसी मार्ग से, जो उसने हमारे लिए खोला था, शत्रु की पंक्तियों में प्रवेश करना चाहते थे।
9किन्तु हाय, हे आर्य, सिन्धुदेश के उस क्षुद्र नरेश, राजा जयद्रथ ने रुद्र देव (महादेव) से प्राप्त वरदान के प्रभाव से हम सबको रोक दिया।
10तत्पश्चात् द्रोण, कृप, कर्ण, द्रोण के पुत्र, कोसलराज और कृतवर्मा — इन छह महारथियों ने सुभद्रा के पुत्र को घेर लिया।
11युद्ध में उन समस्त महारथियों के द्वारा इस प्रकार घिर जाने पर वह बालक, यद्यपि अपनी पूरी सामर्थ्य से प्रहार करता रहा, तथापि जिस भीषण विषमता से वह लड़ रहा था, उसके कारण अपने रथ से वंचित कर दिया गया।
12इस प्रकार जब उन योद्धाओं ने अभिमन्यु को उसके रथ से वंचित कर दिया, तब स्वयं महान् विपत्ति में पड़े हुए दुःशासन के पुत्र ने, जैसा कि होनहार था, अभिमन्यु को उसका अन्त दिखाने में सफलता पाई।
13सहस्रों मनुष्यों, घोड़ों, रथियों और दाँतों वाले हाथियों का तथा आठ सहस्र रथियों और नौ सौ हाथियों का वध करके —
14— दो सहस्र राजकुमारों और अन्य अनेक अज्ञात वीरों का संहार करके तथा राजा बृहद्बल को भी स्वर्ग भेजकर —
15— उस परम यशस्वी आत्मा ने भाग्य के वश अपना अन्त प्राप्त किया। इस प्रकार वह सब कुछ घटित हुआ, जो अब हमें शोक से जला रहा है।
16वे पुरुषश्रेष्ठ भी अपने ही मार्ग से स्वर्ग को गए हैं।" सञ्जय ने कहा — धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर के कहे हुए ये वचन सुनकर अर्जुन —
17— "हाय मेरे पुत्र!" कहते हुए और भट्ठी के समान लम्बी साँसें भरते हुए महान् व्यथा में पृथ्वी पर गिर पड़े। तब वहाँ उपस्थित सब लोग उदास मुख लिए धनञ्जय को घेरकर बैठ गए।
18और अत्यन्त व्यथित होकर वे निर्निमेष नेत्रों से एक-दूसरे को शून्य दृष्टि से देखने लगे। तब चेतना पाकर और क्रोध से जलते हुए वासव के पुत्र ने —
19— ज्वर से काँपते हुए के समान थरथराते हुए, बार-बार साँसें भरते हुए, अपने हाथ मलते हुए, गहरी साँसें खींचते हुए, अश्रुओं से भरे नेत्रों से और उन्मत्त के समान आँखें घुमाते हुए ये वचन कहे —
20अर्जुन ने कहा — मैं तुम सबसे सत्य कहता हूँ कि कल मैं जयद्रथ का वध करूँगा — बशर्ते कि वह मारे जाने के भय से धृतराष्ट्र के पुत्रों को त्याग न दे,
21अथवा हमारी, अथवा समस्त पुरुषों में श्रेष्ठ कृष्ण की, अथवा हे राजन्, स्वयं आपकी शरण न ले ले। मैं कल जयद्रथ का वध अवश्य करूँगा।
22कल मैं उस जयद्रथ का वध करूँगा, जिसने मेरे प्रति अपनी मित्रता भुलाकर धृतराष्ट्र के पुत्रों का हित किया है और जो मेरे बालक के वध का निमित्त बना है।
