Pratijna Parva — The wrath of Arjuna
Volume V — Drona Parva · Chapter 72
Sanskrit
1संजय उवाच तस्मिन्नहनि निर्वृत्ते घोरे प्राणभृतां क्षये। आदित्येऽस्तं गते श्रीमान् संध्याकाल उपस्थिते॥
2व्यपयातेषु वासाय सर्वेषु भरतर्षभ। हत्वा संशप्तकवातान् दिव्यैरस्त्रैः कपिध्वजः॥ प्रायात् स शिबिरं जिष्णु जैत्रमास्थाय तं रथम्। गच्छन्नेव च गोविन्दं साश्रुकण्ठोऽभ्यभाषत॥
3किं नु मे हृदयं त्रस्तं वाक् च सज्जति केशव। स्यन्दन्ति चाप्यनिष्टानिगात्रं सीदति चाप्युत॥
4अनिष्टं चैव मे श्लिष्टं हृदयान्नापसर्पति। भुवि ये दिक्षु चात्युग्रा उत्पातास्त्रासयन्ति माम्॥
5बहुप्रकारा दृश्यन्ते सर्व एवाघशंसिनः। अपि स्वस्ति भवेद् राज्ञः सामात्यस्य गुरोर्मम॥
6वासुदेव उवाच व्यक्तं शिवं तव भ्रातुः सामात्यस्य भविष्यति। मा शुचः किञ्चदेवान्यत् तत्रानिष्टं भविष्यति॥
7संजय उवाच ततः संध्यामुपास्यैव वीरौ वीरावसादने। कथयन्तौ रणे वृत्तं प्रयातौ रथमास्थितौ॥
8ततः स्वशिबिरं प्राप्तौ हतानन्दं हतत्विषम्। वासुदेवोऽर्जुनश्चैव कृत्वा कर्म सुदुष्करम्॥
9ध्वस्ताकारं समालक्ष्य शिबिरं परवीरहा। बीभत्सुब्रवीत् कृष्णमस्वस्थहृदयस्ततः॥
10अर्जुन उवाच नदन्ति नाद्य तूर्योणि मङ्गल्यानि जनार्दन। मिश्रा दुन्दुभिनिर्घोषैः शङ्खाश्चाडम्बरैः सह॥
11वीणा नैवाद्य वाद्यन्ते शम्यातालस्वनैः सह। मङ्गल्यानि च गीतानि च गायन्ति पठन्ति च॥ स्तुतियुक्तानि रम्याणि ममानीकेषु बन्दिनः। योधाश्चापि हि मां दृष्ट्वा निवर्तन्ते ह्यधोमुखाः॥
12कर्माणि च यथापूर्वं कृत्वा नाभिवदन्ति माम्। अपि स्वस्ति भवेदध भ्रातृभ्यो मम माधव॥
13न हि शुद्ध्यति मे भावो दृष्ट्वा स्वजनमाकुलम्। अपि पाञ्चालराजस्य विराटस्य च मानद॥
14सर्वेषां चैवयोधानां सामग्यं स्यान्ममाच्युत। न च मामद्य सौभद्रः प्रहृष्टो भ्रातृभिः सह। रणादायान्तुमुचितं प्रत्युद्याति हसन्निव॥
15संजय उवाच एवं सकथयन्तौ तौ प्रविष्टौ शिबिरं स्वकम्। ददृशाते भृशास्वस्थान् पाण्डवान् नष्टचेतसः॥
16दृष्ट्वा भ्रातूंश्च पुत्रांश्च विमना वानरध्वजः। अपश्यंश्चैव सौभद्रमिदं वचनमब्रवीत्॥
17अर्जुन उवाच मुखवर्णोऽप्रसन्नो वः सर्वेषामेव लक्ष्यते। न चाभिमन्यु पश्यामि न च मां प्रतिनन्दथ॥
18मया श्रुतश्च द्रोणेन चक्रव्यूहो विनिर्मितः। न च वस्तस्य भेत्ताऽस्ति विना सौभद्रमर्भकम्॥
19न चोपदिष्टस्तस्यासीन्मयानीकाद् विनिर्गमः। कच्चिन्न बालो युष्माभिः परानीकं प्रवेशितः॥
20भित्त्वानीकं महेष्वासः परेषां बहुशो युधि। कच्चिन्न निहतः संख्ये सौभद्रः परवीरहा॥
21लोहिताक्षं महाबाहुं जातं सिंहमिवाद्रिषु। उपेन्द्रसदृशं ब्रत कथमायोधने हतः॥
22सुकुमारं महेष्वासं वासवस्यात्मजात्मजम्। सदा मम प्रियं ब्रूत कथमायोधने हतः॥
23सुभद्रायाः प्रियं पुत्रं द्रौपद्याः केशवस्य च। अम्बायाश्च प्रियं नित्यं कोऽवधीत् कालमोहितः॥
24सदृशो वृष्णिवीरस्य केशवस्य महात्मनः। विक्रमश्रुतमाहात्म्यैः कथमायोधने हतः॥
25वार्ष्णेयीदयितं शूरं मया सततलालितम्। यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्॥
26मृदुकुञ्चितकेशान्तं बालं वालमृगेक्षणम्। मत्तद्विरदविक्रान्तं शालपोतमिवोद्गतम्॥ स्मिताभिभाषिणं दन्तं गुरुवाक्यकरं सदा। बाल्येऽप्यतुलकर्माणं प्रियवाक्यममत्सरम्॥ महोत्साहं महाबाहुं दीर्घराजीवलोचनम्। भक्तानुकम्पिनं दान्तं न च नीचानुसारिणम्॥ कृतज्ञं ज्ञानसम्पन्नं कृतास्त्रमनिवर्तिनम्। युद्धाभिनन्दिनं नित्यं द्विषतां भयवर्धनम्॥ स्वेषां प्रियहिते युक्तं पितॄणां जयगृद्धिनम्। न च पूर्वं प्रहर्तारं संग्रामे नष्टसम्भ्रमम्॥ यदि पुत्रं न पश्यामि यास्मामि यमसादनम्।
27रथेषु गण्यमानेषु गणितं तं महारथम्॥ मयाध्यर्धगुणं संख्ये तरुणं बाहुशालिनम्।
28यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्।
29सुनसं सुललाटान्तं स्वक्षिभ्रदशनच्छदम्॥ अपश्यतस्तद्वदनं का शान्तिर्हदयस्य मे।
30तन्त्रीस्वनमुखं रम्यं पुंस्कोकिलसमध्वनिम्॥ अशृण्वतः स्वनं तस्य का शान्तिर्हृदयस्य मे।
31रूपं चाप्रतिमं तस्य त्रिदशेश्चापि दुर्लभम्॥ अपश्यतो हि वीरस्य का शान्तिर्हृदयस्य मे।
32अभिवादनदक्षं तं पितॄणां वचने रतम्॥ नाद्याहं यदि पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे।
33सुकुमारः सदा वीरो महार्हशयनोचितः॥ भूमावनाथवच्छेते नूनं नाथवतां वरः।
34शयानं समुपासन्ति यं पुरा परमस्त्रिय॥ तमद्य विप्रविद्धाङ्गमुपासन्त्यशिवाः शिवाः।
35यः पुरा बोध्यते सुप्तः सूतमागधबन्दिभिः॥ बोधयन्त्यद्य तं नूनं श्वापदा विकृतैः स्वनैः।
36छत्रच्छायासमुचितं तस्य तद् वदनं शुभम्॥ नूनमद्य रजोध्वस्तं रणरेणुः करिष्यति।
37हा पुत्रकावितृप्तस्य सततं पुत्रदर्शने॥ भाग्यहीनस्य कालेन यथा मे नीयसे बलात्।
38सा च संयमनी नूनं सदा सुकृतिनां गतिः॥ स्वभाभि सिता रम्या त्वयात्पर्थं विराजते।
39नूनं वैवस्वतश्च त्वां वरुणश्च प्रियातिथिम्॥ शतक्रतुर्धनेशश्च प्राप्तमर्चन्त्यभीरुकम्।
40एवं विलप्य बहुधा भिन्नपोतो वणिग् यथा॥ दुःखेन महताऽऽविष्टो युधिष्ठिरमपृच्छत।
41कच्चित्स कदनं कृत्वा परेषां कुरुनन्दन॥ स्वर्गतोऽभिमुख: संख्ये युध्यमानो नरर्षभैः।
42स नूनं बहुभिर्यत्तैर्युध्यमानो नरर्षभैः॥ असहायः सहायार्थी मामनुध्यातवान् ध्रुवम्।
43पीड्यमानः शरैस्तीक्ष्णैः कर्णद्रोणकृपादिभिः॥ नानालिङ्गैः सुधौतागैर्मम पुत्रोऽल्पचेतनः। इह मे स्यात् परित्राणं पितेति स पुनः पुनः॥ इतयेवं विलपन् मन्ये नृशंसैर्भुवि पातितः।
44अथवा मत्प्रसूत: स स्वस्रीयो माधवस्य च॥ सुभद्रायां च सम्भूतो न चैवं वक्तुमर्हति।
45वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुठलं मम॥ अपश्यतो दीर्घ बाहुं रक्ताक्षं यन्न दीर्यते।
46कथं बाले महेष्वासा नृशंसा मर्मभेदिनः॥ स्वस्रीये वासुदेवस्य मम पुत्रेऽक्षिपञ्शरान्।
47यो मां नित्यमदीनात्मा प्रत्युद्गम्याभिनन्दति॥ उपायान्तं रिपून हत्वा सोऽद्य मां किं न पश्यति।
48नूनं स पातितः शेते धरण्यां रुधिरोक्षितः॥ शोभयन् मेदिनीं गात्रैरादित्य इव पातितः।
49सुभद्रामनुशोचामि या पुत्रपपलायिनम्॥ रणे विनिहतं श्रुत्वा शोकार्ता वै विनक्ष्यति।
50सुभद्रः वक्ष्यते किं मामभिमन्युमपश्यती॥ द्रौपदी चैव दुःखाते ते च वक्ष्यामि किं त्वहम्।
51वज्रसारमयं नूनं हृदयं यन्न यास्यति॥ सहस्रधा वधूं दृष्ट्वा रुदतीं शोककर्शिताम्।
52हप्तानां धार्तराष्ट्राणां सिंहनादो मया श्रुतः॥ युयुत्सुश्चापि कृष्णेन श्रुतो वीरानुपालभन्।
53अशक्रुवन्तो बीभत्सुं बालं हत्वा महारथाः॥ किं मोदध्यवमधर्मज्ञाः पाण्डवं दृश्यतां बलम्।
54किं तयोर्विप्रियं कृत्वा केशवार्जुनयोर्मधे॥ सिंहवन्नदथ प्रीताः शोककाल उपस्थिते। आगमिष्यति वः क्षिप्रं फलं पापस्य कर्मणः॥ अधर्मो हि कृतस्तीव्रः कथं स्यादफलश्चिरम्।
55इति तान् परिभाषन् वै वैश्यापुत्रो महामतिः॥ अपायाच्छस्त्रमुत्सृज्य कोपदुःखसमन्वितः।
56किमर्थमेतन्नाख्यातं त्वया कृष्ण रणे मम॥ अधाक्षं तानहं क्रूरांस्तदा सर्वान् महारथान्।
