Dronabhisheka Parva — The questions of Dhritarashtra
Volume V — Drona Parva · Chapter 1
Sanskrit
1नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवी सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्।।
2तमप्रतिमसत्त्वौजोबलवीर्यसमन्वितम्। हतं देवव्रतं श्रुत्वा पाञ्चाल्येन शिखण्डिना॥ धृतराष्ट्रस्ततो राजा शोकव्याकुललोचनः। किमचेष्टत विप्रर्षे हते पितरि वीर्यवान्॥
3तस्य पुत्रो हि भगवन् भीष्मद्रोणमुखै रथैः। पराजित्य महेष्वासान् पाण्डवान् राज्यमिच्छति॥
4तस्मिन् हते तु भगवन् केतौ सर्वधनुष्मताम्। यदचेष्टत कौरव्यस्तन्मे ब्रूहि तपोधन॥
5वैशम्पायन उवाच निहतं पितरं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनाधिपः। लेभे न शान्तिं कौरव्यश्चिन्ताशोकपरायणः॥
6तस्य चिन्तयतो दुःखमनिशं पार्थिवस्य तत्। आजगाम विशुद्धात्मा पुनर्गावल्गणिस्तदा॥
7शिबिरात् संजयं प्राप्तं निशि नागाह्वयं पुरम्। आम्बिकेयो महाराज धृतराष्ट्रोऽन्वपृच्छत॥
8श्रुत्वा भीष्मस्य निधनमप्रहृष्टमना भृशम्। पुत्राणां जयमाकाङ्क्षन् विललापातुरो यथा॥
9धृतराष्ट्र उवाच संशोच्य तु महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम्। किमकार्षुः परं तात कुरुः कालचोदिताः॥
10तस्मिन् विनिहते शूरे दुराधर्षे महात्मनि। किं नु स्वित् कुरोऽकार्पुर्निमग्नाः शोकसागरे॥
11तदुदीर्णं महत् सैन्यं त्रैलोक्यस्यापि संजय। भयमुत्पादयेत् तीव्र पाण्डवानां महात्मनाम्॥ को हि दौर्योधने सैन्ये पुमानासीन्महारथः। यं प्राप्य समरे वीरा न त्रस्यन्ति महाभये॥
12संजय उवाच देवव्रते तु निहते कुरूणामृषभे तदा। किमकार्ष पतयस्तन्ममाचक्ष्व संजय॥
13शृणु राजन्नेकमना वचनं ब्रुवतो मम। यत् ते पुत्रास्तदाऽकार्युर्हते देवव्रते मृधे॥
14निहते तु तदा भीष्मे राजन् सत्यपराक्रमे। तावकाः पाण्डवेयाश्च प्राध्यायन्त पृथक् पृथक्॥
15विस्मिताश्च प्रहृष्टाश्च क्षत्रधर्मं निशम्य ते। स्वधर्म निन्दमानास्ते प्रणिपत्य महात्मने॥ शयनं कल्पयामासुर्भीष्मायामितकर्मणे। सोपधानं नरव्याघ्र शरैः संनतपर्वभिः॥
16विधाय रक्षां भीष्माय समाभाष्य परस्परम्। अनुमान्य च गाङ्गेयं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्॥ क्रोधसंरक्तनयनाः समवेत्य परस्परम्। पुनर्युद्धाय निर्जग्मुः क्षत्रियाः कालचोदिताः॥
17ततस्तूर्यनिनादैश्च भेरीणां निनदेन च। तावकानामनीकानि परेषां च विनिर्ययुः॥
18व्यावृत्तेऽर्यम्णि राजेन्द्र पतिते जाह्नवीसुते। अमर्षवशमापन्नाः कालोपहतचेतसः॥ अनादृत्य वचः पथ्यं गाङ्गेयस्य महात्मनः। निर्ययुर्भरतश्रेष्ठाः शस्त्राण्यादाय सत्वराः॥
19मोहात् तव सपुत्रस्य वधाच्छान्तनवस्य च। कौरव्या मृत्युसाद्भूताः सहिताः सर्वराजभिः॥
20अजावय इवागोपा वने श्वापदसंकुले। भृशमुद्विग्नमनसो हीना देवव्रतेन ते॥
21पतिते भरतश्रेष्ठे बभूव कुरुवाहिनी। द्यौरिवापेतनक्षत्रा हीनं खमिव वायुना॥ विपन्नसस्येव मही वाक् चैवासंस्कृता तथा। आसुरीव यथा सेना निगृहीते नृपे बलौ॥
22विधवेव वरारोहा शुष्कतोयेव निम्नगा। वृकैरिव वने रुद्धा पृषती हतयूथपा॥ शरभाहतसिंहेव महती गिरिकन्दरा। भारती भरतश्रेष्ठे पतिते जाह्नवीसुते॥
23विश्वग्वाताहता रुग्णा नौरिवासीन्महार्णवे। बलिभिः पाण्डवैरीरैर्लब्धलक्ष शार्दिता॥
24सा तदाऽऽसीद् भृशं सेना व्याकुलाश्वरथद्विपा। विपन्नभूयिष्ठनरा कृपणा ध्वस्तमानसा॥
25तस्यां त्रस्ता नृपतयः सैनिकाश्च पृथग्विधाः। पाताल इव मज्जन्तो हीना देवव्रतेन ते॥
26कर्णे हि कुरवोऽस्मार्षुः स हि देवव्रतोपमः। सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठं रोचमानमिवातिथिम्॥ बन्धुमापद्गतस्येव तमेवोपागमन्मनः। चक्रुशुः कर्ण कर्णेति तत्र भारत पार्थिवाः॥
27राधेयं हितमस्माकं सूतपुत्रं तनुत्यजम्। स हि नायुध्यत तदा दशाहानि महायशाः॥ सामात्यबन्धुः कर्णो वै तमानयत मा चिरम्। भीष्मेण हि महाबाहुः सर्वक्षत्रस्य पश्यतः॥ रथेषु गण्यमानेषु बलविक्रमशालिषु। संख्यातोऽर्धरथः कर्णोद्विगुणः सन्नरर्षभः॥
28स्थातिरथसंख्यायां योऽग्रणीः शूरसम्मतः। सासुरानपि देवेशान् रणे यो योद्धमुत्सहेत्॥
29स तु तेनैव कोपेन राजन् गाङ्गेयमुक्तवान्। त्वयि जीवति कौरव्य नाहं योत्स्ये कदाचन॥ त्वया तु पाण्डवेयेषु निहतेषु महामृधे। दुर्योधनमनुज्ञाप्य वनं यास्यामि कौरव॥