23हे राजन्, युद्ध में उसकी रक्षा करने की इच्छा से जो कोई भी मुझसे लड़ेगा, उसे मैं अपने बाणों से ढक दूँगा — चाहे वह स्वयं द्रोण हों अथवा कृप।
24हे पुरुषश्रेष्ठ, हे वीरों में उत्तम, यदि मैं कल युद्ध में वह न करूँ जिसकी मैं प्रतिज्ञा कर रहा हूँ, तो मुझे वे लोक कभी प्राप्त न हों जिन्हें धर्मात्मा जन मृत्यु के पश्चात् प्राप्त करते हैं।
25वे लोक, जो अपनी ही माताओं को दूषित करने वालों के लिए, अपने पिता का वध करने वालों के लिए, अपने गुरु की शय्या को कलंकित करने वालों के लिए और द्वेषी पुरुषों के लिए नियत हैं; वे लोक, जो धर्मात्माओं से बैर रखने वालों के लिए, दूसरों की निन्दा करने वालों के लिए, अपने पास धरोहर के रूप में रखे गए धन को हड़प लेने वालों के लिए और विश्वासघात करने वालों के लिए सुरक्षित हैं; वे लोक, जो पहले स्वयं भोगी हुई दूसरों की स्त्रियों का अपमान करने वालों के लिए, अथवा ब्राह्मणों का वध करने वालों के लिए, अथवा गौओं का वध करने वालों के लिए, अथवा उन लोगों के लिए हैं जो पायस पीते हैं अथवा जौ या शाक से बना अन्न, अथवा दूध, तिल और चावल से बने पदार्थ तथा पूप और अन्य प्रकार के पूए अथवा माँस देवताओं को पहले अर्पित किए बिना खाते हैं —
26— यदि मैं जयद्रथ का वध न करूँ, तो वे ही लोक मुझे प्राप्त हों। वे लोक, जहाँ वे जाते हैं जो वेदाध्ययन में निरत अथवा अन्यथा आदर के योग्य ब्राह्मणों का, अथवा आयु में बड़ों का, अथवा धर्मात्माओं का, अथवा गुरुजनों का अपमान करते हैं — (यदि मैं जयद्रथ का वध न करूँ, तो वे लोक भी मेरे हों)। जो गति उनकी होती है जो ब्राह्मणों और अग्नि को पैर से छूते हैं, जो गति उनकी होती है जो जल में कफ या मल फेंकते हैं और मूत्र त्याग करते हैं — यदि मैं कल सचमुच जयद्रथ का वध न करूँ, तो वही परम दयनीय गति मेरी हो।
27जो गति उसकी होती है जो जल में नग्न होकर स्नान करता है अथवा जो अतिथि का सत्कार नहीं करता; जो गति उनकी होती है जो घूस लेते हैं, असत्य बोलते हैं तथा मनुष्यों को छलते और ठगते हैं; जो गति उनकी होती है जो अपनी ही आत्मा के विरुद्ध अपराध करते हैं अथवा जो झूठी स्तुतियाँ करते हैं; जो गति उन नीच अधमों की होती है जो सेवकों, स्त्रियों और आश्रितों को उनका भाग दिए बिना उनके सामने मिष्टान्न खाते हैं — यदि मैं जयद्रथ का वध न करूँ, तो वही गति मेरी भी हो।
