The battle fought by Alayudha
Volume V — Drona Parva · Chapter 178
Sanskrit
1संजय उवाच तमागतमभिप्रेक्ष्य भीमकर्माणमाहवे। हर्षमाहारयांचक्रुः कुरवः सर्व एव ते॥
2तथैव तव पुत्रास्ते दुर्योधनपुरोगमाः। अप्लवाः प्लवमासाद्य तर्तुकामा इवार्णवम्॥
3पुनर्जातमिवात्मानं मन्वानाः पुरुषर्षभाः। अलायुधं राक्षसेन्द्रं स्वागतेनाभ्यपूजयन्॥
4तस्मस्त्वमानुषे युद्धे वर्तमाने महाभये। कर्णराक्षसयोनक्तं दारुणप्रतिदर्शने॥
5उपप्रेक्षन्त पञ्चालाः स्मयमानाः सराजकाः। तथैव तावका राजन् वीक्षमाणास्ततस्ततः॥
6चुक्रुशुर्नेदमस्तीति द्रोणद्रौणिकृपादयः। तत् कर्म दृष्ट्वा सम्भ्रान्ता हैडिम्बस्य रणाजिरे॥
7सर्वमाविग्नमभवद्धाहाभूतमचेतनम्। तव सैन्यं महाराज निराशं कर्णजीविते॥
8दुर्योधनस्तु सम्प्रेक्ष्य कर्णमार्तिं परां गतम्। अलायुधं राक्षसेन्द्रं समाहूयेदमब्रवीत्॥
9एष वैकर्तनः कर्णो हैडिम्बेन समागतः। कुरुते कर्म सुमहद् यदस्यौपयिकं मृधे॥
10पश्यैतान् पार्थिवान् शूरान् निहतान् भैमसेनिना। नानाशस्त्रैरभिहतान् पादपानिव दन्तिना॥
11तवैष भागः समरे राजमध्ये मया कृतः। तवैवानुमते वीरं तं विक्रम्य निबर्हय॥
12पुरा वैकर्तनं कर्णमेष पापो घटोत्कचः। मायाबलं समाश्रित्य कर्षयत्यरिकर्शन॥
13एवमुक्तः स राज्ञा तु राक्षसो भीमविक्रमः। तथेत्युक्त्वा महाबाहुर्घटोत्कचमुपाद्रवत्॥
14ततः कर्ण समुत्सृज्य भैमसेनिरपि प्रभो। प्रत्यमित्रमुपायान्तमर्दयामास मार्गणैः॥
15तयोः समभवद् युद्धं क्रुद्धयो राक्षसेन्द्रयोः। मत्तयोर्वासिताहेतो िपयोरिव कानने॥
16रक्षसा विप्रमुक्तस्तु कर्णोऽपि रथिनां वरः। अभ्यद्रवद् भीमसेनं रथेनादित्यवर्चसा॥
17तमायान्तमनादृत्य दृष्ट्वा ग्रस्तं घटोत्कचम्। अलायुधेन समरे सिंहेनेव गवां पतिम्॥
18रथेनादित्यवपुषा भीमः प्रहरतां वरः। किरञ्छरौघान् प्रययावलायुधरथं प्रति॥
19तमायान्तमभिप्रेक्ष्य स तदालायुधः प्रभो। घटोत्कचं समुत्सृज्य भीमसेनं समाह्वयत्॥
20तं भीमः सहसाभ्येत्य राक्षसान्तकरः प्रभो। सगणं राक्षसेन्द्रं तं शरवरवाकिरत्॥
21तथैवालायुधो राजशिलाधौतैरजिह्मगैः। अभ्यवर्षत कौन्तेयं पुनः पुनररिंदप॥
22तथा ते राक्षसाः सर्वे भीमसेनमुपाद्रवन्। नानाप्रहरणा भीमास्त्वत्सुतानां जयैषिणः॥
23स ताड्यमानो बहुभिर्भीमसेनो महाबलः। पञ्चभिः पञ्चभिः सर्वांस्तानविध्यच्छितैः शरैः॥
24ते वध्यमाना भीमेन राक्षसाः क्रूरबुद्धयः। विनेदुस्तुमुलान्नादान् दुद्रुवुस्ते दिशो दश॥
25तांनास्यमानान् भीमेन दृष्ट्वा रक्षो महाबलम्। अभिदुद्राव वेगेन शरैश्चैनमवाकिरत्॥
