Communication of the intelligence of Drona's death to Ashvatthama
Volume V — Drona Parva · Chapter 194
Sanskrit
1संजय उवाच ततो द्रोणे हते राजन् कुरवः शस्रपीडितः। हतप्रवीरा विध्वस्ता भृशं शोकपरायणाः॥
2उदीर्णाश्च परान् दृष्ट्वा कम्पमानाः पुनः पुनः। अश्रुपूर्णक्षणास्रस्ता दीनास्त्वासन् विशाम्पते॥
3विचेतसो हतोत्साहा: कश्मलाभिहतौजसः। आर्तस्वरेण महता पुत्रं ते पर्यवारयन्॥
4रजस्वला वेपमाना वीक्षमाणा दिशो दश। अश्रुकण्ठा यथा दैत्या हिरण्याक्षे पुरा हते॥
5स तैः परिवृतो राजा त्रस्तैः क्षुद्रमृगैरिव। अशक्नुवन्नवस्थातुमपायात् तनयस्तव॥
6क्षुत्पिपासापरिम्लानास्ते योधास्तव भारत। आदित्येनेव संतप्ता भृशं विमनसोऽभवन्॥
7भास्करस्यैव पतनं समुद्रस्येव शोषणम्। विपर्यासं यथा मेरोर्वासवस्येव निर्जयम्॥ अमर्षणीयं तद् दृष्ट्वा भारद्वाजस्य पातनम्। त्रस्तरूपतरा राजन् कौरवाः प्राद्रवन् भयात्॥
8गान्धारराजः शकुनिस्रस्तस्त्रस्ततरैः सह। हतं रुक्मरथं श्रुत्वा प्राद्रवत् सहितौ रथैः॥
9वरूथिनी वेगवतीं विद्रुतां सपताकिनीम्। परिगृह्य महासेनां सूतपुत्रोऽपयाद् भयात्॥
10रथनागाश्वकलिलां पुरस्कृत्य तु वाहिनीम्। मद्राणामीश्वरः शल्यो वीक्षमाणोऽपयाद् भयात्॥
11हतप्रवीरैर्भूयिष्ठैर्ध्वजैर्बहुपताकिभिः। वृतः शारद्वतोऽगच्छत् कष्टं कष्टमिति ब्रुवन्॥
12भोजानीकेन शिष्टेन कलिङ्गारट्टबाह्निकैः। कृतवर्मा वृतो राजन् प्रायात् सुजवनैर्हयैः॥
13पदातिगणसंयुक्तस्रस्तो राजन् भयादितः। उलूकः प्राद्रवत् तत्र दृष्ट्वा द्रोणं निपातितम्॥
14दर्शनीयो युवा चैव शौर्येण कृतलक्षणः। दुःशासनो भृशोद्विगनः प्राद्रवद् गजसंवृतः॥
15रथानामयुतं गृह्य त्रिसाहस्रं च दन्तिनाम्। वृषसेनो ययौ तूर्णं दृष्ट्वा द्रोणं निपातितम्॥
16गजाश्वरथसंयुक्तो वृतश्चैव पदातिभिः। दुर्योधनो महाराज प्रायात् तत्र महारथः॥
17संशप्तकगणान् गृह्य हतशेषान् किरीटिना। सुशर्मा प्राद्रवद् राजन् दृष्ट्वा द्रोणं निपातितम्॥
18गजान् स्थान् समारुह्य व्युदस्य च हयाञ्जनाः। प्राद्रवन् सर्वतः संख्ये दृष्ट्वा रुक्मरथं हतम्॥
19त्वरयन्तः पितृनन्ये भ्रातृनन्येऽथ मातुलान्। पुत्रानन्ये वयस्यांश्च प्राद्रवन् कुरवस्तदा॥
20चोदयन्तश्च सैन्यानि स्वस्रीयांश्च तथापरे। सम्बन्धिनस्तथान्ये च प्राद्रवन्त दिशो दश।॥
21प्रकीर्णकेशा विध्वस्ता न द्वावेकर धावतः। नेदमस्तीति मन्वाना हतोत्साहा हतौजसः॥
22उत्सृज्य कवचानन्ये प्राद्रवंस्तावका विभो। अन्योन्यं ते समाक्रोशन सैनिका भरतर्षभ।॥
23तिष्ठ तिष्ठेति न च ते स्वयं तत्रावतस्थिरे। धुर्यानुन्मुच्य च रथाद्धतसूतात् स्वलंकृतान्। अधिरुह्य हयान् योधाः क्षिप्रं पद्भिरचोदयान्॥
24द्रवमाणे तथा सैन्ये त्रस्तरूपे हतौजसि। प्रतिस्रोत इव ग्राहो द्रोणपुत्रः परानियात्॥
25तस्यासीत् सुमहद् युद्धं शिखण्डिप्रमुखैर्गणैः। प्रभद्रकैश्च पाञ्चालैश्चेदिभिश्च सकेकयैः॥
26हत्वा बहुविधाः सेनाः पाण्डूनां युद्धदुर्मदः। कथंचित् संकटान्मुक्तो मत्तद्विरदविक्रमः॥
27द्रवमाणं बलं दृष्ट्वा पलायनकृतक्षणम्। दुर्योधनं समासाद्य द्रोणपुत्रोऽब्रवीदिदम्॥
28किमियं द्रवते सेना त्रस्तरूपेव भारत। द्रवमाणां च राजेन्द्र नावस्थापयसे रणे॥
29त्वं चापि न यथापूर्वं प्रकृतिस्थो नराधिप। कर्णप्रभृतयश्चेमे नावतिष्ठन्ति पार्थिव॥
30अन्येष्वपि च युद्धेषु नैव सेनाद्रवत् तदा। कचित् क्षेमं महाबाहो तव सैन्यस्य भारत॥
31कस्मिन्निदं हते राजन् रथसिंहे बलं तवा एतामवस्थां सम्प्राप्तं तन्ममाचक्ष्व कौरव॥
32तत्तु दुर्योधनः श्रुत्वा द्रोणपुत्रस्य भाषितम्। घोरमप्रियमाख्यातुं नाशक्नोत् पार्थिवर्षभः॥
33भिन्ना नौरिव ते पुत्रो मग्नः शोकमहार्णवे। वाष्पेणापिहितो दृष्ट्वा द्रोणपुत्रं रथे स्थितम्॥
34ततः शारद्वतं राजा सव्रीडमिदमब्रवीत्। शंसात्र भद्रं ते सर्वं यथा सैन्यमिदं दुतम्॥
35अथ शारद्वतो राजन्नार्तिमार्छन् पुनः पुनः। शशंस द्रोणपुत्राय यथा द्रोणो निपातितः॥
36कृप उवाच वयं द्रोणं पुरस्कृत्य पृथिव्यां प्रवरं रथम्। प्रावर्तयाम संग्रामं पञ्चालैरेव केवलम्॥
37ततः प्रवृत्ते संग्रामे विमिश्राः कुरुसोमकाः। अन्योन्यमभिगर्जन्तः शस्त्रैर्देहानपातयन्॥
38वर्तमाने तथा युद्धे क्षीयमाणेषु संयुगे। धार्तराष्ट्रेषु संक्रुद्धः पिता तेऽस्रमुदैरयत्॥
39ततो द्रोणो ब्राह्ममस्रं विकुर्वाणो नरर्षभः। व्यहनच्छात्रवान् भल्लैः शतशोऽथ सहस्रशः॥
40पाण्डवाः केकया मत्स्याः पञ्चालाच विशेषतः। संख्ये द्रोणरथं प्राप्य व्यनशन् कालचोदिताः॥
41सहस्रं नरसिंहानां द्विसाहस्रं च दन्तिनाम्। द्रोणो ब्रह्मास्रयोगेन प्रेषयामास मृत्यवे॥
42आकर्णपलित: श्यामो वयसाशीतिपञ्चकः। रणे पर्यचरद् द्रोणो वृद्धः षोडशवर्षवत्॥
43क्लिश्यमानेषु सैन्येषु वध्यमानेषु राजसु। अमर्षवशमापन्नाः पञ्चाला विमुखाऽभवन्॥