28जो गति उस निर्दयहृदय अधम की होती है जो धर्मपरायण और आज्ञाकारी आश्रित का पालन न करके उसे त्याग देता है, अथवा उसकी जो श्राद्ध में योग्य पड़ोसी को हविष्य न देकर उसे अयोग्य व्यक्ति को दे देता है; जो गति उनकी होती है जो वृषली स्त्रियों से विवाह करते हैं; जो गति उसकी होती है जो मद्यपान में लिप्त रहता है, जो आदर के योग्य जनों का अपमान करता है, अथवा जो कृतघ्न है, अथवा जो अपने भाइयों की निन्दा करता है — यदि मैं जयद्रथ का वध न करूँ, तो वही गति शीघ्र ही मेरी भी हो।
29(यदि मैं जयद्रथ का वध करने में असफल रहूँ, तो) वह नारकीय जीवन मुझे स्वीकार हो जो उन लोगों को प्राप्त होता है जो बाएँ हाथ से भोजन करते हैं, जो खाते समय अन्न को गोद में रखते हैं, जो पलाश का आसन और तेंदू की दातुन नहीं त्यागते।
30यदि मैं कल जयद्रथ का वध करने में असफल रहूँ, तो आगे बताए गए पुरुषों पर जो जीवन-दशा अथवा जो अपमान आ पड़ते हैं, वे मुझे स्वीकार हों। वे पुरुष ये हैं — वह ब्राह्मण जो शीत से डरता है, वह क्षत्रिय जो युद्ध से डरता है, वह गाँव जहाँ पीने के जल के लिए केवल एक ही कूप खोदा गया हो और जहाँ वेदमन्त्रों का पाठ कभी न होता हो — ऐसे गाँव में छह मास तक रहने वाले लोग; वे लोग जो शास्त्रों की निन्दा करते हैं, जो दिन में सहवास और शयन करते हैं, जो दूसरों के घर में आग लगाते हैं और उन्हें विष देते हैं, जो कभी-कभार ही यज्ञ का आयोजन और अतिथि-सत्कार करते हैं, जो गौओं को जल पीने से रोकते हैं, जो शुल्क लेकर अपनी पत्नी के विवाहकाल में उसके साथ सहवास करते हैं, जो ब्राह्मणकुल में जन्म लेकर भी असंख्य यजमान बनाकर सेवावृत्ति से जीवन चलाते हैं, जो अप्राकृतिक ढंग से (मुख के द्वारा) मैथुन करते हैं अथवा दिन में मैथुन करते हैं, और जो किसी ब्राह्मण को कुछ देने की प्रतिज्ञा करके पीछे लोभ के वश उससे बचते हैं।
31उन समस्त अधम पुरुषों की गति, जिनकी मैंने गणना नहीं की, तथा उनकी भी जिनका मैंने यहाँ उल्लेख किया है, शीघ्र ही मुझे प्राप्त हो — यदि यह रात बीत जाने पर कल मैं जयद्रथ का वध न करूँ।
32अब मेरी दूसरी प्रतिज्ञा सुनो। यदि इस पापी अधम का वध करने में सफल होने से पहले ही कल का सूर्य अस्त हो गया, तो मैं यहीं प्रज्वलित अग्नि में प्रवेश कर जाऊँगा।
33असुर और देवता, मनुष्य, पक्षी, सरीसृप अथवा पितर, निशाचर, ब्रह्मर्षि अथवा देवर्षि, चर और अचर वस्तुएँ तथा प्राणी और पृथ्वी के धरातल पर जो अन्य कुछ भी हो — ये सब भी मेरे उस शत्रु की रक्षा करने में समर्थ नहीं होंगे।
34यदि वह पाताल में प्रवेश करे अथवा आकाश में चढ़ जाए अथवा देवलोक में जाए अथवा दैत्यों के राज्य में — तो भी मैं इस रात के बीत जाने पर सौ बाणों के समूह से अभिमन्यु के उस शत्रु का सिर काट डालूँगा।"
