Dronabhisheka Parva — The setting out of Karna
Volume V — Drona Parva · Chapter 2
Sanskrit
1संजय उवाच हतं भीष्मथाधिरथिर्विदित्वा भिन्नां नावमिवात्यगाधे कुरूणाम्। सोदर्यवद् व्यसनात् सूतपुत्रः संतारयिष्यंस्तव पुत्रस्य सेनाम्॥
2श्रुत्वा तु कर्णः पुरुषेन्द्रमच्युतं निपातितं शान्तनवं महारथम्। अथोपयायात् सहसारिकर्षणो धनुर्धराणां प्रवरस्तदा नृप॥
3निमज्जती नावमिवार्णवे कुरून्। पितेव पुत्रांस्त्वरितोऽभ्ययात् ततः संतारयिष्यंस्तव पुत्रस्य सेनाम्॥
4कर्ण उवाच यस्मिन् धृतिर्बुद्धिपराक्रमौजः सत्यं स्मृतिर्वीरगुणाश्च सर्वे। अस्त्राणि दिव्यान्यथ संलतिहीं: प्रिया च वागनसूया च भीष्मे॥ सदा कृतज्ञे द्विजशत्रुघातके सनातनं चन्द्रमसीव लक्ष्म। स चेत् प्रशान्तः परवीरहन्ता मन्ये हतानेव च सर्ववीरान्॥
5नेह ध्रुवं किंचन जातु विद्यते लोके ह्यस्मिन् कर्मणोऽनित्ययोगात्। सूर्योदये को हि विमुक्तसंशयो भावं कुर्वीतार्य महाव्रते हते॥
6वसुप्रभावे वसुवीर्यसम्भवे गते वसूनेव वसुन्धराधिपे। वसूनि पुत्रांश्च वसुन्धरां तथा कुरूंश्च शोचध्वमिनां च वाहिनीम्॥
7संजय उवाच महाप्रभावे वरदे निपातिते लोकेश्वरे शास्तरि चामितौजसि। पराजितेषु भरतेषु दुर्मनाः कर्णो भृशंन्यश्वसदश्रु वर्तयन्॥
8इदं च राधेयवचो निशम्य सुताश्च राजंस्तव सैनिकाश्च ह। स्तदाश्रु नेत्रैर्मुमुचुश्च शब्दवत्॥ प्रवर्तमाने तु पुनर्महाहवे विगाह्यमानासु चमूषु पार्थिवैः। अथाब्रवीद्धर्षकरं तदा वचो रथर्षभान् सर्वमहारथर्षभः॥
9जगत्यनित्ये सततं प्रधावति प्रचिन्तयनस्थिरमद्य लक्षये। भवत्सु तिष्ठत्स्विह पातितो मृधे गिरिप्रकाशः कुरुपुङ्गवः कथम्॥
10निपातिते शान्तनवे महारथे दिवाकरे भूतलमास्थिते यथा। न पार्थिवाः सोढुमलं धनंजयं गिरिप्रवोढारमिवालिनं दुमाः॥
11हतप्रधानं त्विदमार्तरूपं परैर्हतोत्साहमनाथमद्य वै। मया कुरूणां परिपाल्यमाहवे बलं यथा तेन महात्मना तथा॥
12समाहितं चात्मनि भारमीदृशं जगत् तथानित्यमिदं च लक्षये। निपातितं चाहवशौण्डमाहवे कथं नु कुर्यामहमीदृशे भयम्॥
13अहं तु तान् कुरुवृषभानजिह्मगैः प्रवेशयन् यमसदनं चरन् रणे। यशः परं जगति विभाव्य वर्तिता परैर्हतो भुवि शयिताऽथवा पुनः॥
14युधिष्ठिरो धृतिमतिसत्यसत्त्ववान् वृकोदरो गजशततुल्यविक्रमः। तथाऽर्जुनस्त्रिदशवरात्मजो युवा न तद्बलं सुजयमिहामरैरपि॥
15यमौ रणे यत्र यमोपमौ बले ससात्यकिर्यत्र च देवकीसुतः। न तद्बलं कापुरुषोऽभ्युपेयिवान् निवर्तते मृत्युमुखान्न चासुभृत्॥
16तपोऽभ्युदीर्णं तपसैव बाध्यते बलं बलेनैव तथा मनस्विभिः। मनश्च मे शत्रुनिवारणे ध्रुवं स्वरक्षणे चाचलवद् व्यवस्थितम्॥
17एवं चैषां वाधमानः प्रभावं गत्वैवाहं ताञ्चयाम्यद्य सूत। मित्रद्रोहो मर्षणीयो न मेऽयं भग्ने सैन्ये यः समेयात् स मित्रम्॥
18कर्तास्म्येतत् सत्पुरुषार्यकर्म त्यक्त्वा प्राणाननुयास्यामि भीष्मम्। सर्वान् संख्ये शत्रुसंघान् हनिष्ये हतस्तैर्वा वीरलोकं प्रपत्स्ये॥
19सम्प्राक्रुष्टे रुदितस्त्रीकुमारे पराहते पौरुषे धार्तराष्ट्र। मया कृत्यमिति जानामि सूत तस्माद् राज्ञस्त्वद्य शत्रून् विजेष्ये॥
20स्त्यक्त्वा प्राणान् घोररूपे रणेऽस्मिन्। सर्वान् संख्ये शत्रुसंघान् निहत्य दास्याम्यहं धार्तराष्ट्राय राज्यम्॥
21निबध्यतां मे कवचं विचित्रं हैमं शुभं मणिरत्लावभासि। शिरस्त्राणं चार्कसमानभासं धनुः शरांश्चग्निविषाहिकल्पान्॥
22उपासङ्गान् षोडश योजयन्तु धनूंषि दिव्यानि तथाऽऽहरन्तु। असींश्च शक्तीश्च गदाश्च गुर्वीः शङ्ख च जाम्वूनदचित्रनालम्॥
23इमां रौक्मी नागकक्ष्यां विचित्रां ध्वजं चित्रं दिव्यमिन्दीवराङ्कम्। श्लक्ष्णैर्वस्त्रौर्विप्रमृज्यानयन्तु चित्रां मालां चारुबद्धां सलाजाम्॥
24अश्वानग्यान् पाण्डुराभ्रप्रकाशान् पुष्टान् स्नातान् मन्त्रपूताभिरद्भिः। शीघ्राच्छीघ्रं सूतपुत्रानयस्व॥
25रथं चायं हेममालावनद्धं रत्नैचित्रं सूर्यचन्द्रप्रकाशैः। हैर्युक्तं तूर्णमावर्तयस्व॥
26चित्राणि चापानि च वेगवन्ति ज्याश्चोत्तमाः संनहनोपपन्नाः। मासाद्य गात्रावरणानि चैव॥ भेरी:॥
27प्रायात्रिकं चानयताशु सर्वं दना पूर्ण वीर कांस्यं च हैमम्। आनीय मालामवबध्य चाङ्गे प्रवादयन्त्वाशु जयाय ॥
28प्रयाहि सूताशु यतः किरीटी वृकोदरो धर्मसुतो ममौ च। तान् वा हनिष्यामि समेत्य संख्ये भीष्माय गच्छामि हतो द्विषद्भिः॥
