The wrath of Ashvatthaman
Volume V — Drona Parva · Chapter 196
Sanskrit
1संजय उवाच छद्मना निहतं श्रुत्वा पितरं पापकर्मणा। बाष्पेणापूर्यत द्रौणी रोषेण च नरर्षभ।।।।
2तस्य क्रुद्धस्य राजेन्द्र वपुर्दीप्तमदृश्यत। अन्तकस्येव भूतानि जिहीर्षोः कालपर्यये॥
3अश्रुपूर्णे ततो नेत्रे व्यपमृज्य पुनः पुनः। उवाच कोपान्निःश्वस्य दुर्योधनमिदं वचः॥
4पिता मम यथा क्षुदैर्व्यस्तशस्रो निपातितः। धर्मध्वजवता पापं कृतं तद् विदितं मम॥
5अनार्यं सुनृशंसं च धर्मपुत्रस्य मे श्रुतम्। युद्धेष्वपि प्रवृत्तानां ध्रुवं जयपराजयौ॥ द्वतमेतद् भवेद् राजन् वधस्तत्र प्रशस्यते। न्यायवृत्तो वधो यस्तु संग्रामे युध्यतो भवेत्॥
6न स दुःखाय भवति तथा दृष्टो हि स द्विजैः। गतः स वीरलोकाय पिता मम न संशयः॥
7न शोच्यः पुरुषव्याघ्र यस्तदा निधनं गतः। यत् तु धर्मप्रवृत्तः सन् केशग्रहणमाप्तवान्॥
8पश्यतां सर्वसैन्यानां तन्मे मर्माणि कृन्तति। मयि जीवति यत् तात: केशग्रहमवाप्तवान्॥
9कथमन्ये करिष्यन्ति पुत्रेभ्यः पुत्रिणः स्पृहाम्। कामात् क्रोधादविज्ञानाद्धर्षाद् बाल्येन वा पुनः॥
10विधर्मकाणि कुर्वन्ति तथा परिभवन्ति च। तदिदं पार्षतेनेह महादाधर्मिकं कृतम्॥
11अवज्ञाय च मां नूनं नृशंसेन दुरात्मना। तस्यानुबन्धं द्रष्टासौ धृष्टद्युम्नः सुदारुणम्॥
12अकार्यं परमं कृत्वा मिथ्यावादी च पाण्डवः। यो ह्यसौ छानाऽऽचार्यं शस्रं संन्यासयत् तदा॥
13तस्याद्य धर्मराजस्य भूमिः पास्यति शोणितम्। शपे सत्येन कौरव्य इष्टापूर्तेन चैव ह॥
14अहत्वा सर्वपाञ्चालान् जीवेयं न कथंचन। सर्वोपायैर्यतिष्यामि पञ्चालानामहं वधे॥
15धृष्टद्युम्नं च समरे हन्ताहं पापकारिणम्। कर्मणा येन तेनेह मृदुनो दारुणेन च॥
16पञ्चालानां वधं कृत्वा शान्तिं लब्धास्मि कौरव। यदर्थं पुरुषव्याघ्र पुत्रानिच्छन्ति मानवाः॥
17प्रेत्य चेह च सम्प्राप्तास्रायन्ते महतो भयात्। पित्रा तु मम सावस्था प्राप्ता निर्बन्धुना यथा॥
18मयि शैलप्रतीकाशे पुत्रे शिष्ये च जीवति। धिङ्ममास्राणि दिव्यानि धिग् बाहू धिक्पराक्रमम्॥
19यं स्म द्रोणः सुतं प्राप्य केशग्रहमवाप्तवान्। स तथाहं करिष्यामि तथा भरतसत्तम।॥
20परलोकगतस्यापि भविष्याम्यनृणः पितुः। आर्येण हि न वक्तव्या कदाचित् स्तुतिरात्मनः॥
21पितुर्वधममृष्यंस्तु वक्ष्यामोह पौरुषम्। अद्य पश्यन्तु मे वीर्यं पाण्डवाः सजनार्दनाः॥
22मृद्गतः सर्वसैन्यानि युगान्तमिव कुर्वतः। न हि देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः॥
23अद्य शक्ता रणे जेतुं रथस्थं मां नरर्षभाः। मदन्यो नास्ति लोकेऽस्मिन्नर्जुनाद् वास्त्रवित् क्वचित्।।
24अहं हि ज्वलतां मध्ये मयूखानामिवांशुमान्। प्रयोक्ता देवसृष्टानामस्राणां पृतनागतः॥
25भृयामिष्वसनादद्य मत्प्रयुक्ता महाहवे। दर्शयन्तः शरा वीर्य प्रमथिष्यन्ति पाण्डवान्॥
26अद्य सर्वा दिशो राजन् धाराभिरिव संकुलाः। आवृताः पत्रिभिस्तीक्ष्णैर्द्रष्टरो मामकैरिह॥
27विकिरज्छरजालानि सर्वतो भैरवस्वनान्। शत्रून् निपातयिष्यामि महावात इव दुमान्॥
28न हि जानाति बीभत्सुस्तदस्त्रं न जनार्दनः। न भीमसेनो न यमौ न च राजा युधिष्ठिरः॥ न पार्षतो दुरात्मासौ न शिखण्डी न सात्यकिः। यदिदं मयि कौरव्य सकल्पं सनिवर्तनम्॥
29नारायणाय मे पित्रा प्रणम्य विधिपूर्वकम्। उपहारः पुरा दत्तो ब्रह्मरूप उपस्थितः॥
30तं स्वयं प्रतिगृह्याथ भगवान् स वरं ददौ। ववे पिता मे परममा नारायणं ततः॥
31अथैनमब्रवीद् राजन् भगवान् देवसत्तमः। भविता त्वत्समो नान्यः कश्चिद् युधि नरः क्वचित्।। ३३