57संजय उवाच पुत्रशोकार्दितं पार्थं ध्यायन्तं साश्रुलोचनम्॥ निगृह्य वासुदेवस्तं पुत्राधिभिरभिप्लुतम्। मैवमित्यब्रवीत् कृष्णस्तीव्रशोकसमन्वितम्॥
58सर्वेषामेष वै पन्थाः शूराणामनिवर्तिनाम्। क्षत्रियाणां विशेषेण येषां युद्धेन जीविका॥
59एष वै युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम्। विहिता सर्वशास्त्रज्ञैर्गतिर्मतिमतां वर॥
60ध्रुवं हि युद्धे मरणं शूराणामनिवर्तिनाम्। गतः पुण्यकृतां लोकानभिमन्यु संशयः॥
61एतच्च सर्ववीराणां काक्षितं भरतर्षभ। संग्रामेऽभिमुखो मृत्युं प्राप्नुयादिति मानद॥
62स च वीरान् रणे हत्वा राजपुत्रान् महाबलान्। वीरैराकाइक्षितं मृत्युं सम्प्रापतोऽभिमुखं रणे॥
63मा शुचः पुरुषव्याघ्र पूर्वैरेष सनातनः। धर्मकृद्भिः कृतो धर्मः क्षत्रियाणां रणे क्षयः॥
64इमे ते भ्रातरः सर्वे दीना भरतसत्तम। त्वयि शोकसमाविष्टे नृपाश्च सुहृदस्तव॥
65एतांश्च वचसा साम्ना समाश्वासय मानद। विदितं वेदितव्यं ते न शोकं कर्तुमर्हसि॥
66एवमाश्वासितः पार्थः कृष्णेनाद्भुतकर्मणा। ततोऽव्रबीत् तदा भ्रातृन् सर्वान् पार्थः सगद्गदान्॥
67अभिमन्युर्यथावृत्तः श्रोतुमिच्छाम्यहं तथा॥
68सनागस्यन्दनहयान् द्रक्ष्यध्वं निहतान् मया। संग्रामे सानुबन्धांस्तान् मम पुत्रस्य वैरिणः॥
69कथं च वः कृतास्त्राणां सर्वेषां शस्त्रपाणिनाम्।। सौभद्रो निधनं गच्छेद वर्जिणापि समागतः॥
70यद्येवमहमज्ञास्यमशक्तान् रक्षणे मम। पुत्रस्य पाण्डुपञ्चालान् मया गुप्तो भवेत् ततः॥
71कथं च वो रथस्थानां शरवर्षाणि मुञ्चताम्। नीतोऽभिमन्युनिधनं कदर्थीकृत्य वः परैः॥
72अहो वः पौरुषं नास्ति न च वोऽस्ति पराक्रमः। यत्राभिमन्युः समरे पश्यतां वो निपातितः॥
73आत्मानमेव गहेयं यदहं वै सुदुर्बलान्। युष्मानाज्ञाय निर्यातो भीरूनकृतनिश्चयान्॥
74आहोस्विद् भूषणार्थाय वर्म शस्त्रायुधानि वः। वाचस्तु वक्तुं संसत्सु मम पुत्रमरक्षताम्॥
75एवमुक्त्वा ततो वाक्यं तिष्ठंश्चापवरासिमान्। न स्माशक्यत बीभत्सुः केनचित्प्रसमीक्षितुम्॥
76तमन्तकमिव क्रुद्धं नि:श्वसन्तं मुहुर्मुहुः। पुत्रशोकाभिसंतप्तमश्रुपूर्णमुखं तदा॥
77न भाषितुं शक्नुवन्ति द्रष्टुं वा सुहृदोऽर्जुनम्। अन्यत्र वासुदेवाद्वा ज्येष्ठाद्वा पाण्डुनन्दनात्॥
78सर्वास्ववस्थासु हितावर्जुनस्य मनोनुगौ। बहुमानात् प्रियत्वाच्च तावेनं वक्तुमर्हतः॥
79ततस्तं पुत्रशोकेन भृशं पीडितमानसम्। राजीवलोचनं कुद्धं राजा वचनमब्रवीत्॥
English
1Sanjaya said When that dreadful day so fraught with the slaughter of creatures had passed away and when the sun set, the auspicious shade of twilight began to spread itself.
2Then, O foremost of the Bharatas, when the troops of both the hosts had retired to their respective quarters, the ape-bannered Jishnu having slain the Samshaptaka hosts with his celestial weapons, proceeded towards his pavilion mounted on that victorious chariot of his. As he went on, he asked Govinda, in a voice choked with tears.
3“Why, O Keshava, does my mind misgive and why does my speech falter? Evil portents reveal themselves to me and my limbs are becoming weak.
4Thoughts, such as a calamity has befallen me, occupying my heart, does not leave it; on earth, in all the directions, various dreadful portents affright me.
5Various kinds of omens are being seen by me and they harbinger the happening of a calamity, May all things fare well with the king, my venerable superior and with his followers."
6The son of Vasudeva said It is evident that everything fares well with your brothers and his ministers. Do not give way to evil thoughts; it is probable, that some trivial calamity has taken place.
7Sanjaya said Then those two heroes, having adored the evening twilight, proceeded on their car talking of the incidents of that day's battle so destructive of heroes.
8Thereafter having achieved feats difficult of being achieved, Arjuna and Vasudeva reached the Pandava encampments, joyless joyless and melancholy.
9Then that slayer of foes, Vibhatsu, beholding the camp in confusion, said to Krishna with a sorrowful heart-
10Arjuna said O Jaraddana, the auspicious drums are not best today and their sound does not add to the din created by the trumpet-blasts and conchblares.
11The melodious Venu is not played upon accompanied by claps; auspicious songs, fraught with praises and delightful, are not sung in my troops today, by the minstrels and the bards. All warriors also, beholding me, are turning away.with their faces cast down.
12Duly performing the ceremonies one after another, they do not come forward to salute me. O Madhava, is everything well with all my brothers?
13Seeing my own people distressed with sorrow, my mind does not obtain peace. Does everything fare well, o bestower of honour, with the Panchala king or the ruler of the Viratas.
14Or with all of our warriors, you of undeteriorating glory? Alas, today Subhadra's son accompanied by his brothers, does not come out, smiling and joyful to receive me returning from battle.
15Sanjaya said Thus talking to one another, they both entered into their encampments and they beheld the Pandavas sit cheerless and with hearts distracted (with grief).
16Then that hero bearing the ape as a device on his banner, seeing his brother and sons (thus depressed), himself became melancholy. Then not finding Subhadra's son he spoke these
17Arjuna said I see that the colour of your countenances has turned pale. I do not also see Abhimanyu here, nor do you welcome me.
18I have also heard that Drona today arrayed his troops in the circular order. There is also none among you capable of penetrating into that array, save my boy Abhimanyu.
19But I did not teach him the means of coming out of that array. Is it that you made the boy enter the array of the enemy?
20Has that fierce bowman, that slayer of hostile heroes, namely, the son of Subhadra, having penetrated into those numberless divisions of the enemy, been slain in battle.
21Tell me, Oh, how that hero possessed of mighty arms and red eyes, who was born in our race, like a lion on the mountain breast and who resembled Upendra himself, has been slain in battle?