29यस्मिन् राजा सत्यधृतियुधिष्ठिरः समास्थितो भीमसेनार्जुनौ च। वासुदेवः सात्यकिः सुंजयाश्च मन्ये बलं तदजय्यं महीपैः॥
30तं चेन्मृत्युः सर्वहरोऽभिरक्षेत् सदाप्रमत्तः समरे किरीटिनम्। तथापि हन्ताऽस्मि समेत्य संख्ये यास्यामि वा भीष्मपथा यमाय॥
31न त्वेवाहं न गमिष्यामि तेषां मध्ये शूराणां तत्र चाहं ब्रवीमि। मित्रQहो दुर्बलभक्तयो ये पापात्मानो न ममैते सहायाः॥
32संजय उवाच समृद्धिमन्तं रथमुत्तमं दृढं सकूबरं हेमपरिष्कृतं शुभम्। र्युक्तं समास्थाय ययौ जयाय॥
33सम्पूज्यमानः कुरुभिर्महात्मा रथर्षभो देवगणैर्यथेन्द्रः। ययौ तदायोधनमुग्रधन्वा यत्रावसानं भरतर्षभस्या।३५।। वरूथिना महता सध्वजेन सुवर्णमुक्तामणिरत्नमालिना। सदश्वयुक्तेन रथेन कर्णो मेघस्वनेनार्क इवामितौजाः॥
34हुताशनाभः स हुताशनप्रभे शुभः शुभे वै स्वरथे धनुर्धरः। स्थितो रराजाधिरथिर्महारथः स्वयं विमाने सुरराडिवास्थितः॥
English
1Sanjaya said Then Adhiratha's son of the Suta caste, knowing that Bhisma had fallen, became desirous of saving, like a brother, the army of your son from the calamity it was in, like a boat split in the midst of the unfathomable deep.
2Having heard that the son of Shantanu, that foremost of men, the never-dropping one and the best of all car-warriors, had been slain, O king, Karna the repressor of enemies and the foremost of all bowmen, speedily arrived at the field of battle.
3When that excellent of car-warriors, Bhishma had been slain by the enemy, Karna soon (came of the battle field), desirous of saving the army of your son resembling a boat sunk in the deep, like a father anxious for rescuing his sons.
4Karna said When that Bhishma, who was endued with resoluteness, intelligence, prowess, energy, truthfulness, self-control and with all the other attributes of a hero; who was proficient in the use of celestial weapons; in whom there were humility, bashfulness, sweet speech and harmlessness; who was always grateful, the slayer of the enemies of the twice-borns, in whom there resided all these virtues for ever that Bhishma the destroyer of hostilc heroes had obtained his quietus, I consider the remaining warriors as already slain.
5Owing to the constant connection with action, there is nothing in this world that is eternal. When that one of illustrious vows (Bhishma) has been killed today, what man can say with certitude that today, what man can say with certitude that tomorrow the sun will rise?
6When that one of prowess equal to that of the Vasus, when he that was born of the energy of the Vasus, when that ruler of earth has gone back to the Vasus, do you then lament for your wealth, your sons and this army?
7Sanjaya said When that giver of boons, that most puicsant hero, that lord of men, that one of great vigour had been slain, that when the Bharatas had been vanquished, Karna, with a sorrowful heart and shedding copious tears, began to comfort (the Kurus).
8Having heard, O monarch, these wordr of the son of Radha, your sons and your soldiers, out of grief, broke out into loud lamentations and shed tears from their eyes, which were as copious as their wails were loud. When the sanguinary engagement waged anew and the Kaurava host led by kings once more roared forth (their battle-cry), then that foremost of all Maharathis (Karna) addressed these words to the mighty car-warriors, that imparted joy to their hearts.
9This transient words is ever flying (towards death); considering this I always regard everything as unsteady. When you were all present here, how could that foremost of the Kurus (Bhishma), who resembled a mountain in steadiness, be slain in battle?
