Samshaptaka-Vadha Parva — The slaughter of Bhagadatta
Volume V — Drona Parva · Chapter 29
Sanskrit
1धृतराष्ट्र उवाच तथा क्रुद्धः किमकरोद् भगदत्तस्य पाण्डवः। प्राग्ज्योतिषो वा पार्थस्य तन्मे शंस यथातथम्॥
2संजय उवाच प्राग्ज्योतिषेण संसक्तावुभौ दाशार्हपाण्डवौ। मृत्युदंष्ट्रान्तिकं प्राप्तौ सर्वभूतानि मेनिरे॥
3तथा तु शरवर्षाणि पातयत्यनिशं प्रभो। गजस्कन्धान्महाराज कृष्णयोः स्यन्दनस्थयोः॥
4अथ कार्णायसैर्वाणैः पूर्णकार्मुकनिःसृतैः। अविध्यद् देवकीपुत्रं हेमपुङ्खः शिलाशितैः॥
5अग्निस्पर्शसमास्तीक्ष्णा भगदत्तेन चोदिताः। निर्भिद्य देवकीपुत्रं क्षितिं जग्मुः सुवाससः॥
6तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा परिवारं निहत्य च। लालयन्निव राजानं भगदत्तमयोधयत्॥
7सोऽर्करश्मिनिभांस्तीक्ष्णांस्तोमरान् वै चतुर्दश। अप्रेषयत् सव्यसाची द्विधैकैकमथाच्छिनत्॥
8ततो नागस्य तद् वर्म व्यधमत् पाकशासनिः। शरजालेन महता तद् वयशीर्यत भूतले॥
9शीर्णवर्मा स तु गजः शरैः सुभृशमर्दितः। बभौ धारानिपाताक्तो व्यभ्रः पर्वतराडिव॥
10ततः प्राग्ज्योतिषः शक्तिं हेमदण्डामयस्मयीम्। व्यसृजद् वासुदेवाय द्विधा तामर्जुनोऽछिनत्॥
11ततश्छत्रं ध्वजं चैव छित्त्वा राज्ञोऽर्जुनः शरैः। विव्याध दशभिस्तूर्णमुत्स्मयन् पर्वतेश्वरम्॥
12सोऽतिविद्धोऽर्जुनशरैः सुपुकैः कङ्कपत्रिभिः। भगदत्तस्ततः क्रुद्धः पाण्डवस्य जनाधिपः॥ व्यसृजत् तोमरान् मूर्ध्नि श्वेताश्वस्योन्ननाद च। तैरर्जुनस्य समरे किरीटं परिवर्तितम्॥
13परिवृत्तं किरीटं तद् यमयन्नेव पाण्डवः। सुदृष्टः क्रियतां लोक इति राजानमब्रवीत्॥
14एवमुक्तसतु संक्रुद्धः शरवर्षेण पाण्डवम्। अभ्यवर्षत् सगोविन्दं धनुरादाय भास्वरम्॥
15तस्य पार्थोधनुश्छित्त्वा तूणीरान् संनिकृत्य च। त्वरमाणो द्विसप्तत्या सर्वमर्मस्वताडयत्॥
16विद्धस्ततोऽतिव्यथितो वैष्णवास्त्रमुदीरयन्। अभिमन्त्र्याङ्कुशं क्रुद्धो व्यसृजत् पाण्डवोरसि।। १७
17विसृष्टं भगदत्तेन तदस्त्रं सर्वघाति वै। उरसा प्रतिजग्राह पार्थं संच्छाद्य केशवः॥
18वैजयन्त्यभवन्माला तदस्त्रं केशवोरसि। पद्मकोशविचित्राढ्या सर्वर्तुकुसुमोत्कटा॥ ज्वलनार्केन्दुवर्णाभा पावकोज्ज्वलपल्लवा । तया पद्मपलाशिन्या वातकम्पितपत्रया॥ शुशुभेऽभ्यधिकं शौरिरतसीपुष्पसंनिभः।
19ततोऽर्जुन: क्लान्तमना: केशवं प्रत्यभाषत॥ अयुध्यमानस्तुरगान् संयन्तास्मीति चानघ। इत्युक्त्वा पुण्डरीकाक्ष प्रतिज्ञा स्वां न रक्षसि॥ यद्यहं व्यसनी वा स्यामशक्तो वा निवारणे। ततस्त्वयैवं कार्यं स्यान्न तत्कार्यं मयि स्थिते॥
20सबाणः सधनुश्चाहं ससुरासुरमानुषान्। शक्तो लोकानिमाजेतुं तच्चापि विदितं तव॥
21ततोऽर्जुनं वासुदेवः प्रत्युवाचार्थवद् वचः। शृणु गुह्यमिदं पार्थ पुरा वृत्तं यथानघ॥
22चतुर्मूर्तिरहं शश्वल्लोकत्राणार्थमुद्यतः। आत्मानं प्रविभज्येह लोकानां हितमादधे॥
23एका मूर्तिस्तपश्चर्यां कुरुते मे भुवि स्थिता। अपरा पश्यति जगत् कुर्वाणं साध्वसाधुनी॥
24अपरा कुरुते कर्म मानुषं लोकमाश्रिता। शेते चतुर्थी त्वपरा निद्रां वर्षसहस्रिकम्॥
25याऽसौ वर्षसहस्रान्ते मूर्तिरुत्तिष्ठते मम। वराहेभ्यो वराश्रेष्ठांस्तस्मिन् काले ददाति सा॥
26तं तु कालमनुप्राप्तं विदित्वा पृथिवी तदा। अयाचत वरं यन्मां नरकार्थाय तच्छृणु॥
27देवानां दानवानां च अवध्यस्तनयोऽस्तु मे। उपेतो वैष्णवास्त्रेण तन्मे त्वं दातुमर्हसि॥
28एवं वरमह श्रुत्वा जगत्यास्तनये तदा। अमोघमस्त्रं प्रायच्छं वैष्णवं परमं पुरां॥
29अवोचं चैतदस्त्रं वै ह्यमोघं भवतु क्षमे। नरकस्याभिरक्षार्थं नैनं कश्चिद् वधिष्यति॥
30अनेनास्त्रेण ते गुप्तः सुतः परबलार्दनः। भविष्यति दुराधर्षः सर्वलोकेषु सर्वदा॥
31तथेत्युक्त्वा गता देवी कृतकामा मनस्विनी। स चाप्यासीद् दुराधर्षो नरकः शत्रुतापनः॥
32तस्मात् प्राग्ज्योतिषं प्राप्तं तदस्त्रं पार्थ मामकम्। नास्यावध्योऽस्ति लोकेषु सेन्द्ररुद्रेषु मारिष॥