44तेषु किंचित् प्रभग्नेषु विमुखेषु सपत्नजित्। दिव्यमस्रं विकर्वाणो बभूवार्क इवोदितः॥
45स मध्यं प्राप्य पाण्डूनां शररश्मिः प्रतापवान्। मध्यंगत इवादित्यो दुष्प्रेक्ष्यस्ते पिताभवत्॥
46ते दह्यमाना द्रोणेन सूर्येणेव विराजता। दग्धवीर्या निरुत्साहा बभूवुर्गतचेतसः॥
47तान् दृष्ट्वा पीडितान् बाणैर्दोणेन मधुसूदनः। जयैषी पाण्डुपुत्राणामिदं वचनमब्रवीत्॥
48अपि वृत्रहणा संख्ये रथयूथपयूथपः॥
49ते यूयं धर्ममुत्सृज्य जयं रक्षत पाण्डवाः। यथा वः संयुगे सर्वान् न हन्याद् रुक्मवाहनः॥
50अश्वत्थाम्न हते नैष युध्यदिति मतिर्मम) हतं तं संयुगे कश्चिदाख्यात्वस्मै मृषा नरः॥
51एतन्नारोचयद् वाक्यं कुन्तीपुत्रो धनंजयः। अरोचयंस्तु सर्वेऽन्ये कृच्छ्रेण तु युधिष्ठिरः॥
52भीमसेनस्तु सव्रीडमब्रवीत् पितरं तव। अश्वत्थामा हत इति तं नाबुध्यत ते पिता॥
53स शङ्कमानस्तन्मिथ्या धर्मराजमपृच्छत। हतं वाप्यहतं वाऽऽजौ त्वां पिता पुत्रवत्सलः॥
54तमतथ्यभये मग्नो जये सक्तो युधिष्ठिरः। अश्वत्थामानमयोधे हतं दृष्ट्वा महागजम्॥
55भीमेन गिरिवाणं मालवस्येन्द्रवर्मणः। उपसृत्य तदा द्रोणमुच्चैरिदमुवाच ह॥
56यस्यार्थे शस्त्रमादत्से यमवेक्ष्य च जीवसि। पुत्रस्ते दयितो नित्यं सोऽश्वत्थामा निपातितः॥
57शेते विनिहतो भूमौ वने सिंहशिशुर्यथा॥ जाननप्यनृतस्याथ दोषान् स द्विजसत्तमम्। अव्यक्तमब्रवीद् राजा हतः कुञ्जर इत्युत॥
58स त्वां निहतमाक्रन्दे श्रुत्वा संतापतापितः। नियम्य दिव्यान्यस्राणि नायुध्यत यथा पुरा॥
59तं दृष्ट्वा परमोद्विग्नं शोकातुरमचेतसम्। पाजालराजस्य सुतः क्रूरकर्मा समाद्रवत्॥
60तं दृष्ट्वा विहितं मृत्यु लोकतत्त्वविचक्षणः। दिव्यान्यस्राण्यथोत्सृज्य रणे प्रायमुपाविशत्॥
61ततोऽस्य केशान् सव्येन गृहीत्वा पाणिना तदा। पार्षतः क्रोशमानानां वीराणामच्छिनच्छिरः॥
62न हन्तव्यो न हन्तव्य इति ते सर्वतोऽब्रुवन्। तथैव चार्जुनो वाहादवरुनिमाद्रवत्॥
63उद्यम्य त्वरितो बाहुं ब्रुवाणश्च पुनः पुनः। जीवन्तमानयाचार्य मा वधीरिति धर्मवित्॥
64तथा निवार्यमाणेन कौरवैरर्जुनेन च। हत एव नृशंसेन पिता तव नरर्षभ।॥ सैनिकाश्च ततः सर्वे प्राद्रवन्त भयार्दिताः। वयं चापि निरुत्साहा हते पितरि तेऽनघ॥
65संजय उवाच तच्छ्रुत्वा द्रोणपुत्रस्तु निधनं पितुराहवे। क्रोधमाहारयत् तीव्र पदाहत इवोरगः॥
66ततः क्रुद्धो रणे द्रौणि शं जज्वाल मारिष। यथेन्धनं महत् प्राप्य प्राज्वलद्धव्यवाहनः॥
67तलं तलेन निष्यिष्य दन्तैर्दन्तानुपास्पृशत्। निःश्वसन्नुरगो यद्वलोहिताक्षोऽभवत् तदा॥
English
1Sanjaya said Upon the slaughter of Drona, O king, the Kurus, afflicted with the weapons of their enemies, their foremost warrior slain and themselves confounded-began to indulge copiously in grief,
2Beholding their enemies then elated with joy and success, they repeatedly trembled in fear. O ruler of men, they were panic-stricken and depressed and their eyes were filled with tears.
3They were distracted (with sorrow), their courage gone and themselves reduced in splendour under the burden of grief. Uttering piteous wails, they then surrounded your son.
4Covered with dust, trembling (in every limbs), gazing (vacantly) at the ten points of the compass, their eyes flooded with tears, they looked like the Daityas upon the fall of Hiranyaksha in days of yore.
5Surrounded by those panic-stricken troops of his, who then looked like puny animals, your son could not stay on the field and went away from it.
6Those warriors of yours, O Bharata, worn out with hunger and thirst and scorched by the burning rays of the sun were exceedingly dejected.
7Beholding that unthought-of over-throw of Bharadvaja's son, that was like falling the sun on the earth or the drying up of the ocean or the transplantation of Meru nountain or the defeat of Vasava himself, your troops, O king, began to fly away, panic lending speed to their legs.
8Beholding him of the golden car slain, Sakuni the king of the Gandharvas, with his terrified and affrighted followers fled in all haste.
9Taking with him his numerous divisions that were flying with all their standards, Suta's son also, out of fear, fled away.
10The ruler of the Madras viz., Salva gathering together his divisions abounding in cars, elephants and steeds and looking vacantly on all sides, fled away, out of fear.