35सञ्जय ने कहा — ये वचन कहकर अर्जुन अपनी दाहिनी और बाईं दोनों भुजाओं से अपने धनुष की टंकार करने लगे। अर्जुन के स्वर से भी ऊपर उठकर उस धनुष की टंकार का शब्द स्वर्ग तक जा पहुँचा।
36जब अर्जुन ने इस प्रकार वह प्रतिज्ञा कर ली, तब जनार्दन ने पाञ्चजन्य शंख बजाया और क्रोध से उत्तेजित फाल्गुन ने भी अपना देवदत्त शंख बजाया।
37तब अविनाशी कृष्ण के श्वास से भरा हुआ वह पाञ्चजन्य शंख महान् नाद करने लगा और हे स्वामी, उस नाद ने ब्रह्माण्ड, पाताल, स्वर्ग और दिशाओं को इस प्रकार कँपा दिया मानो युग का अन्त आ गया हो।
38तब जब महात्मा अर्जुन ने वह प्रतिज्ञा कर ली, तब पाण्डवों के शिविर से सहस्रों वाद्ययन्त्रों के स्वर और भीषण रणघोष उठे।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे महाबाहु, जब तिमी संशप्तकहरूको सेनामाथि चढाइ गर्न गएका थियौ, तब आचार्य द्रोणले मलाई बन्दी बनाउन भरमग्दुर प्रयत्न गरे।
2तब हामीले आफ्ना सेना र रथसमूहलाई प्रतिव्यूहका रूपमा फैलाएर तथा कठोर प्रयत्न गरेर सबैतिरबाट व्यूहबद्ध द्रोण र उनको सेनालाई रोक्न थाल्यौँ।
3यद्यपि यसरी अनेक वीरहरूले उनलाई रोके र यद्यपि मेरो राम्ररी रक्षा गरिँदै थियो, तथापि उनी फुर्तीसाथ हामीमाथि प्रहार गर्न थाले र आफ्ना तीक्ष्ण बाणले हामीलाई पीडित पार्न थाले।
4द्रोणद्वारा यसरी पीडित भई मेरो सेना युद्धमा उनको व्यूहरचनातिर हेर्नसम्म पनि असमर्थ भयो — अनि त्यसलाई भेद्ने कुरा त के नै!
5हे आर्य, तब हामी सबैले पराक्रममा अनुपम सुभद्राका पुत्रलाई भन्यौँ — "हे स्वामी, तिमी शत्रुका यी व्यूह भेदिदेऊ।"
6हामीद्वारा यसरी प्रेरित गरिएपछि ती अत्यन्त पराक्रमी वीरले उत्तम घोडाझैँ त्यो भार आफूमाथि लिन आफूलाई तयार पारे, चाहे त्यो उनका लागि जति नै असह्य किन नरहेको होस्।
7तब तेजले सम्पन्न र तिमीबाट प्राप्त अस्त्रज्ञानले युक्त ती कोमल अवस्थाका बालकले त्यो व्यूह यसरी भेदिदिए, जसरी सुपर्ण (गरुड) समुद्रमा प्रवेश गर्छ।
8तब सात्वतवंशकी कन्याका ती पुत्र वीरको पछिपछि हामी पनि युद्धमा लाग्यौँ, किनभने हामी त्यही बाटोबाट, जो उनले हाम्रा लागि खोलेका थिए, शत्रुका पङ्क्तिमा प्रवेश गर्न चाहन्थ्यौँ।
9तर हाय, हे आर्य, सिन्धुदेशका ती क्षुद्र नरेश, राजा जयद्रथले रुद्र देव (महादेव)बाट प्राप्त वरदानको प्रभावले हामी सबैलाई रोकिदिए।
10त्यसपछि द्रोण, कृप, कर्ण, द्रोणका पुत्र, कोसलराज र कृतवर्मा — यी छ महारथीले सुभद्राका पुत्रलाई घेरे।