33तन्मया त्वत्कृते चैतदन्यथा व्यपनामितम्। विमुक्तं परमास्त्रेण जहि पार्थ महासुरम्॥
34वैरिणं जहि दुर्धर्षं भगदत्तं सुरद्विषम्। यथाऽहं जनिवान् पूर्वं हितार्थं नरकं तथा॥
35एवमुक्तस्तदा पार्थः केशवेन महात्मना। भगदत्तं शितैर्बाणैः सहसा समवाकिरत्॥
36ततः पार्थो महाबाहुरसम्भ्रान्तो महामनाः। कुम्भयोरन्तरे नागं नाराचेन समार्पयत्॥
37स समासाद्य तं नागं बाणो वज्र इवाचलम्। अभ्यगात् सह पुढेन वल्मीकमिव पन्नगः॥
38स करी भगदत्तेन प्रेर्यमाणो मुहुर्मुहुः। न करोति वचस्तस्य दरिद्रस्येव योषिता॥
39स तु विष्टभ्य गात्राणि दन्ताभ्यामवनिं ययौ। नदन्नार्तस्वनं प्राणनुत्ससर्ज महाद्विपः॥
40ततो गाण्डीवधन्वानमभ्यभाषत केशवः। अयं महत्तरः पार्थ पालितेन समावृतः॥ वलीसंछन्ननयनः शूरू परमदुर्जयः। अक्ष्णोरुन्मीलनार्थाय बद्धपट्टो ह्यसौ नृपः॥
41दैववाक्यात् प्रचिच्छेद शरेण भृशमर्जुनः। छिन्नमात्रेऽशुके तस्मिन् रुद्धनेत्रो बभूव सः॥
42तमोमयं जगन्मेने भगदत्त: प्रतापवान्। ततश्चन्द्रार्धविम्बेन बाणेन तनपर्वणा॥ बिभेद हृदयं राज्ञो भगदत्तस्य पाण्डवः।
43स भिन्नहृदयो राजा भगदत्तः किरीटिना॥ शरासनं शरांश्चैव गतासुः प्रमुमोच ह। शिरसस्तस्य विभ्रष्टं पपात च वरांशुकम्। नालताडनविभ्रष्टं पलाशं नलिनादिव॥
44स हेममाली तपनीयभाण्डात् पपात नागाद् गिरिसंनिकाशात्। सुपुष्पितो मारुतवेगरुग्णो महीधराग्रादिव कर्णिकारः॥
45निहत्य तं नरपतिमिन्द्रविक्रम सखायमिन्द्रस्य तदैन्द्रिराहवे। ततोऽपरांस्तव जयकाक्षिणो नरान् बभञ्ज वायुर्बलवान् द्रमानिव॥
English
1Dhritarastra said Wrought up with rage, what did Arjuna the son of Pandu do to Bhagadatta? What did also the ruler of the Pragjyotisas do towards Pritha's son? Tell me all as it happened.
2Sanjaya said When Krishna and Arjuna were both thus engaged with the ruler of the Pragjyotisas, all creatures regarded them as placed within the teeth of Death.
3Then, O mighty monarch, froin the back of the elephant he rode, the ruler of the Pragjyotisas poured incessant showers of arrows on the two Krishnas (Arjuna and Krishna) stationed on the same chariot.
4Thereafter Bhagadatta, with iron shafts furnished with golden wings, whetted on stone and discharged from a full-drawn bow, pierced the illustrious son of Devaki.
5Those superbly ornamented arrows of the touch of fire, shot with force by Bhagadatta, entered the earth, having pierced through the son of Devaki.
6The son of Pritha then cut-off Bhagadatta's bow and slew that warriors who supporting the latter from his flanks; he then engaged with the Pragjyotisa king as if in sport.
7Thereat Bhagadatta sped at Arjuna fourteen lances of great sharpness and of the solar effulgence; but Arjuna cut each of thein into two pieces.
8was numerous Thereafter Arjuna shattered into pieces the armour covering Bhagadatta's elephant, with a mighty shower of arrows, the armour then dropped down on the earth.
9With its armour shattered and mangled with arrow-wounds, that elephant appeared like a prince of mountain shorn of its cloudy envelope and with its breast drenched with showers of rain.
10Thereupon the ruler of the Pragjyotisas hurled at Vasudeva's son a dart having a golden staff and an iron head; but Arjuna cut that dart in two.
11Thereafter having severed with arrows the umbrella and the standard of the king, Arjuna quickly pierced the ruler of the mountainprovinces with ten shafts, smiling the while.