10When like the sun dropping down on the earth, that foremost of car-warriors, the son of Shantanu has fallen, the monarchs (of the Kuru army) are hardly capable of withstanding Dhananjaya, like trees unable to withstand the hurricane that uproots even the hills.
11As that high-minded one did, so today will I protect, in this dreadful battle, this army of the Kurus, whose appearance is cheerless and whose zeal has been destroyed by the enemy, which is helpless and whose best warriors have already been slain.
12This heavy burden now devolves on myself; I shall that this world is transitory. That most excellent of warriors has also fallen in battle. Why shall I then entertain any apprehension for fighting?
13Coursing (swiftly) in the battle-field, I shall send, by means of my straight-going shafts, to the abode of Death, the foremost descendants of Kuru's race (Pandavas). Considering fame to be the best of all worldly possessions, I shall kill them in the engagement or myself lie on the field being slain by them.
14Yudhishthira is endued with resoluteness, intelligence, piety and vigour; Vrikodara equals a hundred elephants in might; Arjuna also is youthful and the begotten son of the foremost of celestials; so the army belonging to them is not to be easily vanquished even by the immortals.
15As no one ever returns alive from the jaws of death, so no coward ever returns (alive) after having confronted that hostile army to which belong the twins (Nakula and Sahadeva), each resembling death himself in battle and in which are Satyaki and the son of Devaki.
16Great power, begot of austerities, should be opposed by ascetic wealth. So should the wise oppose might with might. My mind is decided upon withstanding the enemy and it is resolutely fixed upon ensuring the safety (of my own troops).
17For certain, O charioteer, I shall today oppose their force and shall defeat them by simply going to the field. This conflict of friends (internecine war) ought not to be tolerated by men. He that helps in rallying a routed army is the true friend.
18I shall either achieve this pious act of manliness or shall follow Bhishma, renouncing my vital breaths. I shall either slay in battle my myriad enemies or slain by them I shall attain to the posthumous regions of the heroes.
19I regard, indeed, this to be my bounden duty, O charioteer, when women and infants wail aloud for assistance and when Dhartarastra's pride has been humiliated. So I shall this day conquer the enemies of the monarch (Duryodhana)
20Preserving the Kurus and massacring the sons of Pandu even at the cost of my very life in this dreadful fight and dispatching to Death my myriad enemies in this battle, I shall bestow this monarchy the of Dhritarashtra.
21Fasten on me this magnificent, golden and resplendent armour radiant with gems and jewels. Let also my helmet lustrous like the sun and my bows and arrows resembling fire, poison or serpents, be donned. on son
22Fasten sixteen quivers (to my chariot); fetch strongest bows and also arrows, spears, heavy maces and my conch with its body variegated with gold.
23Procure also my standard, variegated, beautiful, magnificent, made of gold, burning with the luster of a lotus, bearing the emblem of the elephant's girth, after having cleansed it with a fine piece of cloth and having decorated it with festoons of flowers and a net-work of fine wires.
24O son a charioteer, bring me also, in all haste, fleetest horses, of the colour of to tawny clouds, stout, washed with water hallowed by mantras and decorated with rich caparisons made of effulgent gold.
25Procure, in all haste, a chariot, most magnificent, festooned with garlands of gold, adorned with gems resembling the Sun and the Moon, furnished with all necessary objects and offensive weapons and yoked with lusty horses.
26Bring me also beautiful bows of great toughness and bow-strings of finest make, capable of throwing (arrows at great distances) and some large quivers well-stuffed with shafts and several cuirasses (to cover my person).
27O hero, bring speedily all auspicious articles required at the time of setting ous (for battle) and brass and golden vessel filled with curds. Bring garlands of flowers and decorate my person with them; strike up, also, kettledrums for victory.
28Drive, O charioteer, quickly thither where Kiritin (diadem-decked), Vrikodara, the virtuous Yudhishthira and the twins are. Confronting them either I shall slay them or being slain in battle by the foes, I shall follow Bhishma.
29That host to which belongs, Yudhishthira, firm in truth, in which are Bhima and Arjuna and which contains the son of Vasudeva, Satyaki and the Srinjayas, that host I consider to incapable of being vanquished by these monarchs.
30Even if all-devouring Death were to guard Arjuna in the encounter. with the utmost heed, still would I slay him confronting him in battle; or myself hie to the regions of Death following the trail of Bhishma.
31It is not that, I say, that I shall not go amidst those heroes. Those that sow dissension's among friends, that are of veering devotion and of impious souls those are not my allies.
32Sanjaya said Karna then drove out for victory, mounting excellent chariot, most lavishly furnished, invulnerable, with a magnificent pole, adorned with gold, auspicious, with (fluttering) penons and to which harnessed steeds fleet like the wind.
33Worshipped by the best of the car-warriors of the Kuru party, like Indra by the immortals, that high-souled and most terrible of all wielders of bow, endowed with immeasurable vigour like the sun himself,-riding on his chariot decorated with gold, gems and jewels, mounted with a magnificent standard, to which were harnessed finest animals and the rattle of which resembled the rumbling of clouds, went, attended by a mighty host, to the battle-field where that foremost of the Bharata race (Bhishma) had obtained his quietus.