22Tell me about Abhimanyu, the grandson of Indra, the great archer, delicate body youth and always dear to me. How was he slaughtered in the battle.
23What warriors, urged on by their evil Destiny, ventured to slay that dear-loved son of Subhadra, that favourite of Draupadi and Keshava, who was always fondly loved by my own mother (Kunti)?
24How has that hero resembling the highsouled Vrishni hero Keshava himself in prowess, generosity and acquaintance with the Shastras, been slain in battle?
25If today I do not see that hero dearly loved by that daughter of Vrishni race (Subhadra) and fondly brought up by myself, I shall be a guest of Death's abode.
26Possessed of soft and curling hair-ends, of tender years, of eyes like those of a young gazelle graced with the tread of an infuriate elephant, resembling an offshoot of a Shala tree. Of sweet speeches attended with smiles, modest, ever ready to carry out the behests of his venerables, achieving in tender years, feats worthy of mature age, sweet-spoken, free from animosity. Of mighty energy and prowess, of eyes resembling large lotus-petals, ever merciful towards his followers, self-possessed, never pursuing mean objects and men. Ever grateful, endued with the knowledge of all things, unretreating and accomplished in the use of all kinds of weapons, ever delighting in battle and ever enhancing the terror of his adversaries. Always intent on bringing about the welfare of his own party, ever desirous of seeing victory secured by his own sires, never striking first in battle, never daunted in fight. Oh! if, I do not see such a son of mine, I shall carry me to the abode of Death.
27WEHRI forei fari anae ia 2113811
28In the tale of car-warriors, always counted with the mighty car-warriors. Possessed of mighty arins, of tender years, one and a half times superior to me in battle, always a favourite of myself, Pradyumna and Keshava. Oh, if I do not see that son of mine, I shall go to the regions of Death,
29Graced with a beautiful nose and fore-head and eyes and eyebrows and teeth and lips. Oh, without seeing that countenance of his, I shall enjoy no peace of mind.
30Delightful like the warding of a lyre, charming and melodious like the voice of a cuckoo. Oh, without hearing that voice of his what peace can my heart enjoy?
31His beauty that was unequaled and scarce even among the heaven-dwelling gods. Oh, without beholding that beauty of his, what peace can my heart enjoy?
32Skillful in congratulating and welcoming others, obedient to the commands of his sires. If I do not see that son of mine, what peace can my heart enjoy?
33Brought up in all luxury, always heroic and accustomed to lie on precious beds. He lies today on the bare earth like one helpless, though he is foremost of all who have others to look after them.
34He upon whom, when on his bed, the most beautiful women used to attend. Oh! even he, his bodies mutilated with with shafts, has inauspicious jackals prowling over the field to attend upon him today!
35He who formerly used to be awakened from his sleep by songsters, ministrels and panegyrists. Oh! even he shall today be roused by the fierce yells of the beasts of prey.
36That auspicious and charming countenances of his, worthy of being shaded by umbrellas. Shall today be soiled with the dust rising from the field of battle.
37Oh! my dear child, I, who was never satiated with looking at you. Alas! unfortunate that I am I have been forcibly bereft of you by Death.
38Surely the mansion of Death, that goal of persons of pious deeds. That delightful palace, has today been illumined by your splendour and so has been made highly charming by you.
39"Surely Yama, Varuna, Indra of hundred sacrifices and Kubera, receiving yourself as a welcome guest, are making preparations for worshipping you.”
40Thus copiously lamenting like a trader whose ship has been broken and being possessed by great grief Arjuna thus
41"O delighter of the Kurus, spreading a terrible, slaughter among the enemy's host, did my son ascend to heaven having fought with many foremost of men in battle?
42"Surely fighting carefully in battle, he, single-handed and needing assistance, repeatedly thought of me!
43Afflicted by Karna and Drona and Kripa and others, with exceedingly sharp shafts of various shape and well-polished tips, my son of smalll strength must have repeatedly thought-"My father will surely rescue me from this difficulty.” I think, when thus thinking of me he was felled to ground by those ruthless warriors.
44"Or it may be, that being begotten by myself and being the nephew of Madhava, being born out of Subhadra's womb, he did not utter such exclamations.
45Surely my heart is made of the hardest adamant. In as much as, it does not burst open for my not seeing that one of mighty arms and red eyes.
46How could the fierce bowmen (of the Kaurava) hosts, ruthless and cruel, have sped their arrows capable of penetrating to the very vitals, at that boy of tender years, that son of mine and the nephew of Madhava?
47He of generous soul who everyday used to come out to receive me when I returned after having slain my foes, will he not see me today?
48Alas, he lies today prostrate on the field of battle weltering in his blood and enhancing the beauty of the earth with the splendour of his limbs and looking like the sun dropped from the firmament.
49I am indeed also destined to grieve for Subhadra who hearing that her unretreating son has been slain in battle, shall be struck with sorrow and shall give up her life?
50Oh! what will Subhadra say to me when she will not behold Abhimanyu (her son)! Alas, what also shall I tell to Draupadi overwhelmed with great grief?
51Surely my heart is made of the hardest adamant, in as much as it will not be splintered into thousand fragments when I shall behold my daughter-in-law (Abhimanyu's wife), bewail, afflicted with the burden of her grief.
52I heard indeed the war-cries of the Dhritarashtras, elated with pride and Krishna also heard Yuyutsu admonishing the heroes in the following terms.
530 mighty car-warriors, not being able to defeat Vibhatsu and slaying this boy of tender years. What do you rejoice? O inost unrighteous ones, now shall you feel the mighty of the son of Pandu.
54Having done an injury to Keshava and Arjuna in battle why do you roar like lions in delight. Verily your hour for grief has come. The fruits of you sinful acts will soon overtake you all. went away, You have committed a heinous crime not long will it delay in bearing the ripe fruit for you!'
55Having spoken to them (the enemy) thus, the highly intelligent son of a Vaishya went away, leaving aside his weapons and leaving the Kauravas with wrath and sorrow.
56Why, O Krishna, did you not tell me all this in the course of fight? I would then have burnt down all those cruel car-warriors of the enemy's host.
57Sanjaya said Thereafter the son of Vasudeva, consoling Pritha's (Arjuna) who overwhelmed with sorrow on account of his son, was exceedingly thoughtful, whose eyes were overflowing with tears and who, indeed, was afflicted by the grief generated by the slaughter of his son, said to him, "Do you not give way to grief."
58This indeed is the inevitable fate of all those heroes who never think of retreating. Specially of the Kshatriyas who live by war. Of unretreating heroes fighting in battle, this.
59O foremost of intelligent beings, has been specified to be the finale by those who are conversant with the meanings of our sacred scriptures. Death in battle is the inevitable fate of heroes who do not fly away from the field.
60Undoubtedly Abhimanyu has gone to the regions of those who perform pious deeds; and, O foremost of the Bharatas, even this is coveted by all heroes.
61O Bharata, you are renowned for honouring others, listen that all chivalrous persons are passionate and consider it their prime objective to die while facing bravely the enemy.
62That they may fall in battle facing their enemies. As regards Abhimanyu, he, having slain in battle many heroic and mighty princes.
63Hath reaped that death in battle which is so much desired by the heroes, O foremost of men, do not lament. The ancient sages have specified this to be the enduring merit of the Kshatriyas, viz., their fall in battle.
64O foremost of the Bharatas, these your brothers are highly distressed. As also these monarchs and these your relatives, beholding you plunged in sorrow.
65"O bestower of honour, do you console them with comforting speech. Everything worthy of being know is known to you. It behoves you not to indulge in grief.”
66Thus consoled by Krishna of wonderful deeds, the son of Pritha (Arjuna) said to all his brothers these words in a voice choked with griefस दीर्घबाहुः पृथ्वंसो दीर्घराजीवलोचनः।
67O lord of Earth, that mighty-armed one, that one possessed of eyes large lake lotus petals namely Abhimanyu, how he fought, I desire to know?
68You will see that, I will consume the enemy with their elephants, chariois and steeds in battle all those opponents of my son together with all their blood relations.
69You all are accomplished in the use of weapons and are even now armed with weapons. How then could Subhadra's son be slain in battle, even if it were the wielder of the thunder-bolt whom he might have encountered?
70Alas, if I had known that the Pandavas and the Panchalas would be incompetent to protect my son in battle, myself would then have protected him.
71You were all then on your chariots and were shooting your arrows; how could then Abhimanyu be slain by the enemy spreading havoc in your troops?
72Alas, you possess no manliness! you have no prowess. Inasmuch as even before your very sight Abhimanyu was felled in battle.
73It is better I should blame myself, since knowing you all to be cowards, sneaking and irresolute, I went away.
74Alas! are your armours, weapons, offensive and defensive, mere decorations of your persons? Are your eloquence mere empty words suited to an assembly only? For, you all failed to protect my son.
75Having spoken these words, Arjuna sat down armed with his bow and excellent sword. Then none was able to look at Vibhatsu.
76Who then resembled the enraged destroyer, repeatedly drawing long and heavy sighs. Then his friends could not speak to Arjuna or look at him who was burning with the grief on account of his son's death and whose countenance was then over-flooded with tears.
77Except the son of Vasudeva or the eldest son of Pandu, none then ventured to speak to Arjuna.
78These two (Yudhishthira and Krishna) were always agreeable to Arjuna. These two were only competent to address him all occasions, in as much as they were held in great veneration and dear love.