11Kripa the son of Sharadvata also fled, saying Alas, Alas and taking with him his divisions consisting mostly of elephants and infantry, of which the greater part had been slaughtered.
12Kritavarman, surrounded by the Bhoja division and the remnants of the Kalingas, Asratta and Valhikas, fled away borne by his swift steeds.
13Beholding Drona slain, Uluka, filled with fear and with his infantry divisions, fled away in great speed.
14Handsome, youthful in years and wellknown for his bravery, Dussassana inspired with great fear, fled away being surrounded by his elephant division.
15Beholding Drona overthrown Vrishasena fled in haste, taking away with him ten thousand chariots and three thousand tusked clephants.
16Your the mighty car-warrior Duryodhana also, O king, then fled from the field attended by cars, elephants and steeds and surrounded by foot-soldiers.
17Beholding Drona overthrown, O king, Susarman fled away, taking with him the remmants of the Samshaptakas, slain by the diadem-decked Arjuna.
18Beholding him of the golden car slain, men began to fly on all sides, riding on their elephants and cars and urging on their steeds.
19son Sonne urging on their sires, others their brothers and others their uncles and others their sons and other companions, the Kurus fled away in haste.
20Some exhorting their troops to make haste and others their nephews and other kinsmen, fled away in all directions.
21Their hair dishevelled and their accouterments falling off, no two persons were seen to fly together; their courage gone and their splendour destroyed, men then thought that the Kuru army was completely annihilated.
22Others among your troops fled, O lord, throwing off their coats of mail. O foremost of the Bharatas, then your troops addressing one another loudly said
23"Wait, Wait"'; but none of them who thus spoke remained a moment on the field. Abandoning their vehicles and chariots decked with ornaments.
24Warriors, mounting on the steeds or using their legs, fled in all possible haste. While the troops, with their splendour lost and filled with fear, were thus flying away.
25Only Drona's son Ashvatthman advanced towards the foes, like a huge alligator swimming against the current. He had recently fought a terrible fight with the hostile division headed by Sikhandin.
26As also with with the Prabhadrakas the Panchalas and the Chedis accompanied by the Kekayas. Having slain numerous indomitable troops of the Pandavas.
27And with difficulty extricating himself from his perilous situations, that one of the gait of an infuriated elephant, beholding the troops flying away.
28Approached Duryodhana; and then that son of Drona said these words to the latter-"Why O Bharata, are the troops flying away, as if in fear?
29Why, O king, do you not try to rally them when they are thus flying away? O ruler of men, you also are not in your usual mood.
30In consequence of the slaughter of what foremost of warriors of your army have the troops been reduced to this plight? O foremost of the Kurus, tell me all truly.
31O king, even these division headed by Karna and others are not staying on the field. In no previsions battle was the arıny thus broken and routed.
320 Bharata, has any great catastrophe, O mighty monarch, overtaken your army? Thereafter Duryodhana hearing the words of Drona's son.
33Hesitated to communicate that most terrible and disagreeable intelligence to him. Your son, that foremost of kings, was then sunk deep in the ocean of grief, even like a splintered boat in the sea.
34At the sight of Drona's son seated on his chariot, the eyes of the king were flooded with tears. Thereafter, O king, your son suffused with shame, said these words to the son of
35“May good betide you. Do you first inform Ashvatthaman of the cause of this flight of our troops. Thereupon o king, Saradvata's son, repeatedly over-whelmed with sorrow, said to Drona's son how Drona had been slain.
36Kripa said Ourselves, placing that foremost of carwarriors on earth viz., Drona before us, commenced the battle with the Panchalas only.
37During the progress of the battle the Kurus and the Somakas became mingled together and then challenging one another they mangled one another a body with their weapons.
38When the battle thus raged and when the Dhartarashtra troops were being reduced in number, your father, filled with rage, invoked into existence a celestial weapon.
39Then, O foremost of men, Drona using that Brahma weapon, slow his enemies by hundreds and thousands.
40Impelled forward by Fate the Pandavas, the Kaikayas, the Matsyas and the Panchalas, O foremost of the regenerate ones, approaching the vicinity of Drona's car, were slaughtered (indiscriminately).
41Then with his Brahma weapon Drona dispatched a thousand foremost heroes and two thousand tusked elephants to the abode of Death.
42With his hoary locks flowering down to his ears and of a dark complexion and full eightyfive years of age, Drona then careered on the field with the agility of a boy of sixteen.
43Their troops fatigued and their kings slain, the Panchalas although burning with rage, were compelled to turn back.
44When the enemy's rank was partly broken and when they were compelled to turn their faces away from the field, that conqueror of foes, exhibiting his celestial weapon, looked beautiful like the rising sun.
45Penetrating into the centre of the Pandava rank, the puissant hero, your father, shooting his ray-like shafts, became incapable of being looked at like the sun shining in the centre of the heaven.
46Our enemies, then scorched by Drona who then appeared beautiful like the sun, were reduced in their energy, deprived of courage and depressed at heart.
47Thereupon the slayer of Madhu ever solicitous of the victory of the Pandavas, beholding the troops afflicted by Drona with his shafts spoke these wordsनैष जातु नरैः शक्यो जेतुं शस्रभृतां वरः।
48This leader of the leaders of car-hosts, this foremost of all wielders of bow is incapable of being vanquished in battle even by the slayer of Vritra himself.
49Therefore disregarding the rules of fair combat do you strive for the sake of giving victory to the Pandavas, in such a manner that he of the golden car may not slay you all.
50I think, he will never fight if he hears that Ashvatthamari has been slain in battle. Let therefore some one tell him this falsehood that Ashvatthaman has been slai in battle.
51These words did not sound agreeable to the ear of Kunti's son Dhananjaya. Others again approved of their words. King Yudhishthira accepted them after much hesitation.
52Then Bhimasena suffused with blashes of shame said to your father-"Ashvatthaman has been slain." But your father believed him not.
53Your father affectionate to his son then doubting the veracity of Bhima's words, questioned very virtuous king Yudhishthira, whether you were really slain or not.
54Afraid of tell lies but interested in securing victory, Yudhishthira, then beholding a mighty elephant by name Ashvatthaman slain in battle.
55By Bhima an elephant belonging to Indravarman the ruler of the Malavas and that was huge as a hill, approached Drona and
56“He for whom you are wielding your weapons and looking on whom you live, that dearly-loved son of yours by Ashvauhman has been slain.
57Slain he lies prostrate on the field like a lion-calf in the woods. Cognisant of the evils of falschood that king clearly spoke these words to the foremost of Brahmanas, adding indistinctly the word elephant after them. Hearing that you have been slain and consequently afflicted with great grief.
58Withdrawing his celestial weapons he ceased to fight. Beholding him greatly anxious and overpowered with grief.
59The son of the Panchala king, that perpetrator of vile deeds, assailed him. name Beholding that prince who had been destined to be the cause of his death, Drona, conversant with the truths about men and things.
60Abandoned his celestial weapons and betook to the Praya Joga. Then grasping his hair with his left hand.