12Then that ruler of the Pragjyotisas was sorely wounded by Arjuna's arrows furnished with beautiful wings formed of the feathers of the Kanka birds. Thereafter Bhagadatta, O ruler of men, waxing wroth, hurled lances at the head of Pandu's son owning white steeds. And then he uttered a loud war-cry. Then by those lances, the diadem of Arjuna was displaced.
13Then putting his displaced diadem, in its proper place, Phalguna said to king Bhagadatta-"Take you a full view of this world."
14Thus spoken to, king Bhagadatta, inflamed with rage, took up a lustrous bow and showers of arrow on Pandu's son and Govinda.
15The son of Pritha then having cut-off Bhagadatta's bow and quivers quickly pierced the latter in all his vital limbs with seventy two arrows.
16Thus pierced and pained to the extreme, Bhagadatta invoked the Vaishnava weapon and inspiring its hook with sacred aphorisms, he let to go, in rage, at the breast of Pandu's son.
17Thereupon Keshava, covering Pritha's son, received upon his own breast that weapon capable of slaying every being, hurled by Bhagadatta.
18That weapon turned into Vaijayanti garland when it had about to touch the chest of god Sri Krishna. That garland was made of all seasonal flowers and excellently graced with the stamen of lotus flower. It was illuminating like fire, sun and moon. Each petal of flowers intertwined in it was blazing like fire. God Keshava, the killer of Keshi, son of Sureasena, holder of Saranga bow, suppressor of enemy having their dark complexion like the Tisi flowers of that garland looked as if a mountain covered by clouds in one evening of rainy season. That garland was looked fantastic with lotus petals moving with the breeze,
19Thereafter with a sorrowful heart Arjuna thus addressed Keshava "O sinless one, without fighting for you, I will drive your steeds, in battle. Even these, O lotus-eyed one, were the words you spoke before. Why then do you not keep your promise inviolate? It is only then when I shall be involved in a calamity or shall be incapable or resisting (my foes and their weapons), it is then only that you shall take it upon yourself to protect me; but not when I am competent and standing thus.
20Equipped with my bows and arrows, I am competent enough to conquer the words with all the celestials, Asuras and mortals dwelling in them; this fact indeed you also know."
21Thereupon the son of Vasudeva addressing Arjuna spoke these words in reply-"Hear, O sinless one, O son of Pritha, this ancient and mysterious piece of history.
22Ever occupied as I am in achieving the welfare of the worlds. I have four semblance's. Dividing myself into parts I do try to bring about the world's benefit.
23One of my semblance's, remaining on earth, is even now practising ascetic austerities. Another keeps an eye over the world engaged in good and evil deeds.
24My third semblance, staying in the world of men, is engaged in the performance of acts and my fourth semblance sleeps a sleep extending over four thousand years.
25This last-mentioned semblance of mine that awakes at the end of the every thousand years, accords excellent boons at that time, to those who really deserve them.
26On one such occasion, the Earth knowing that the boon-giving hour has come, solicited a boon for her son Naraka; hear, I shall tell it to you.
27Possessed of the Vaishnava weapon let my son be unslayable, both by the gods and the demons. It behoves you to grant me that weapon.
28Listening then to that prayer for the boon that earth wanted me accord to her son, I gave the excellent and irresistible Vaishnava weapon to him.
29I then said-'O Earth, let this weapon be infallible in protecting Naraka. None, I say, will be able to slay him.
30'Protected by this weapon, your son, the crusher of hostile hosts, will, in all times and everywhere, be invincible.
31Then saying “Be it so", that intelligent goddess went away, satisfied at the fruition of her desire. Her son Naraka, that afflicter of hostile horses, also accordingly became invincible.
32Then, O son of Pritha, that weapon of mine was secured by the ruler of the Pragjyotisas from Naraka; and O sire, there, is none unslayable by it in all the worlds, not excluding Indra and Rudra themselves.
33For your sake therefore, O Arjuna, I did baffle the weapon. Now slay the mighty Asura deprived of his excellent weapon.
34Now slay in battle your invincible opponent Bhagadatta, that enemy of the gods, like myself slaying, in the days of yore, Naraka, for the worlds' benefit.
35Thus spoken to by the high-souled Keshava, Pritha's son suddenly covered Bhagadatta with a shower of sharp arrows.
36Then the mighty-armed and high-souled Arjuna dauntlessly wounded Bhagadatta's clephant between its frontal globes with a (long) lance.
37Then like the thunder-bolt rending a mountain open, that dart flying towards the elephant penetrated into its body to the very wings, like a snake entering into its hole in an ant-hill.
38Then like the wife of a poor man, refusing to carry out the orders of her husband, that elephant though often urged by Bhagadatta, refused to obey his orders.
39With its limbs paralysed it fell down striking the earth with its tusks. Then that huge elephant gave up its breath uttering a yell of distress.
40God Sri Krishna then said to Arjuna-O son of Kunti! Bhagadatta is in his old age with all hair lured grey and eyes covered by the forehead flesh due to wrinkles appear as if these are closed. He is great warrior and gallant. It is tough to defeat him in the battle. He has tied the eyelids with a strip of cloth with the forehead so as to keep both eyes opened.
41In compliance with the direction, Arjuna took out crescent shaped arrow of straight knots and shot at the eyes of Bhagadatta. He thus, lost his eyes and became blind.
42The mighty Bhagadatta then seemed the whole world sank in darkness a she was blind now. Arjuna, the son of Pandu, in the meantime; pierced the heart of king Bhagadatta by hitting hard an arrow crescent shaped and bent knot at that spot.
43His bosom being torn open the diademdecked Arjuna. King Bhagadatta lost the grasp of his bow and arrows, being deprived of vitality. The precious cloth that had constituted his turban now fell off from his head like a petal falling off from a lotus when its stem is struck violently.