79Then the king addressed the following words to that one possessed of eyes like lotus petals, whose heart was then aching with the sorrow caused by the (untimely) demise of his son and who was excited to the highest pitch of fury. on
Hindi
1सञ्जय ने कहा — जब प्राणियों के संहार से भरा हुआ वह भयंकर दिन बीत गया और जब सूर्य अस्त हो गया, तब सन्ध्या की मंगलमयी छाया फैलने लगी।
2हे भरतश्रेष्ठ, तब जब दोनों सेनाओं के सैनिक अपने-अपने शिविरों को लौट गए, तब अपने दिव्य अस्त्रों से संशप्तकों की सेना का संहार करके कपिध्वज जिष्णु (अर्जुन) अपने उस विजयी रथ पर आरूढ़ होकर अपने शिविर की ओर चले। जाते-जाते उन्होंने अश्रुओं से रुँधे कण्ठ से गोविन्द से पूछा —
3"हे केशव, मेरा मन क्यों अशान्त हो रहा है और मेरी वाणी क्यों लड़खड़ा रही है? मुझे अशुभ लक्षण दिखाई दे रहे हैं और मेरे अंग शिथिल होते जा रहे हैं।
4'मुझ पर कोई विपत्ति आ पड़ी है' — ऐसे विचार मेरे हृदय को घेरकर उसे छोड़ते ही नहीं; पृथ्वी पर और सब दिशाओं में नाना प्रकार के भयंकर अपशकुन मुझे भयभीत कर रहे हैं।
5मुझे नाना प्रकार के शकुन दिखाई दे रहे हैं और वे किसी विपत्ति के घटित होने की सूचना दे रहे हैं। मेरे पूज्य ज्येष्ठ राजा और उनके अनुयायियों का सब प्रकार से कल्याण हो।"
6वसुदेव के पुत्र ने कहा — यह स्पष्ट है कि तुम्हारे भाइयों और उनके मन्त्रियों का सब प्रकार से कल्याण है। अशुभ विचारों को स्थान मत दो; सम्भव है कि कोई साधारण-सी विपत्ति घटी हो।
7सञ्जय ने कहा — तब वे दोनों वीर सन्ध्या की उपासना करके उस दिन के वीरनाशक युद्ध की घटनाओं की चर्चा करते हुए अपने रथ पर आगे बढ़े।
8तत्पश्चात् दुष्कर कर्म कर चुकने पर अर्जुन और वासुदेव आनन्दरहित और उदास होकर पाण्डवों के शिविर में पहुँचे।
9तब शत्रुओं का संहार करने वाले विभत्सु ने शिविर को व्याकुल अवस्था में देखकर शोकाकुल हृदय से कृष्ण से कहा —
10अर्जुन ने कहा — हे जनार्दन, आज मंगलमय दुन्दुभियाँ नहीं बज रही हैं और उनका स्वर तुरही तथा शंखों के नाद के कोलाहल में नहीं मिल रहा है।
11ताल के साथ मधुर वेणु नहीं बजाई जा रही; आज मेरी सेना में स्तुतियों से युक्त मंगलमय और मनोहर गीत चारणों और बन्दीजनों के द्वारा नहीं गाए जा रहे। सब योद्धा भी मुझे देखकर मुख नीचा किए हुए मुड़ जाते हैं।
12एक के पश्चात् एक विधिपूर्वक कृत्य करते हुए भी वे मेरा अभिवादन करने आगे नहीं आते। हे माधव, क्या मेरे सब भाइयों का कुशल है?
13अपने ही जनों को शोक से पीड़ित देखकर मेरे मन को शान्ति नहीं मिलती। हे मान देने वाले, क्या पाञ्चालराज अथवा विराटनरेश का सब कुशल है —
14— अथवा हे अक्षय कीर्ति वाले, हमारे सब योद्धाओं का? हाय, आज सुभद्रा का पुत्र अपने भाइयों सहित युद्ध से लौटते हुए मेरा स्वागत करने के लिए मुसकराता और प्रसन्न होकर बाहर नहीं आ रहा।
15सञ्जय ने कहा — इस प्रकार आपस में बातें करते हुए वे दोनों अपने शिविर में प्रविष्ट हुए और उन्होंने पाण्डवों को उदास तथा (शोक से) व्याकुल हृदय लिए बैठे देखा।
16तब अपनी ध्वजा पर वानर का चिह्न धारण करने वाले उन वीर ने अपने भाइयों और पुत्रों को (इस प्रकार खिन्न) देखकर स्वयं भी उदास हो गए। तब सुभद्रा के पुत्र को न पाकर उन्होंने ये वचन कहे —
17अर्जुन ने कहा — मैं देख रहा हूँ कि तुम सबके मुख का रंग फीका पड़ गया है। मैं यहाँ अभिमन्यु को भी नहीं देख रहा, और न तुम लोग मेरा स्वागत ही कर रहे हो।
18मैंने यह भी सुना है कि द्रोण ने आज अपनी सेना को चक्रव्यूह के रूप में सजाया था। तुममें से मेरे बालक अभिमन्यु के अतिरिक्त और कोई उस व्यूह को भेदने में समर्थ नहीं है।
19किन्तु मैंने उसे उस व्यूह से बाहर निकलने का उपाय नहीं सिखाया था। क्या तुम लोगों ने उस बालक को शत्रु के व्यूह में प्रवेश कराया?
20क्या शत्रुवीरों का संहार करने वाला वह प्रचण्ड धनुर्धर, सुभद्रा का पुत्र, शत्रु की उन असंख्य सेनाओं में घुसकर युद्ध में मारा गया?
21मुझे बताओ, हाय, वह महाबाहु और रक्तनयन वीर, जो हमारे कुल में पर्वत की गोद में सिंह के समान उत्पन्न हुआ था और जो स्वयं उपेन्द्र के समान था, युद्ध में किस प्रकार मारा गया?
22मुझे अभिमन्यु के विषय में बताओ — इन्द्र के दौहित्र, महान् धनुर्धर, सुकुमार शरीर वाले उस युवक के विषय में, जो मुझे सदा प्रिय था। वह युद्ध में किस प्रकार मारा गया?
23अपने कुत्सित भाग्य से प्रेरित होकर किन योद्धाओं ने सुभद्रा के उस प्रियतम पुत्र का, द्रौपदी और केशव के उस प्रिय का, जिसे मेरी अपनी माता (कुन्ती) सदा वात्सल्य से प्रेम करती थीं, वध करने का दुःसाहस किया?
24पराक्रम, उदारता और शास्त्रों के ज्ञान में महात्मा वृष्णिवीर केशव के ही समान वह वीर युद्ध में किस प्रकार मारा गया?
25यदि आज मैं वृष्णिकुल की उस कन्या (सुभद्रा) के प्रिय और मेरे ही द्वारा वात्सल्य से पाले गए उस वीर को नहीं देखूँगा, तो मैं यमलोक का अतिथि बनूँगा।
26कोमल और घुँघराले केशों वाला, कोमल अवस्था का, तरुण मृगशावक के समान नेत्रों वाला, मतवाले हाथी की-सी चाल से सुशोभित, शाल वृक्ष की नवशाखा के समान; मुसकान से युक्त मधुर वचन बोलने वाला, विनम्र, अपने गुरुजनों की आज्ञा पालन करने के लिए सदा उद्यत, कोमल अवस्था में ही प्रौढ़ों के योग्य कर्म करने वाला, मधुरभाषी, वैरभाव से रहित; महान् तेज और पराक्रम से सम्पन्न, विशाल कमलदलों के समान नेत्रों वाला, अपने अनुयायियों पर सदा दयालु, संयत, कभी नीच वस्तुओं और नीच पुरुषों के पीछे न जाने वाला; सदा कृतज्ञ, सब वस्तुओं का ज्ञाता, पीछे न हटने वाला और सब प्रकार के अस्त्रों के प्रयोग में निपुण, युद्ध में सदा आनन्द लेने वाला और शत्रुओं का भय सदा बढ़ाने वाला; सदा अपने पक्ष का हित करने में तत्पर, अपने गुरुजनों की विजय देखने का सदा इच्छुक, युद्ध में कभी पहले प्रहार न करने वाला, युद्ध में कभी न घबराने वाला — हाय, यदि मैं अपने ऐसे पुत्र को न देखूँ, तो मैं स्वयं को यमलोक ले जाऊँगा।
27[यह श्लोक उपलब्ध नहीं है]
28रथियों की गणना में सदा महारथियों में गिना जाने वाला; महाबाहु, कोमल अवस्था वाला, युद्ध में मुझसे डेढ़ गुना श्रेष्ठ, सदा मेरा, प्रद्युम्न का और केशव का प्रिय — हाय, यदि मैं अपने उस पुत्र को न देखूँ, तो मैं यमलोक चला जाऊँगा।
29सुन्दर नासिका और ललाट तथा नेत्रों और भौंहों तथा दाँतों और अधरों से सुशोभित — हाय, उसका वह मुख देखे बिना मेरे मन को कोई शान्ति नहीं मिलेगी।
30वीणा की झंकार के समान मनोहर, कोयल के स्वर के समान मधुर और सुरीला — हाय, उसका वह स्वर सुने बिना मेरा हृदय कौन-सी शान्ति पा सकता है?