61The son of Prisata lopped off his head disregarding the expostulating cries of the heroes. From all sides they then said-"He should not be slain, He should not be slain.
62Similarly Arjuna also, jumping down from his chariot quickly rushed towards Dhristadyumna, with his arms raised and
63"Bring the preceptor alive; conversant with the rules of fair fight, you should not slay aim." Although thus prevented by the Kauravas and Arjuna.
64Your father, O foremost of men, suffered death at the hands of that most heartless warrior (Dhristadyumna). It is for this reason that the troops afflicted with fear are flying away. Similarly, O sinless one, depressed upon the overthrow of your sire.
65Sanjaya said we are Then Drona's son, hearing that account of the slaughter of his father in battle, became filled with fury like a snake trembled under ; feet.
66Then, O sire, filled with wrath Drona's son appeared to burn on the field, like fire that blazes froth furiously having obtained heaps of fuel to feed it.
67Squeezing one of his hands with the other and grinding his teeth and breathing like a snake his eyes became coppery (in rage).
Hindi
1सञ्जय ने कहा — हे राजन्, द्रोण के वध के पश्चात् कुरुगण, जो शत्रुओं के अस्त्रों से पीड़ित थे, जिनका प्रमुख योद्धा मारा जा चुका था और जो स्वयं व्याकुल थे — अत्यन्त शोक करने लगे।
2अपने शत्रुओं को हर्ष तथा सफलता से उल्लसित देखकर वे बारम्बार भय से काँप उठे। हे नरेश्वर, वे भयभीत तथा खिन्न थे और उनकी आँखें आँसुओं से भरी थीं।
3वे (शोक से) विक्षिप्त थे, उनका साहस जाता रहा था और वे शोक के भार से तेजहीन हो गए थे। करुण विलाप करते हुए वे तब आपके पुत्र को घेरकर खड़े हो गए।
4धूल से ढके हुए, (सारे अंगों में) काँपते हुए, दसों दिशाओं की ओर (शून्य दृष्टि से) ताकते हुए तथा आँसुओं से भरी आँखों वाले वे ऐसे दिखाई देते थे, जैसे पूर्वकाल में हिरण्याक्ष के वध पर दैत्य दिखाई दिए थे।
5दुर्बल पशुओं के समान दिखाई देने वाली अपनी उन भयभीत सेनाओं से घिरे हुए आपके पुत्र रणभूमि में टिक न सके और वहाँ से चले गए।
6हे भरत, आपके वे योद्धा भूख और प्यास से क्लान्त तथा सूर्य की प्रचण्ड किरणों से संतप्त होकर अत्यन्त खिन्न थे।
7हे राजन्, भरद्वाजपुत्र का वह अकल्पनीय पतन देखकर — जो सूर्य के पृथ्वी पर गिरने, समुद्र के सूख जाने, मेरु पर्वत के उखड़ जाने अथवा स्वयं वासव की पराजय के समान था — आपकी सेना भय से पैरों में गति पाकर भागने लगी।
8स्वर्णरथ वाले उन (द्रोण) को मारा गया देखकर गान्धारराज शकुनि अपने आतंकित तथा भयभीत अनुचरों के साथ बड़ी शीघ्रता से भाग गया।
9अपनी ध्वजाओं सहित भागती हुई अपनी असंख्य सेनाओं को साथ लेकर सूतपुत्र (कर्ण) भी भय से भाग निकला।
10मद्रराज शल्य भी रथों, हाथियों तथा अश्वों से भरी अपनी सेनाओं को एकत्र करके, चारों ओर शून्य दृष्टि से ताकते हुए, भय से भाग गया।
11शरद्वान्पुत्र कृप भी 'हाय! हाय!' कहते हुए तथा प्रायः हाथियों और पैदल सैनिकों से बनी अपनी उन सेनाओं को साथ लेकर, जिनका बड़ा भाग मारा जा चुका था, भाग गए।
12कृतवर्मा भी भोज-सेना तथा कलिंगों, आस्रत्तों और बाह्लीकों के बचे-खुचे भाग से घिरा हुआ अपने वेगवान् अश्वों पर सवार होकर भाग गया।
13द्रोण को मारा गया देखकर उलूक भी भय से भरकर अपनी पैदल सेनाओं के साथ बड़े वेग से भाग गया।
14सुन्दर, वयस में तरुण तथा अपनी वीरता के लिए विख्यात दुःशासन भी महान् भय से भरकर अपनी गजसेना से घिरा हुआ भाग निकला।
15द्रोण को गिरा हुआ देखकर वृषसेन भी दस सहस्र रथों तथा तीन सहस्र दन्तयुक्त हाथियों को साथ लेकर शीघ्रता से भाग गया।
16हे राजन्, आपके महारथी पुत्र दुर्योधन भी तब रथों, हाथियों तथा अश्वों से युक्त और पैदल सैनिकों से घिरे हुए रणभूमि से भाग निकले।
17हे राजन्, द्रोण को गिरा हुआ देखकर सुशर्मा भी किरीटधारी अर्जुन के द्वारा मारे गए संशप्तकों के बचे-खुचे भाग को साथ लेकर भाग गया।
18स्वर्णरथ वाले उन (द्रोण) को मारा गया देखकर मनुष्य अपने हाथियों तथा रथों पर सवार होकर और अपने अश्वों को हाँकते हुए चारों ओर भागने लगे।
19कोई अपने पिताओं को, कोई अपने भाइयों को, कोई अपने चाचाओं को, कोई अपने पुत्रों को और कोई अपने अन्य साथियों को हाँकते हुए — कुरुगण शीघ्रता से भाग निकले।
20कोई अपने सैनिकों को शीघ्रता करने के लिए ललकारते हुए और कोई अपने भानजों तथा अन्य बन्धुओं को — सब दिशाओं में भाग गए।
21उनके केश बिखरे हुए थे और साज-सामान गिरता जा रहा था; कोई दो व्यक्ति साथ-साथ भागते नहीं दिखाई दिए; उनका साहस जाता रहा और तेज नष्ट हो गया, और तब मनुष्यों ने समझा कि कुरुसेना का पूर्णतः विनाश हो चुका है।
22हे स्वामी, आपके कुछ सैनिक अपने कवच फेंककर भागे। हे भरतश्रेष्ठ, तब आपके सैनिक एक-दूसरे को सम्बोधित करते हुए उच्च स्वर में कहने लगे —
23"ठहरो! ठहरो!"; किन्तु ऐसा कहने वालों में से कोई भी रणभूमि में क्षण भर भी नहीं ठहरा। अपने वाहनों तथा आभूषणों से सजे रथों को छोड़कर —
24योद्धा घोड़ों पर चढ़कर अथवा अपने पैरों का सहारा लेकर पूरी शीघ्रता से भागे। जब सेनाएँ इस प्रकार तेज खोकर तथा भय से भरकर भाग रही थीं —
25तब केवल द्रोणपुत्र अश्वत्थामा शत्रुओं की ओर बढ़े, जैसे कोई विशाल घड़ियाल धारा के विपरीत तैरता है। कुछ ही समय पूर्व उन्होंने शिखण्डी के नेतृत्व वाली शत्रुसेना से भयंकर युद्ध किया था।
26तथा प्रभद्रकों, पाञ्चालों और केकयों सहित चेदियों से भी। पाण्डवों की अनेक अजेय सेनाओं का वध करके —
27और बड़ी कठिनाई से अपने को उन संकटों से निकालकर, मत्त हाथी की चाल वाले वे (अश्वत्थामा) सेनाओं को भागते देखकर —
28दुर्योधन के पास पहुँचे; और तब उन द्रोणपुत्र ने उससे ये वचन कहे — "हे भरत, सेनाएँ भय से ग्रस्त-सी क्यों भाग रही हैं?