32न त्विदं सहसा ब्रह्मन् प्रयोक्तव्यं कथंचन। न ह्येतदस्रमन्यत्र वधाच्छवोर्निवर्तते॥
33न चैतच्छक्यते ज्ञातुं कं न वध्येदिति प्रभो। अवध्यमपि हन्याद्धि तस्मान्नैतत् प्रयोजयेत्॥
34अथ संख्ये रथस्यैव शस्राणां च विसर्जनम्। प्रयाचतां च शूत्रणां गमनं शरणस्य च॥
35एते प्रशमने योगा महास्रस्य परंतप। सर्वथा पीडितो हि स्यादवध्यान् पीडयन् रणे॥
36तज्जग्राह पिता मह्यमब्रवीच्चैव स प्रभुः। त्वं वधिष्यसि सर्वाणि शस्रवर्षाण्यनेकशः॥
37अनेनास्रेण संग्राते तेजसा च ज्वलिष्यसि। एवमुक्तवा स भगवान् दिवमाचक्रमे प्रभुः॥
38एतन्नारायणादस्त्रं तत् प्राप्तं पितृबन्धुना। तेनाहं पाण्डवांश्चैव पञ्चालान् मत्स्यकेकयान्॥ विद्रावयिष्यामि रणे शचीपतिरिवासुरान्। यथा यथाहमिच्छेयं तथा भूत्वा शरा मम॥
39निपतेयुः सपत्नेषु विक्रमत्स्वपि भारत। यथेष्टमश्मवर्षेण प्रवर्षिष्ये रणे स्थितः॥
40अयोमुखैश्च विहगैर्द्रावयिष्ये महारथान्। परश्वधांश्च निशितानुत्स्रक्ष्येऽहमसंशयम्॥
41सोऽहं नारायणस्रेण महता शत्रुतापनः। शत्रून् विध्वंसयिष्यामि कदर्थी कृत्य पाण्डवान्॥
42मित्रब्रह्मगुरुद्रोही जाल्मकः सुविगर्हितः। पाञ्चालापसदश्चाद्य न मे जीवन विमोक्ष्यते॥
43तच्छ्रुत्वा द्रोणपुत्रस्य पर्यवर्तते वाहिनी। ततः सर्वे महाशङ्खान् दध्मुः पुरुषसत्तमाः॥
44भेरीचाभ्यहनन् हृष्टा डिण्डिमांश्च सहस्रशः। तथा ननाद वसुधा खुरनेमिप्रपीडिता॥
45स शब्दस्तुमुल: खं द्यां पृथिवीं च व्यनादयत्। तं शब्दं पाण्डवाः श्रुत्वा पर्जन्यनिनदोपमम्॥
46समेत्य रथिनां श्रेष्ठाः सहिताश्चाप्यमन्त्रयन्। तथोक्त्वा द्रोणपुत्रस्तु वायुपस्पृश्य भारत॥ प्रादुश्चकार तद् दिव्यमस्र नारायणं तदा।॥
English
1Sanjaya said Hearing that his father has been slain by underhand means by Dhristadyumna of sinful deeds, Drona's son became filled, O foremost of men, with tears as well as with (extreme) rage.
2Inflamed as he was with rage, his body, O monarch, appeared to burn like that of the Destroyer himself when at the expiration of a Yuga, he engages himself in slaughtering created beings.
3Then repeatedly wiping off his eyes shedding copious tears and breathing in rage, he said these words unto king Duryodhana.
4I have been apprised of the fact, how my father was slain after he laid his weapons aside; I have also known how a sinful act has been committed by those who boast of hoisting the standard of virtue.
5I have also heard of the vile and ruthless act of the very virtuous king Yudhishthira. Surely either victory or its reverses will fall to the lot of those who engage in fight. Death in battle is ever esteemed. The death overtaking one engaged in fight under fair rules of combat.
6Should not become a source of grief, as been observed by the sages. My father, without doubt, has gone to the posthumous regions of the heroes.
7I should not lament for that foremost of men as he had undergone the most excellent from of death. But when fighting fairly, he was seized by the hair.
8Before the eyes of all the troops; this humiliation that he sustained is biting me to the very quick. Whilst I live, my sire was seized by the hair.