26तं भीमसेनः समरे तीक्ष्णागैरक्षिणोञ्छरैः। अलायुधस्तु तानस्तान् भीमेन विशिखान् रणे॥ चिच्छेद कांश्चित् समरे त्वरया कांश्चिदग्रहीत्। सतं दृष्टवा राक्षसेन्द्रं भीमो भीमपराक्रमः॥
27गदां चिक्षेप वेगेन वज्रपातोपमा तदा। तामापतन्ती वेगेन गदां ज्वालाकुलां ततः॥ गदया ताड्यामास सा गदा भीममाव्रजत्। स राक्षसेन्द्रं कौन्तेयः शरवर्षैरवाकिरत्॥
28तानप्यस्याकरोन्मोघान् राक्षसो निशितैः शरैः। ते चापि राक्षसाः सर्वे रजन्यां भीमरूपिणः॥
29शासनाद् राक्षसेन्द्रस्य निजजू रथकुञ्जरान्। पञ्चालाः संजयाश्चैव वाजिनः परमद्विपः॥
30न शान्ति लेभिरे तत्र राक्षसै शपीडिताः। तं तु दृष्ट्वा महाघोरं वर्तमानं महाहवम्॥
31अब्रवीत् पुण्डरीकाक्षो धनंजयमिदं वचः। पश्य भीमं महाबाहुं राक्षसेन्द्रवशं गतम्॥
32पदमस्यानुगच्छ त्वं मा विचारय पाण्डव। धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च युधामन्यूत्तमौजसौ॥
33सहितौ द्रौपदेयाश्च कर्णं यान्तु महारथाः। नकुलः सहदेवश्च युयुधानश्च वीर्यवान्॥
34इतरान् राक्षसान् घनन्तु शासनात् तव पाण्डव। त्वमपीमां महाबाहो चमू द्रोणपुरस्कृताम्॥ वारयस्व नरव्याघ्र महद्धि भयमागतम्। एवमुक्ते तु कृष्णेन यथोद्दिष्टा महारथाः॥
35जग्मुर्वैकर्तनं कर्णं राक्षसांश्चैव तान् रणे। अथ पूर्णायतोत्सृष्टैः शरैराशीविषोपमैः॥
36धनुश्चिच्छेद भीमस्य राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्। हयांश्चास्य शितैर्बाणैः सारथिं च महाबलः॥
37जघान मिषतः संख्ये भीमसेनस्य राक्षसः। सोऽवतीर्य रथोपस्थाद्धताश्वो हतसारथिः॥
38तस्मै गुर्वी गदां धोरां विनदन्नुत्ससर्ज ह। ततस्तां भीमनि?षामापतन्तीं महागदाम्॥
39गदया राक्षसो घोरो निजघान ननाद च। तद् दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रस्य घोरं कर्म भयावहम्॥
40भीमसेनः प्रहृष्टात्मा गदामाशु परामृशत्। तयोः समभवद् युद्धं तुमुलं नररक्षसोः॥
41गदानिपातसंह्रादैर्भुवं कम्पयतोम॑शम्। गदाविमुक्तौ तौ भूयः समासाद्येतरेतरम्॥
42मुष्टिभिर्वज्रसह्रादैरन्योन्यमभिजघ्नतुः। रथचक्रैर्युगैरक्षैरधिष्ठानैरुपस्करैः॥
43यथासन्नमुपादाय निजघ्नतुरमर्षणौ। तौ विक्षरन्तौ रुधिरं समासाद्येतरेतरम्॥
44मत्ताविव महानागौ चकृषाते पुनः पुनः। तदपश्यद्धषीकेशः पाण्डवानां हिते रतः। स भीमसेनरक्षार्थं हैडिम्बि पर्यचोदयत्॥
English
1Sanjaya said Then beholding Alayudha of fierce deeds come to fight on their behalf, all the Kouravas, were exceedingly delighted.
2So also your sons, headed by Duryodhana himself, were filled with joy like persons, desirous of crossing a sea, setting rafts, when there was no chance of getting it.