30पाण्डवैर्वा हते भीष्मे त्वयि स्वर्गमुपेयुषि। हन्तास्येकरथेनैव कृत्स्नान् यान् मन्यसे रथान्॥
31एवमुक्त्वा महाबाहुर्दशाहानि महायशाः। नायुध्यत ततः कर्णः पुत्रस्य तव सम्मते॥
32भीष्मः समरविक्रान्तः पाण्डवेयस्य भारत। जघान समरे योधानसंख्येयपराक्रमः॥
33तस्मिंस्तु निहते शूरे सत्यसंधे महौजसि। त्वत्सुता: कर्णमस्मार्पुस्ततुकामा इव प्लवम्॥
34तावकास्तव पुत्राश्च सहिताः सर्वराजभिः। हा कालोऽयमिति चाब्रुवन्॥
35एवं ते स्म हि राधेयं सूतपुत्रं तनुत्यजम्। चुक्रुशुः सहिता योधास्तत्र तत्र महाबलाः॥.
36जामदग्न्याभ्यनुज्ञातमस्त्रे दुर्वारपौरुषम्। आगमन्नो मनः कर्णे बन्धुमात्यमिकेष्विव॥ कर्ण इति चाक्रन्दन्
37स हि शक्तो रणे राजंस्त्रातुमस्मान् महाभयात्। त्रिदशानिव गोविन्दः सततं सुमहाभयात्॥
38वैशम्पायन उवाच तथा तु संजयं कर्णे कीर्तयन्तं पुनः पुनः। आशीविषवदुच्छ्वस्य धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्॥
39धृतराष्ट्र उवाच यत् तद्वैकर्तनं कर्णमगमद् वो मनस्तदा। अप्यपश्यत राधेयं सूतपूत्रं तनुत्धजम्॥
40अपि तन्न मृषाकार्षीत् कच्चित् सत्यपराक्रमः। सम्भ्रान्तानां तदार्तानां त्रस्तानां त्राणमिच्छताम्॥
41अपि तत् पूरयांचक्रे धनुर्धरवरो युधि। यत्तद् विनिहते भीष्मे कौरवाणामपाकृतम्॥
42तत् खण्डं पूरयन् कर्णः परेषामादधद् भयम्। स हि वै पुरुषव्याघ्रो लोके संजय कथ्यते॥
43आर्तानां बान्धवानां च क्रन्दतां च विशेषतः। परित्यज्य रणे प्राणांस्तत्त्राणार्थं च शर्म च। कृतवान् मम पुत्राणां जयाशां सफलामपि॥
44आर्तानां बान्धवानां च क्रन्दतां च विशेषतः। परित्यज्य रणे प्राणांस्तत्त्राणार्थं च शर्म च। कृतवान् मम पुत्राणां जयाशां सफलामपि॥
English
1Having saluted the Supreme Deity (Narayana) and the highest of all male beings Nara and also the Goddess of Learning (Sarasvati), let us cry "Success"!
2Janamejaya said Hearing that his sire Devavrata of unequaled might, energy, sturdiness, prowess and vigour, had been slain by Sikhandin the son of Panchala. O Brahmanical sage, what did the very powerful monarch Dhritarashtra with eyes blinded with fast-falling tears, do?
3His son, O worshipful one, desired to obtain monarchy after having defeated the mighty warriors, the sons of Pandu, through the assistance of Bhima, Drona and other such heroes.
4O illustrious ascetic, tell me all that the foremost of the Kuru dynasty did, when that chief of all bowmen (Bhima) had been killed.
5Vaishampayana said Having heard that his sire (Bhishma) had been slain in battle, that ruler of men, Dhritarashtra of the Kuru dynasty knew no rest of mind, being worn out with anxiety and Sorrow.
6When that foremost of the Kurus had been thus brooding over his grief, there came again to him the pure-souled son of Gavalgani.
7O great king, Dhritarashtra, the son of Ambika, then thus questioned Sanjaya who had that night returned from the camp of the city named after the elephant.
8Hearing of the death of Bhishma, he became exceedingly cheerless and longing for the victory of his sons, he broke out into lamentations like one sorely distressed.
9Dhritarashtra said O son, having bewailed the high-souled Bhima of terrific might, what did the Kurus, goaded by Destiny, do?
10When that unconquerable and high-souled hero was slain, what, for sooth, did the Kurus, deep down into the sea of sorrow, do?
11Verily, O Sanjaya, the innumerable and excellent army of the high-souled sons of Pandu, can strike the worlds with keenest apprehension. In this terrific battle, was any great car-warrior in the troop of Duryodhana who was fearless?
12Sanjaya said Therefore, O Sanjaya, recount to me what the kings did, when Devarata, the foremost of the Kurus, had been slain.