34Then that son of Adhiratha, the mighty bowman and warrior Karna, blessed with a handsome appearance and effulgent like fire, riding on his Own auspicious chariot resplendent like fire, shone like the monarch of the celestials himself riding on his own heavenly chariot.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — तब सूत वर्ग के अधिरथपुत्र ने भीष्म के गिरने का समाचार जानकर, अथाह गहराई के बीच फटी हुई नौका के समान संकट में पड़ी आपके पुत्र की सेना को भाई के समान बचाने की इच्छा की।
2हे राजन्, यह सुनकर कि पुरुषश्रेष्ठ, कभी न डिगने वाले तथा समस्त रथियों में श्रेष्ठ शान्तनुपुत्र मारे गए, शत्रुदमन और समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ कर्ण शीघ्र ही रणभूमि में आ पहुँचे।
3जब वे रथिश्रेष्ठ भीष्म शत्रु द्वारा मारे गए, तब गहरे जल में डूबी नौका के समान आपके पुत्र की सेना को बचाने की इच्छा से कर्ण शीघ्र ही (रणभूमि में आए), जैसे कोई पिता अपने पुत्रों के उद्धार के लिए व्याकुल हो।
4कर्ण ने कहा — जिनमें दृढ़ता, बुद्धि, पराक्रम, तेज, सत्यनिष्ठा, आत्मसंयम तथा वीर के अन्य समस्त गुण थे; जो दिव्य अस्त्रों के प्रयोग में निपुण थे; जिनमें विनय, लज्जा, मधुर वाणी और अहिंसा थी; जो सदा कृतज्ञ और द्विजों के शत्रुओं के संहारक थे; जिनमें ये समस्त गुण सदा निवास करते थे — वे शत्रुवीरों के नाशक भीष्म जब शान्ति को प्राप्त हो गए, तब मैं शेष योद्धाओं को पहले ही मरा हुआ मानता हूँ।
5कर्म के साथ निरन्तर सम्बन्ध के कारण इस संसार में कुछ भी शाश्वत नहीं है। जब वे यशस्वी व्रत वाले (भीष्म) आज मारे जा चुके हैं, तब कौन मनुष्य निश्चयपूर्वक कह सकता है कि कल सूर्य उदय होगा?
6जिनका पराक्रम वसुओं के समान था, जो वसुओं के तेज से उत्पन्न हुए थे, वे पृथ्वीपति जब पुनः वसुओं में लौट गए, तब क्या आप अपने धन, अपने पुत्रों और इस सेना के लिए शोक करते हैं?
7सञ्जय ने कहा — जब वे वरदाता, वे परम पराक्रमी वीर, वे नरेश्वर, वे महान् ओज वाले पुरुष मारे गए, और जब भरतवंशी पराजित हुए, तब कर्ण ने शोकाकुल हृदय से और प्रचुर आँसू बहाते हुए (कुरुओं को) सान्त्वना देना आरम्भ किया।
8हे राजन्, राधापुत्र के ये वचन सुनकर आपके पुत्र और आपके सैनिक शोक से उच्च स्वर में विलाप कर उठे और उनकी आँखों से उतने ही प्रचुर आँसू बहे जितने ऊँचे उनके विलाप थे। जब वह रक्तरंजित संग्राम पुनः छिड़ा और राजाओं के नेतृत्व में कौरव सेना ने पुनः (युद्ध-घोष की) गर्जना की, तब समस्त महारथियों में श्रेष्ठ उन (कर्ण) ने उन महारथियों से ऐसे वचन कहे जो उनके हृदयों को हर्ष प्रदान करने वाले थे।
9यह क्षणभंगुर संसार सदा (मृत्यु की ओर) उड़ता जा रहा है; यह विचार करके मैं सदा प्रत्येक वस्तु को अस्थिर मानता हूँ। जब तुम सब यहाँ उपस्थित थे, तब स्थिरता में पर्वत के समान वे कुरुश्रेष्ठ (भीष्म) युद्ध में कैसे मारे जा सके?
10जब सूर्य के पृथ्वी पर गिरने के समान वे रथिश्रेष्ठ शान्तनुपुत्र गिर चुके हैं, तब (कुरु सेना के) राजा धनञ्जय के सम्मुख कठिनाई से ही टिक पाने में समर्थ हैं — जैसे पर्वतों तक को उखाड़ फेंकने वाले झंझावात के सामने वृक्ष नहीं टिक पाते।
11जैसे उन महामना ने किया, वैसे ही आज मैं इस भयंकर युद्ध में कुरुओं की इस सेना की रक्षा करूँगा — इस सेना की, जिसका मुख उतरा हुआ है, जिसका उत्साह शत्रु ने नष्ट कर दिया है, जो असहाय है और जिसके श्रेष्ठ योद्धा पहले ही मारे जा चुके हैं।
12अब यह भारी बोझ मुझ पर आ पड़ा है; मैं जानता हूँ कि यह संसार क्षणभंगुर है। वे योद्धाओं में श्रेष्ठ भी युद्ध में गिर चुके हैं। तब मैं युद्ध करने में भला कोई आशंका क्यों रखूँ?