29हे राजन्, जब वे इस प्रकार भाग रही हैं, तब तुम उन्हें फिर से संगठित करने का प्रयत्न क्यों नहीं करते? हे नरेश्वर, तुम भी अपनी सामान्य मनःस्थिति में नहीं हो।
30तुम्हारी सेना के किस प्रमुख योद्धा के मारे जाने से सेनाओं की यह दशा हुई है? हे कुरुश्रेष्ठ, मुझसे सब सत्य-सत्य कहो।
31हे राजन्, कर्ण आदि के नेतृत्व वाली ये सेनाएँ तक रणभूमि में नहीं टिक रही हैं। पहले के किसी युद्ध में सेना इस प्रकार छिन्न-भिन्न और पराजित नहीं हुई थी।
32हे भरत, हे महाराज, क्या तुम्हारी सेना पर कोई महान् विपत्ति आ पड़ी है?" तत्पश्चात् द्रोणपुत्र के वचन सुनकर दुर्योधन —
33उन्हें वह अत्यन्त भयंकर तथा अप्रिय समाचार सुनाने में हिचकिचाए। आपके पुत्र, वे नृपश्रेष्ठ, उस समय शोक के समुद्र में वैसे ही डूबे हुए थे, जैसे समुद्र में टूटी हुई नाव।
34रथ पर बैठे द्रोणपुत्र को देखकर राजा की आँखें आँसुओं से भर आईं। तत्पश्चात् हे राजन्, लज्जा से भरे आपके पुत्र ने शरद्वान्पुत्र (कृप) से ये वचन कहे —
35"आपका कल्याण हो। पहले आप ही अश्वत्थामा को हमारी सेनाओं के इस पलायन का कारण बताइए।" तब हे राजन्, बारम्बार शोक से अभिभूत शरद्वान्पुत्र ने द्रोणपुत्र से कहा कि द्रोण किस प्रकार मारे गए।
36कृप ने कहा — पृथ्वी के उन महारथियों में श्रेष्ठ द्रोण को अपने आगे रखकर हमने पाञ्चालों के साथ ही युद्ध आरम्भ किया था।
37युद्ध के चलते कुरु तथा सोमक परस्पर गुँथ गए और तब एक-दूसरे को ललकारते हुए वे अपने अस्त्रों से एक-दूसरे के शरीर क्षत-विक्षत करने लगे।
38जब युद्ध इस प्रकार भड़क उठा और जब धृतराष्ट्र की सेना की संख्या घटने लगी, तब तुम्हारे पिता ने क्रोध से भरकर एक दिव्यास्त्र का आह्वान किया।
39हे नरश्रेष्ठ, तब उस ब्रह्मास्त्र का प्रयोग करके द्रोण ने अपने शत्रुओं का सैकड़ों और सहस्रों की संख्या में वध किया।
40हे द्विजश्रेष्ठ, दैव से प्रेरित होकर पाण्डव, कैकेय, मत्स्य तथा पाञ्चाल द्रोण के रथ के समीप आते ही (अन्धाधुन्ध) मारे जाने लगे।
41तब अपने ब्रह्मास्त्र से द्रोण ने एक सहस्र श्रेष्ठ वीरों तथा दो सहस्र दन्तयुक्त हाथियों को यमलोक भेज दिया।
42कानों तक लटकते श्वेत केशों वाले, श्याम वर्ण के तथा पूरे पचासी वर्ष की आयु वाले द्रोण उस समय रणभूमि में सोलह वर्ष के किशोर की फुर्ती से विचर रहे थे।
43उनकी सेनाएँ थक चुकी थीं और उनके राजा मारे जा चुके थे; अतः पाञ्चाल क्रोध से जलते हुए भी पीछे हटने को विवश हो गए।
44जब शत्रु की पंक्ति आंशिक रूप से टूट गई और जब वे रणभूमि से मुख मोड़ने को विवश हुए, तब अपने दिव्यास्त्र का प्रदर्शन करते हुए वे शत्रुविजयी उदित होते सूर्य के समान सुन्दर दिखाई दिए।
45पाण्डव-पंक्ति के मध्य में प्रवेश करके, अपने किरण-सदृश बाण छोड़ते हुए वे पराक्रमी वीर, तुम्हारे पिता, आकाश के मध्य में चमकते सूर्य के समान अदृश्य-से हो गए — उनकी ओर देखा तक नहीं जा सकता था।
46सूर्य के समान सुन्दर दिखाई देने वाले द्रोण से संतप्त होकर हमारे शत्रु उस समय तेजहीन, साहसहीन तथा हृदय से खिन्न हो गए।
47तब पाण्डवों की विजय के लिए सदा चिन्तित मधुसूदन ने सेनाओं को द्रोण के बाणों से पीड़ित देखकर ये वचन कहे —
48"रथसेनाओं के इन नायकों के नायक को, धनुर्धारियों में श्रेष्ठ इन द्रोण को, स्वयं वृत्रहन्ता (इन्द्र) भी युद्ध में परास्त नहीं कर सकते।
49अतः धर्मयुद्ध के नियमों की उपेक्षा करके पाण्डवों को विजय दिलाने के लिए ऐसा प्रयत्न करो कि स्वर्णरथ वाले ये तुम सबका वध न कर डालें।
50मेरा विचार है कि यदि ये यह सुन लें कि युद्ध में अश्वत्थामा मारा गया, तो ये कभी युद्ध नहीं करेंगे। अतः कोई इनसे यह असत्य कहे कि युद्ध में अश्वत्थामा मारा गया।"
51ये वचन कुन्तीपुत्र धनञ्जय के कानों को प्रिय नहीं लगे। किन्तु शेष लोगों ने उनका अनुमोदन किया। राजा युधिष्ठिर ने बहुत हिचकिचाहट के पश्चात् उन्हें स्वीकार किया।
52तब लज्जा से मुख लाल किए भीमसेन ने तुम्हारे पिता से कहा — "अश्वत्थामा मारा गया।" किन्तु तुम्हारे पिता ने उसकी बात पर विश्वास नहीं किया।
53अपने पुत्र के प्रति स्नेह रखने वाले तुम्हारे पिता ने तब भीम के वचनों की सत्यता पर सन्देह करते हुए परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर से पूछा कि तुम वास्तव में मारे गए हो या नहीं।
54असत्य बोलने से डरते हुए, किन्तु विजय पाने में रुचि रखने वाले युधिष्ठिर ने तब युद्ध में अश्वत्थामा नामक उस विशाल हाथी को मारा गया देखकर —
55जिसे भीम ने मारा था, जो मालवराज इन्द्रवर्मा का था और जो पर्वत के समान विशाल था — द्रोण के समीप जाकर कहा —
56"जिसके लिए आप अस्त्र धारण कर रहे हैं और जिसे देखकर आप जीवित हैं, आपका वह अत्यन्त प्रिय पुत्र अश्वत्थामा मारा गया।
57मारा जाकर वह रणभूमि में वैसे ही पड़ा है, जैसे वन में सिंह का बच्चा।" असत्य के दोषों को जानने वाले उस राजा ने ब्राह्मणश्रेष्ठ से ये वचन स्पष्ट स्वर में कहे और उनके पश्चात् 'हाथी' शब्द अस्पष्ट स्वर में जोड़ दिया। तुम्हारे मारे जाने की बात सुनकर और उसके फलस्वरूप महान् शोक से पीड़ित होकर —
58उन्होंने अपने दिव्यास्त्र वापस ले लिए और युद्ध करना बन्द कर दिया। उन्हें अत्यन्त उद्विग्न तथा शोक से अभिभूत देखकर —
59पाञ्चालराज के पुत्र, उस नीच कर्म करने वाले ने, उन पर आक्रमण किया। मनुष्यों तथा वस्तुओं के यथार्थ स्वरूप को जानने वाले द्रोण ने उस राजकुमार को देखा, जो उनकी मृत्यु का कारण बनने के लिए ही नियत था —
60और अपने दिव्यास्त्र त्यागकर वे प्रायोपवेशन (प्रायोग) में स्थित हो गए। तब बाएँ हाथ से उनके केश पकड़कर —
61पार्षत ने वीरों की वर्जना करती पुकारों की उपेक्षा करते हुए उनका सिर काट डाला। चारों ओर से तब वे कह रहे थे — "इनका वध न हो! इनका वध न हो!"