13Hear, O monarch, with singleness of mind, the words, falling from my lips, regarding what your sons did when Devavrata had fallen.
140 monarch, when Bhishma of invincible prowess had been slain, your own warriors and also those of the Pandava host, began to think of the duties of the Kshatriya sect; and,
15o lord of men, at the thought, they wondered and were delighted; and in obedience to their sectarian duties, they bowed down to the illustrious Bhishma. Then those foremost of men prepared for Bhishma of infinite energy a bed furnished with a pillow, made of close-knotted arrows.
16Having arranged for Bhishma's safety and having greeted one another, and with the permission of the son of Ganga and having circumambulated him and looking at each other with eyes coppery with anger, those Kshatriyas, goaded by Destiny, again issued forth for fighting with one another.
17Then to the voice of the trumpets and to the roar of the drums, the army of your sons and that of their adversaries, formed in battle-array.
18When, O greatest of kings, the son of Janhavi (Bhishma) had fallen and when the greater part of the day had worn out, these foremost of the Bharata race, overpowered by the influence of their wrath, and having their reasons bewildered through fate and neglecting the salutary counsel of the illustrious son of Ganga, came out in haste grasping their weapons.
19Owing to your own foolishness and that of your sons and owing to the death of the son of Shantanu, the descendants of the Kuru race together with all the (assembled) kings, appeared to be summoned by the God of death.
20Like a herd of goats without a herdsman in wood infested with beasts of prey, they were exceedingly oppressed with fear, being deprived of Devavrata.
21On the fall of that foremost of the Bharata race, the army of the Kurus resembled the heavenly dome stripped of the stars or the sky deprived of the atmosphere; or the earth with her crops blighted; or a discourse teeming with unrefined expressions; or the army of the Asuras when in the days of yore, Bali had been (thoroughly) humiliated.
22Or a charming lady deprived of her lord; a stream the waters of which had been dried up; or a doe deprived of her mate, surrounded by wolves in the forest or the wide, extended, mountain-cave having its lion slain by the fabulous Sarabha. Or the slaughter of Janhavi's son, O foremost of the Bharata race, the army of the Bharatas.
23Resembled a tiny bark thrown up and down on the bosom of the mighty main, driven by the gale rushing from all sides. It was then greatly harassed by the powerful Pandavas heroes of infallible aims.
24Then that host, with its elephants, horses and car-warriors, was much distressed and exceedingly jeopardised and rendered helpless and terror-stricken.
25Then, in that army, bereft of Devavrata, the kings and the (common) soldiers, individually struck with panic, seemed to be sinking into the nethermost regions.
26Thereafter the Kauravas remembered Karna, who was equal to Devavrata himself and who was the foremost of all wielders of weapons and resplendent like a guest. Then like the heart of a distressed person looking for a friend, their hearts turned towards him (Karna); and, O Bharata, the kings then broke out into exclamations saying, "O Karna, O Karna."
27That son of Radha, that benefactor of ours, that progeny of Suta, he that will sacrifice his life in battle, that one of illustrious renown with his followers and friends, has refrained from fighting these ten days; summon him without delay. That foremost of men, that hero of mighty arms, Karna, had been reckoned by Bhishma as only an Ardharatha, in the presence of all the Kshatriyas, during the tale of car-warriors of valour and prowess, in spite of his being equal to two Maharathas.
28Indeed in that enumeration of Rathas and Atirathas, Karna was thus reckoned-Karna who is the foremost (of all fighters), who is held in high respect by the heroes and who would dare give battle even to Yama, Kubera, Varuna and Indra.
29Out of wrath (excited by this classification of himself, he had thus addressed, O king, the son of Ganga-'O Kaurava, I will not fight so long as you live; if you shall slay in battle the Sons of Pandu, O you of Kuru'a race, I will retire into the woods with the permission of Duryodhana.
30If, O Bhisma, on the contrary, you, being slain by the Pandavas, are transported to heaven, then will I, riding on a single car, slay those whom you consider to be the mightiest of all car-warriors.
31Having thus spoken, the mighty-armed Karna of illustrious renown, refrained, with the perinission of your son, from taking part in the battle for these ten days.
320 Bharata, Bhishma of immeasurable prowess, displaying his might in battle, slew a large number of warriors of the Pandava host in that (sanguinary) engagement.
33On the fall of that most powerful hero of linerring aim, your sons remembered Karna, like persons desirous of crossing the ocean) remembering a raft.
34Your sons and the warriors of your party, together with the (assembled) monarchs then, began to bewail saying 'Karna' they also said 'It is time for you to come.'
35Thus all the warriors endued with great prowess, bewailed on the dead body of Karna, the son of Suta and Radha.
36As during emergencies the heart flies to a friend, so our hearts then flew to Karna of irrepressible manhood who had acquired his knowledge of weapons from the son of Jamadagni.
37O monarch, he only was capable of saving us from the great dangers of battle, iike Govinda protecting the celestials from all calamities.
38Vaishampayana said Thereupon breathing (heavily) out like a snake, Dhritarashtra spoke these words to Sanjaya who had been thus repeatedly extolling Karna.
39Dhritarashtra said As your heart then were drawn to wards Karna, the son of Vikartana, you surely saw that son of Radha, that descendant of Suta, who was ever-ready to lay down his life for you.
40Did that Karna, of infallible prowess in battle, disappoint Duryodhana and his brothers, who had been all exceedingly distressed, panicstruck and anxious for being extricated from their difficulties?
41Was that foremost of bowmen in battle capable of filling up the void created by the fall of Bhishma, the shelter of the Kurus?