9Why then should sonless men wish to obtain sons (who can help them in no way)? Moved by lust or wrath or ignorance or hatred or levity.
10Men perpetrate acts opposed to morality or to humiliate others. This most sinful act has been committed by the son of Prisata.
11Of wicked soul and ruthless heart, in utter disregard of myself. Dhristadyumna shall behold the dreadful consequences of his act.
12As also the prevaricating sons of Pandu, who have perpetrated a sinful act. He that caused by an underhand underhand measure, the preceptor to lay aside his weapon.
13The blood of that son of Dharma the earth shall drink today. I swear by my truth, O foremost of the Kurus, as also by the religious merits acquired by my Istha and Purtha acts.
14That I shall drag on my burden some existence without slaying the Panchalas to the last men. Having re-course to all measures, I shall contend against the Panchalas in great battle,
15Either by hook or crook or by violent or mild measures I will achieve the slaughter of Dhristadyumna of evil deeds in battle.
16() ruler of the Kuru, exterminating the Panchalas, I shall regain my peace of mind. O foremost of men, people desire to have children.
17In order that these latter may free them from great danger here and hereafter. But my sire was reduced to a woeful plight like one helpless.
18While myself his son and disciple, equal to a mountain (in mighty) am still alive. Fie on my weapons of celestial make, fie on my arms, fie on my prowess.
19Inasmuch as getting me for his son, Drona had to suffer the indignity of being seized by the hair. O foremost of the Bharatas, I shall therefore so exert myself that.
20I may be free from the debt I still owe to my sire who has proceeded to Heaven. A noble person never indulges in his own praise;
21But incapable of tolerating the slaughter of my sire, I shall today untter my own praises-Let the Pandavas with Janardana at their head today behold my prowess.
22As I grind all creatures like the Destroyer himself at the hour of Dissolution. Neither the gods, nor the Gandharvas, nor the Asuras, nor the reptiles, nor the Rakshasas.
23Will be able today to conquer me as I shall ride on my car, O foremost of men. There is none in the world superior to me or Arjuna in the knowledge of weapons.
24Today at the heart of the hostile troops, like the sun in the midst of scorching rays, I shall discharge my celestial weapons.
25In today's mighty battle, shafts shot furiously from by bow will crush and mangle the Pandavas, showing their great energy.
26My troops shall today bchold the quarters of the compass, shrouded with sharp-winged shafts, as if O king, by shower of rain.
27Shooting on all sides shafts of dreadful whirl, I shall fell my foes like the mighty tempest uprooting the trees.
28Neither Vibhatsu, nor Janardana, Bhimasena, nor the twins, (Nakula and Sahadeva), nor king Yudhishthira, nor Prisata's son of wicked soul, Sikhandin, nor Satyaki, even know the weapon which I possess, O nor foremost of the Kurus, with the mantras for hurling and withdrawing it.
29Formerly on one occasion, disguised as a Brahmana, Narayana, came to my father; whereupon my father bowing down unto him presented him offerings in due course and from.
30Accepting those offerings that possessor of the six illustrious qualities (the Bhagas) desired to accord a boon to my sire. Thereupon my father asked the boon of getting that most excellent weapon called Narayana.
31Thereupon that foremost of all gods, that possessor of the six divine qualities said unto him, O king, “No man shall ever be a match for you in battle.
32But, O Brahmana, this weapon should not be used without sufficient deliberation, for it never returns without dispatching the foc at whom it is hurled.
33O Lord, I know not whom it may not slay. It will even effect the death of him who is unslayable. Therefore it should not be used hastily.
34When one abandons his car on weapons in battle or implores for mercy or surrenders himself.
35O afflicter of your foes, these are the occasions when this mighty weapon, should not be used. He that wants to afflict the unslayable by this weapon himself becomes afflicted by it.
36My puissant father then received that weapon. The lord then thus spoke to me also. "You shall destroy many showers of celestial weapons.
37By means of this weapon and you shall blaze forth in effulgence by its virtue." Having thus spoken that Divine Lord ascended to heaven.
38This is history how my father obtained the Narayana weapon from the god. With the aid of this weapon, I shall crush the Pandavas, the Panchalas, the Matsyas and the Kaikayas in battle like the husband of Sachi crushing the Asuras. Assuming those particular forms which I shall desire them to assume, my arrows.
39Will fall upon my foes contending vigorously in battle. Staying in battle I shall shower weapons as it lists men to do.
40I will rout the foremost of car-warriors with sky-ranging arrows furnished with iron tips. I will certainly hurl battle axes, bludgeons and various other kinds of weapons.
41An afflicter of foes as I am, with the aid of that Narayana weapon, I shall destroy the foes, completely crushing the Pandavas.
42That disgrace to the Panchala race, that contemner of his friends, the Brahmanas and his preceptor, that odious fellow of vilest conduct, shall not escape me alive today.
43Hearing those words of Drona's son, the army rallied; all foremost of warriors therein blew their mighly conches.