44He himself decorated with a garland of gold fell down from the back of his mountain-like elephant, decked also with trappings of gold, like a blossoming Karnikara tree falling down from the crest of a hill, being uprooted by the violence of the wind.
45Then in that battle, the son of Indra having slain that monarch equal to Indra in prowess and who was a friend of Indra, began to crush, inspired with the hopes of victory, other warriors of your army, like a violent gust of wind crushing large number to trees.
Hindi
1धृतराष्ट्र ने कहा — क्रोध से भरकर पाण्डुपुत्र अर्जुन ने भगदत्त के साथ क्या किया? और प्राग्ज्योतिषराज ने पृथापुत्र के साथ क्या किया? मुझे सब कुछ जैसा हुआ वैसा ही बताओ।
2सञ्जय ने कहा — जब कृष्ण और अर्जुन दोनों इस प्रकार प्राग्ज्योतिषराज से भिड़े हुए थे, तब समस्त प्राणियों ने उन्हें मृत्यु के दाँतों के बीच पड़ा हुआ समझा।
3हे महाराज, तब प्राग्ज्योतिषराज ने अपने हाथी की पीठ से एक ही रथ पर स्थित उन दोनों कृष्णों (अर्जुन और कृष्ण) पर बाणों की निरन्तर वर्षा की।
4तत्पश्चात् भगदत्त ने स्वर्ण के पंखोंवाले, पत्थर पर माँजे हुए और पूरे खींचे गए धनुष से छोड़े गए लौह बाणों से यशस्वी देवकीपुत्र को बेध दिया।
5भगदत्त द्वारा बल से छोड़े गए अग्नि के स्पर्शवाले वे अत्यन्त अलंकृत बाण देवकीपुत्र को बेधकर पृथ्वी में घुस गए।
6तब पृथापुत्र ने भगदत्त का धनुष काट दिया और उन योद्धाओं का वध कर डाला जो उनके पार्श्वों से उनका समर्थन कर रहे थे; फिर वे प्राग्ज्योतिषराज से मानो खेल-खेल में भिड़ गए।
7तब भगदत्त ने अर्जुन पर अत्यन्त पैने और सूर्य के समान तेजस्वी चौदह भाले छोड़े; किन्तु अर्जुन ने उनमें से प्रत्येक को दो टुकड़ों में काट डाला।
8तत्पश्चात् अर्जुन ने बाणों की प्रचण्ड वर्षा से भगदत्त के हाथी को ढकनेवाले कवच को टुकड़े-टुकड़े कर दिया; तब वह कवच भूमि पर गिर पड़ा।
9कवच के छिन्न-भिन्न होने पर और बाणों के घावों से क्षत-विक्षत वह हाथी मेघों के आवरण से रहित और वर्षा की धाराओं से भीगे वक्षवाले पर्वतराज के समान प्रतीत हुआ।
10तब प्राग्ज्योतिषराज ने वसुदेवपुत्र पर स्वर्ण के दण्ड और लोहे के फलवाली एक शक्ति फेंकी; किन्तु अर्जुन ने उस शक्ति को दो टुकड़ों में काट डाला।
11तत्पश्चात् बाणों से उस राजा का छत्र और ध्वजा काटकर अर्जुन ने मुस्कराते हुए शीघ्र ही उन पर्वतीय प्रदेशों के अधिपति को दस बाणों से बेध दिया।
12तब वे प्राग्ज्योतिषराज कङ्क पक्षी के पंखों से बने सुन्दर पंखोंवाले अर्जुन के बाणों से बुरी तरह घायल हो गए। तत्पश्चात्, हे नरेश्वर, क्रोध से भरकर भगदत्त ने श्वेत घोड़ोंवाले पाण्डुपुत्र के सिर पर भाले फेंके। और फिर उन्होंने ऊँचा सिंहनाद किया। तब उन भालों से अर्जुन का किरीट अपने स्थान से हट गया।
13तब अपने हटे हुए किरीट को यथास्थान रखते हुए फाल्गुन ने राजा भगदत्त से कहा — "इस संसार को भरपूर देख लो।"
14ऐसा कहे जाने पर क्रोध से प्रज्वलित राजा भगदत्त ने एक देदीप्यमान धनुष उठाया और पाण्डुपुत्र तथा गोविन्द पर बाणों की वर्षा की।
15तब पृथापुत्र ने भगदत्त का धनुष और तरकश काटकर शीघ्र ही उन्हें उनके समस्त मर्मस्थलों में बहत्तर बाणों से बेध दिया।
16इस प्रकार बिंधकर और अत्यन्त पीड़ित होकर भगदत्त ने वैष्णव अस्त्र का आह्वान किया और अपने अंकुश को पवित्र मन्त्रों से अभिमन्त्रित करके क्रोध में उसे पाण्डुपुत्र के वक्ष पर छोड़ दिया।
17तब केशव ने पृथापुत्र को ढककर भगदत्त द्वारा छोड़े गए उस समस्त प्राणियों का वध करने में समर्थ अस्त्र को अपने ही वक्ष पर ले लिया।