3Having received Alayudha, that foremost prince of the Rakshasas, with a respectful welcome, the kings of your army considered themselves as born anew.
4Meanwhile as that nocturnal battle raged between Karna and the Rakshasa-battle that, though terrible and superhuman and fierce, was yet delightful to the eye.
5The Panchalas and other kings became passive spectators of it. At the same time, O king, your troops, though protected all over the field by their commanders.
6As also Drona and Drona's son and Kripa and others uttered loud wails, saying All is lost. Indeed beholding on the field those terrible feats of Hidimva's son.
7All your fighters were filled with anxiety; and uttering shrieks of distress they almost lost their senses. All your troops then, O king, became hopeless of Karna's life.
8Then Duryodhana, beholding Karna hard pressed, summoned that foremost of the Rakshasas Alayudha and addressed him in
9"Yonder is Vikartana's son Karna engaged in battle with the son of Hidimba. Behold he is achieving feats worthy of his valour and strength.
10Behold there lie the royal heroic warriors slain and wounded with various weapons by the son of Bhimasena, like so many trees crushed by a huge tusked elephant.
11Amongst all my kindly allies, I have allotted this (Rakshasa Ghatotkacha), with your permission as your share in battle. O hero, do you bring him down displaying your prowess.
12O slayer of foes, allow not this sinful Ghatotkacha), to crush Vikartana's son through his illusive powers before you despatch him."
13Thus spoken to by the king, that Rakshasa, of fierce prowess, replied to former saying "let it be so"; and then that mighty-armed one rushed against Ghatotkacha.
14Thereupon, O lord, the son of Bhimasena also, bearing alone Karna for a while, began to afflict his advancing adversary with this shafts.
15Then the battle, that commenced between those two enraged Rakshasa chiefs, resembled that between two infuriate elephants both desirous of consorting with the same sheelephant in her season in the woods.
16Meanwhile, left alone by the Rakshasa that foremost of car-warriors viz., Karna, rushed against Bhimasena, on his car of solar effulgence.
17Then disregarding the rushing Karna and beholding Ghatotkacha hard pressed by Alayudha, like a bull engaged with a lion.
18That foremost of all smiters, viz., Bhimasena, rushed against the chariot of Alayudha, riding on his own car of solar effulgence and shooting showers of sharp arrows.
19Then, O lord, beholding Bhimasena approach, Alayudha, leaving Ghatotkacha alone rushed against the former.
20Then, O master, that slayer of Rakshasa Bhima, furiously encountering that foremost of Rakshasas, covered him and his followers with showers of arrows.
21Similarly, O king, that subduer of foes namely, Alayudha, cutting off Bhima's arrows with straight going shafts of his, repeatedly covered the latter with his arrows.
22On the other hand all these Rakshasas, armed with various weapons and dreadfullooking, assailed Bhimasena from all sides desirous of securing victory to your sons.
23Then the highly puissant Bhimasena, wounded by those numerous Rakshasas, pierced each of them in return with five sharp arrows.
24Those Rakshasas, of cruel minds, when thus engaged with Bhima, began to utter loud roared and to run in all the ten directions of the compass.
25The mighty Rakshasa, then beholding the troops belonging to him fly away from fear of Bhima, rushed furiously upon the latter and covered him with arrows.
26In that battle Bhimasena then shot at Alayudha many shafts of keen points. Thereupon Alayudha, in that battle, quickly put off or caught hold of several arrows shot by Bhimasena. Then Bhima of dreadful prowess, beholding that feat of the foremost of the Rakshasas.
27Hurled at him with great force a mace whose fall resembled the fall of thunder. With his own mace then Alayudha struck the burning mace of Bhima, where-upon the latter flew towards Bhima. Then the son of Kunti covered that foremost of the Rakshasas with a perfect shower of arrows.
28The Rakshasa baffled even those arrows of Bhima with his own sharp arrows. Then all the Rakshasa troops of dreadful aspect.
29At the command of their leader, slew all the elephants of the Pandava division. The Panchalas, the Srinjayas, the horses and the excellent elephants (of the Pandava host).
30Then could find no security being afflicted severely by the Rakshasa. Beholding then the progress of that mighty and terrific battle.