44Delightedly they began to strike up the Bheris and Dindimas by thousands; the earth then struck with the hoops of horses and whecls of car, rang out loudly.
45That tremendous din resounded through the welkin. the heavens and the earth. Then hearing that sound that resembled the rumble of rain-clouds, the Pandavas.
46Those foremost of car-warriors, uniting together began to consult. The son of Drona aiso, O Bharata, having spoken in the above manner, washed his mouth with water and then invoked into existence that celestial weapon known by the name of Narayana.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — हे नरश्रेष्ठ, पापकर्मा धृष्टद्युम्न के द्वारा कपटपूर्ण उपायों से अपने पिता का वध हुआ सुनकर द्रोणपुत्र आँसुओं से तथा (अत्यन्त) क्रोध से भर उठे।
2हे महाराज, क्रोध से प्रज्वलित उनका शरीर वैसे ही जलता प्रतीत हुआ, जैसे युग के अन्त में प्राणियों के संहार में प्रवृत्त स्वयं काल का शरीर।
3तब अपनी अश्रुधारा बहाती आँखों को बार-बार पोंछते हुए तथा क्रोध से लम्बी साँसें लेते हुए उन्होंने राजा दुर्योधन से ये वचन कहे —
4"मुझे यह ज्ञात हो गया है कि मेरे पिता किस प्रकार अस्त्र त्याग देने के पश्चात् मारे गए; मुझे यह भी ज्ञात हो गया है कि धर्म की ध्वजा फहराने का दम्भ करने वालों ने कैसा पापकर्म किया है।
5मैंने परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर के उस नीच तथा निर्दय कर्म के विषय में भी सुन लिया है। निश्चय ही जो युद्ध में प्रवृत्त होते हैं, उनके भाग्य में या तो विजय आती है या पराजय। युद्ध में मृत्यु सदा से आदरणीय मानी गई है। धर्मयुद्ध के नियमों के अनुसार लड़ते हुए किसी को प्राप्त होने वाली मृत्यु —
6शोक का कारण नहीं बननी चाहिए, ऐसा मुनियों ने कहा है। निःसन्देह मेरे पिता वीरों के परलोक को चले गए हैं।
7मुझे उन नरश्रेष्ठ के लिए शोक नहीं करना चाहिए, क्योंकि उन्होंने सर्वोत्तम मृत्यु प्राप्त की। किन्तु धर्मपूर्वक युद्ध करते समय उन्हें केशों से पकड़ा गया —
8और वह भी समस्त सेनाओं की आँखों के सामने; उनका सहा हुआ यह अपमान मुझे मर्म तक काट रहा है। मेरे जीवित रहते मेरे पिता केशों से पकड़े गए!
9तो फिर सन्तानहीन मनुष्य पुत्र पाने की इच्छा ही क्यों करें (जो उनके किसी काम न आ सकें)? काम, क्रोध, अज्ञान, द्वेष अथवा चंचलता से प्रेरित होकर —
10मनुष्य धर्म के विरुद्ध अथवा दूसरों को अपमानित करने वाले कर्म कर बैठते हैं। यह अत्यन्त पापपूर्ण कर्म पार्षत ने किया है —
11उस दुष्टात्मा तथा निर्दयहृदय ने, मेरी पूर्ण उपेक्षा करके। धृष्टद्युम्न अपने इस कर्म का भयंकर परिणाम देखेगा।
12और वैसे ही वे कपटी पाण्डुपुत्र भी, जिन्होंने यह पापकर्म किया है। जिसने कपटपूर्ण उपाय से आचार्य से उनके अस्त्र रखवा दिए —
13उस धर्मपुत्र का रक्त आज पृथ्वी पिएगी। हे कुरुश्रेष्ठ, मैं अपने सत्य की शपथ खाकर तथा अपने इष्ट और पूर्त कर्मों से अर्जित धर्म की शपथ खाकर कहता हूँ —
14कि अन्तिम पुरुष तक पाञ्चालों का वध किए बिना मैं यह भारस्वरूप जीवन ढोता रहूँगा। समस्त उपायों का आश्रय लेकर मैं महायुद्ध में पाञ्चालों से जूझूँगा,
15और छल से हो या बल से, कठोर उपायों से हो या मृदु उपायों से — मैं युद्ध में दुष्टकर्मा धृष्टद्युम्न का वध करके ही रहूँगा।