62इसी प्रकार अर्जुन भी अपने रथ से कूदकर, भुजाएँ उठाए हुए, शीघ्रता से धृष्टद्युम्न की ओर दौड़े और (बोले) —
63"आचार्य को जीवित लाओ; धर्मयुद्ध के नियमों को जानने वाले तुम्हें उनका वध नहीं करना चाहिए।" यद्यपि कौरवों तथा अर्जुन ने इस प्रकार रोका, —
64तथापि हे नरश्रेष्ठ, तुम्हारे पिता ने उस अत्यन्त निर्दय योद्धा (धृष्टद्युम्न) के हाथों मृत्यु पाई। इसी कारण भय से पीड़ित सेनाएँ भाग रही हैं। हे निष्पाप, इसी प्रकार हम भी तुम्हारे पिता के पतन से खिन्न हैं।
65सञ्जय ने कहा — तब युद्ध में अपने पिता के वध का वह वृत्तान्त सुनकर द्रोणपुत्र क्रोध से वैसे ही भर उठे, जैसे पैरों तले कुचला गया सर्प।
66हे तात, तब क्रोध से भरे द्रोणपुत्र रणभूमि में वैसे ही जलते प्रतीत हुए, जैसे ईंधन की राशि पाकर प्रचण्ड रूप से प्रज्वलित होने वाली अग्नि।
67एक हाथ से दूसरे हाथ को मलते हुए, दाँत पीसते हुए तथा सर्प के समान फुफकारते हुए उनकी आँखें (क्रोध से) ताम्रवर्ण हो गईं।
Nepali
1सञ्जयले भने — हे राजन्, द्रोणको वधपछि कुरुहरू, जो शत्रुहरूका अस्त्रले पीडित थिए, जसका प्रमुख योद्धा मारिइसकेका थिए र जो स्वयं व्याकुल थिए — अत्यन्त शोक गर्न थाले।
2आफ्ना शत्रुहरूलाई हर्ष तथा सफलताले उल्लसित देखेर तिनीहरू बारम्बार भयले काँपे। हे नरेश्वर, तिनीहरू भयभीत तथा खिन्न थिए र तिनीहरूका आँखा आँसुले भरिएका थिए।
3तिनीहरू (शोकले) विक्षिप्त थिए, तिनीहरूको साहस गइसकेको थियो र तिनीहरू शोकको भारले तेजहीन भइसकेका थिए। करुण विलाप गर्दै तिनीहरू तब तपाईंका छोरालाई घेरेर उभिए।
4धूलोले ढाकिएका, (सबै अङ्गमा) काँपिरहेका, दसै दिशातिर (शून्य दृष्टिले) हेरिरहेका तथा आँसुले भरिएका आँखा भएका तिनीहरू यस्ता देखिन्थे, जस्ता पूर्वकालमा हिरण्याक्षको वधमा दैत्यहरू देखिएका थिए।
5दुर्बल पशुजस्ता देखिने आफ्ना ती भयभीत सेनाहरूले घेरिएका तपाईंका छोरा रणभूमिमा टिक्न सकेनन् र त्यहाँबाट गए।
6हे भरत, तपाईंका ती योद्धाहरू भोक र तिर्खाले क्लान्त तथा सूर्यका प्रचण्ड किरणले सन्तप्त भई अत्यन्त खिन्न थिए।
7हे राजन्, भरद्वाजपुत्रको त्यो अकल्पनीय पतन देखेर — जो सूर्य पृथ्वीमा खस्नु, समुद्र सुक्नु, मेरु पर्वत उखेलिनु अथवा स्वयं वासवको पराजयजस्तै थियो — तपाईंको सेना भयले खुट्टामा गति पाएर भाग्न थाल्यो।
8सुनको रथ भएका ती (द्रोण)लाई मारिएको देखेर गान्धारराज शकुनि आफ्ना आतङ्कित तथा भयभीत अनुचरहरूसँग ठूलो हतारका साथ भागे।
9आफ्ना ध्वजासहित भाग्दै गरेका आफ्ना असंख्य सेनालाई सँगै लिएर सूतपुत्र (कर्ण) पनि भयले भागे।
10मद्रराज शल्य पनि रथ, हात्ती तथा अश्वले भरिएका आफ्ना सेनाहरू एकत्र गरेर, चारैतिर शून्य दृष्टिले हेर्दै, भयले भागे।
11शरद्वान्पुत्र कृप पनि 'हाय! हाय!' भन्दै तथा प्रायः हात्ती र पैदल सैनिकबाट बनेका आफ्ना ती सेनालाई सँगै लिएर, जसको ठूलो भाग मारिइसकेको थियो, भागे।
12कृतवर्मा पनि भोज-सेना तथा कलिङ्ग, आस्रत्त र बाह्लीकहरूका बाँकी रहेका भागले घेरिएर आफ्ना वेगवान् अश्वहरूमा चढेर भागे।
13द्रोणलाई मारिएको देखेर उलूक पनि भयले भरिएर आफ्ना पैदल सेनासँगै ठूलो वेगले भागे।
14सुन्दर, उमेरमा तरुण तथा आफ्नो वीरताका लागि विख्यात दुःशासन पनि महान् भयले भरिएर आफ्नो गजसेनाले घेरिएर भागे।
15द्रोणलाई ढलेको देखेर वृषसेन पनि दस हजार रथ तथा तीन हजार दाह्रे हात्तीलाई सँगै लिएर हतारिँदै भागे।
16हे राजन्, तपाईंका महारथी छोरा दुर्योधन पनि तब रथ, हात्ती तथा अश्वले युक्त र पैदल सैनिकहरूले घेरिएर रणभूमिबाट भागे।
17हे राजन्, द्रोणलाई ढलेको देखेर सुशर्मा पनि किरीटधारी अर्जुनद्वारा मारिएका संशप्तकहरूको बाँकी भाग सँगै लिएर भागे।
18सुनको रथ भएका ती (द्रोण)लाई मारिएको देखेर मानिसहरू आफ्ना हात्ती तथा रथमा चढेर र आफ्ना अश्वहरू हाँक्दै चारैतिर भाग्न थाले।
19कोही आफ्ना पिताहरूलाई, कोही आफ्ना भाइहरूलाई, कोही आफ्ना काकाहरूलाई, कोही आफ्ना छोराहरूलाई र कोही आफ्ना अन्य साथीहरूलाई हाँक्दै — कुरुहरू हतारिँदै भागे।