31The foremost of all male beings addressing Dhananjaya said these words. Behold the mighty-armed Bhima succumb to the prince of the Rakshasas.
32Do you rush to his rescue, O son of Pandu and do not hesitate. Let Dhristadyumna and Uttamanjas.
33Accompanied by the mighty car-warriors of Droupada's division, assail Karna. let Nakula, Şahadeva and the puissant Yuyudhana.
34Exert themselves in slaughtering the other Rakshasas at your command o son of Pandu. O mighty-armed one, do you hold in check this division headed by Drona, in as much as a great panic has seized our troops now.” When Krishna had thus spoken, those foremost of car-warriors, as appointed.
35Assailed Karna and the inferior Rakshasas. Then with shafts shot from full drawn bows and resembling snakes of virulent poison.
36The highly puissant prince of the Rakshasas cut-off Bhima's bow. The again that mighty hero, with sharp arrows, slew Bhima's steeds and charioteer.
37Even, O Bharata, before the very eyes of Bhima himself. Then deprived of his horses and charioteer Bhima, jumping down from his chariot.
38Hurled a heavy and dreadful mace at the Rakshasa, uttering a fierce roar. Then as that mighty mace a fierce roar was flying towards him.
39The fearful Rakshasa broke it down with his own mace and then uttered a terrible roar. The beholding that fearful and awe-inspiring feat achieved by the prince.
40Bhima, filled with joy, grasped another fierce mace. Thereupon a terrible encounter raged between the Rakshasas and men.
41Causing the earth to tremble repeatedly with the fall of their maces. Then again throwing aside their maces and bearing each other.
42They began to strike each other with their fists emitting a sound like that of the thunder, With car wheels and axle and Akshas and Adisthanas and Upskaras.
43Whatever things they could then get, with that they rushed furiously against one another shedding blood profusely and encounter each other.
44They began to drag each other like two infuriate elephants. Then Hrishikesha, ever devoted to the welfare of the Pandavas, beholding the combat (between Bhima and Alayudha) urged Hidimva's son to the rescue of his father.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — तब उग्रकर्मा अलायुध को अपनी ओर से युद्ध करने आया देखकर समस्त कौरव अत्यन्त प्रसन्न हुए।
2इसी प्रकार स्वयं दुर्योधन के नेतृत्व में आपके पुत्र भी हर्ष से भर उठे — उन मनुष्यों के समान, जो समुद्र पार करने के इच्छुक हों और जिन्हें बेड़ा मिलने की कोई सम्भावना न रही हो, और तब बेड़ा मिल जाए।