18भगवान् श्रीकृष्ण के वक्ष का स्पर्श करने ही वाला वह अस्त्र वैजयन्ती माला में बदल गया। वह माला समस्त ऋतुओं के पुष्पों से बनी थी और कमल के केसरों से अत्यन्त सुशोभित थी। वह अग्नि, सूर्य और चन्द्रमा के समान प्रकाशमान थी। उसमें गुँथे फूलों की एक-एक पंखुड़ी अग्नि के समान देदीप्यमान थी। केशी के संहारक, शूरसेन के वंशज, शार्ङ्ग धनुष के धारक, शत्रुओं का दमन करनेवाले भगवान् केशव, जिनका वर्ण उस माला के तीसी के फूलों के समान श्याम था, वर्षाकाल की किसी सन्ध्या में मेघों से ढके पर्वत के समान प्रतीत हुए। मन्द वायु से हिलती कमल की पंखुड़ियों से वह माला अद्भुत शोभा पा रही थी।
19तत्पश्चात् दुःखी हृदय से अर्जुन ने केशव से इस प्रकार कहा — "हे निष्पाप, 'तुम्हारे लिए युद्ध किए बिना मैं युद्ध में तुम्हारे घोड़े हाँकूँगा' — हे कमलनयन, ये ही वचन तुमने पहले कहे थे। फिर तुम अपनी प्रतिज्ञा अखण्ड क्यों नहीं रखते? जब मैं किसी विपत्ति में पड़ जाऊँ अथवा (अपने शत्रुओं और उनके अस्त्रों को) रोकने में असमर्थ हो जाऊँ, केवल तभी तुम्हें मेरी रक्षा का भार अपने ऊपर लेना चाहिए; तब नहीं, जब मैं समर्थ होकर इस प्रकार डटा हुआ हूँ।
20अपने धनुष-बाणों से सज्जित मैं देवताओं, असुरों और उनमें बसनेवाले मनुष्यों सहित समस्त लोकों को जीतने में समर्थ हूँ; यह बात तुम भी जानते ही हो।"
21तब वसुदेवपुत्र ने अर्जुन को सम्बोधित करके उत्तर में ये वचन कहे — "हे निष्पाप पृथापुत्र, यह प्राचीन और रहस्यमय इतिहास सुनो।
22लोकों का कल्याण करने में सदा लगा रहनेवाला मैं चार स्वरूप धारण करता हूँ। अपने को भागों में बाँटकर मैं संसार का हित करने का प्रयत्न करता हूँ।
23मेरा एक स्वरूप पृथ्वी पर रहकर अब भी तपस्या कर रहा है। दूसरा शुभ और अशुभ कर्मों में लगे संसार पर दृष्टि रखता है।
24मेरा तीसरा स्वरूप मनुष्यलोक में रहकर कर्मों के सम्पादन में लगा है और मेरा चौथा स्वरूप चार सहस्र वर्षों तक फैली निद्रा में सोता है।
25मेरा यह अन्तिम स्वरूप, जो प्रत्येक सहस्र वर्ष के अन्त में जागता है, उस समय उन्हें उत्तम वर देता है जो वस्तुतः उनके योग्य होते हैं।
26ऐसे ही एक अवसर पर पृथ्वी ने यह जानकर कि वरदान की वेला आ पहुँची है, अपने पुत्र नरक के लिए एक वर माँगा; सुनो, मैं तुम्हें वह बताता हूँ।
27'वैष्णव अस्त्र से सम्पन्न होकर मेरा पुत्र देवताओं और असुरों दोनों के लिए अवध्य हो जाए। आप मुझे वह अस्त्र प्रदान करें।'
28तब पृथ्वी की उस प्रार्थना को सुनकर, जिसमें वह चाहती थी कि मैं उसके पुत्र को वह वर दूँ, मैंने उसे वह उत्तम और अप्रतिहत वैष्णव अस्त्र दे दिया।
29तब मैंने कहा — 'हे पृथ्वी, यह अस्त्र नरक की रक्षा में अमोघ रहे। मैं कहता हूँ, कोई भी उसका वध न कर सकेगा।
30इस अस्त्र से रक्षित तुम्हारा पुत्र, वह शत्रुसेनाओं का संहारक, सब कालों में और सर्वत्र अजेय रहेगा।'
31तब "ऐसा ही हो" कहकर वह बुद्धिमती देवी अपनी कामना की पूर्ति से सन्तुष्ट होकर चली गई। तदनुसार उसका पुत्र नरक भी, वह शत्रुसेनाओं को पीड़ित करनेवाला, अजेय हो गया।
32फिर, हे पृथापुत्र, मेरा वह अस्त्र प्राग्ज्योतिषराज ने नरक से प्राप्त किया; और हे आर्य, समस्त लोकों में कोई भी ऐसा नहीं है जो उससे अवध्य हो — स्वयं इन्द्र और रुद्र भी नहीं।
33अतः हे अर्जुन, तुम्हारे ही लिए मैंने उस अस्त्र को व्यर्थ किया। अब अपने उत्तम अस्त्र से वंचित उस महान् असुर का वध करो।
34जैसे प्राचीन काल में मैंने लोकों के हित के लिए नरक का वध किया था, वैसे ही अब तुम युद्ध में अपने अजेय प्रतिपक्षी, देवताओं के उस शत्रु भगदत्त का वध करो।"
35महात्मा केशव द्वारा ऐसा कहे जाने पर पृथापुत्र ने सहसा भगदत्त को तीक्ष्ण बाणों की वर्षा से ढक दिया।