31उसका वह सौन्दर्य, जो अनुपम था और स्वर्ग में रहने वाले देवताओं में भी दुर्लभ था — हाय, उसका वह सौन्दर्य देखे बिना मेरा हृदय कौन-सी शान्ति पा सकता है?
32दूसरों का अभिनन्दन और स्वागत करने में निपुण, अपने गुरुजनों की आज्ञा का पालन करने वाला — यदि मैं अपने उस पुत्र को न देखूँ, तो मेरा हृदय कौन-सी शान्ति पा सकता है?
33सब प्रकार के सुखों में पला हुआ, सदा वीर और बहुमूल्य शय्याओं पर सोने का अभ्यस्त — वही आज असहाय के समान नंगी भूमि पर पड़ा है, यद्यपि वह उन सबमें श्रेष्ठ है जिनकी देखभाल करने वाले होते हैं।
34जिसकी शय्या पर लेटे रहने पर परम सुन्दरी स्त्रियाँ सेवा किया करती थीं — हाय, वही आज बाणों से क्षत-विक्षत शरीर लिए पड़ा है और रणभूमि में घूमते हुए अमंगलकारी सियार आज उसकी सेवा में लगे हैं!
35जो पहले गायकों, चारणों और स्तुतिपाठकों के द्वारा निद्रा से जगाया जाता था — हाय, वही आज हिंस्र पशुओं की भयंकर चीत्कारों से जगाया जाएगा।
36उसका वह मंगलमय और मनोहर मुख, जो छत्रों की छाया के योग्य था — वह आज रणभूमि से उठती हुई धूल से मलिन हो जाएगा।
37हाय, मेरे प्रिय पुत्र, मैं तुझे देखकर कभी तृप्त ही नहीं होता था। हाय, मैं अभागा हूँ — मृत्यु ने बलपूर्वक तुझे मुझसे छीन लिया।
38निश्चय ही यमराज का वह भवन, जो पुण्यकर्मा पुरुषों का लक्ष्य है, वह मनोहर प्रासाद आज तेरे तेज से प्रकाशित हो उठा है और तूने उसे अत्यन्त मनोहर बना दिया है।
39"निश्चय ही यम, वरुण, सौ यज्ञ करने वाले इन्द्र और कुबेर तुझे स्वागतयोग्य अतिथि के रूप में पाकर तेरी पूजा की तैयारी कर रहे हैं।"
40इस प्रकार उस व्यापारी के समान, जिसका जहाज टूट गया हो, विस्तार से विलाप करते हुए और महान् शोक से अभिभूत अर्जुन ने इस प्रकार कहा —
41"हे कुरुनन्दन, शत्रु की सेना में भयंकर संहार फैलाकर क्या मेरा पुत्र अनेक श्रेष्ठ पुरुषों से युद्ध करके स्वर्ग को गया?
42निश्चय ही युद्ध में सावधानी से लड़ते हुए उसने, अकेले और सहायता का अभिलाषी होकर, बार-बार मेरा स्मरण किया होगा!
43कर्ण और द्रोण और कृप तथा अन्य वीरों के द्वारा नाना आकार के और भलीभाँति पैने किए हुए अत्यन्त तीक्ष्ण बाणों से पीड़ित होकर मेरे उस अल्पबल पुत्र ने बार-बार सोचा होगा — "मेरे पिता मुझे इस विपत्ति से अवश्य बचाएँगे।" मेरा विचार है कि इस प्रकार मेरा स्मरण करते हुए ही वह उन निर्दय योद्धाओं के द्वारा भूमि पर गिरा दिया गया।
44अथवा यह भी हो सकता है कि मुझसे उत्पन्न होने के कारण, माधव का भानजा होने के कारण और सुभद्रा के गर्भ से जन्म लेने के कारण उसने ऐसे उद्गार निकाले ही न हों।
45निश्चय ही मेरा हृदय कठोरतम वज्र का बना है, क्योंकि उस महाबाहु और रक्तनयन वीर को न देखकर भी वह फट नहीं जाता।
46(कौरव) सेनाओं के वे प्रचण्ड धनुर्धर, निर्दय और क्रूर, मेरे उस कोमल अवस्था वाले बालक पुत्र और माधव के भानजे पर मर्मस्थलों को भेदने में समर्थ अपने बाण किस प्रकार चला सके?
47वह उदार हृदय वाला, जो प्रतिदिन शत्रुओं का वध करके लौटते हुए मेरा स्वागत करने बाहर आया करता था — क्या वह आज मुझे नहीं देखेगा?
48हाय, वह आज रणभूमि पर अपने रक्त में लथपथ पड़ा है और अपने अंगों के तेज से पृथ्वी की शोभा बढ़ा रहा है तथा आकाश से गिरे हुए सूर्य के समान दिखाई दे रहा है।
49निश्चय ही मेरे भाग्य में सुभद्रा के लिए भी शोक करना लिखा है, जो अपने पीछे न हटने वाले पुत्र के युद्ध में मारे जाने की बात सुनकर शोक से आहत होगी और अपने प्राण त्याग देगी।
50हाय, जब सुभद्रा अभिमन्यु (अपने पुत्र) को नहीं देखेगी, तब वह मुझसे क्या कहेगी! हाय, महान् शोक से अभिभूत द्रौपदी से भी मैं क्या कहूँगा?
51निश्चय ही मेरा हृदय कठोरतम वज्र का बना है, क्योंकि जब मैं अपनी पुत्रवधू (अभिमन्यु की पत्नी) को अपने शोक के भार से पीड़ित होकर विलाप करते देखूँगा, तब भी वह सहस्र टुकड़ों में नहीं फूटेगा।
52मैंने सचमुच गर्व से उन्मत्त धृतराष्ट्रपुत्रों की रणघोषणाएँ सुनीं, और कृष्ण ने भी युयुत्सु को उन वीरों को इन शब्दों में फटकारते हुए सुना —
53"हे महारथियो, विभत्सु को परास्त करने में असमर्थ होकर इस कोमल अवस्था वाले बालक का वध करके तुम किस बात पर हर्ष मना रहे हो? हे परम अधर्मियो, अब तुम पाण्डुपुत्र का पराक्रम देखोगे।
54युद्ध में केशव और अर्जुन का अनिष्ट करके तुम आनन्द से सिंहों के समान क्यों गरज रहे हो? निश्चय ही तुम्हारे शोक की घड़ी आ पहुँची है। तुम्हारे पापकर्मों का फल शीघ्र ही तुम सबको मिलेगा। तुमने घोर अपराध किया है — उसे तुम्हारे लिए पका हुआ फल देने में देर नहीं लगेगी!"
55उन (शत्रुओं) से इस प्रकार कहकर वह अत्यन्त बुद्धिमान् वैश्यापुत्र अपने अस्त्र-शस्त्र एक ओर रखकर कौरवों को क्रोध और शोक में छोड़कर चला गया।
56हे कृष्ण, आपने युद्ध के समय मुझे यह सब क्यों नहीं बताया? तब मैं शत्रु सेना के उन समस्त क्रूर महारथियों को भस्म कर देता।
57सञ्जय ने कहा — तत्पश्चात् वसुदेव के पुत्र ने अपने पुत्र के कारण शोक से अभिभूत, अत्यन्त चिन्तामग्न, अश्रुओं से भरे नेत्रों वाले और सचमुच पुत्रवध से उत्पन्न शोक से पीड़ित पृथापुत्र (अर्जुन) को सान्त्वना देते हुए उनसे कहा — "तुम शोक को स्थान मत दो।
58यही उन समस्त वीरों की अनिवार्य गति है जो कभी पीछे हटने का विचार नहीं करते — विशेषकर उन क्षत्रियों की, जो युद्ध से जीवन चलाते हैं। युद्ध में लड़ते हुए पीछे न हटने वाले वीरों का यही —
59— हे बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, हमारे पवित्र शास्त्रों के अर्थ के ज्ञाताओं ने अन्तिम गति बताई है। रणभूमि से भागकर न जाने वाले वीरों की अनिवार्य गति युद्ध में मृत्यु ही है।
60निस्सन्देह अभिमन्यु उन लोकों में गया है जो पुण्यकर्म करने वालों को प्राप्त होते हैं; और हे भरतश्रेष्ठ, समस्त वीर इसी की कामना करते हैं।
61हे भरत, तुम दूसरों का सम्मान करने के लिए विख्यात हो — सुनो कि समस्त शूरवीर पुरुष उत्साह से भरे होते हैं और शत्रु का वीरतापूर्वक सामना करते हुए मरना ही अपना प्रधान लक्ष्य मानते हैं —
62— कि वे शत्रुओं का सामना करते हुए युद्ध में गिरें। जहाँ तक अभिमन्यु की बात है, उसने युद्ध में अनेक वीर और बलवान् राजकुमारों का वध करके —
63— वही मृत्यु प्राप्त की है जिसकी वीर लोग इतनी कामना करते हैं। हे पुरुषश्रेष्ठ, विलाप मत करो। प्राचीन ऋषियों ने क्षत्रियों का यही चिरस्थायी पुण्य बताया है, अर्थात् युद्ध में उनका गिरना।
64हे भरतश्रेष्ठ, तुम्हारे ये भाई अत्यन्त व्यथित हैं। तुम्हें शोक में डूबा देखकर ये राजा और ये तुम्हारे सम्बन्धी भी वैसे ही व्यथित हैं।
65"हे मान देने वाले, तुम इन्हें सान्त्वनापूर्ण वचनों से आश्वस्त करो। जानने योग्य सब कुछ तुम जानते हो। तुम्हें शोक में लिप्त होना शोभा नहीं देता।"
66अद्भुत कर्म करने वाले कृष्ण के द्वारा इस प्रकार सान्त्वना दिए जाने पर पृथा के पुत्र (अर्जुन) ने शोक से रुँधे कण्ठ से अपने सब भाइयों से ये वचन कहे —
67हे पृथ्वीपते, वे महाबाहु, विशाल कमलदलों के समान नेत्रों वाले अभिमन्यु किस प्रकार लड़े — यह मैं जानना चाहता हूँ।
68तुम देखोगे कि मैं युद्ध में अपने पुत्र के उन समस्त शत्रुओं को उनके हाथियों, रथों और घोड़ों सहित तथा उनके समस्त रक्तसम्बन्धियों सहित भस्म कर दूँगा।
69तुम सब अस्त्रों के प्रयोग में निपुण हो और अब भी शस्त्रों से सज्जित हो। तब सुभद्रा का पुत्र युद्ध में किस प्रकार मारा जा सकता था, चाहे उसका सामना स्वयं वज्रधारी इन्द्र से ही क्यों न हुआ होता?