3राक्षसों में अग्रगण्य उस अलायुध का सादर स्वागत करके आपकी सेना के राजाओं ने स्वयं को पुनर्जन्म प्राप्त हुआ-सा माना।
4इसी बीच कर्ण और उस राक्षस के बीच वह रात्रिकालीन युद्ध चलता रहा — ऐसा युद्ध, जो यद्यपि भयङ्कर, अलौकिक और प्रचण्ड था, तथापि नेत्रों को आनन्ददायक था।
5पाञ्चाल तथा अन्य राजा उसके निष्क्रिय दर्शक बने रहे। उसी समय, हे राजन्, आपकी सेनाएँ, यद्यपि रणभूमि में सर्वत्र अपने सेनापतियों द्वारा रक्षित थीं —
6तथा द्रोण, द्रोणपुत्र, कृप और अन्य वीरों द्वारा भी — तथापि "सब कुछ नष्ट हो गया" कहते हुए उच्च स्वर में विलाप करने लगीं। सचमुच रणभूमि में हिडिम्बा के पुत्र के वे भयङ्कर पराक्रम देखकर —
7आपके समस्त योद्धा चिन्ता से भर उठे; और व्यथा की चीखें निकालते हुए वे लगभग अपनी सुध-बुध खो बैठे। तब, हे राजन्, आपकी समस्त सेनाएँ कर्ण के जीवन से निराश हो गईं।
8तब कर्ण को अत्यन्त सङ्कट में देखकर दुर्योधन ने राक्षसों में अग्रगण्य उस अलायुध को बुलाया और उससे इस प्रकार कहा —
9"वह देखो, विकर्तन के पुत्र कर्ण हिडिम्बा के पुत्र से युद्ध में लगे हैं। देखो, वह अपने पराक्रम और बल के योग्य कर्म कर रहा है।
10देखो, वहाँ भीमसेन के पुत्र द्वारा नाना अस्त्रों से मारे और घायल किए हुए राजकीय वीर योद्धा इस प्रकार पड़े हैं, जैसे किसी विशाल दन्तयुक्त हाथी द्वारा कुचले गए अनेक वृक्ष।
11अपने समस्त मित्र सहयोगियों में से मैंने तुम्हारी अनुमति से युद्ध में तुम्हारे भाग के रूप में इसी (राक्षस घटोत्कच) को नियत किया है। हे वीर, अपना पराक्रम दिखाकर तुम इसे गिरा दो।
12हे शत्रुनाशक, इस पापी (घटोत्कच) को यह अवसर मत दो कि वह अपनी मायाशक्तियों से विकर्तन के पुत्र को कुचल डाले, इससे पहले कि तुम उसका अन्त कर दो।"
13राजा द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर उग्र पराक्रम वाले उस राक्षस ने उन्हें "ऐसा ही हो" कहकर उत्तर दिया; और तब वह महाबाहु घटोत्कच पर टूट पड़ा।
14तब, हे स्वामी, भीमसेन के पुत्र ने भी, जो कुछ समय तक अकेले कर्ण का सामना करते रहे थे, अपने बाणों से उस बढ़ते हुए शत्रु को पीड़ित करना आरम्भ किया।
15तब उन दोनों क्रुद्ध राक्षसप्रमुखों के बीच जो युद्ध आरम्भ हुआ, वह वन में एक ही ऋतुमती हथिनी के साथ समागम के इच्छुक दो मदमत्त हाथियों के युद्ध के समान था।
16इसी बीच उस राक्षस द्वारा अकेले छोड़ दिए जाने पर महारथियों में अग्रगण्य वे कर्ण सूर्य के समान तेजस्वी अपने रथ पर भीमसेन की ओर झपटे।
17तब झपटते हुए कर्ण की अवहेलना करके और घटोत्कच को अलायुध द्वारा इस प्रकार सङ्कट में देखकर, जैसे कोई साँड़ सिंह से भिड़ गया हो —
18प्रहारियों में अग्रगण्य वे भीमसेन सूर्य के समान तेजस्वी अपने रथ पर आरूढ़ होकर और तीक्ष्ण बाणों की वर्षा करते हुए अलायुध के रथ पर टूट पड़े।
19तब, हे स्वामी, भीमसेन को आते देखकर अलायुध ने घटोत्कच को छोड़कर भीमसेन पर आक्रमण किया।