42Supplying the gap, was Karna successful in striking terror into the hearts of the enemy? Therefore, it is said, O Sanjaya! he is the lion among the men.
43Renouncing his breaths in battle field, for protecting the helpless, distressed and roaring our relatives, did he also succeed in fructifying the hopes of victory cherished by my sons? Supplying the gap, was Karna successful in striking terror into the hearts of the enemy? Therefore, it is said, O Sanjaya! he is the lion among the men.
44Renouncing his breaths in battle field, for protecting the helpless, distressed and roaring our relatives, did he also succeed in fructifying the hopes of victory cherished by my sons?
Hindi
1परमदेव (नारायण) को, पुरुषों में श्रेष्ठ (नर) को तथा विद्या की देवी (सरस्वती) को नमस्कार करके हम जय की उद्घोषणा करें।
2जनमेजय ने कहा — यह सुनकर कि अतुलनीय बल, तेज, दृढ़ता, पराक्रम और ओज वाले उनके पिता देवव्रत पाञ्चालपुत्र शिखण्डी द्वारा मारे गए, हे ब्रह्मर्षि, निरन्तर बहते आँसुओं से अन्धे नेत्रों वाले परम बलशाली राजा धृतराष्ट्र ने क्या किया?
3हे पूज्य, उनका पुत्र भीष्म, द्रोण तथा अन्य ऐसे वीरों की सहायता से महाबली योद्धाओं पाण्डुपुत्रों को परास्त करके राज्य प्राप्त करना चाहता था।
4हे यशस्वी तपस्वी, समस्त धनुर्धरों के उन अधिपति (भीष्म) के मारे जाने पर कुरुवंश के श्रेष्ठ पुरुष ने जो कुछ किया, वह सब मुझे बताइए।
5वैशम्पायन ने कहा — यह सुनकर कि उनके पिता (भीष्म) युद्ध में मारे गए, कुरुवंश के वे नरेश धृतराष्ट्र चिन्ता और शोक से जर्जर होकर मन की शान्ति पा न सके।
6जब वे कुरुश्रेष्ठ इस प्रकार अपने शोक में डूबे हुए थे, तब गवल्गण के पवित्रात्मा पुत्र (सञ्जय) पुनः उनके पास आए।
7हे महाराज, तब अम्बिकापुत्र धृतराष्ट्र ने उस रात्रि हाथी के नाम पर बसी नगरी (हस्तिनापुर) की सेना के शिविर से लौटे हुए सञ्जय से इस प्रकार प्रश्न किया।
8भीष्म की मृत्यु का समाचार सुनकर वे अत्यन्त उदास हो गए और अपने पुत्रों की विजय की कामना करते हुए किसी अत्यन्त व्यथित पुरुष के समान विलाप करने लगे।
9धृतराष्ट्र ने कहा — हे पुत्र, भयंकर बल वाले महात्मा भीष्म के लिए विलाप कर चुकने के पश्चात् दैव से प्रेरित कुरुओं ने क्या किया?
10जब वे अजेय महात्मा वीर मारे गए, तब शोक के सागर में गहरे डूबे हुए कुरुओं ने सचमुच क्या किया?
11हे सञ्जय, सचमुच महात्मा पाण्डुपुत्रों की असंख्य और उत्कृष्ट सेना समस्त लोकों में गहन भय उत्पन्न कर सकती है। इस भयंकर युद्ध में दुर्योधन की सेना में क्या कोई ऐसा महारथी था जो निर्भय हो?
12धृतराष्ट्र ने कहा — अतः हे सञ्जय, मुझे बताओ कि कुरुश्रेष्ठ देवव्रत के मारे जाने पर उन राजाओं ने क्या किया।
13सञ्जय ने कहा — हे राजन्, देवव्रत के गिर जाने पर आपके पुत्रों ने जो किया, उसके विषय में मेरे मुख से निकलते वचनों को एकाग्रचित्त होकर सुनिए।
14हे राजन्, जब अजेय पराक्रम वाले भीष्म मारे गए, तब आपके योद्धा तथा पाण्डव सेना के योद्धा भी क्षत्रिय वर्ग के धर्मों का विचार करने लगे; और —
15हे नरेश्वर, उस विचार से वे विस्मित भी हुए और प्रसन्न भी; और अपने वर्णधर्म के अनुसार उन्होंने यशस्वी भीष्म को प्रणाम किया। तब उन पुरुषश्रेष्ठों ने अनन्त तेजस्वी भीष्म के लिए निम्नपर्व बाणों से बनी, तकिये सहित शय्या तैयार की।
16भीष्म की सुरक्षा की व्यवस्था करके, एक-दूसरे का अभिवादन करके, गङ्गापुत्र की अनुमति लेकर तथा उनकी परिक्रमा करके, और क्रोध से ताम्रवर्ण नेत्रों से एक-दूसरे को देखते हुए, दैव से प्रेरित वे क्षत्रिय पुनः परस्पर युद्ध करने के लिए निकल पड़े।
17तब तुरहियों की ध्वनि और दुन्दुभियों के नाद के साथ आपके पुत्रों की तथा उनके प्रतिद्वन्द्वियों की सेनाएँ युद्धक्रम में सज गईं।
18हे महाराज, जब जाह्नवीपुत्र (भीष्म) गिर चुके थे और दिन का अधिकांश भाग बीत चुका था, तब क्रोध के प्रभाव से अभिभूत, दैव से विवेक-भ्रष्ट तथा यशस्वी गङ्गापुत्र की हितकर सलाह की उपेक्षा करते हुए ये भरतवंश के श्रेष्ठ पुरुष अपने शस्त्र सँभालकर तुरन्त निकल पड़े।
19आपकी तथा आपके पुत्रों की मूर्खता के कारण और शान्तनुपुत्र की मृत्यु के कारण कुरुवंश के वंशधर समस्त (एकत्रित) राजाओं सहित मानो मृत्यु के देवता द्वारा बुलाए हुए प्रतीत होने लगे।
20हिंस्र पशुओं से भरे वन में गड़ेरिये से रहित बकरियों के झुण्ड के समान, देवव्रत से वंचित होकर वे अत्यन्त भय से पीड़ित थे।