36तब महाबाहु महात्मा अर्जुन ने निर्भय होकर भगदत्त के हाथी के दोनों कुम्भस्थलों के बीच एक (लम्बे) भाले से प्रहार किया।
37तब जैसे वज्र पर्वत को विदीर्ण कर देता है, वैसे ही हाथी की ओर उड़ता वह भाला उसके शरीर में पंखों तक घुस गया, जैसे साँप बाँबी में अपने बिल में घुस जाता है।
38तब जैसे किसी निर्धन की पत्नी अपने पति की आज्ञा पालन करने से इनकार कर देती है, वैसे ही वह हाथी भगदत्त द्वारा बार-बार प्रेरित किए जाने पर भी उनकी आज्ञा मानने से इनकार करने लगा।
39अंग शिथिल होकर वह अपने दाँतों से भूमि पर आघात करता हुआ गिर पड़ा। तब उस विशाल हाथी ने आर्त चीत्कार करते हुए प्राण त्याग दिए।
40तब भगवान् श्रीकृष्ण ने अर्जुन से कहा — "हे कुन्तीपुत्र! भगदत्त वृद्धावस्था में हैं, उनके सब बाल पक चुके हैं और झुर्रियों के कारण उनकी आँखें ललाट की चमड़ी से ढक गई हैं, जिससे वे बन्द-सी जान पड़ती हैं। वे महान् योद्धा और शूरवीर हैं। उन्हें युद्ध में परास्त करना कठिन है। उन्होंने अपनी दोनों आँखें खुली रखने के लिए अपनी पलकों को कपड़े की एक पट्टी से ललाट के साथ बाँध रखा है।"
41इस निर्देश के अनुसार अर्जुन ने सीधी गाँठवाला एक अर्धचन्द्राकार बाण निकाला और भगदत्त की आँखों पर छोड़ा। इस प्रकार वे अपनी आँखें खो बैठे और अन्धे हो गए।
42तब अन्धे हो जाने के कारण उन बलशाली भगदत्त को समस्त संसार अन्धकार में डूबा प्रतीत हुआ। इसी बीच पाण्डुपुत्र अर्जुन ने एक अर्धचन्द्राकार और झुकी गाँठवाला बाण उसी स्थान पर बल से मारकर राजा भगदत्त का हृदय बेध दिया।
43किरीटधारी अर्जुन द्वारा वक्ष विदीर्ण हो जाने पर राजा भगदत्त के हाथ से धनुष और बाण छूट गए, क्योंकि उनका जीवन जाता रहा। उनकी पगड़ी का वह बहुमूल्य वस्त्र अब उनके सिर से वैसे ही गिर पड़ा जैसे नाल पर तीव्र आघात लगने पर कमल से उसकी पंखुड़ी गिर जाती है।
44स्वर्ण की माला से अलंकृत वे स्वयं भी स्वर्ण के साज से सजे अपने पर्वताकार हाथी की पीठ से वैसे ही गिर पड़े, जैसे वायु के वेग से उखड़कर पहाड़ी की चोटी से कोई फूला हुआ कर्णिकार वृक्ष गिर पड़ता है।
45तब उस युद्ध में इन्द्रपुत्र (अर्जुन) पराक्रम में इन्द्र के समान और इन्द्र के मित्र उस राजा का वध करके विजय की आशा से भरकर आपकी सेना के अन्य योद्धाओं को वैसे ही कुचलने लगे, जैसे प्रचण्ड वायु का झोंका बहुत-से वृक्षों को कुचल डालता है।
Nepali
1धृतराष्ट्रले भने — क्रोधले भरिएर पाण्डुपुत्र अर्जुनले भगदत्तसँग के गरे? र प्राग्ज्योतिषराजले पृथापुत्रसँग के गरे? मलाई सबै कुरा जस्तो भयो त्यस्तै बताऊ।
2सञ्जयले भने — जब कृष्ण र अर्जुन दुवै यसरी प्राग्ज्योतिषराजसँग भिडेका थिए, तब सम्पूर्ण प्राणीले उनीहरूलाई मृत्युका दाँतबीच परेका ठाने।
3हे महाराज, तब प्राग्ज्योतिषराजले आफ्नो हात्तीको ढाडबाट एउटै रथमा रहेका ती दुवै कृष्ण (अर्जुन र कृष्ण)माथि बाणको निरन्तर वर्षा गरे।
4त्यसपछि भगदत्तले सुनका प्वाँख भएका, ढुङ्गामा उध्याइएका र पूरै तानिएको धनुषबाट छोडिएका फलामे बाणले यशस्वी देवकीपुत्रलाई छेडे।
5भगदत्तद्वारा बलले छोडिएका अग्निको स्पर्श भएका ती अत्यन्त अलङ्कृत बाण देवकीपुत्रलाई छेडेर पृथ्वीभित्र पसे।
6तब पृथापुत्रले भगदत्तको धनुष काटिदिए र ती योद्धाहरूको वध गरे जसले उनका पार्श्वबाट उनको समर्थन गरिरहेका थिए; त्यसपछि उनी प्राग्ज्योतिषराजसँग मानौँ खेलखेलमै भिडे।
7तब भगदत्तले अर्जुनमाथि अत्यन्त धारिला र सूर्यजस्तै तेजस्वी चौध भाला हाने; तर अर्जुनले तीमध्ये प्रत्येकलाई दुई टुक्रा पारेर काटिदिए।
8त्यसपछि अर्जुनले बाणको प्रचण्ड वर्षाले भगदत्तको हात्तीलाई छोप्ने कवच टुक्राटुक्रा पारिदिए; तब त्यो कवच भूमिमा खस्यो।