20तब, हे स्वामी, राक्षसों के संहारक उन भीम ने राक्षसों में अग्रगण्य उसका क्रोधपूर्वक सामना करते हुए उसे और उसके अनुयायियों को बाणों की वर्षा से ढँक दिया।
21इसी प्रकार, हे राजन्, शत्रुओं के दमनकर्ता उस अलायुध ने भी अपने सीधे जाने वाले बाणों से भीम के बाणों को काटते हुए उन्हें बार-बार अपने बाणों से ढँक दिया।
22दूसरी ओर नाना अस्त्रों से सुसज्जित और भयङ्कर रूप वाले वे समस्त राक्षस आपके पुत्रों के लिए विजय सुनिश्चित करने की इच्छा से चारों ओर से भीमसेन पर टूट पड़े।
23तब उन असंख्य राक्षसों द्वारा घायल किए गए अत्यन्त पराक्रमी भीमसेन ने उनमें से प्रत्येक को बदले में पाँच-पाँच तीक्ष्ण बाणों से बींध डाला।
24क्रूर मन वाले वे राक्षस, जब इस प्रकार भीम से भिड़े, तब भयङ्कर गर्जनाएँ करने लगे और दसों दिशाओं में भागने लगे।
25तब उस पराक्रमी राक्षस ने अपनी सेनाओं को भीम के भय से भागते देखकर क्रोधपूर्वक भीम पर आक्रमण किया और उन्हें बाणों से ढँक दिया।
26तब उस युद्ध में भीमसेन ने अलायुध पर तीक्ष्ण नोक वाले अनेक बाण छोड़े। तब उस युद्ध में अलायुध ने भीमसेन द्वारा छोड़े गए अनेक बाणों को शीघ्र ही या तो काट दिया या पकड़ लिया। तब भयङ्कर पराक्रमी भीम ने राक्षसों में अग्रगण्य उसका वह कौशल देखकर —
27उस पर बड़े बल से एक गदा फेंकी, जिसका गिरना वज्रपात के समान था। तब अलायुध ने अपनी गदा से भीम की उस जलती हुई गदा पर प्रहार किया, जिससे वह गदा भीम की ओर उछल गई। तब कुन्ती के पुत्र ने राक्षसों में अग्रगण्य उसे बाणों की पूर्ण वर्षा से ढँक दिया।
28उस राक्षस ने भीम के उन बाणों को भी अपने तीक्ष्ण बाणों से विफल कर दिया। तब भयङ्कर रूप वाली वे समस्त राक्षससेनाएँ —
29अपने नायक की आज्ञा से पाण्डव सेना के समस्त हाथियों का वध कर डाला। पाञ्चाल, सृञ्जय, (पाण्डव सेना के) घोड़े और उत्तम हाथी —
30तब उन राक्षसों द्वारा अत्यन्त पीड़ित होकर कहीं भी सुरक्षा न पा सके। तब उस प्रचण्ड और भयङ्कर युद्ध की गति देखकर —
31समस्त पुरुषों में अग्रगण्य (कृष्ण) ने धनञ्जय को सम्बोधित करते हुए ये वचन कहे — "देखो, महाबाहु भीम राक्षसराज के सम्मुख हार रहे हैं।
32हे पाण्डुपुत्र, तुम उनकी रक्षा के लिए दौड़ो और तनिक भी विलम्ब मत करो। धृष्टद्युम्न और उत्तमौजा —
33द्रुपद की सेना के महारथियों के साथ मिलकर कर्ण पर आक्रमण करें। नकुल, सहदेव और पराक्रमी युयुधान —
34हे पाण्डुपुत्र, तुम्हारी आज्ञा से शेष राक्षसों के वध में जुट जाएँ। हे महाबाहु, तुम द्रोण के नेतृत्व वाली इस सेना को रोके रखो, क्योंकि इस समय हमारी सेनाओं को महान् आतङ्क ने जकड़ लिया है।" कृष्ण के इस प्रकार कहने पर महारथियों में अग्रगण्य वे वीर, जैसा नियत किया गया था, वैसे ही —
35कर्ण और छोटे राक्षसों पर आक्रमण किया। तब पूरी तरह खींचे गए धनुषों से छोड़े गए और तीव्र विष वाले सर्पों के समान बाणों से —