13रणभूमि में (तीव्र वेग से) विचरण करते हुए मैं अपने सीधे जाने वाले बाणों से कुरुवंश के श्रेष्ठ वंशधरों (पाण्डवों) को यम के धाम भेज दूँगा। कीर्ति को समस्त सांसारिक सम्पत्तियों में श्रेष्ठ मानकर मैं या तो उन्हें युद्ध में मार डालूँगा या स्वयं उनके द्वारा मारा जाकर रणभूमि में पड़ा रहूँगा।
14युधिष्ठिर दृढ़ता, बुद्धि, धर्मनिष्ठा और ओज से सम्पन्न हैं; वृकोदर बल में सौ हाथियों के समान हैं; अर्जुन भी तरुण और देवताओं में श्रेष्ठ (इन्द्र) के औरस पुत्र हैं; अतः उनकी सेना अमर देवताओं द्वारा भी सहज ही जीती जाने योग्य नहीं है।
15जैसे मृत्यु के मुख से कोई जीवित नहीं लौटता, वैसे ही उस शत्रुसेना का सामना करने के पश्चात् कोई कायर जीवित नहीं लौटता — उस सेना का, जिसमें युद्ध में स्वयं मृत्यु के समान दोनों यमज (नकुल और सहदेव) हैं और जिसमें सात्यकि तथा देवकीपुत्र हैं।
16तपस्या से उत्पन्न महान् शक्ति का सामना तपोबल से ही करना चाहिए। इसी प्रकार बुद्धिमान् पुरुष को बल का सामना बल से करना चाहिए। मेरा मन शत्रु का सामना करने का निश्चय कर चुका है और (अपनी सेना की) रक्षा सुनिश्चित करने पर दृढ़ता से स्थिर है।
17हे सारथि, निश्चय ही आज मैं उनके बल का सामना करूँगा और केवल रणभूमि में जाकर ही उन्हें परास्त कर दूँगा। मित्रों का यह संघर्ष (गृहयुद्ध) मनुष्यों द्वारा सहा जाने योग्य नहीं है। जो भागती हुई सेना को पुनः संगठित करने में सहायता करे, वही सच्चा मित्र है।
18मैं या तो पौरुष का यह पुण्यकार्य सम्पन्न करूँगा, अथवा अपने प्राणों का त्याग करके भीष्म के पीछे जाऊँगा। मैं या तो युद्ध में अपने असंख्य शत्रुओं का वध करूँगा, अथवा उनके द्वारा मारा जाकर वीरों के परलोक-लोकों को प्राप्त करूँगा।
19हे सारथि, सचमुच मैं इसे अपना अनिवार्य कर्तव्य मानता हूँ, जब स्त्रियाँ और शिशु सहायता के लिए उच्च स्वर से विलाप कर रहे हों और धृतराष्ट्रपुत्र का गर्व चूर्ण हो चुका हो। अतः आज मैं राजा (दुर्योधन) के शत्रुओं को जीतूँगा।
20इस भयंकर युद्ध में अपने प्राणों की बलि देकर भी कुरुओं की रक्षा करते हुए और पाण्डुपुत्रों का संहार करते हुए, तथा इस युद्ध में अपने असंख्य शत्रुओं को यम के पास भेजते हुए मैं यह राज्य धृतराष्ट्र के पुत्र को प्रदान करूँगा।
21मुझ पर यह भव्य, स्वर्णमय और देदीप्यमान कवच बाँधो, जो मणि-रत्नों से जगमगाता है। मेरा सूर्य के समान चमकीला शिरस्त्राण तथा अग्नि, विष अथवा सर्पों के समान मेरे धनुष-बाण भी धारण कराए जाएँ।
22(मेरे रथ पर) सोलह तूणीर बाँधो; अत्यन्त दृढ़ धनुष तथा बाण, शक्तियाँ, भारी गदाएँ और सुवर्ण से चित्रित मेरा शङ्ख भी ले आओ।
23मेरी ध्वजा भी ले आओ — विचित्र, सुन्दर, भव्य, स्वर्ण से बनी, कमल की कान्ति से दीप्त, हाथी की पेटी के चिह्न से युक्त — उसे सूक्ष्म वस्त्र से पोंछकर तथा पुष्पों की झालरों और महीन तारों की जाली से सजाकर।
24हे सारथिपुत्र, मेरे लिए अत्यन्त शीघ्रता से तीव्रतम अश्व भी ले आओ — पीले मेघों के वर्ण वाले, हृष्ट-पुष्ट, मन्त्रपूत जल से नहलाए हुए तथा देदीप्यमान सुवर्ण के बहुमूल्य साज से सजे हुए।
25अत्यन्त शीघ्रता से एक रथ भी ले आओ — परम भव्य, स्वर्ण की मालाओं से सजा, सूर्य और चन्द्रमा के समान मणियों से अलंकृत, समस्त आवश्यक वस्तुओं तथा आक्रमण के अस्त्रों से युक्त और बलिष्ठ अश्वों से जुता हुआ।
26मेरे लिए अत्यन्त दृढ़ सुन्दर धनुष तथा उत्तम बनावट की प्रत्यंचाएँ भी ले आओ, जो (बाणों को दूर तक) फेंकने में समर्थ हों, तथा बाणों से भरे कुछ बड़े तूणीर और (मेरे शरीर को ढँकने के लिए) अनेक कवच।