20कोही आफ्ना सैनिकहरूलाई हतार गर्न ललकार्दै र कोही आफ्ना भान्जा तथा अन्य बन्धुहरूलाई — सबै दिशामा भागे।
21तिनीहरूका कपाल छरपष्ट थिए र साजसामान खस्दै थियो; कुनै दुई व्यक्ति सँगसँगै भागेको देखिएन; तिनीहरूको साहस गयो र तेज नष्ट भयो, र तब मानिसहरूले ठाने कि कुरुसेनाको पूर्णतः विनाश भइसक्यो।
22हे स्वामी, तपाईंका केही सैनिक आफ्ना कवच फ्याँकेर भागे। हे भरतश्रेष्ठ, तब तपाईंका सैनिकहरू एकअर्कालाई सम्बोधन गर्दै उच्च स्वरमा भन्न थाले —
23"पर्ख! पर्ख!"; तर यसो भन्नेहरूमध्ये कोही पनि रणभूमिमा क्षणभर पनि रोकिएन। आफ्ना वाहन तथा गहनाले सजिएका रथहरू छोडेर —
24योद्धाहरू घोडामा चढेर अथवा आफ्ना खुट्टाको सहारा लिएर पूरा हतारका साथ भागे। जब सेनाहरू यसरी तेज गुमाएर तथा भयले भरिएर भाग्दै थिए —
25तब केवल द्रोणपुत्र अश्वत्थामा शत्रुहरूतिर बढे, जसरी कुनै विशाल गोहीले धाराको विपरीत पौडी खेल्छ। केही समयअघि मात्र उनले शिखण्डीको नेतृत्वको शत्रुसेनासँग भयंकर युद्ध गरेका थिए।
26तथा प्रभद्रक, पाञ्चाल र केकयसहित चेदिहरूसँग पनि। पाण्डवहरूका अनेक अजेय सेनाको वध गरेर —
27र ठूलो कठिनाइले आफूलाई ती सङ्कटबाट निकालेर, मात्तिएको हात्तीको चाल भएका ती (अश्वत्थामा) सेनाहरूलाई भागिरहेको देखेर —
28दुर्योधनकहाँ पुगे; र तब ती द्रोणपुत्रले उनलाई यी वचन भने — "हे भरत, सेनाहरू भयले ग्रस्तजस्तै किन भागिरहेका छन्?
29हे राजन्, जब तिनीहरू यसरी भागिरहेका छन्, तब तिमीले तिनलाई फेरि सङ्गठित पार्ने प्रयत्न किन गर्दैनौ? हे नरेश्वर, तिमी पनि आफ्नो सामान्य मनःस्थितिमा छैनौ।
30तिम्रो सेनाका कुन प्रमुख योद्धा मारिएकाले सेनाहरूको यो दशा भएको हो? हे कुरुश्रेष्ठ, मलाई सबै साँचो-साँचो भन।
31हे राजन्, कर्ण आदिको नेतृत्वका यी सेनासमेत रणभूमिमा टिकिरहेका छैनन्। पहिलेको कुनै युद्धमा सेना यसरी छिन्नभिन्न र पराजित भएको थिएन।
32हे भरत, हे महाराज, के तिम्रो सेनामाथि कुनै महान् विपत्ति आइपरेको छ?" त्यसपछि द्रोणपुत्रका वचन सुनेर दुर्योधन —
33उनलाई त्यो अत्यन्त भयंकर तथा अप्रिय समाचार सुनाउन हिचकिचाए। तपाईंका छोरा, ती नृपश्रेष्ठ, त्यस बेला शोकको समुद्रमा त्यसै गरी डुबेका थिए, जसरी समुद्रमा भाँचिएको डुङ्गा।
34रथमा बसेका द्रोणपुत्रलाई देखेर राजाका आँखा आँसुले भरिए। त्यसपछि हे राजन्, लाजले भरिएका तपाईंका छोराले शरद्वान्पुत्र (कृप)लाई यी वचन भने —
35"तपाईंको कल्याण होस्। पहिले तपाईंले नै अश्वत्थामालाई हाम्रा सेनाहरूको यस पलायनको कारण बताउनुहोस्।" तब हे राजन्, बारम्बार शोकले अभिभूत शरद्वान्पुत्रले द्रोणपुत्रलाई भने कि द्रोण कसरी मारिए।
36कृपले भने — पृथ्वीका ती महारथीहरूमा श्रेष्ठ द्रोणलाई आफ्नो अगाडि राखेर हामीले पाञ्चालहरूसँगै युद्ध सुरु गरेका थियौँ।
37युद्ध चल्दै जाँदा कुरु तथा सोमकहरू आपसमा जुधे र तब एकअर्कालाई ललकार्दै तिनीहरूले आफ्ना अस्त्रले एकअर्काका शरीर क्षतविक्षत पार्न थाले।
38जब युद्ध यसरी भड्कियो र जब धृतराष्ट्रको सेनाको सङ्ख्या घट्न थाल्यो, तब तिम्रा पिताले क्रोधले भरिएर एउटा दिव्यास्त्रको आह्वान गरे।
39हे नरश्रेष्ठ, तब त्यस ब्रह्मास्त्रको प्रयोग गरेर द्रोणले आफ्ना शत्रुहरूको सयौँ र हजारौँको सङ्ख्यामा वध गरे।
40हे द्विजश्रेष्ठ, दैवबाट प्रेरित भई पाण्डव, कैकेय, मत्स्य तथा पाञ्चालहरू द्रोणको रथको नजिक आउनेबित्तिकै (अन्धाधुन्ध) मारिन थाले।
41तब आफ्नो ब्रह्मास्त्रले द्रोणले एक हजार श्रेष्ठ वीर तथा दुई हजार दाह्रे हात्तीलाई यमलोक पठाइदिए।
42कानसम्म झुल्ने सेता कपाल भएका, श्याम वर्णका तथा पूरा पचासी वर्षको उमेरका द्रोण त्यस बेला रणभूमिमा सोह्र वर्षको किशोरको फुर्तीले विचरण गरिरहेका थिए।
43तिनीहरूका सेना थाकिसकेका थिए र तिनीहरूका राजाहरू मारिइसकेका थिए; त्यसैले पाञ्चालहरू क्रोधले जलिरहँदा पनि पछि हट्न बाध्य भए।