11युद्धमा ती सम्पूर्ण महारथीद्वारा यसरी घेरिएपछि ती बालक, यद्यपि आफ्नो पूरा सामर्थ्यले प्रहार गरिरहे, तथापि जुन भीषण विषमतासँग उनी लडिरहेका थिए, त्यसैका कारण आफ्नो रथबाट वञ्चित गरिए।
12यसरी जब ती योद्धाहरूले अभिमन्युलाई उनको रथबाट वञ्चित गरे, तब स्वयं महान् विपत्तिमा परेका दुःशासनका पुत्रले, जस्तो हुनु थियो त्यस्तै, अभिमन्युलाई उसको अन्त्य देखाउनमा सफलता पाए।
13हजारौँ मानिस, घोडा, रथी र दाँत भएका हात्तीको तथा आठ हजार रथी र नौ सय हात्तीको वध गरेर —
14— दुई हजार राजकुमार र अन्य अनेक अज्ञात वीरहरूको संहार गरेर तथा राजा बृहद्बललाई पनि स्वर्ग पठाएर —
15— ती परम यशस्वी आत्माले भाग्यको वशमा आफ्नो अन्त्य प्राप्त गरे। यसरी ती सबै कुरा घटित भए, जसले अब हामीलाई शोकले जलाइरहेको छ।
16ती पुरुषश्रेष्ठ पनि आफ्नै मार्गबाट स्वर्ग गएका छन्।" सञ्जयले भने — धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरका यी वचन सुनेर अर्जुन —
17— "हाय मेरो पुत्र!" भन्दै र भट्टीजस्तै लामा सास फेर्दै महान् व्यथामा पृथ्वीमा ढले। तब त्यहाँ उपस्थित सबै जना उदास मुख लिएर धनञ्जयलाई घेरेर बसे।
18र अत्यन्त व्यथित भई तिनीहरू निर्निमेष आँखाले एकअर्कालाई शून्य दृष्टिले हेर्न थाले। तब चेतना पाएर र क्रोधले जल्दै वासवका पुत्रले —
19— ज्वरोले काँपेजस्तै थरथराउँदै, बारम्बार सास फेर्दै, आफ्ना हात मुसार्दै, गहिरा सास तान्दै, आँसुले भरिएका आँखाले र उन्मत्तजस्तै आँखा घुमाउँदै यी वचन भने —
20अर्जुनले भने — म तिमीहरू सबैलाई सत्य भन्छु कि भोलि म जयद्रथको वध गर्नेछु — सर्त यत्ति कि ऊ मारिने भयले धृतराष्ट्रका पुत्रहरूलाई त्याग नगरोस्,
21अथवा हाम्रो, अथवा सम्पूर्ण पुरुषमा श्रेष्ठ कृष्णको, अथवा हे राजन्, स्वयं तपाईंको शरण नलेओस्। म भोलि जयद्रथको वध अवश्य गर्नेछु।
22भोलि म त्यस जयद्रथको वध गर्नेछु, जसले मप्रतिको आफ्नो मित्रता बिर्सेर धृतराष्ट्रका पुत्रहरूको हित गरेको छ र जो मेरो बालकको वधको निमित्त बनेको छ।
23हे राजन्, युद्धमा उसको रक्षा गर्ने इच्छाले जो कोही पनि मसँग लड्नेछ, उसलाई म आफ्ना बाणले ढाकिदिनेछु — चाहे त्यो स्वयं द्रोण हुन् अथवा कृप।
24हे पुरुषश्रेष्ठ, हे वीरहरूमा उत्तम, यदि मैले भोलि युद्धमा त्यो नगरूँ जसको म प्रतिज्ञा गर्दै छु, भने मलाई ती लोक कहिल्यै प्राप्त नहोऊन् जो धर्मात्मा जनहरूले मृत्युपछि प्राप्त गर्छन्।