27हे वीर, (युद्ध के लिए) प्रस्थान के समय आवश्यक समस्त मंगल-द्रव्य तथा दही से भरे काँसे और सोने के पात्र शीघ्र ले आओ। पुष्पमालाएँ लाओ और उनसे मेरा शरीर सजाओ; विजय के लिए दुन्दुभियाँ भी बजाओ।
28हे सारथि, शीघ्र वहीं रथ ले चलो जहाँ किरीटी (मुकुटधारी अर्जुन), वृकोदर, धर्मात्मा युधिष्ठिर और दोनों यमज हैं। उनका सामना करके मैं या तो उन्हें मार डालूँगा या शत्रुओं द्वारा युद्ध में मारा जाकर भीष्म के पीछे जाऊँगा।
29जिस सेना में सत्य में दृढ़ युधिष्ठिर हैं, जिसमें भीम और अर्जुन हैं तथा जिसमें वसुदेवपुत्र, सात्यकि और सृञ्जय हैं — उस सेना को मैं इन राजाओं द्वारा जीते जाने योग्य नहीं मानता।
30यदि सर्वग्रासी मृत्यु भी उस युद्ध में परम सावधानी से अर्जुन की रक्षा करे, तब भी मैं युद्ध में उसका सामना करके उसका वध करूँगा; अथवा भीष्म के पदचिह्नों पर चलकर स्वयं यमलोक चला जाऊँगा।
31मैं यह नहीं कहता कि मैं उन वीरों के बीच नहीं जाऊँगा। जो मित्रों में फूट डालते हैं, जिनकी निष्ठा डाँवाडोल है और जिनकी आत्माएँ अधर्मी हैं — वे मेरे सहयोगी नहीं हैं।
32सञ्जय ने कहा — तब कर्ण विजय के लिए उस उत्तम रथ पर आरूढ़ होकर निकल पड़े — जो अत्यन्त सज्जित, अभेद्य, भव्य धुरी वाला, स्वर्ण से अलंकृत, मंगलमय, (फहराती हुई) पताकाओं से युक्त और वायु के समान वेगवान् अश्वों से जुता हुआ था।
33जैसे अमर देवता इन्द्र की पूजा करते हैं, वैसे ही कुरु पक्ष के श्रेष्ठ महारथियों द्वारा पूजित होकर वे महात्मा, समस्त धनुर्धारियों में सर्वाधिक भयंकर, स्वयं सूर्य के समान अप्रमेय ओज से सम्पन्न कर्ण — सुवर्ण, मणियों और रत्नों से सजे, भव्य ध्वजा से युक्त, श्रेष्ठतम अश्वों से जुते तथा मेघगर्जन के समान घर्घराहट करने वाले अपने रथ पर आरूढ़ होकर, विशाल सेना से घिरे हुए, उस रणभूमि की ओर चले जहाँ भरतवंश के वे श्रेष्ठ पुरुष (भीष्म) शान्ति को प्राप्त हुए थे।
34तब अधिरथपुत्र, महाधनुर्धर योद्धा कर्ण — सुन्दर रूप से सम्पन्न और अग्नि के समान देदीप्यमान — अग्नि के समान दीप्तिमान् अपने मंगलमय रथ पर आरूढ़ होकर ऐसे शोभा पाने लगे जैसे स्वयं देवराज अपने दिव्य रथ पर आरूढ़ हों।
Nepali
1सञ्जयले भने — तब सूत वर्गका अधिरथपुत्रले भीष्म ढलेको थाहा पाएर, अथाह गहिराइको बीचमा च्यातिएको डुङ्गाजस्तै सङ्कटमा परेको तपाईंका पुत्रको सेनालाई दाजुले जस्तै बचाउने इच्छा गरे।
2हे राजन्, यो सुनेर कि पुरुषश्रेष्ठ, कहिल्यै नडग्ने तथा सम्पूर्ण रथीहरूमा श्रेष्ठ शान्तनुपुत्र मारिए, शत्रुदमन र सम्पूर्ण धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ कर्ण चाँडै रणभूमिमा आइपुगे।
3जब ती रथीश्रेष्ठ भीष्म शत्रुद्वारा मारिए, तब गहिरो पानीमा डुबेको डुङ्गाजस्तै तपाईंका पुत्रको सेनालाई बचाउने इच्छाले कर्ण चाँडै (रणभूमिमा आए), जसरी कुनै बुबा आफ्ना छोराहरूको उद्धारका लागि व्याकुल हुन्छन्।
4कर्णले भने — जसमा दृढता, बुद्धि, पराक्रम, तेज, सत्यनिष्ठा, आत्मसंयम तथा वीरका अन्य सम्पूर्ण गुण थिए; जो दिव्य अस्त्रहरूको प्रयोगमा निपुण थिए; जसमा विनय, लाज, मधुर वाणी र अहिंसा थियो; जो सदा कृतज्ञ र द्विजहरूका शत्रुका संहारक थिए; जसमा यी सम्पूर्ण गुण सदा निवास गर्थे — ती शत्रुवीरहरूका नाशक भीष्म जब शान्तिलाई प्राप्त भए, तब म बाँकी योद्धाहरूलाई पहिले नै मरिसकेको ठान्दछु।
5कर्मसँगको निरन्तर सम्बन्धका कारण यस संसारमा केही पनि शाश्वत छैन। जब ती यशस्वी व्रत भएका (भीष्म) आज मारिइसके, तब कुन मानिसले निश्चयपूर्वक भन्न सक्छ कि भोलि सूर्य उदाउनेछ?
6जसको पराक्रम वसुहरूजस्तै थियो, जो वसुहरूको तेजबाट जन्मेका थिए, ती पृथ्वीपति जब पुनः वसुहरूमा फर्किए, तब के तपाईं आफ्नो धन, आफ्ना पुत्र र यो सेनाका लागि शोक गर्नुहुन्छ?