21भरतवंश के उन श्रेष्ठ पुरुष के गिरने पर कुरुओं की सेना तारों से रहित आकाश-मण्डल के समान, अथवा वायुमण्डल से रहित आकाश के समान, अथवा फसल के नष्ट हो जाने पर पृथ्वी के समान, अथवा अशुद्ध शब्दों से भरे प्रवचन के समान, अथवा पूर्वकाल में बलि के (पूर्णतया) अपमानित होने पर असुरों की सेना के समान प्रतीत हुई।
22अथवा अपने स्वामी से वंचित सुन्दरी नारी के समान; अथवा जिसका जल सूख गया हो ऐसी नदी के समान; अथवा वन में भेड़ियों से घिरी, अपने साथी से वंचित हरिणी के समान; अथवा शरभ द्वारा अपने सिंह के मारे जाने पर विस्तीर्ण पर्वत-गुफा के समान — हे भरतश्रेष्ठ, जाह्नवीपुत्र के वध पर भरतों की सेना —
23चारों ओर से आते हुए झंझावात से प्रेरित होकर महासागर की छाती पर ऊपर-नीचे उछलती हुई छोटी नौका के समान प्रतीत हुई। तब अमोघ लक्ष्य वाले बलशाली पाण्डव वीरों ने उसे अत्यन्त संत्रस्त किया।
24तब वह सेना अपने हाथियों, अश्वों और रथियों सहित अत्यन्त व्यथित, अत्यन्त संकटग्रस्त, असहाय और भयभीत हो गई।
25तब देवव्रत से रहित उस सेना में राजा और (साधारण) सैनिक — प्रत्येक भय से आक्रान्त होकर मानो पाताल में धँसते जा रहे थे।
26तत्पश्चात् कौरवों को कर्ण का स्मरण हुआ, जो स्वयं देवव्रत के समान थे, जो समस्त अस्त्रधारियों में श्रेष्ठ और अतिथि के समान देदीप्यमान थे। तब जैसे व्यथित पुरुष का हृदय मित्र को खोजता है, वैसे ही उनके हृदय उन (कर्ण) की ओर मुड़ गए; और हे भरतवंशी, तब राजा "हे कर्ण, हे कर्ण" कहकर पुकार उठे।
27वे राधापुत्र, हमारे उपकारक, सूतवंश की सन्तान, जो युद्ध में अपने प्राण न्योछावर कर देंगे, अपने अनुचरों और मित्रों सहित परम यशस्वी वे इन दस दिनों से युद्ध से विरत रहे हैं; उन्हें बिना विलम्ब बुलाओ। पुरुषश्रेष्ठ, महाबाहु वे वीर कर्ण दो महारथियों के समान होते हुए भी, पराक्रमी रथियों की गणना के समय समस्त क्षत्रियों की उपस्थिति में भीष्म द्वारा केवल अर्धरथी गिने गए थे।
28सचमुच रथियों और अतिरथियों की उस गणना में कर्ण को इस प्रकार गिना गया — वही कर्ण जो (समस्त योद्धाओं में) श्रेष्ठ हैं, जो वीरों द्वारा अत्यन्त सम्मानित हैं और जो यम, कुबेर, वरुण तथा इन्द्र तक को युद्ध देने का साहस करें।
29(अपने इस वर्गीकरण से उत्पन्न) क्रोध के वश हे राजन्, उन्होंने गङ्गापुत्र से इस प्रकार कहा था — "हे कौरव, जब तक आप जीवित हैं तब तक मैं युद्ध नहीं करूँगा; हे कुरुवंशी, यदि आप युद्ध में पाण्डुपुत्रों का वध कर दें, तो मैं दुर्योधन की अनुमति लेकर वन को चला जाऊँगा।
30हे भीष्म, इसके विपरीत यदि आप पाण्डवों द्वारा मारे जाकर स्वर्ग सिधार जाएँ, तो मैं एक ही रथ पर आरूढ़ होकर उन सबका वध करूँगा जिन्हें आप समस्त रथियों में सबसे बलशाली मानते हैं।"
31ऐसा कहकर परम यशस्वी महाबाहु कर्ण आपके पुत्र की अनुमति से इन दस दिनों तक युद्ध में भाग लेने से विरत रहे।
32हे भरतवंशी, अप्रमेय पराक्रम वाले भीष्म ने उस (रक्तरंजित) संग्राम में युद्ध में अपना बल दिखाते हुए पाण्डव सेना के अनेक योद्धाओं का वध किया।
33अमोघ लक्ष्य वाले उन परम बलशाली वीर के गिरने पर आपके पुत्रों को कर्ण का वैसे ही स्मरण हुआ जैसे समुद्र पार करने के इच्छुक पुरुषों को बेड़े का स्मरण होता है।
34तब आपके पुत्र और आपके पक्ष के योद्धा (एकत्रित) राजाओं सहित "कर्ण" कहकर विलाप करने लगे; उन्होंने यह भी कहा — "अब तुम्हारे आने का समय है।"
35इस प्रकार महान् पराक्रम से सम्पन्न वे समस्त योद्धा सूत और राधा के पुत्र कर्ण को पुकारते हुए विलाप करते रहे।
36जैसे संकट के समय हृदय मित्र की ओर दौड़ता है, वैसे ही हमारे हृदय तब उन अदम्य पौरुष वाले कर्ण की ओर दौड़े, जिन्होंने अस्त्रविद्या जमदग्निपुत्र से प्राप्त की थी।
37हे राजन्, वे ही हमें युद्ध के महान् संकटों से बचाने में समर्थ थे, जैसे गोविन्द देवताओं की समस्त विपत्तियों से रक्षा करते हैं।
38वैशम्पायन ने कहा — तब इस प्रकार बार-बार कर्ण की प्रशंसा करते हुए सञ्जय से धृतराष्ट्र ने सर्प के समान (गहरी) साँस छोड़ते हुए ये वचन कहे।
39धृतराष्ट्र ने कहा — जब तुम्हारे हृदय उस समय विकर्तनपुत्र कर्ण की ओर खिंचे, तब निश्चय ही तुमने उन राधापुत्र, सूतवंशी को देखा होगा, जो तुम्हारे लिए सदा अपने प्राण देने को उद्यत रहते थे।
40क्या उन अमोघ रणपराक्रम वाले कर्ण ने अत्यन्त व्यथित, भयाक्रान्त और अपने संकटों से उबरने को उत्सुक दुर्योधन तथा उसके भाइयों को निराश किया?