70हाय, यदि मैं जानता कि पाण्डव और पाञ्चाल युद्ध में मेरे पुत्र की रक्षा करने में असमर्थ रहेंगे, तो मैं स्वयं ही उसकी रक्षा करता।
71तुम सब उस समय अपने-अपने रथों पर थे और बाण चला रहे थे; तब तुम्हारी सेना में विनाश फैलाते हुए शत्रुओं के द्वारा अभिमन्यु किस प्रकार मारा जा सका?
72हाय, तुममें पौरुष नहीं है! तुममें पराक्रम नहीं है! क्योंकि तुम्हारी आँखों के सामने ही अभिमन्यु युद्ध में गिरा दिया गया।
73अच्छा तो यह है कि मैं स्वयं को ही दोष दूँ, क्योंकि तुम सबको कायर, दब्बू और अस्थिरचित्त जानते हुए भी मैं (युद्ध में) चला गया।
74हाय, क्या तुम्हारे कवच, तुम्हारे आक्रमण और रक्षा के अस्त्र-शस्त्र केवल तुम्हारे शरीर के आभूषण मात्र हैं? क्या तुम्हारी वाक्पटुता केवल सभा में शोभा देने वाले खोखले शब्द मात्र है? क्योंकि तुम सब मेरे पुत्र की रक्षा करने में विफल रहे।
75ये वचन कहकर अर्जुन अपने धनुष और उत्तम खड्ग से सज्जित होकर बैठ गए। तब कोई भी विभत्सु की ओर देख न सका —
76— जो उस समय क्रुद्ध संहारक के समान थे और बार-बार लम्बी तथा भारी साँसें ले रहे थे। तब उनके मित्र उनसे न तो बोल सके और न उनकी ओर देख सके, जो अपने पुत्र की मृत्यु के शोक से जल रहे थे और जिनका मुख उस समय अश्रुओं से भीग रहा था।
77वसुदेव के पुत्र अथवा पाण्डु के ज्येष्ठ पुत्र के अतिरिक्त तब कोई भी अर्जुन से बोलने का साहस न कर सका।
78ये दोनों (युधिष्ठिर और कृष्ण) अर्जुन को सदा प्रिय थे। ये दोनों ही सब अवसरों पर उनसे बात करने में समर्थ थे, क्योंकि इन दोनों के प्रति उनके मन में महान् आदर और गहरा स्नेह था।
79तब राजा ने कमलदलों के समान नेत्रों वाले उन वीर से, जिनका हृदय उस समय अपने पुत्र के (अकाल) निधन से उत्पन्न शोक से पीड़ित था और जो क्रोध की चरम सीमा तक उत्तेजित थे, ये वचन कहे।
Nepali
1सञ्जयले भने — जब प्राणीहरूको संहारले भरिएको त्यो भयङ्कर दिन बित्यो र जब सूर्य अस्ताए, तब सन्ध्याको मङ्गलमयी छाया फैलिन थाल्यो।
2हे भरतश्रेष्ठ, तब जब दुवै सेनाका सैनिक आ-आफ्ना शिविरमा फर्के, तब आफ्ना दिव्य अस्त्रले संशप्तकहरूको सेनाको संहार गरेर कपिध्वज जिष्णु (अर्जुन) आफ्नो त्यो विजयी रथमा आरूढ भई आफ्नो शिविरतिर लागे। जाँदाजाँदै उनले आँसुले अवरुद्ध कण्ठले गोविन्दलाई सोधे —
3"हे केशव, मेरो मन किन अशान्त भइरहेको छ र मेरो वाणी किन लरबराइरहेको छ? मलाई अशुभ लक्षण देखिँदै छन् र मेरा अङ्ग शिथिल हुँदै गइरहेका छन्।
4'ममाथि कुनै विपत्ति आइपरेको छ' — यस्ता विचारले मेरो हृदयलाई घेरेर त्यसलाई छोड्दै छोड्दैनन्; पृथ्वीमा र सबै दिशामा नाना किसिमका भयङ्कर अपशकुनले मलाई भयभीत पारिरहेका छन्।
5मलाई नाना किसिमका शकुन देखिँदै छन् र तिनले कुनै विपत्ति घट्ने सूचना दिइरहेका छन्। मेरा पूज्य ज्येष्ठ राजा र उनका अनुयायीहरूको सबै किसिमले कल्याण होस्।"
6वसुदेवका पुत्रले भने — यो स्पष्ट छ कि तिम्रा भाइहरू र तिनका मन्त्रीहरूको सबै किसिमले कल्याण छ। अशुभ विचारलाई ठाउँ नदेऊ; सम्भव छ कि कुनै सामान्य विपत्ति घटेको होस्।
7सञ्जयले भने — तब ती दुवै वीरले सन्ध्याको उपासना गरेर त्यस दिनको वीरनाशक युद्धका घटनाहरूको चर्चा गर्दै आफ्नो रथमा अगाडि बढे।
8त्यसपछि दुष्कर कर्म गरिसकेपछि अर्जुन र वासुदेव आनन्दरहित र उदास भई पाण्डवहरूको शिविरमा पुगे।
9तब शत्रुहरूको संहार गर्ने विभत्सुले शिविरलाई व्याकुल अवस्थामा देखेर शोकाकुल हृदयले कृष्णलाई भने —
10अर्जुनले भने — हे जनार्दन, आज मङ्गलमय दुन्दुभिहरू बजिरहेका छैनन् र तिनको स्वर तुरही तथा शङ्खको नादको कोलाहलमा मिलिरहेको छैन।
11तालसँगै मधुर वेणु बजाइँदैछैन; आज मेरो सेनामा स्तुतिले युक्त मङ्गलमय र मनोहर गीत चारण र बन्दीजनहरूद्वारा गाइँदैछैनन्। सबै योद्धा पनि मलाई देखेर मुख निहुराएर फर्किन्छन्।
12एकपछि अर्को विधिपूर्वक कृत्य गर्दै पनि तिनीहरू मेरो अभिवादन गर्न अगाडि आउँदैनन्। हे माधव, के मेरा सबै भाइहरूको कुशल छ?
13आफ्नै जनहरूलाई शोकले पीडित देखेर मेरो मनलाई शान्ति मिल्दैन। हे मान दिने, के पाञ्चालराज अथवा विराटनरेशको सबै कुशल छ —
14— अथवा हे अक्षय कीर्ति भएका, हाम्रा सबै योद्धाको? हाय, आज सुभद्राका पुत्र आफ्ना भाइहरूसहित युद्धबाट फर्किएका मेरो स्वागत गर्न मुस्कुराउँदै र प्रसन्न भई बाहिर आइरहेका छैनन्।
15सञ्जयले भने — यसरी आपसमा कुराकानी गर्दै ती दुवै आफ्नो शिविरमा प्रवेश गरे र उनीहरूले पाण्डवहरूलाई उदास तथा (शोकले) व्याकुल हृदय लिएर बसेका देखे।
16तब आफ्नो ध्वजामा वानरको चिह्न धारण गर्ने ती वीरले आफ्ना भाइ र पुत्रहरूलाई (यसरी खिन्न) देखेर आफै पनि उदास भए। तब सुभद्राका पुत्रलाई नपाएर उनले यी वचन भने —
17अर्जुनले भने — म देखिरहेको छु कि तिमीहरू सबैको मुखको रङ फिक्का भएको छ। म यहाँ अभिमन्युलाई पनि देखिरहेको छैन, न त तिमीहरूले मेरो स्वागत नै गरिरहेका छौ।
18मैले यो पनि सुनेको छु कि द्रोणले आज आफ्नो सेनालाई चक्रव्यूहका रूपमा सजाएका थिए। तिमीहरूमध्ये मेरा बालक अभिमन्युबाहेक अरू कोही त्यो व्यूह भेद्न समर्थ छैन।
19तर मैले उसलाई त्यो व्यूहबाट बाहिर निस्कने उपाय सिकाएको थिइनँ। के तिमीहरूले त्यस बालकलाई शत्रुको व्यूहमा प्रवेश गरायौ?