7सञ्जयले भने — जब ती वरदाता, ती परम पराक्रमी वीर, ती नरेश्वर, ती महान् ओज भएका पुरुष मारिए, र जब भरतवंशीहरू पराजित भए, तब कर्णले शोकाकुल हृदयले र प्रचुर आँसु बगाउँदै (कुरुहरूलाई) सान्त्वना दिन थाले।
8हे राजन्, राधापुत्रका यी वचन सुनेर तपाईंका पुत्र र तपाईंका सैनिकहरू शोकले उच्च स्वरमा विलाप गर्न थाले र तिनका आँखाबाट त्यति नै प्रचुर आँसु बगे जति उच्च तिनका विलाप थिए। जब त्यो रक्तरञ्जित सङ्ग्राम पुनः छेडियो र राजाहरूको नेतृत्वमा कौरव सेनाले पुनः (युद्धघोषको) गर्जन गर्यो, तब सम्पूर्ण महारथीहरूमा श्रेष्ठ ती (कर्ण)ले ती महारथीहरूलाई त्यस्ता वचन भने जसले तिनका हृदयलाई हर्ष प्रदान गरे।
9यो क्षणभङ्गुर संसार सदा (मृत्युतिर) उडिरहेको छ; यो विचार गरेर म सदा प्रत्येक वस्तुलाई अस्थिर ठान्दछु। जब तिमीहरू सबै यहाँ उपस्थित थियौ, तब स्थिरतामा पर्वतजस्तै ती कुरुश्रेष्ठ (भीष्म) युद्धमा कसरी मारिन सके?
10जब सूर्य पृथ्वीमा खसेजस्तै ती रथीश्रेष्ठ शान्तनुपुत्र ढलिसके, तब (कुरु सेनाका) राजाहरू धनञ्जयको सामु मुस्किलले मात्र टिक्न समर्थ छन् — जसरी पर्वतसमेत उखेल्ने आँधीको सामु रूखहरू टिक्न सक्दैनन्।
11जसरी ती महामनाले गरे, त्यसरी नै आज म यो भयङ्कर युद्धमा कुरुहरूको यो सेनाको रक्षा गर्नेछु — यो सेनाको, जसको अनुहार उतारिएको छ, जसको उत्साह शत्रुले नष्ट पारिदिएको छ, जो असहाय छ र जसका श्रेष्ठ योद्धाहरू पहिले नै मारिइसकेका छन्।
12अब यो भारी बोझ ममाथि आइपरेको छ; म जान्दछु कि यो संसार क्षणभङ्गुर छ। ती योद्धाहरूमा श्रेष्ठ पनि युद्धमा ढलिसके। अनि म युद्ध गर्नमा किन कुनै आशङ्का राखूँ?
13रणभूमिमा (तीव्र वेगले) विचरण गर्दै म आफ्ना सीधा जाने बाणहरूले कुरुवंशका श्रेष्ठ वंशधरहरू (पाण्डवहरू)लाई यमको धाम पठाइदिनेछु। कीर्तिलाई सम्पूर्ण सांसारिक सम्पत्तिमा श्रेष्ठ मानेर म कि त तिनीहरूलाई युद्धमा मार्नेछु कि त स्वयं तिनीहरूद्वारा मारिएर रणभूमिमा ढलिरहनेछु।
14युधिष्ठिर दृढता, बुद्धि, धर्मनिष्ठा र ओजले सम्पन्न छन्; वृकोदर बलमा सय हात्तीबराबर छन्; अर्जुन पनि तरुण र देवताहरूमा श्रेष्ठ (इन्द्र)का औरस पुत्र हुन्; त्यसैले तिनीहरूको सेना अमर देवताहरूद्वारा पनि सजिलै जितिन योग्य छैन।
15जसरी मृत्युको मुखबाट कोही जीवित फर्कँदैन, त्यसरी नै त्यो शत्रुसेनाको सामना गरेपछि कुनै कायर जीवित फर्कँदैन — त्यो सेनाको, जसमा युद्धमा स्वयं मृत्युजस्तै दुवै जुम्ल्याहा (नकुल र सहदेव) छन् र जसमा सात्यकि तथा देवकीपुत्र छन्।
16तपस्याबाट उत्पन्न महान् शक्तिको सामना तपोबलले नै गर्नुपर्छ। त्यसै गरी बुद्धिमान् पुरुषले बलको सामना बलले नै गर्नुपर्छ। मेरो मनले शत्रुको सामना गर्ने निश्चय गरिसकेको छ र (आफ्नो सेनाको) रक्षा सुनिश्चित गर्नमा दृढ रूपमा स्थिर छ।
17हे सारथि, निश्चय नै आज म तिनीहरूको बलको सामना गर्नेछु र केवल रणभूमिमा गएर नै तिनीहरूलाई परास्त गर्नेछु। मित्रहरूको यो सङ्घर्ष (गृहयुद्ध) मानिसहरूले सहन योग्य छैन। जसले भाग्दै गरेको सेनालाई पुनः सङ्गठित गर्न सहायता गर्छ, उही नै साँचो मित्र हो।
18म कि त पौरुषको यो पुण्यकार्य सम्पन्न गर्नेछु, अथवा आफ्ना प्राणको त्याग गरेर भीष्मको पछि जानेछु। म कि त युद्धमा आफ्ना असंख्य शत्रुको वध गर्नेछु, अथवा तिनीहरूद्वारा मारिएर वीरहरूका परलोक-लोक प्राप्त गर्नेछु।
19हे सारथि, साँच्चै म यसलाई आफ्नो अनिवार्य कर्तव्य ठान्दछु, जब स्त्री र शिशुहरू सहायताका लागि उच्च स्वरले विलाप गरिरहेका छन् र धृतराष्ट्रपुत्रको घमण्ड चूर्ण भइसकेको छ। त्यसैले आज म राजा (दुर्योधन)का शत्रुहरूलाई जित्नेछु।