41क्या युद्ध में वे धनुर्धरश्रेष्ठ कुरुओं के आश्रय भीष्म के गिरने से उत्पन्न रिक्ति को भरने में समर्थ हुए?
42उस रिक्ति को भरकर क्या कर्ण शत्रुओं के हृदयों में भय उत्पन्न करने में सफल हुए? इसीलिए तो कहा जाता है, हे सञ्जय, कि वह मनुष्यों में सिंह है।
43असहाय, व्यथित और चीत्कार करते हुए हमारे स्वजनों की रक्षा के लिए रणभूमि में अपने प्राणों का त्याग करके क्या वे मेरे पुत्रों द्वारा पाली गई विजय की आशाओं को फलवती करने में भी सफल हुए? उस रिक्ति को भरकर क्या कर्ण शत्रुओं के हृदयों में भय उत्पन्न करने में सफल हुए? इसीलिए तो कहा जाता है, हे सञ्जय, कि वह मनुष्यों में सिंह है।
44असहाय, व्यथित और चीत्कार करते हुए हमारे स्वजनों की रक्षा के लिए रणभूमि में अपने प्राणों का त्याग करके क्या वे मेरे पुत्रों द्वारा पाली गई विजय की आशाओं को फलवती करने में भी सफल हुए?
Nepali
1परमदेव (नारायण) लाई, पुरुषहरूमा श्रेष्ठ (नर) लाई तथा विद्याकी देवी (सरस्वती) लाई नमस्कार गरेर हामी जयको उद्घोषणा गरौँ।
2जनमेजयले भने — यो सुनेर कि अतुलनीय बल, तेज, दृढता, पराक्रम र ओज भएका उनका पिता देवव्रत पाञ्चालपुत्र शिखण्डीद्वारा मारिए, हे ब्रह्मर्षि, निरन्तर बग्ने आँसुले अन्धा भएका आँखा भएका परम बलशाली राजा धृतराष्ट्रले के गरे?
3हे पूज्य, उनका पुत्रले भीष्म, द्रोण तथा अरू यस्तै वीरहरूको सहायताले महाबली योद्धा पाण्डुपुत्रहरूलाई परास्त गरेर राज्य प्राप्त गर्न चाहन्थे।
4हे यशस्वी तपस्वी, सम्पूर्ण धनुर्धरहरूका ती अधिपति (भीष्म) मारिएपछि कुरुवंशका श्रेष्ठ पुरुषले जे जति गरे, ती सबै मलाई बताउनुहोस्।
5वैशम्पायनले भने — यो सुनेर कि उनका पिता (भीष्म) युद्धमा मारिए, कुरुवंशका ती नरेश धृतराष्ट्रले चिन्ता र शोकले जर्जर भई मनको शान्ति पाउन सकेनन्।
6जब ती कुरुश्रेष्ठ यसरी आफ्नो शोकमा डुबिरहेका थिए, तब गवल्गणका पवित्रात्मा पुत्र (सञ्जय) पुनः उनीकहाँ आए।
7हे महाराज, तब अम्बिकापुत्र धृतराष्ट्रले त्यो रात हात्तीको नाममा बसेको नगरी (हस्तिनापुर)को सेनाको शिविरबाट फर्केका सञ्जयलाई यसरी प्रश्न गरे।
8भीष्मको मृत्युको समाचार सुनेर उनी अत्यन्त उदास भए र आफ्ना पुत्रहरूको विजयको कामना गर्दै कुनै अत्यन्त व्यथित पुरुषजस्तै विलाप गर्न थाले।
9धृतराष्ट्रले भने — हे पुत्र, भयङ्कर बल भएका महात्मा भीष्मका लागि विलाप गरिसकेपछि दैवले प्रेरित कुरुहरूले के गरे?
10जब ती अजेय महात्मा वीर मारिए, तब शोकको सागरमा गहिरो डुबेका कुरुहरूले साँच्चै के गरे?
11हे सञ्जय, साँच्चै महात्मा पाण्डुपुत्रहरूको असंख्य र उत्कृष्ट सेनाले सम्पूर्ण लोकमा गहिरो भय उत्पन्न गर्न सक्छ। यो भयङ्कर युद्धमा दुर्योधनको सेनामा के कोही यस्तो महारथी थियो जो निर्भय होस्?