20के शत्रुवीरहरूको संहार गर्ने त्यो प्रचण्ड धनुर्धर, सुभद्राको पुत्र, शत्रुका ती असंख्य सेनामा पसेर युद्धमा मारियो?
21मलाई भन, हाय, त्यो महाबाहु र रक्तनयन वीर, जो हाम्रो कुलमा पर्वतको काखमा सिंहजस्तै जन्मेको थियो र जो स्वयं उपेन्द्रजस्तै थियो, युद्धमा कसरी मारियो?
22मलाई अभिमन्युका विषयमा भन — इन्द्रका दौहित्र, महान् धनुर्धर, सुकुमार शरीर भएका ती युवकका विषयमा, जो मलाई सदा प्रिय थियो। ऊ युद्धमा कसरी मारियो?
23आफ्नो कुत्सित भाग्यले प्रेरित भएर कुन योद्धाहरूले सुभद्राका ती प्रियतम पुत्रको, द्रौपदी र केशवका ती प्रियको, जसलाई मेरी आफ्नै माता (कुन्ती) सदा वात्सल्यले माया गर्थिन्, वध गर्ने दुःसाहस गरे?
24पराक्रम, उदारता र शास्त्रज्ञानमा महात्मा वृष्णिवीर केशवजस्तै त्यो वीर युद्धमा कसरी मारियो?
25यदि आज मैले वृष्णिकुलकी ती कन्या (सुभद्रा)का प्रिय र मैले नै वात्सल्यले हुर्काएका ती वीरलाई देखिनँ भने, म यमलोकको अतिथि बन्नेछु।
26कोमल र घुम्रिएका केश भएको, कोमल अवस्थाको, तरुण मृगशावकजस्ता आँखा भएको, मातेको हात्तीको जस्तो चालले सुशोभित, शाल वृक्षको नयाँ हाँगाजस्तै; मुस्कानसहित मधुर वचन बोल्ने, विनम्र, आफ्ना गुरुजनको आज्ञा पालन गर्न सदा उद्यत, कोमल अवस्थामै प्रौढहरूका योग्य कर्म गर्ने, मधुरभाषी, वैरभावरहित; महान् तेज र पराक्रमले सम्पन्न, विशाल कमलदलजस्ता आँखा भएको, आफ्ना अनुयायीप्रति सदा दयालु, संयत, कहिल्यै नीच वस्तु र नीच पुरुषको पछि नलाग्ने; सदा कृतज्ञ, सबै वस्तुको ज्ञाता, पछि नहट्ने र सबै किसिमका अस्त्रको प्रयोगमा निपुण, युद्धमा सदा आनन्द लिने र शत्रुहरूको भय सदा बढाउने; सदा आफ्नो पक्षको हित गर्नमा तत्पर, आफ्ना गुरुजनको विजय देख्ने सदा इच्छुक, युद्धमा कहिल्यै पहिले प्रहार नगर्ने, युद्धमा कहिल्यै नआत्तिने — हाय, यदि मैले आफ्नो त्यस्तो पुत्रलाई नदेखेँ भने, म आफैलाई यमलोक लैजानेछु।
27[यो श्लोक उपलब्ध छैन]
28रथीहरूको गणनामा सदा महारथीहरूमा गनिने; महाबाहु, कोमल अवस्थाको, युद्धमा मभन्दा डेढ गुणा श्रेष्ठ, सदा मेरो, प्रद्युम्नको र केशवको प्रिय — हाय, यदि मैले आफ्नो त्यस पुत्रलाई नदेखेँ भने, म यमलोक जानेछु।
29सुन्दर नाक र निधार तथा आँखा र आँखीभुइँ तथा दाँत र ओठले सुशोभित — हाय, उसको त्यो मुख नदेखीकन मेरो मनलाई कुनै शान्ति मिल्नेछैन।
30वीणाको झङ्कारजस्तै मनोहर, कोइलीको स्वरजस्तै मधुर र सुरिलो — हाय, उसको त्यो स्वर नसुनीकन मेरो हृदयले कुन शान्ति पाउन सक्छ?
31उसको त्यो सौन्दर्य, जो अनुपम थियो र स्वर्गमा बस्ने देवताहरूमा पनि दुर्लभ थियो — हाय, उसको त्यो सौन्दर्य नदेखीकन मेरो हृदयले कुन शान्ति पाउन सक्छ?
32अरूको अभिनन्दन र स्वागत गर्नमा निपुण, आफ्ना गुरुजनको आज्ञा पालन गर्ने — यदि मैले आफ्नो त्यस पुत्रलाई नदेखेँ भने, मेरो हृदयले कुन शान्ति पाउन सक्छ?
33सबै किसिमका सुखमा हुर्केको, सदा वीर र बहुमूल्य शय्यामा सुत्ने अभ्यस्त — त्यही आज असहायजस्तै नाङ्गो भुइँमा ढलेको छ, यद्यपि ऊ ती सबैमा श्रेष्ठ छ जसको हेरचाह गर्नेहरू हुन्छन्।
34जसको शय्यामा पल्टिँदा परम सुन्दरी स्त्रीहरूले सेवा गर्थे — हाय, त्यही आज बाणले क्षतविक्षत शरीर लिएर ढलेको छ र रणभूमिमा घुम्ने अमङ्गलकारी स्यालहरू आज उसको सेवामा लागेका छन्!
35जो पहिले गायक, चारण र स्तुतिपाठकहरूद्वारा निद्राबाट ब्युँझाइन्थ्यो — हाय, त्यही आज हिंस्र पशुहरूको भयङ्कर चित्कारले ब्युँझाइनेछ।
36उसको त्यो मङ्गलमय र मनोहर मुख, जो छत्रको छायाको योग्य थियो — त्यो आज रणभूमिबाट उठ्ने धूलोले मैलो हुनेछ।
37हाय, मेरा प्रिय पुत्र, म तिमीलाई हेरेर कहिल्यै तृप्त हुँदिनथेँ। हाय, म अभागी छु — मृत्युले बलपूर्वक तिमीलाई मबाट खोसिलग्यो।
38निश्चय नै यमराजको त्यो भवन, जो पुण्यकर्मी पुरुषहरूको लक्ष्य हो, त्यो मनोहर प्रासाद आज तिम्रो तेजले प्रकाशित भएको छ र तिमीले त्यसलाई अत्यन्त मनोहर बनाइदिएका छौ।
39"निश्चय नै यम, वरुण, सय यज्ञ गर्ने इन्द्र र कुबेरले तिमीलाई स्वागतयोग्य अतिथिका रूपमा पाएर तिम्रो पूजाको तयारी गरिरहेका छन्।"
40यसरी त्यस व्यापारीजस्तै, जसको जहाज भाँचिएको होस्, विस्तारपूर्वक विलाप गर्दै र महान् शोकले अभिभूत अर्जुनले यसरी भने —
41"हे कुरुनन्दन, शत्रुको सेनामा भयङ्कर संहार फैलाएर के मेरो पुत्र अनेक श्रेष्ठ पुरुषसँग युद्ध गरेर स्वर्ग गयो?
42निश्चय नै युद्धमा सावधानीपूर्वक लड्दै उसले, एक्लै र सहायताको अभिलाषी भई, बारम्बार मेरो सम्झना गरेको होला!
43कर्ण र द्रोण र कृप तथा अन्य वीरहरूद्वारा नाना आकारका र राम्ररी धार लगाइएका अत्यन्त तीक्ष्ण बाणले पीडित भई मेरा त्यस अल्पबल पुत्रले बारम्बार सोचेको होला — "मेरा पिताले मलाई यस विपत्तिबाट अवश्य बचाउनेछन्।" मेरो विचार छ कि यसरी मेरो सम्झना गर्दागर्दै नै ऊ ती निर्दय योद्धाहरूद्वारा भुइँमा ढालियो।
44अथवा यो पनि हुन सक्छ कि मबाट जन्मेको कारण, माधवको भानिज भएको कारण र सुभद्राको गर्भबाट जन्म लिएको कारण उसले त्यस्ता उद्गार निकालेकै नहोस्।
45निश्चय नै मेरो हृदय कठोरतम वज्रको बनेको छ, किनभने ती महाबाहु र रक्तनयन वीरलाई नदेखीकन पनि त्यो फुट्दैन।
46(कौरव) सेनाका ती प्रचण्ड धनुर्धर, निर्दय र क्रूरहरूले मेरा त्यस कोमल अवस्थाका बालक पुत्र र माधवका भानिजमाथि मर्मस्थल भेद्न समर्थ आफ्ना बाण कसरी चलाउन सके?
47त्यो उदार हृदयको, जो प्रतिदिन शत्रुहरूको वध गरेर फर्किएको मेरो स्वागत गर्न बाहिर आउने गर्थ्यो — के त्यसले आज मलाई देख्नेछैन?