16हे कुरुनरेश, पाञ्चालों का उच्छेद करके ही मैं अपने मन की शान्ति पुनः पाऊँगा। हे नरश्रेष्ठ, मनुष्य सन्तान की कामना इसीलिए करते हैं —
17कि वे उन्हें इस लोक तथा परलोक के महान् संकटों से मुक्त कर सकें। किन्तु मेरे पिता किसी असहाय के समान शोचनीय दशा को पहुँच गए —
18जबकि उनका पुत्र और शिष्य मैं, जो बल में पर्वत के समान हूँ, अब भी जीवित हूँ। धिक्कार है मेरे दिव्य अस्त्रों को, धिक्कार है मेरी भुजाओं को, धिक्कार है मेरे पराक्रम को —
19कि मुझ जैसा पुत्र पाकर भी द्रोण को केशों से पकड़े जाने का अपमान सहना पड़ा। अतः हे भरतश्रेष्ठ, मैं ऐसा प्रयत्न करूँगा कि —
20स्वर्ग को गए हुए अपने पिता के प्रति जो ऋण अब भी मुझ पर है, उससे मैं उऋण हो सकूँ। श्रेष्ठ पुरुष कभी अपनी प्रशंसा नहीं करता;
21किन्तु अपने पिता का वध सहन न कर सकने के कारण आज मैं अपनी ही प्रशंसा करूँगा — जनार्दन को आगे रखकर पाण्डव आज मेरा पराक्रम देख लें,
22जब मैं प्रलय की बेला में स्वयं काल के समान समस्त प्राणियों को पीस डालूँगा। न देवता, न गन्धर्व, न असुर, न सर्प, न राक्षस —
23हे नरश्रेष्ठ, कोई भी आज मुझे जीत नहीं सकेगा, जब मैं अपने रथ पर आरूढ़ होऊँगा। अस्त्रविद्या में मुझसे तथा अर्जुन से श्रेष्ठ इस संसार में कोई नहीं है।
24आज शत्रुसेना के हृदय में, प्रचण्ड किरणों के बीच स्थित सूर्य के समान, मैं अपने दिव्यास्त्र छोड़ूँगा।
25आज के महायुद्ध में मेरे धनुष से क्रोधपूर्वक छोड़े गए बाण अपना महान् तेज दिखाते हुए पाण्डवों को कुचल और क्षत-विक्षत कर देंगे।
26हे राजन्, आज मेरी सेनाएँ दिशाओं को तीक्ष्ण पंखों वाले बाणों से इस प्रकार आच्छादित देखेंगी, मानो वे वर्षा की धारा से ढँकी हों।
27चारों ओर भयंकर गति वाले बाण छोड़ते हुए मैं अपने शत्रुओं को वैसे ही गिराऊँगा, जैसे प्रचण्ड आँधी वृक्षों को उखाड़ फेंकती है।
28हे कुरुश्रेष्ठ, मेरे पास जो अस्त्र है — उसके छोड़ने तथा लौटाने के मन्त्रों सहित — उसे न विभत्सु (अर्जुन) जानते हैं, न जनार्दन, न भीमसेन, न नकुल-सहदेव, न राजा युधिष्ठिर, न दुष्टात्मा पार्षत, न शिखण्डी और न सात्यकि ही।
29पूर्वकाल में एक बार ब्राह्मण का वेश धारण करके नारायण मेरे पिता के पास आए; तब मेरे पिता ने उन्हें प्रणाम करके विधिपूर्वक उनका पूजन किया और अर्घ्य अर्पित किया।
30उस पूजा को स्वीकार करके छह ऐश्वर्यों (भगों) से सम्पन्न उन भगवान् ने मेरे पिता को वर देना चाहा। तब मेरे पिता ने नारायण नामक उस सर्वश्रेष्ठ अस्त्र का वर माँगा।
31हे राजन्, तब समस्त देवताओं में श्रेष्ठ, षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न उन भगवान् ने उनसे कहा — "युद्ध में कोई मनुष्य कभी तुम्हारी बराबरी नहीं कर सकेगा।
32किन्तु हे ब्राह्मण, पर्याप्त विचार किए बिना इस अस्त्र का प्रयोग नहीं करना चाहिए, क्योंकि यह जिस शत्रु पर छोड़ा जाता है उसका अन्त किए बिना कभी नहीं लौटता।
33हे स्वामी, मैं नहीं जानता कि यह किसका वध न करेगा। यह उसकी भी मृत्यु कर देगा जो अवध्य है। अतः इसका प्रयोग शीघ्रता में नहीं करना चाहिए।
34जब कोई युद्ध में अपना रथ अथवा अस्त्र त्याग दे, अथवा दया की याचना करे, अथवा आत्मसमर्पण कर दे —
35हे शत्रुसंतापक, ये वे अवसर हैं जब इस महान् अस्त्र का प्रयोग नहीं करना चाहिए। जो इस अस्त्र से अवध्य को पीड़ित करना चाहता है, वह स्वयं ही इससे पीड़ित हो जाता है।"