12धृतराष्ट्रले भने — त्यसैले हे सञ्जय, मलाई बताऊ कि कुरुश्रेष्ठ देवव्रत मारिएपछि ती राजाहरूले के गरे।
13सञ्जयले भने — हे राजन्, देवव्रत ढलेपछि तपाईंका पुत्रहरूले जे गरे, त्यसका विषयमा मेरो मुखबाट निस्कने वचन एकाग्रचित्त भई सुन्नुहोस्।
14हे राजन्, जब अजेय पराक्रम भएका भीष्म मारिए, तब तपाईंका योद्धा तथा पाण्डव सेनाका योद्धाहरू पनि क्षत्रिय वर्गका धर्मको विचार गर्न थाले; र —
15हे नरेश्वर, त्यो विचारले तिनीहरू विस्मित पनि भए र प्रसन्न पनि; र आफ्नो वर्णधर्मअनुसार तिनीहरूले यशस्वी भीष्मलाई प्रणाम गरे। तब ती पुरुषश्रेष्ठहरूले अनन्त तेजस्वी भीष्मका लागि निम्नपर्व बाणहरूले बनेको, सिरानीसहितको शय्या तयार पारे।
16भीष्मको सुरक्षाको व्यवस्था गरेर, एकअर्कालाई अभिवादन गरेर, गङ्गापुत्रको अनुमति लिएर तथा उनको परिक्रमा गरेर, र क्रोधले ताम्रवर्ण आँखाले एकअर्कालाई हेर्दै, दैवले प्रेरित ती क्षत्रियहरू पुनः आपसमा युद्ध गर्न निस्के।
17तब तुरहीको ध्वनि र दुन्दुभिको नादसँगै तपाईंका पुत्रहरूको तथा तिनका प्रतिद्वन्द्वीहरूको सेना युद्धक्रममा सजिए।
18हे महाराज, जब जाह्नवीपुत्र (भीष्म) ढलिसकेका थिए र दिनको अधिकांश भाग बितिसकेको थियो, तब क्रोधको प्रभावले अभिभूत, दैवले विवेकभ्रष्ट तथा यशस्वी गङ्गापुत्रको हितकर सल्लाहको उपेक्षा गर्दै यी भरतवंशका श्रेष्ठ पुरुषहरू आफ्ना शस्त्र सम्हालेर तुरुन्तै निस्के।
19तपाईंको तथा तपाईंका पुत्रहरूको मूर्खताका कारण र शान्तनुपुत्रको मृत्युका कारण कुरुवंशका वंशधरहरू सम्पूर्ण (एकत्रित) राजासहित मानौँ मृत्युका देवताद्वारा बोलाइएका देखिन थाले।
20हिंस्रक पशुहरूले भरिएको वनमा गोठालोविहीन बाख्राको बथानजस्तै, देवव्रतबाट वञ्चित भई तिनीहरू अत्यन्त भयले पीडित थिए।
21भरतवंशका ती श्रेष्ठ पुरुष ढलेपछि कुरुहरूको सेना ताराविहीन आकाशमण्डलजस्तै, अथवा वायुमण्डलविहीन आकाशजस्तै, अथवा बाली नष्ट भएपछिको पृथ्वीजस्तै, अथवा अशुद्ध शब्दले भरिएको प्रवचनजस्तै, अथवा पूर्वकालमा बलि (पूर्ण रूपमा) अपमानित भएपछिको असुरहरूको सेनाजस्तै देखियो।
22अथवा आफ्नो स्वामीबाट वञ्चित सुन्दरी नारीजस्तै; अथवा जसको जल सुकिसकेको त्यस्तो नदीजस्तै; अथवा वनमा ब्वाँसाहरूले घेरिएकी, आफ्नो साथीबाट वञ्चित मृगीजस्तै; अथवा शरभद्वारा आफ्नो सिंह मारिएपछिको विस्तीर्ण पर्वतगुफाजस्तै — हे भरतश्रेष्ठ, जाह्नवीपुत्रको वधपछि भरतहरूको सेना —
23चारै तिरबाट आउने आँधीले प्रेरित भई महासागरको छातीमा माथिमुनि उफ्रिरहेको सानो डुङ्गाजस्तै देखियो। तब अमोघ लक्ष्य भएका बलशाली पाण्डव वीरहरूले त्यसलाई अत्यन्त सन्त्रस्त पारे।
24तब त्यो सेना आफ्ना हात्ती, अश्व र रथीहरूसहित अत्यन्त व्यथित, अत्यन्त सङ्कटग्रस्त, असहाय र भयभीत भयो।
25तब देवव्रतविहीन त्यो सेनामा राजाहरू र (साधारण) सैनिकहरू — प्रत्येक भयले आक्रान्त भई मानौँ पातालमा धसिँदै थिए।
26त्यसपछि कौरवहरूलाई कर्णको सम्झना भयो, जो स्वयं देवव्रतजस्तै थिए, जो सम्पूर्ण अस्त्रधारीहरूमा श्रेष्ठ र अतिथिजस्तै देदीप्यमान थिए। तब जसरी व्यथित पुरुषको हृदयले मित्र खोज्छ, त्यसरी नै तिनीहरूका हृदय उनी (कर्ण)तिर फर्के; र हे भरतवंशी, तब राजाहरू "हे कर्ण, हे कर्ण" भन्दै पुकार्न थाले।
27ती राधापुत्र, हाम्रा उपकारक, सूतवंशका सन्तान, जसले युद्धमा आफ्नो प्राण न्योछावर गर्नेछन्, आफ्ना अनुचर र मित्रहरूसहित परम यशस्वी उनी यी दस दिनदेखि युद्धबाट विरत रहेका छन्; उनलाई ढिलाइबिना बोलाऊ। पुरुषश्रेष्ठ, महाबाहु ती वीर कर्ण दुई महारथीबराबर हुँदाहुँदै पनि, पराक्रमी रथीहरूको गणनाको समय सम्पूर्ण क्षत्रियको उपस्थितिमा भीष्मद्वारा केवल अर्धरथी गनिएका थिए।