44जब शत्रुको पङ्क्ति आंशिक रूपमा भाँचियो र जब तिनीहरू रणभूमिबाट मुख फर्काउन बाध्य भए, तब आफ्नो दिव्यास्त्रको प्रदर्शन गर्दै ती शत्रुविजयी उदाउँदै गरेको सूर्यजस्तै सुन्दर देखिए।
45पाण्डव-पङ्क्तिको बीचमा प्रवेश गरेर, आफ्ना किरणजस्ता बाण छोड्दै ती पराक्रमी वीर, तिम्रा पिता, आकाशको बीचमा चम्किरहेको सूर्यजस्तै हेर्नै नसकिने भए।
46सूर्यजस्तै सुन्दर देखिने द्रोणबाट सन्तप्त भई हाम्रा शत्रुहरू त्यस बेला तेजहीन, साहसहीन तथा हृदयदेखि खिन्न भए।
47तब पाण्डवहरूको विजयका लागि सधैँ चिन्तित मधुसूदनले सेनाहरूलाई द्रोणका बाणले पीडित देखेर यी वचन भने —
48"रथसेनाहरूका यी नायकहरूका नायकलाई, धनुर्धारीहरूमा श्रेष्ठ यी द्रोणलाई, स्वयं वृत्रहन्ता (इन्द्र)ले पनि युद्धमा परास्त गर्न सक्दैनन्।
49त्यसैले धर्मयुद्धका नियमको उपेक्षा गरेर पाण्डवहरूलाई विजय दिलाउन यस्तो प्रयत्न गर कि सुनको रथ भएका यिनले तिमीहरू सबैको वध नगरून्।
50मेरो विचार छ कि यदि यिनले यो सुने कि युद्धमा अश्वत्थामा मारिए भने यिनले कहिल्यै युद्ध गर्ने छैनन्। त्यसैले कसैले यिनलाई यो असत्य भनोस् कि युद्धमा अश्वत्थामा मारिए।"
51यी वचन कुन्तीपुत्र धनञ्जयका कानलाई प्रिय लागेनन्। तर बाँकीहरूले तिनको अनुमोदन गरे। राजा युधिष्ठिरले धेरै हिचकिचाहटपछि तिनलाई स्वीकार गरे।
52तब लाजले मुख रातो पारेका भीमसेनले तिम्रा पितालाई भने — "अश्वत्थामा मारिए।" तर तिम्रा पिताले उनको कुरामा विश्वास गरेनन्।
53आफ्ना छोराप्रति स्नेह राख्ने तिम्रा पिताले तब भीमका वचनको सत्यतामा शङ्का गर्दै परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरसँग सोधे कि तिमी वास्तवमा मारिएका छौ कि छैनौ।
54असत्य बोल्न डराउँदै, तर विजय पाउनमा रुचि राख्ने युधिष्ठिरले तब युद्धमा अश्वत्थामा नामक त्यो विशाल हात्तीलाई मारिएको देखेर —
55जसलाई भीमले मारेका थिए, जो मालवराज इन्द्रवर्माको थियो र जो पर्वतजस्तै विशाल थियो — द्रोणको नजिक गएर भने —
56"जसका लागि तपाईं अस्त्र धारण गरिरहनुभएको छ र जसलाई हेरेर तपाईं बाँचिरहनुभएको छ, तपाईंका ती अत्यन्त प्रिय छोरा अश्वत्थामा मारिए।
57मारिएर ऊ रणभूमिमा त्यसै गरी ढलेको छ, जसरी वनमा सिंहको बच्चा।" असत्यका दोष जान्ने ती राजाले ब्राह्मणश्रेष्ठलाई यी वचन स्पष्ट स्वरमा भने र तीपछि 'हात्ती' शब्द अस्पष्ट स्वरमा थपिदिए। तिमी मारिएको कुरा सुनेर र त्यसैको फलस्वरूप महान् शोकले पीडित भई —
58उनले आफ्ना दिव्यास्त्र फिर्ता लिए र युद्ध गर्न बन्द गरे। उनलाई अत्यन्त उद्विग्न तथा शोकले अभिभूत देखेर —
59पाञ्चालराजका पुत्र, ती नीच कर्म गर्नेले, उनीमाथि आक्रमण गरे। मानिस तथा वस्तुहरूको यथार्थ स्वरूप जान्ने द्रोणले ती राजकुमारलाई देखे, जो उनको मृत्युको कारण बन्नकै लागि नियत थिए —
60र आफ्ना दिव्यास्त्र त्यागेर उनी प्रायोपवेशन (प्रायोग)मा स्थित भए। तब देब्रे हातले उनको कपाल समातेर —
61पार्षतले वीरहरूका वर्जना गर्ने पुकाराको उपेक्षा गर्दै उनको शिर काटिदिए। चारैतिरबाट तब तिनीहरू भनिरहेका थिए — "यिनको वध नहोस्! यिनको वध नहोस्!"
62यसै गरी अर्जुन पनि आफ्नो रथबाट हामफालेर, पाखुरा उठाएर, हतारिँदै धृष्टद्युम्नतिर दगुरे र (भने) —
63"आचार्यलाई जीवितै ल्याऊ; धर्मयुद्धका नियम जान्ने तिमीले उनको वध गर्नुहुँदैन।" यद्यपि कौरवहरू तथा अर्जुनले यसरी रोके, —
64तथापि हे नरश्रेष्ठ, तिम्रा पिताले ती अत्यन्त निर्दय योद्धा (धृष्टद्युम्न)का हातबाट मृत्यु पाए। यसैकारण भयले पीडित सेनाहरू भागिरहेका छन्। हे निष्पाप, यसै गरी हामी पनि तिम्रा पिताको पतनले खिन्न छौँ।
65सञ्जयले भने — तब युद्धमा आफ्ना पिताको वधको त्यो वृत्तान्त सुनेर द्रोणपुत्र क्रोधले त्यसै गरी भरिए, जसरी खुट्टामुनि कुल्चिएको सर्प।
66हे तात, तब क्रोधले भरिएका द्रोणपुत्र रणभूमिमा त्यसै गरी बलेको देखिए, जसरी दाउराको थुप्रो पाएर प्रचण्ड रूपमा प्रज्वलित हुने अग्नि।
67एउटा हातले अर्को हात मल्दै, दाह्रा किट्दै तथा सर्पजस्तै फुत्कार्दै उनका आँखा (क्रोधले) तामाजस्तै रातो भए।