36अत्यन्त पराक्रमी उस राक्षसराज ने भीम का धनुष काट डाला। फिर उस पराक्रमी वीर ने तीक्ष्ण बाणों से भीम के घोड़ों और सारथि का वध कर दिया —
37हे भरतवंशी, स्वयं भीम के देखते-देखते ही। तब अपने घोड़ों और सारथि से रहित होकर भीम अपने रथ से कूद पड़े —
38और भयङ्कर गर्जना करते हुए उन्होंने उस राक्षस पर एक भारी और भयङ्कर गदा फेंकी। तब जब वह प्रचण्ड गदा गर्जती हुई उसकी ओर उड़ी जा रही थी —
39तब उस भयङ्कर राक्षस ने अपनी गदा से उसे तोड़ डाला और फिर भयङ्कर गर्जना की। उस राक्षसराज द्वारा किए गए उस भयावह और विस्मयकारी कर्म को देखकर —
40भीम ने हर्ष से भरकर एक दूसरी प्रचण्ड गदा उठा ली। तत्पश्चात् राक्षसों और मनुष्यों के बीच एक भयङ्कर भिड़न्त छिड़ गई —
41जिसमें उनकी गदाओं के गिरने से पृथ्वी बार-बार काँप उठती थी। तब फिर अपनी गदाएँ एक ओर फेंककर और एक-दूसरे से भिड़ते हुए —
42वे एक-दूसरे पर अपनी मुट्ठियों से प्रहार करने लगे, जिनसे वज्र के समान शब्द निकलता था। रथों के पहियों, धुरों, अक्षों, अधिष्ठानों और उपस्करों से —
43तब जो कुछ भी उन्हें मिल सका, उसी से वे क्रोधपूर्वक एक-दूसरे पर टूट पड़े और अत्यधिक रक्त बहाते हुए परस्पर भिड़ते रहे।
44वे दो मदमत्त हाथियों के समान एक-दूसरे को घसीटने लगे। तब पाण्डवों के कल्याण में सदा तत्पर हृषीकेश ने (भीम और अलायुध के बीच का) वह युद्ध देखकर हिडिम्बा के पुत्र को अपने पिता की रक्षा के लिए प्रेरित किया।
Nepali
1सञ्जयले भने — तब उग्रकर्मा अलायुधलाई आफ्नो तर्फबाट युद्ध गर्न आएको देखेर सम्पूर्ण कौरव अत्यन्त प्रसन्न भए।
2त्यसै गरी स्वयं दुर्योधनको नेतृत्वमा तपाईंका पुत्रहरू पनि हर्षले भरिए — ती मानिसजस्तै, जो समुद्र पार गर्न इच्छुक होऊन् र जसलाई बेडा पाउने कुनै सम्भावना नरहेको होस्, र तब बेडा पाइयोस्।
3राक्षसहरूमा अग्रगण्य त्यस अलायुधको सादर स्वागत गरेर तपाईंको सेनाका राजाहरूले आफूलाई पुनर्जन्म प्राप्त भएजस्तै माने।
4यसै बीच कर्ण र त्यस राक्षसबीच त्यो रात्रिकालीन युद्ध चलिरह्यो — यस्तो युद्ध, जो यद्यपि भयङ्कर, अलौकिक र प्रचण्ड थियो, तथापि नेत्रलाई आनन्ददायक थियो।
5पाञ्चाल तथा अन्य राजा त्यसका निष्क्रिय दर्शक बनिरहे। त्यही समय, हे राजन्, तपाईंका सेनाहरू, यद्यपि रणभूमिमा सर्वत्र आफ्ना सेनापतिहरूद्वारा रक्षित थिए —
6तथा द्रोण, द्रोणपुत्र, कृप र अन्य वीरहरूद्वारा पनि — तथापि "सबै नष्ट भयो" भन्दै उच्च स्वरमा विलाप गर्न थाले। साँच्चै रणभूमिमा हिडिम्बाका पुत्रका ती भयङ्कर पराक्रम देखेर —
7तपाईंका सम्पूर्ण योद्धा चिन्ताले भरिए; र व्यथाका चीत्कार निकाल्दै तिनीहरूले लगभग आफ्नो सुधबुध गुमाए। तब, हे राजन्, तपाईंका सम्पूर्ण सेना कर्णको जीवनबाट निराश भए।
8तब कर्णलाई अत्यन्त सङ्कटमा देखेर दुर्योधनले राक्षसहरूमा अग्रगण्य त्यस अलायुधलाई बोलाए र उसलाई यसरी भने —
9"त्यो हेर, विकर्तनका पुत्र कर्ण हिडिम्बाका पुत्रसँग युद्धमा लागेका छन्। हेर, ऊ आफ्नो पराक्रम र बलयोग्य कर्म गरिरहेको छ।