20यो भयङ्कर युद्धमा आफ्नो प्राणको बलि दिएर पनि कुरुहरूको रक्षा गर्दै र पाण्डुपुत्रहरूको संहार गर्दै, तथा यो युद्धमा आफ्ना असंख्य शत्रुलाई यमकहाँ पठाउँदै म यो राज्य धृतराष्ट्रका पुत्रलाई प्रदान गर्नेछु।
21ममाथि यो भव्य, स्वर्णमय र देदीप्यमान कवच बाँध, जो मणिरत्नले जगमगाउँछ। मेरो सूर्यजस्तै चम्किलो शिरस्त्राण तथा अग्नि, विष अथवा सर्पजस्ता मेरा धनुबाण पनि धारण गराइयोस्।
22(मेरो रथमा) सोह्र ठुँड बाँध; अत्यन्त दृढ धनु तथा बाण, शक्तिहरू, भारी गदाहरू र सुनले चित्रित मेरो शङ्ख पनि ल्याऊ।
23मेरो ध्वजा पनि ल्याऊ — विचित्र, सुन्दर, भव्य, सुनले बनेको, कमलको कान्तिले दीप्त, हात्तीको पेटीको चिह्नले युक्त — त्यसलाई सूक्ष्म वस्त्रले पुछेर तथा पुष्पका झालर र मसिना तारका जालीले सजाएर।
24हे सारथिपुत्र, मेरा लागि अत्यन्त चाँडो तीव्रतम अश्वहरू पनि ल्याऊ — पहेँला मेघको वर्ण भएका, हृष्टपुष्ट, मन्त्रपूत जलले नुहाइएका तथा देदीप्यमान सुनका बहुमूल्य साजले सजिएका।
25अत्यन्त चाँडो एउटा रथ पनि ल्याऊ — परम भव्य, सुनका मालाले सजिएको, सूर्य र चन्द्रमाजस्ता मणिले अलङ्कृत, सम्पूर्ण आवश्यक वस्तु तथा आक्रमणका अस्त्रले युक्त र बलिष्ठ अश्वहरू जोतिएको।
26मेरा लागि अत्यन्त दृढ सुन्दर धनु तथा उत्तम बनावटका ताँदाहरू पनि ल्याऊ, जो (बाणलाई टाढासम्म) फ्याँक्न समर्थ होऊन्, तथा बाणले भरिएका केही ठूला ठुँड र (मेरो शरीर ढाक्न) अनेक कवच।
27हे वीर, (युद्धका लागि) प्रस्थानका बेला आवश्यक सम्पूर्ण मङ्गलद्रव्य तथा दहीले भरिएका काँस र सुनका भाँडा चाँडै ल्याऊ। पुष्पमाला ल्याऊ र तिनले मेरो शरीर सजाऊ; विजयका लागि दुन्दुभि पनि बजाऊ।
28हे सारथि, चाँडै त्यहीँ रथ लैजाऊ जहाँ किरीटी (मुकुटधारी अर्जुन), वृकोदर, धर्मात्मा युधिष्ठिर र दुवै जुम्ल्याहा छन्। तिनीहरूको सामना गरेर म कि त तिनीहरूलाई मार्नेछु कि त शत्रुहरूद्वारा युद्धमा मारिएर भीष्मको पछि जानेछु।
29जुन सेनामा सत्यमा दृढ युधिष्ठिर छन्, जसमा भीम र अर्जुन छन् तथा जसमा वसुदेवपुत्र, सात्यकि र सृञ्जयहरू छन् — त्यो सेनालाई म यी राजाहरूद्वारा जितिन योग्य ठान्दिनँ।
30यदि सर्वग्रासी मृत्युले पनि त्यो युद्धमा परम सावधानीले अर्जुनको रक्षा गरून्, तैपनि म युद्धमा उनको सामना गरेर उनको वध गर्नेछु; अथवा भीष्मका पदचिह्नमा हिँडेर स्वयं यमलोक जानेछु।
31म यो भन्दिनँ कि म ती वीरहरूको बीचमा जाने छैनँ। जसले मित्रहरूमा फुट हाल्छन्, जसको निष्ठा डगमगाउँछ र जसका आत्मा अधर्मी छन् — तिनीहरू मेरा सहयोगी होइनन्।
32सञ्जयले भने — तब कर्ण विजयका लागि त्यो उत्तम रथमा आरूढ भई निस्के — जो अत्यन्त सजिएको, अभेद्य, भव्य धुरी भएको, सुनले अलङ्कृत, मङ्गलमय, (फहराइरहेका) पताकाले युक्त र वायुजस्तै वेगवान् अश्वहरू जोतिएको थियो।
33जसरी अमर देवताहरूले इन्द्रको पूजा गर्छन्, त्यसरी नै कुरु पक्षका श्रेष्ठ महारथीहरूद्वारा पूजित भई ती महात्मा, सम्पूर्ण धनुर्धारीहरूमा सबैभन्दा भयङ्कर, स्वयं सूर्यजस्तै अप्रमेय ओजले सम्पन्न कर्ण — सुन, मणि र रत्नले सजिएको, भव्य ध्वजाले युक्त, श्रेष्ठतम अश्वहरू जोतिएको तथा मेघगर्जनजस्तो घर्घराहट गर्ने आफ्नो रथमा आरूढ भई, विशाल सेनाले घेरिएर, त्यो रणभूमितिर लागे जहाँ भरतवंशका ती श्रेष्ठ पुरुष (भीष्म) शान्तिलाई प्राप्त भएका थिए।
34तब अधिरथपुत्र, महाधनुर्धर योद्धा कर्ण — सुन्दर रूपले सम्पन्न र अग्निजस्तै देदीप्यमान — अग्निजस्तै दीप्तिमान् आफ्नो मङ्गलमय रथमा आरूढ भई यसरी शोभायमान भए मानौँ स्वयं देवराज आफ्नो दिव्य रथमा आरूढ छन्।