36तब मेरे पराक्रमी पिता ने वह अस्त्र प्राप्त किया। तत्पश्चात् उन भगवान् ने मुझसे भी यह कहा — "तुम इस अस्त्र के द्वारा दिव्यास्त्रों की अनेक वर्षाओं को नष्ट कर सकोगे —
37और इसके प्रभाव से तेज में देदीप्यमान होओगे।" ऐसा कहकर वे भगवान् स्वर्ग को चले गए।
38यह वह वृत्तान्त है कि मेरे पिता ने भगवान् से नारायणास्त्र किस प्रकार प्राप्त किया। उस अस्त्र की सहायता से मैं युद्ध में पाण्डवों, पाञ्चालों, मत्स्यों तथा कैकेयों को वैसे ही कुचल डालूँगा, जैसे शची के पति (इन्द्र) असुरों को कुचलते हैं। मैं जो-जो रूप धारण कराना चाहूँगा, वे-वे रूप धारण करके मेरे बाण —
39युद्ध में प्रबल रूप से जूझते मेरे शत्रुओं पर गिरेंगे। युद्ध में स्थित होकर मैं जैसा चाहूँगा वैसे ही अस्त्रों की वर्षा करूँगा।
40लोहे की नोक वाले आकाशगामी बाणों से मैं श्रेष्ठ महारथियों को खदेड़ दूँगा। मैं निश्चय ही फरसे, मुद्गर तथा अन्य अनेक प्रकार के अस्त्र भी फेंकूँगा।
41मैं शत्रुसंतापक हूँ; उस नारायणास्त्र की सहायता से मैं पाण्डवों को पूर्णतः कुचलकर अपने शत्रुओं का विनाश कर डालूँगा।
42पाञ्चाल वंश का वह कलंक, अपने मित्रों, ब्राह्मणों तथा अपने आचार्य का अपमान करने वाला वह घृणित तथा अत्यन्त नीच आचरण वाला व्यक्ति आज मेरे हाथों से जीवित नहीं बच सकेगा।"
43द्रोणपुत्र के ये वचन सुनकर सेना पुनः संगठित हो गई; उसमें उपस्थित समस्त श्रेष्ठ योद्धाओं ने अपने विशाल शंख बजाए।
44हर्षित होकर वे सहस्रों की संख्या में भेरियाँ तथा डिण्डिम बजाने लगे; तब घोड़ों की टापों तथा रथों के पहियों से आहत पृथ्वी उच्च स्वर में गूँज उठी।
45वह भयंकर कोलाहल आकाश, स्वर्ग तथा पृथ्वी — सर्वत्र गूँज उठा। तब वर्षाकालीन मेघों की गर्जना के समान उस ध्वनि को सुनकर पाण्डव —
46वे श्रेष्ठ महारथी एकत्र होकर परामर्श करने लगे। हे भरत, उधर द्रोणपुत्र ने भी उपर्युक्त वचन कहकर जल से आचमन किया और तब नारायण नामक उस दिव्यास्त्र का आह्वान किया।
Nepali
1सञ्जयले भने — हे नरश्रेष्ठ, पापकर्मा धृष्टद्युम्नद्वारा कपटपूर्ण उपायले आफ्ना पिताको वध भएको सुनेर द्रोणपुत्र आँसुले तथा (अत्यन्त) क्रोधले भरिए।
2हे महाराज, क्रोधले प्रज्वलित उनको शरीर त्यसै गरी बलेको देखियो, जसरी युगको अन्त्यमा प्राणीहरूको संहारमा प्रवृत्त स्वयं कालको शरीर।
3तब आफ्ना आँसु बगाइरहेका आँखा बारम्बार पुछ्दै तथा क्रोधले लामो सास फेर्दै उनले राजा दुर्योधनलाई यी वचन भने —
4"मलाई यो थाहा भइसक्यो कि मेरा पिता कसरी अस्त्र त्यागेपछि मारिए; मलाई यो पनि थाहा भइसक्यो कि धर्मको ध्वजा फहराउने दम्भ गर्नेहरूले कस्तो पापकर्म गरेका छन्।
5मैले परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरको त्यो नीच तथा निर्दय कर्मको विषयमा पनि सुनिसकेको छु। निश्चय नै जो युद्धमा प्रवृत्त हुन्छन्, तिनको भाग्यमा या त विजय आउँछ या पराजय। युद्धमा मृत्यु सधैँदेखि आदरणीय मानिएको छ। धर्मयुद्धका नियमअनुसार लड्दै गर्दा कसैलाई प्राप्त हुने मृत्यु —
6शोकको कारण बन्नुहुँदैन, यस्तो मुनिहरूले भनेका छन्। निःसन्देह मेरा पिता वीरहरूको परलोकतिर गइसकेका छन्।
7मैले ती नरश्रेष्ठका लागि शोक गर्नुहुँदैन, किनभने उनले सर्वोत्तम मृत्यु प्राप्त गरे। तर धर्मपूर्वक युद्ध गर्दै गर्दा उनलाई कपालबाट समातियो —
8र त्यो पनि सम्पूर्ण सेनाहरूका आँखैअगाडि; उनले सहेको यो अपमानले मलाई मर्मसम्मै काटिरहेको छ। म जीवितै हुँदा मेरा पिता कपालबाट समातिए!