9कवच छिन्नभिन्न भएपछि र बाणका घाउले क्षतविक्षत त्यो हात्ती बादलको आवरणबाट रहित र वर्षाका धाराले भिजेको छाती भएको पर्वतराजजस्तै देखियो।
10तब प्राग्ज्योतिषराजले वसुदेवपुत्रमाथि सुनको डण्डी र फलामको फलाक भएको एउटा शक्ति फ्याँके; तर अर्जुनले त्यो शक्ति दुई टुक्रा पारेर काटिदिए।
11त्यसपछि बाणले त्यस राजाको छत्र र ध्वजा काटेर अर्जुनले मुस्कुराउँदै चाँडै ती पर्वतीय प्रदेशका अधिपतिलाई दस बाणले छेडे।
12तब ती प्राग्ज्योतिषराज कङ्क पक्षीका प्वाँखबाट बनेका सुन्दर प्वाँख भएका अर्जुनका बाणले नराम्ररी घाइते भए। त्यसपछि, हे नरेश्वर, क्रोधले भरिएर भगदत्तले श्वेत घोडा भएका पाण्डुपुत्रको टाउकोमा भाला फ्याँके। र त्यसपछि उनले उच्च सिंहनाद गरे। तब ती भालाले अर्जुनको किरीट आफ्नो स्थानबाट हट्यो।
13तब आफ्नो हटेको किरीट यथास्थानमा राख्दै फाल्गुनले राजा भगदत्तलाई भने — "यस संसारलाई भरपूर हेरिहाल।"
14यसो भनिएपछि क्रोधले प्रज्वलित राजा भगदत्तले एउटा देदीप्यमान धनुष उठाए र पाण्डुपुत्र तथा गोविन्दमाथि बाणको वर्षा गरे।
15तब पृथापुत्रले भगदत्तको धनुष र ठोक्रो काटेर चाँडै उनलाई उनका सम्पूर्ण मर्मस्थलमा बहत्तर बाणले छेडे।
16यसरी छेडिएर र अत्यन्त पीडित भई भगदत्तले वैष्णव अस्त्रको आह्वान गरे र आफ्नो अङ्कुशलाई पवित्र मन्त्रले अभिमन्त्रित गरेर क्रोधमा त्यसलाई पाण्डुपुत्रको छातीमा छोडे।
17तब केशवले पृथापुत्रलाई छोपेर भगदत्तद्वारा छोडिएको त्यो सम्पूर्ण प्राणीको वध गर्न समर्थ अस्त्र आफ्नै छातीमा लिए।
18भगवान् श्रीकृष्णको छातीलाई छुनै लागेको त्यो अस्त्र वैजयन्ती मालामा बदलियो। त्यो माला सम्पूर्ण ऋतुका फूलले बनेको थियो र कमलका केसरले अत्यन्त सुशोभित थियो। त्यो अग्नि, सूर्य र चन्द्रमाजस्तै प्रकाशमान थियो। त्यसमा उनिएका फूलका एक-एक पत्र अग्निजस्तै देदीप्यमान थिए। केशीका संहारक, शूरसेनका वंशज, शार्ङ्ग धनुषका धारक, शत्रुहरूको दमन गर्ने भगवान् केशव, जसको वर्ण त्यस मालाका आलसका फूलजस्तै श्याम थियो, वर्षाकालको कुनै साँझमा बादलले छोपिएको पर्वतजस्तै देखिए। मन्द वायुले हल्लिने कमलका पत्रले त्यो माला अद्भुत शोभायमान भइरहेको थियो।
19त्यसपछि दुःखी हृदयले अर्जुनले केशवलाई यसरी भने — "हे निष्पाप, 'तिम्रा लागि युद्ध नगरी म युद्धमा तिम्रा घोडा हाँक्नेछु' — हे कमलनयन, यिनै वचन तिमीले पहिले भनेका थियौ। फेरि तिमी आफ्नो प्रतिज्ञा अखण्ड किन राख्दैनौ? जब म कुनै विपत्तिमा परूँ अथवा (आफ्ना शत्रु र तिनका अस्त्र) रोक्न असमर्थ होऊँ, केवल तबमात्र तिमीले मेरो रक्षाको भार आफूमाथि लिनुपर्छ; तब होइन, जब म समर्थ भई यसरी डटिरहेको छु।
20आफ्ना धनुषबाणले सजिएको म देवता, असुर र तिनमा बस्ने मानिससहित सम्पूर्ण लोक जित्न समर्थ छु; यो कुरा तिमीलाई पनि थाहा छ।"
21तब वसुदेवपुत्रले अर्जुनलाई सम्बोधन गर्दै उत्तरमा यी वचन भने — "हे निष्पाप पृथापुत्र, यो प्राचीन र रहस्यमय इतिहास सुन।
22लोकहरूको कल्याण गर्नमा सधैँ लागिरहने म चार स्वरूप धारण गर्दछु। आफूलाई भागमा बाँडेर म संसारको हित गर्ने प्रयत्न गर्दछु।
23मेरो एउटा स्वरूप पृथ्वीमा रहेर अहिले पनि तपस्या गरिरहेको छ। दोस्रोले शुभ र अशुभ कर्ममा लागेको संसारमाथि दृष्टि राख्छ।
24मेरो तेस्रो स्वरूप मनुष्यलोकमा रहेर कर्मको सम्पादनमा लागेको छ र मेरो चौथो स्वरूप चार हजार वर्षसम्म फैलिएको निद्रामा सुत्छ।
25मेरो यो अन्तिम स्वरूप, जो प्रत्येक हजार वर्षको अन्त्यमा ब्युँझन्छ, त्यस बेला ती जनलाई उत्तम वर दिन्छ जो वास्तवमै त्यसका योग्य हुन्छन्।
26यस्तै एउटा अवसरमा पृथ्वीले वरदानको बेला आइपुगेको थाहा पाएर आफ्नो पुत्र नरकका लागि एउटा वर मागिन्; सुन, म तिमीलाई त्यो बताउँछु।