48हाय, ऊ आज रणभूमिमा आफ्नै रगतमा लतपतिएर ढलेको छ र आफ्ना अङ्गको तेजले पृथ्वीको शोभा बढाइरहेको छ तथा आकाशबाट खसेको सूर्यजस्तै देखिइरहेको छ।
49निश्चय नै मेरो भाग्यमा सुभद्राका लागि पनि शोक गर्नु लेखिएको छ, जसले आफ्नो पछि नहट्ने पुत्र युद्धमा मारिएको कुरा सुनेर शोकले आहत हुनेछिन् र आफ्नो प्राण त्याग्नेछिन्।
50हाय, जब सुभद्राले अभिमन्यु (आफ्नो पुत्र)लाई देख्नेछैनन्, तब उनले मलाई के भन्नेछिन्! हाय, महान् शोकले अभिभूत द्रौपदीलाई पनि म के भन्नेछु?
51निश्चय नै मेरो हृदय कठोरतम वज्रको बनेको छ, किनभने जब म आफ्नी बुहारी (अभिमन्युकी पत्नी)लाई आफ्नो शोकको भारले पीडित भई विलाप गरिरहेको देख्नेछु, तब पनि त्यो हजार टुक्रामा फुट्नेछैन।
52मैले साँच्चै गर्वले उन्मत्त धृतराष्ट्रपुत्रहरूका रणघोषणा सुनेँ, र कृष्णले पनि युयुत्सुले ती वीरहरूलाई यी शब्दमा हप्काएको सुने —
53"हे महारथीहरू हो, विभत्सुलाई परास्त गर्न असमर्थ भई यस कोमल अवस्थाका बालकको वध गरेर तिमीहरू कुन कुरामा हर्ष मनाइरहेका छौ? हे परम अधर्मीहरू हो, अब तिमीहरू पाण्डुपुत्रको पराक्रम देख्नेछौ।
54युद्धमा केशव र अर्जुनको अनिष्ट गरेर तिमीहरू आनन्दले सिंहझैँ किन गर्जिरहेका छौ? निश्चय नै तिम्रो शोकको घडी आइपुगेको छ। तिम्रा पापकर्मको फल छिट्टै तिमीहरू सबैलाई मिल्नेछ। तिमीहरूले घोर अपराध गरेका छौ — त्यसले तिमीहरूका लागि पाकेको फल दिन ढिलो गर्नेछैन!"
55तिनीहरू (शत्रुहरू)लाई यसरी भनेर ती अत्यन्त बुद्धिमान् वैश्यापुत्र आफ्ना अस्त्रशस्त्र एकातिर राखेर कौरवहरूलाई क्रोध र शोकमा छाडेर गए।
56हे कृष्ण, तपाईंले युद्धका बेला मलाई यो सबै किन भन्नुभएन? तब मैले शत्रु सेनाका ती सम्पूर्ण क्रूर महारथीलाई भस्म पारिदिन्थेँ।
57सञ्जयले भने — त्यसपछि वसुदेवका पुत्रले आफ्ना पुत्रका कारण शोकले अभिभूत, अत्यन्त चिन्तामग्न, आँसुले भरिएका आँखा भएका र साँच्चै पुत्रवधबाट उत्पन्न शोकले पीडित पृथापुत्र (अर्जुन)लाई सान्त्वना दिँदै भने — "तिमी शोकलाई ठाउँ नदेऊ।
58यही ती सम्पूर्ण वीरहरूको अनिवार्य गति हो जसले कहिल्यै पछि हट्ने विचार गर्दैनन् — विशेष गरी ती क्षत्रियहरूको, जो युद्धबाट जीवन चलाउँछन्। युद्धमा लड्दै पछि नहट्ने वीरहरूको यही —
59— हे बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ, हाम्रा पवित्र शास्त्रका अर्थका ज्ञाताहरूले अन्तिम गति बताएका छन्। रणभूमिबाट भागेर नजाने वीरहरूको अनिवार्य गति युद्धमा मृत्यु नै हो।
60निस्सन्देह अभिमन्यु ती लोकमा गएका छन् जो पुण्यकर्म गर्नेहरूले पाउँछन्; र हे भरतश्रेष्ठ, सम्पूर्ण वीरहरूले यसैको कामना गर्छन्।
61हे भरत, तिमी अरूको सम्मान गर्नमा विख्यात छौ — सुन कि सम्पूर्ण शूरवीर पुरुष उत्साहले भरिएका हुन्छन् र शत्रुको वीरतापूर्वक सामना गर्दै मर्नुलाई नै आफ्नो प्रधान लक्ष्य मान्छन् —
62— कि तिनीहरू शत्रुहरूको सामना गर्दै युद्धमा ढलून्। जहाँसम्म अभिमन्युको कुरा छ, उसले युद्धमा अनेक वीर र बलवान् राजकुमारको वध गरेर —
63— त्यही मृत्यु प्राप्त गरेको छ जसको वीरहरूले यति कामना गर्छन्। हे पुरुषश्रेष्ठ, विलाप नगर। प्राचीन ऋषिहरूले क्षत्रियहरूको यही चिरस्थायी पुण्य बताएका छन्, अर्थात् युद्धमा तिनीहरूको ढल्नु।
64हे भरतश्रेष्ठ, तिम्रा यी भाइहरू अत्यन्त व्यथित छन्। तिमीलाई शोकमा डुबेको देखेर यी राजाहरू र यी तिम्रा नातेदारहरू पनि त्यसै गरी व्यथित छन्।
65"हे मान दिने, तिमी यिनीहरूलाई सान्त्वनापूर्ण वचनले आश्वस्त पार। जान्न योग्य सबै कुरा तिमी जान्दछौ। तिमीलाई शोकमा लिप्त हुनु शोभा दिँदैन।"
66अद्भुत कर्म गर्ने कृष्णद्वारा यसरी सान्त्वना दिइएपछि पृथाका पुत्र (अर्जुन)ले शोकले अवरुद्ध कण्ठले आफ्ना सबै भाइहरूलाई यी वचन भने —
67हे पृथ्वीपति, ती महाबाहु, विशाल कमलदलजस्ता आँखा भएका अभिमन्यु कसरी लडे — यो म जान्न चाहन्छु।
68तिमीहरूले देख्नेछौ कि म युद्धमा आफ्नो पुत्रका ती सम्पूर्ण शत्रुलाई तिनका हात्ती, रथ र घोडासहित तथा तिनका सम्पूर्ण रक्तसम्बन्धीसहित भस्म पारिदिनेछु।
69तिमीहरू सबै अस्त्रको प्रयोगमा निपुण छौ र अहिले पनि शस्त्रले सुसज्जित छौ। तब सुभद्राका पुत्र युद्धमा कसरी मारिन सक्थे, चाहे उनको सामना स्वयं वज्रधारी इन्द्रसँग नै किन नभएको होस्?
70हाय, यदि मैले जानेको भए कि पाण्डव र पाञ्चालहरू युद्धमा मेरो पुत्रको रक्षा गर्न असमर्थ रहनेछन्, म आफैले उसको रक्षा गर्थेँ।
71तिमीहरू सबै त्यस बेला आ-आफ्ना रथमा थियौ र बाण चलाइरहेका थियौ; तब तिम्रो सेनामा विनाश फैलाउँदै शत्रुहरूद्वारा अभिमन्यु कसरी मारिन सक्यो?
72हाय, तिमीहरूमा पौरुष छैन! तिमीहरूमा पराक्रम छैन! किनभने तिमीहरूकै आँखाअगाडि अभिमन्यु युद्धमा ढालियो।
73असल त यही हो कि म आफैलाई दोष दिऊँ, किनभने तिमीहरू सबैलाई कायर, डरछेरुवा र अस्थिरचित्त जान्दाजान्दै पनि म (युद्धमा) गएँ।
74हाय, के तिम्रा कवच, तिम्रा आक्रमण र रक्षाका अस्त्रशस्त्र केवल तिम्रा शरीरका आभूषण मात्र हुन्? के तिम्रो वाक्पटुता केवल सभामा शोभा दिने खोक्रा शब्द मात्र हो? किनभने तिमीहरू सबै मेरो पुत्रको रक्षा गर्न असफल भयौ।
75यी वचन भनेर अर्जुन आफ्नो धनुष र उत्तम खड्गले सुसज्जित भई बसे। तब कसैले पनि विभत्सुतिर हेर्न सकेन —
76— जो त्यस बेला क्रुद्ध संहारकजस्तै थिए र बारम्बार लामा तथा गह्रौँ सास लिइरहेका थिए। तब उनका मित्रहरूले उनीसँग न बोल्न सके न उनीतिर हेर्न नै सके, जो आफ्नो पुत्रको मृत्युको शोकले जलिरहेका थिए र जसको मुख त्यस बेला आँसुले भिजिरहेको थियो।
77वसुदेवका पुत्र अथवा पाण्डुका ज्येष्ठ पुत्रबाहेक तब कसैले पनि अर्जुनसँग बोल्ने साहस गर्न सकेन।
78यी दुवै (युधिष्ठिर र कृष्ण) अर्जुनलाई सदा प्रिय थिए। यी दुवै नै सबै अवसरमा उनीसँग कुरा गर्न समर्थ थिए, किनभने यी दुवैप्रति उनको मनमा महान् आदर र गहिरो स्नेह थियो।
79तब राजाले कमलदलजस्ता आँखा भएका ती वीरलाई, जसको हृदय त्यस बेला आफ्नो पुत्रको (अकाल) निधनबाट उत्पन्न शोकले पीडित थियो र जो क्रोधको चरम सीमासम्म उत्तेजित थिए, यी वचन भने।