28साँच्चै रथी र अतिरथीहरूको त्यो गणनामा कर्णलाई यसरी गनियो — त्यही कर्ण जो (सम्पूर्ण योद्धाहरूमा) श्रेष्ठ छन्, जो वीरहरूद्वारा अत्यन्त सम्मानित छन् र जसले यम, कुबेर, वरुण तथा इन्द्रलाई समेत युद्ध दिने साहस गर्छन्।
29(आफ्नो त्यो वर्गीकरणले उत्पन्न) क्रोधको वशमा परी हे राजन्, उनले गङ्गापुत्रलाई यसरी भनेका थिए — "हे कौरव, जबसम्म तपाईं जीवित हुनुहुन्छ तबसम्म म युद्ध गर्ने छैनँ; हे कुरुवंशी, यदि तपाईंले युद्धमा पाण्डुपुत्रहरूको वध गर्नुभयो भने, म दुर्योधनको अनुमति लिएर वनमा जानेछु।
30हे भीष्म, यसको विपरीत यदि तपाईं पाण्डवहरूद्वारा मारिएर स्वर्ग जानुभयो भने, म एउटै रथमा आरूढ भई ती सबैको वध गर्नेछु जसलाई तपाईं सम्पूर्ण रथीहरूमा सबैभन्दा बलशाली ठान्नुहुन्छ।"
31यसो भनेर परम यशस्वी महाबाहु कर्ण तपाईंका पुत्रको अनुमतिले यी दस दिनसम्म युद्धमा भाग लिनबाट विरत रहे।
32हे भरतवंशी, अप्रमेय पराक्रम भएका भीष्मले त्यो (रक्तरञ्जित) सङ्ग्राममा युद्धमा आफ्नो बल देखाउँदै पाण्डव सेनाका अनेक योद्धाको वध गरे।
33अमोघ लक्ष्य भएका ती परम बलशाली वीर ढलेपछि तपाईंका पुत्रहरूलाई कर्णको सम्झना त्यसै गरी भयो जसरी समुद्र तर्न चाहने मानिसहरूलाई डुङ्गाको सम्झना हुन्छ।
34तब तपाईंका पुत्र र तपाईंको पक्षका योद्धाहरू (एकत्रित) राजाहरूसहित "कर्ण" भन्दै विलाप गर्न थाले; तिनीहरूले यो पनि भने — "अब तिम्रो आउने समय हो।"
35यसरी महान् पराक्रमले सम्पन्न ती सम्पूर्ण योद्धाहरू सूत र राधाका पुत्र कर्णलाई पुकार्दै विलाप गरिरहे।
36जसरी सङ्कटको बेला हृदय मित्रतिर दौडन्छ, त्यसरी नै हाम्रा हृदय तब ती अदम्य पौरुष भएका कर्णतिर दौडे, जसले अस्त्रविद्या जमदग्निपुत्रबाट प्राप्त गरेका थिए।
37हे राजन्, उनी नै हामीलाई युद्धका महान् सङ्कटबाट बचाउन समर्थ थिए, जसरी गोविन्दले देवताहरूलाई सम्पूर्ण विपत्तिबाट रक्षा गर्छन्।
38वैशम्पायनले भने — तब यसरी पटकपटक कर्णको प्रशंसा गरिरहेका सञ्जयलाई धृतराष्ट्रले सर्पजस्तै (गहिरो) सास फेर्दै यी वचन भने।
39धृतराष्ट्रले भने — जब तिमीहरूका हृदय त्यस बेला विकर्तनपुत्र कर्णतिर तानिए, तब निश्चय नै तिमीले ती राधापुत्र, सूतवंशीलाई देख्यौ होला, जो तिमीहरूका लागि सदा आफ्नो प्राण दिन तयार रहन्थे।
40के ती अमोघ रणपराक्रम भएका कर्णले अत्यन्त व्यथित, भयाक्रान्त र आफ्ना सङ्कटबाट उम्कन उत्सुक दुर्योधन तथा उनका भाइहरूलाई निराश पारे?
41के युद्धमा ती धनुर्धरश्रेष्ठले कुरुहरूका आश्रय भीष्म ढल्दा उत्पन्न रिक्तता भर्न समर्थ भए?
42त्यो रिक्तता भरेर के कर्ण शत्रुहरूका हृदयमा भय उत्पन्न गर्न सफल भए? त्यसैले त भनिन्छ, हे सञ्जय, कि उनी मानिसहरूमा सिंह हुन्।
43असहाय, व्यथित र चित्कार गरिरहेका हाम्रा स्वजनहरूको रक्षाका लागि रणभूमिमा आफ्ना प्राणको त्याग गरेर के उनले मेरा पुत्रहरूले पालेका विजयका आशाहरू फलवती पार्न पनि सफल भए? त्यो रिक्तता भरेर के कर्ण शत्रुहरूका हृदयमा भय उत्पन्न गर्न सफल भए? त्यसैले त भनिन्छ, हे सञ्जय, कि उनी मानिसहरूमा सिंह हुन्।
44असहाय, व्यथित र चित्कार गरिरहेका हाम्रा स्वजनहरूको रक्षाका लागि रणभूमिमा आफ्ना प्राणको त्याग गरेर के उनले मेरा पुत्रहरूले पालेका विजयका आशाहरू फलवती पार्न पनि सफल भए?