27'वैष्णव अस्त्रले सम्पन्न भई मेरो पुत्र देवता र असुर दुवैका लागि अवध्य होस्। तपाईंले मलाई त्यो अस्त्र प्रदान गर्नुहोस्।'
28तब पृथ्वीको त्यो प्रार्थना सुनेर, जसमा उनले म उनका पुत्रलाई त्यो वर दिऊँ भन्ने चाहेकी थिइन्, मैले उसलाई त्यो उत्तम र अप्रतिहत वैष्णव अस्त्र दिएँ।
29तब मैले भनेँ — 'हे पृथ्वी, यो अस्त्र नरकको रक्षामा अमोघ रहोस्। म भन्दछु, कसैले पनि उसको वध गर्न सक्नेछैन।
30यस अस्त्रले रक्षित तिम्रो पुत्र, त्यो शत्रुसेनाहरूको संहारक, सबै कालमा र जताततै अजेय रहनेछ।'
31तब "यसै होस्" भनेर ती बुद्धिमती देवी आफ्नो कामनाको पूर्तिले सन्तुष्ट भई गइन्। तदनुसार उनको पुत्र नरक पनि, त्यो शत्रुसेनालाई पीडित पार्ने, अजेय भयो।
32त्यसपछि, हे पृथापुत्र, मेरो त्यो अस्त्र प्राग्ज्योतिषराजले नरकबाट प्राप्त गरे; र हे आर्य, सम्पूर्ण लोकमा कोही पनि यस्तो छैन जो त्यसबाट अवध्य होस् — स्वयं इन्द्र र रुद्र पनि होइनन्।
33त्यसैले हे अर्जुन, तिम्रै लागि मैले त्यो अस्त्र व्यर्थ पारेँ। अब आफ्नो उत्तम अस्त्रबाट वञ्चित त्यस महान् असुरको वध गर।
34जसरी प्राचीन कालमा मैले लोकहरूको हितका लागि नरकको वध गरेको थिएँ, त्यसरी नै अब तिमी युद्धमा आफ्ना अजेय प्रतिपक्षी, देवताहरूका ती शत्रु भगदत्तको वध गर।"
35महात्मा केशवद्वारा यसो भनिएपछि पृथापुत्रले एक्कासि भगदत्तलाई तीखा बाणको वर्षाले छोपे।
36तब महाबाहु महात्मा अर्जुनले निर्भय भई भगदत्तको हात्तीका दुवै कुम्भस्थलको बीचमा एउटा (लामो) भालाले प्रहार गरे।
37तब जसरी वज्रले पर्वतलाई विदीर्ण पारिदिन्छ, त्यसरी नै हात्तीतिर उड्दै गएको त्यो भाला त्यसको शरीरमा प्वाँखसम्मै पस्यो, जसरी सर्प धमिराको थुम्कोमा आफ्नो दुलोभित्र पस्छ।
38तब जसरी कुनै निर्धनकी पत्नीले आफ्ना पतिको आज्ञा पालन गर्न इन्कार गर्छिन्, त्यसरी नै त्यो हात्ती भगदत्तद्वारा बारम्बार प्रेरित गरिए पनि उनको आज्ञा मान्न इन्कार गर्न थाल्यो।
39अङ्ग शिथिल भई त्यो आफ्ना दाँतले भूमिमा प्रहार गर्दै ढल्यो। तब त्यस विशाल हात्तीले आर्त चित्कार गर्दै प्राण त्याग गर्यो।
40तब भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई भने — "हे कुन्तीपुत्र! भगदत्त वृद्धावस्थामा छन्, उनका सबै कपाल फुलिसकेका छन् र चाउरीका कारण उनका आँखा निधारको छालाले छोपिएका छन्, जसले गर्दा ती बन्दजस्ता देखिन्छन्। उनी महान् योद्धा र शूरवीर हुन्। उनलाई युद्धमा परास्त गर्न कठिन छ। उनले आफ्ना दुवै आँखा खुला राख्न आफ्ना परेला कपडाको एउटा पट्टीले निधारसँग बाँधेका छन्।"
41यस निर्देशनअनुसार अर्जुनले सीधा गाँठा भएको एउटा अर्धचन्द्राकार बाण निकाले र भगदत्तका आँखामा हाने। यसरी उनले आफ्ना आँखा गुमाए र अन्धा भए।
42तब अन्धा भएका कारण ती बलशाली भगदत्तलाई सम्पूर्ण संसार अन्धकारमा डुबेको देखियो। यसै बीचमा पाण्डुपुत्र अर्जुनले एउटा अर्धचन्द्राकार र निहुरिएको गाँठा भएको बाण त्यही स्थानमा बलले हानेर राजा भगदत्तको हृदय छेडे।
43किरीटधारी अर्जुनद्वारा छाती विदीर्ण भएपछि राजा भगदत्तका हातबाट धनुष र बाण खसे, किनभने उनको जीवन गइसकेको थियो। उनको फेटाको त्यो बहुमूल्य वस्त्र अब उनको टाउकोबाट त्यसरी नै खस्यो जसरी नालमा तीव्र प्रहार लाग्दा कमलबाट त्यसको पत्र खस्छ।
44सुनको मालाले अलङ्कृत उनी स्वयं पनि सुनका साजले सजिएको आफ्नो पर्वताकार हात्तीको ढाडबाट त्यसरी नै खसे, जसरी वायुको वेगले उखेलिएर पहाडको टुप्पोबाट कुनै फुलेको कर्णिकार रूख ढल्छ।
45तब त्यस युद्धमा इन्द्रपुत्र (अर्जुन)ले पराक्रममा इन्द्रसमान र इन्द्रका मित्र त्यस राजाको वध गरेर विजयको आशाले भरिएर तपाईंको सेनाका अन्य योद्धाहरूलाई त्यसरी नै कुल्चन थाले, जसरी प्रचण्ड वायुको झोँकाले धेरै रूखलाई कुल्चिदिन्छ।