9त्यसो भए सन्तानहीन मानिसहरूले छोरा पाउने इच्छा नै किन गरून् (जो तिनका कुनै काममा नआऊन्)? काम, क्रोध, अज्ञान, द्वेष अथवा चञ्चलताले प्रेरित भई —
10मानिसहरू धर्मविपरीत अथवा अरूलाई अपमानित पार्ने कर्म गरिहाल्छन्। यो अत्यन्त पापपूर्ण कर्म पार्षतले गरेका छन् —
11ती दुष्टात्मा तथा निर्दयहृदयले, मेरो पूर्ण उपेक्षा गरेर। धृष्टद्युम्नले आफ्नो यस कर्मको भयंकर परिणाम देख्नेछन्।
12र त्यसै गरी ती कपटी पाण्डुपुत्रहरूले पनि, जसले यो पापकर्म गरेका छन्। जसले कपटपूर्ण उपायले आचार्यसँग उनका अस्त्र राख्न लगायो —
13ती धर्मपुत्रको रगत आज पृथ्वीले पिउनेछ। हे कुरुश्रेष्ठ, म आफ्नो सत्यको शपथ खाएर तथा आफ्ना इष्ट र पूर्त कर्मबाट आर्जित धर्मको शपथ खाएर भन्दछु —
14कि अन्तिम पुरुषसम्म पाञ्चालहरूको वध नगरी म यो भारस्वरूप जीवन बोकिरहनेछु। सम्पूर्ण उपायको आश्रय लिएर म महायुद्धमा पाञ्चालहरूसँग जुध्नेछु,
15र छलले होस् या बलले, कठोर उपायले होस् या मृदु उपायले — म युद्धमा दुष्टकर्मा धृष्टद्युम्नको वध गरेरै छाड्नेछु।
16हे कुरुनरेश, पाञ्चालहरूको उच्छेद गरेर मात्र म आफ्नो मनको शान्ति फेरि पाउनेछु। हे नरश्रेष्ठ, मानिसहरूले सन्तानको कामना यसैकारण गर्छन् —
17कि तिनले उनलाई यस लोक तथा परलोकका महान् सङ्कटबाट मुक्त गर्न सकून्। तर मेरा पिता कुनै असहायजस्तै शोचनीय दशामा पुगे —
18जब कि उनका छोरा र शिष्य म, जो बलमा पर्वतसमान छु, अझै जीवितै छु। धिक्कार छ मेरा दिव्य अस्त्रलाई, धिक्कार छ मेरा पाखुरालाई, धिक्कार छ मेरो पराक्रमलाई —
19कि मजस्तो छोरा पाएर पनि द्रोणले कपालबाट समातिने अपमान सहनुपर्यो। त्यसैले हे भरतश्रेष्ठ, म यस्तो प्रयत्न गर्नेछु कि —
20स्वर्गतिर गएका आफ्ना पिताप्रति जुन ऋण अझै ममाथि छ, त्यसबाट म उऋण हुन सकूँ। श्रेष्ठ पुरुषले कहिल्यै आफ्नो प्रशंसा गर्दैन;
21तर आफ्ना पिताको वध सहन नसकेकाले आज म आफ्नै प्रशंसा गर्नेछु — जनार्दनलाई अगाडि राखेर पाण्डवहरूले आज मेरो पराक्रम देखून्,
22जब म प्रलयको बेलामा स्वयं कालजस्तै सम्पूर्ण प्राणीलाई पिँधिदिनेछु। न देवता, न गन्धर्व, न असुर, न सर्प, न राक्षस —
23हे नरश्रेष्ठ, कसैले पनि आज मलाई जित्न सक्नेछैन, जब म आफ्नो रथमा आरूढ हुनेछु। अस्त्रविद्यामा मभन्दा तथा अर्जुनभन्दा श्रेष्ठ यस संसारमा कोही छैन।
24आज शत्रुसेनाको हृदयमा, प्रचण्ड किरणहरूको बीचमा रहेको सूर्यजस्तै, म आफ्ना दिव्यास्त्र छोड्नेछु।
25आजको महायुद्धमा मेरो धनुषबाट क्रोधपूर्वक छोडिएका बाणले आफ्नो महान् तेज देखाउँदै पाण्डवहरूलाई कुल्चिनेछन् र क्षतविक्षत पार्नेछन्।
26हे राजन्, आज मेरा सेनाहरूले दिशाहरूलाई तीक्ष्ण प्वाँख भएका बाणले यसरी आच्छादित देख्नेछन्, मानौँ ती वर्षाको धाराले ढाकिएका छन्।
27चारैतिर भयंकर गति भएका बाण छोड्दै म आफ्ना शत्रुहरूलाई त्यसै गरी ढाल्नेछु, जसरी प्रचण्ड आँधीले रूखहरू उखेलेर फ्याँक्छ।
28हे कुरुश्रेष्ठ, मसँग जुन अस्त्र छ — त्यसलाई छोड्ने तथा फिर्ता लिने मन्त्रसहित — त्यो न विभत्सु (अर्जुन)ले जान्दछन्, न जनार्दनले, न भीमसेनले, न नकुल-सहदेवले, न राजा युधिष्ठिरले, न दुष्टात्मा पार्षतले, न शिखण्डीले र न सात्यकिले नै।