25ती लोक, जो आफ्नै माताहरूलाई दूषित पार्नेहरूका लागि, आफ्ना पिताको वध गर्नेहरूका लागि, आफ्ना गुरुको शय्यालाई कलङ्कित पार्नेहरूका लागि र द्वेषी पुरुषहरूका लागि नियत छन्; ती लोक, जो धर्मात्माहरूसँग वैर राख्नेहरूका लागि, अरूको निन्दा गर्नेहरूका लागि, आफूकहाँ धरौटीका रूपमा राखिएको धन हडप्नेहरूका लागि र विश्वासघात गर्नेहरूका लागि सुरक्षित छन्; ती लोक, जो पहिले आफैले भोगेकी अरूकी स्त्रीहरूको अपमान गर्नेहरूका लागि, अथवा ब्राह्मणहरूको वध गर्नेहरूका लागि, अथवा गाईहरूको वध गर्नेहरूका लागि, अथवा ती मानिसहरूका लागि हुन् जसले पायस पिउँछन् अथवा जौ वा सागबाट बनेको अन्न, अथवा दूध, तिल र चामलबाट बनेका पदार्थ तथा पूप र अन्य किसिमका पूवा अथवा मासु देवताहरूलाई पहिले अर्पण नगरी खान्छन् —
26— यदि मैले जयद्रथको वध नगरूँ भने, तिनै लोक मलाई प्राप्त होऊन्। ती लोक, जहाँ तिनीहरू जान्छन् जसले वेदाध्ययनमा निरत अथवा अन्यथा आदरयोग्य ब्राह्मणहरूको, अथवा उमेरमा जेठाहरूको, अथवा धर्मात्माहरूको, अथवा गुरुजनहरूको अपमान गर्छन् — (यदि मैले जयद्रथको वध नगरूँ भने, ती लोक पनि मेरा होऊन्)। जुन गति तिनीहरूको हुन्छ जसले ब्राह्मण र अग्निलाई खुट्टाले छुन्छन्, जुन गति तिनीहरूको हुन्छ जसले जलमा खकार वा मल फ्याँक्छन् र मूत्र त्याग गर्छन् — यदि मैले भोलि साँच्चै जयद्रथको वध नगरूँ भने, त्यही परम दयनीय गति मेरो होस्।
27जुन गति त्यसको हुन्छ जो जलमा नाङ्गै नुहाउँछ अथवा जसले अतिथिको सत्कार गर्दैन; जुन गति तिनीहरूको हुन्छ जसले घुस लिन्छन्, असत्य बोल्छन् तथा मानिसहरूलाई छल्छन् र ठग्छन्; जुन गति तिनीहरूको हुन्छ जसले आफ्नै आत्माविरुद्ध अपराध गर्छन् अथवा जसले झूटा स्तुति गर्छन्; जुन गति ती नीच अधमहरूको हुन्छ जसले सेवक, स्त्री र आश्रितहरूलाई तिनको भाग नदिई तिनकै अगाडि मिष्टान्न खान्छन् — यदि मैले जयद्रथको वध नगरूँ भने, त्यही गति मेरो पनि होस्।
28जुन गति त्यस निर्दयहृदय अधमको हुन्छ जसले धर्मपरायण र आज्ञाकारी आश्रितको पालन नगरी उसलाई त्याग्छ, अथवा त्यसको जसले श्राद्धमा योग्य छिमेकीलाई हविष्य नदिई त्यो अयोग्य व्यक्तिलाई दिन्छ; जुन गति तिनीहरूको हुन्छ जसले वृषली स्त्रीहरूसँग विवाह गर्छन्; जुन गति त्यसको हुन्छ जो मद्यपानमा लिप्त रहन्छ, जसले आदरयोग्य जनहरूको अपमान गर्छ, अथवा जो कृतघ्न छ, अथवा जसले आफ्ना भाइहरूको निन्दा गर्छ — यदि मैले जयद्रथको वध नगरूँ भने, त्यही गति छिट्टै मेरो पनि होस्।
29(यदि म जयद्रथको वध गर्न असफल रहूँ भने) त्यो नारकीय जीवन मलाई स्वीकार होस् जो ती मानिसहरूले पाउँछन् जो देब्रे हातले भोजन गर्छन्, जसले खाँदा अन्न काखमा राख्छन्, जसले पलाशको आसन र तेँदूको दतिउन त्याग्दैनन्।