29पूर्वकालमा एकपटक ब्राह्मणको वेश धारण गरेर नारायण मेरा पिताकहाँ आए; तब मेरा पिताले उनलाई प्रणाम गरेर विधिपूर्वक उनको पूजन गरे र अर्घ्य अर्पण गरे।
30त्यो पूजा स्वीकार गरेर छ ऐश्वर्य (भग)ले सम्पन्न ती भगवान्ले मेरा पितालाई वर दिन चाहे। तब मेरा पिताले नारायण नामक त्यस सर्वश्रेष्ठ अस्त्रको वर मागे।
31हे राजन्, तब सम्पूर्ण देवताहरूमा श्रेष्ठ, षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न ती भगवान्ले उनलाई भने — "युद्धमा कुनै मानिसले कहिल्यै तिम्रो बराबरी गर्न सक्नेछैन।
32तर हे ब्राह्मण, पर्याप्त विचार नगरी यस अस्त्रको प्रयोग गर्नुहुँदैन, किनभने यो जुन शत्रुमाथि छोडिन्छ, उसको अन्त्य नगरी कहिल्यै फर्कँदैन।
33हे स्वामी, म जान्दिनँ कि यसले कसको वध नगर्ला। यसले त्यसको पनि मृत्यु गराइदिनेछ जो अवध्य छ। त्यसैले यसको प्रयोग हतारमा गर्नुहुँदैन।
34जब कसैले युद्धमा आफ्नो रथ अथवा अस्त्र त्यागोस्, अथवा दयाको याचना गरोस्, अथवा आत्मसमर्पण गरोस् —
35हे शत्रुसन्तापक, यी ती अवसर हुन् जब यस महान् अस्त्रको प्रयोग गर्नुहुँदैन। जसले यस अस्त्रले अवध्यलाई पीडित पार्न चाहन्छ, ऊ स्वयं नै यसबाट पीडित हुन्छ।"
36तब मेरा पराक्रमी पिताले त्यो अस्त्र प्राप्त गरे। त्यसपछि ती भगवान्ले मलाई पनि यसो भने — "तिमीले यस अस्त्रद्वारा दिव्यास्त्रहरूका अनेक वर्षा नष्ट पार्न सक्नेछौ —
37र यसको प्रभावले तेजमा देदीप्यमान हुनेछौ।" यसो भनेर ती भगवान् स्वर्गतिर गए।
38यो त्यो वृत्तान्त हो कि मेरा पिताले भगवान्बाट नारायणास्त्र कसरी प्राप्त गरे। त्यस अस्त्रको सहायताले म युद्धमा पाण्डव, पाञ्चाल, मत्स्य तथा कैकेयहरूलाई त्यसै गरी कुल्चिदिनेछु, जसरी शचीका पति (इन्द्र)ले असुरहरूलाई कुल्चिन्छन्। म जुन-जुन रूप धारण गराउन चाहनेछु, ती-ती रूप धारण गरेर मेरा बाणहरू —
39युद्धमा प्रबल रूपले जुधिरहेका मेरा शत्रुहरूमाथि खस्नेछन्। युद्धमा स्थित भई म जस्तो चाहनेछु त्यस्तै अस्त्रको वर्षा गर्नेछु।
40फलामको टुप्पा भएका आकाशगामी बाणले म श्रेष्ठ महारथीहरूलाई खेदाइदिनेछु। म निश्चय नै बन्चरो, मुद्गर तथा अन्य अनेक प्रकारका अस्त्र पनि फ्याँक्नेछु।
41म शत्रुसन्तापक हुँ; त्यस नारायणास्त्रको सहायताले म पाण्डवहरूलाई पूर्णतः कुल्चेर आफ्ना शत्रुहरूको विनाश गरिदिनेछु।
42पाञ्चाल वंशको त्यो कलङ्क, आफ्ना मित्र, ब्राह्मण तथा आफ्ना आचार्यको अपमान गर्ने त्यो घृणित तथा अत्यन्त नीच आचरण भएको व्यक्ति आज मेरा हातबाट जीवित बच्न सक्नेछैन।"
43द्रोणपुत्रका यी वचन सुनेर सेना फेरि सङ्गठित भयो; त्यसमा उपस्थित सम्पूर्ण श्रेष्ठ योद्धाहरूले आफ्ना विशाल शङ्ख फुके।
44हर्षित भई तिनीहरू हजारौँको सङ्ख्यामा भेरी तथा डिण्डिम बजाउन थाले; तब घोडाका खुर तथा रथका पाङ्ग्राले आहत पृथ्वी उच्च स्वरमा गुन्जियो।
45त्यो भयंकर कोलाहल आकाश, स्वर्ग तथा पृथ्वी — सर्वत्र गुन्जियो। तब वर्षाकालीन मेघहरूको गर्जनजस्तै त्यो ध्वनि सुनेर पाण्डवहरू —
46ती श्रेष्ठ महारथीहरू एकत्र भई परामर्श गर्न थाले। हे भरत, उता द्रोणपुत्रले पनि माथिका वचन भनेर जलले आचमन गरे र तब नारायण नामक त्यस दिव्यास्त्रको आह्वान गरे।