30यदि म भोलि जयद्रथको वध गर्न असफल रहूँ भने, तल बताइएका पुरुषहरूमाथि जुन जीवन-दशा अथवा जुन अपमान आइपर्छन्, ती मलाई स्वीकार होऊन्। ती पुरुष यी हुन् — त्यो ब्राह्मण जो जाडोसँग डराउँछ, त्यो क्षत्रिय जो युद्धसँग डराउँछ, त्यो गाउँ जहाँ पिउने पानीका लागि एउटै मात्र इनार खनिएको होस् र जहाँ वेदमन्त्रको पाठ कहिल्यै नहोस् — त्यस्तो गाउँमा छ महिनासम्म बस्ने मानिसहरू; ती मानिस जसले शास्त्रको निन्दा गर्छन्, जो दिनमा सहवास र शयन गर्छन्, जसले अरूको घरमा आगो लगाउँछन् र तिनलाई विष दिन्छन्, जसले कहिलेकाहीँ मात्र यज्ञको आयोजन र अतिथि-सत्कार गर्छन्, जसले गाईहरूलाई पानी पिउनबाट रोक्छन्, जसले शुल्क लिएर आफ्नी पत्नीको विवाहकालमा उनीसँग सहवास गर्छन्, जसले ब्राह्मणकुलमा जन्मेर पनि असंख्य यजमान बनाई सेवावृत्तिबाट जीवन चलाउँछन्, जसले अप्राकृतिक ढङ्गले (मुखद्वारा) मैथुन गर्छन् अथवा दिनमा मैथुन गर्छन्, र जसले कुनै ब्राह्मणलाई केही दिने प्रतिज्ञा गरेर पछि लोभको वशमा त्यसबाट पन्छिन्छन्।
31ती सम्पूर्ण अधम पुरुषको गति, जसको मैले गणना गरिनँ, तथा तिनको पनि जसको मैले यहाँ उल्लेख गरेको छु, छिट्टै मलाई प्राप्त होस् — यदि यो रात बितेपछि भोलि मैले जयद्रथको वध नगरूँ भने।
32अब मेरो दोस्रो प्रतिज्ञा सुन। यदि यस पापी अधमको वध गर्नमा सफल हुनुभन्दा पहिले नै भोलिको सूर्य अस्ताएमा, म यहीँ प्रज्वलित अग्निमा प्रवेश गर्नेछु।
33असुर र देवता, मानिस, पक्षी, सरीसृप अथवा पितृ, निशाचर, ब्रह्मर्षि अथवा देवर्षि, चर र अचर वस्तु तथा प्राणी र पृथ्वीको धरातलमा जे अरू केही पनि होस् — यी सबै पनि मेरो त्यस शत्रुको रक्षा गर्न समर्थ हुनेछैनन्।
34यदि ऊ पातालमा प्रवेश गरोस् अथवा आकाशमा चढोस् अथवा देवलोकमा जाओस् अथवा दैत्यहरूको राज्यमा — तैपनि म यो रात बितेपछि सय बाणको समूहले अभिमन्युका त्यस शत्रुको शिर काटिदिनेछु।"
35सञ्जयले भने — यी वचन भनेर अर्जुनले आफ्ना दाहिने र देब्रे दुवै भुजाले आफ्नो धनुषको टङ्कार गर्न थाले। अर्जुनको स्वरभन्दा पनि माथि उठेर त्यस धनुषको टङ्कारको शब्द स्वर्गसम्मै पुग्यो।
36जब अर्जुनले यसरी त्यो प्रतिज्ञा गरे, तब जनार्दनले पाञ्चजन्य शङ्ख बजाए र क्रोधले उत्तेजित फाल्गुनले पनि आफ्नो देवदत्त शङ्ख बजाए।
37तब अविनाशी कृष्णको सासले भरिएको त्यो पाञ्चजन्य शङ्ख महान् नाद गर्न थाल्यो र हे स्वामी, त्यस नादले ब्रह्माण्ड, पाताल, स्वर्ग र दिशाहरूलाई यसरी कँपायो मानौँ युगको अन्त्य आइपुगेको होस्।
38तब जब महात्मा अर्जुनले त्यो प्रतिज्ञा गरे, तब पाण्डवहरूको शिविरबाट हजारौँ वाद्ययन्त्रका स्वर र भीषण रणघोष उठे।