10हेर, त्यहाँ भीमसेनका पुत्रद्वारा नाना अस्त्रले मारिएका र घाइते पारिएका राजकीय वीर योद्धाहरू यसरी पल्टिएका छन्, जसरी कुनै विशाल दाह्रे हात्तीले कुल्चेका अनेक रूख।
11आफ्ना सम्पूर्ण मित्र सहयोगीमध्ये मैले तिम्रो अनुमतिले युद्धमा तिम्रो भागका रूपमा यसै (राक्षस घटोत्कच)लाई नियत गरेको छु। हे वीर, आफ्नो पराक्रम देखाएर तिमी उसलाई ढाल।
12हे शत्रुनाशक, यस पापी (घटोत्कच)लाई यो अवसर नदेऊ कि उसले आफ्ना मायाशक्तिले विकर्तनका पुत्रलाई कुल्चियोस्, तिमीले उसको अन्त्य गर्नुभन्दा पहिले।"
13राजाले यसरी भनेपछि उग्र पराक्रम भएको त्यस राक्षसले उनलाई "त्यसै होस्" भनेर उत्तर दियो; र तब त्यो महाबाहु घटोत्कचमाथि जाइलाग्यो।
14तब, हे स्वामी, भीमसेनका पुत्रले पनि, जो केही समयसम्म एक्लै कर्णको सामना गरिरहेका थिए, आफ्ना बाणले त्यस बढ्दै आएको शत्रुलाई पीडित पार्न थाले।
15तब ती दुई क्रुद्ध राक्षसप्रमुखबीच जुन युद्ध सुरु भयो, त्यो वनमा एउटै ऋतुमती हात्तिनीसँग समागम गर्न इच्छुक दुई मदमत्त हात्तीको युद्धजस्तै थियो।
16यसै बीच त्यस राक्षसले एक्लै छाडिदिएपछि महारथीहरूमा अग्रगण्य ती कर्ण सूर्यजस्तै तेजस्वी आफ्नो रथमा भीमसेनतिर झम्टिए।
17तब झम्टिँदै आएका कर्णको अवहेलना गरेर र घटोत्कचलाई अलायुधले यसरी सङ्कटमा पारेको देखेर, जसरी कुनै साँढे सिंहसँग भिडेको होस् —
18प्रहारीहरूमा अग्रगण्य ती भीमसेन सूर्यजस्तै तेजस्वी आफ्नो रथमा आरूढ भई र तीक्ष्ण बाणको वर्षा गर्दै अलायुधको रथमाथि जाइलागे।
19तब, हे स्वामी, भीमसेनलाई आउँदै गरेको देखेर अलायुधले घटोत्कचलाई छाडेर भीमसेनमाथि आक्रमण गर्यो।
20तब, हे स्वामी, राक्षसहरूका संहारक ती भीमले राक्षसहरूमा अग्रगण्य उसको क्रोधपूर्वक सामना गर्दै उसलाई र उसका अनुयायीहरूलाई बाणको वर्षाले ढाकिदिए।
21त्यसै गरी, हे राजन्, शत्रुहरूका दमनकर्ता त्यस अलायुधले पनि आफ्ना सीधा जाने बाणले भीमका बाण काट्दै उनलाई बारम्बार आफ्ना बाणले ढाकिदियो।
22अर्कोतिर नाना अस्त्रले सुसज्जित र भयङ्कर रूपका ती सम्पूर्ण राक्षस तपाईंका पुत्रहरूका लागि विजय सुनिश्चित गर्ने इच्छाले चारैतिरबाट भीमसेनमाथि जाइलागे।
23तब ती असङ्ख्य राक्षसले घाइते पारेका अत्यन्त पराक्रमी भीमसेनले तीमध्ये प्रत्येकलाई बदलामा पाँच-पाँच तीक्ष्ण बाणले घोचिदिए।
24क्रूर मन भएका ती राक्षस, जब यसरी भीमसँग भिडे, तब भयङ्कर गर्जना गर्न थाले र दसै दिशामा भाग्न थाले।
25तब त्यस पराक्रमी राक्षसले आफ्ना सेनालाई भीमको भयले भागेको देखेर क्रोधपूर्वक भीममाथि आक्रमण गर्यो र उनलाई बाणले ढाकिदियो।
26तब त्यस युद्धमा भीमसेनले अलायुधमाथि तीक्ष्ण टुप्पा भएका अनेक बाण छोडे। तब त्यस युद्धमा अलायुधले भीमसेनले छोडेका अनेक बाणलाई चाँडै नै या त काटिदियो या समातिहाल्यो। तब भयङ्कर पराक्रमी भीमले राक्षसहरूमा अग्रगण्य उसको त्यो कौशल देखेर —
27उसमाथि ठूलो बलले एउटा गदा फ्याँके, जसको खसाइ वज्रपातजस्तै थियो। तब अलायुधले आफ्नो गदाले भीमको त्यो बलिरहेको गदामा प्रहार गर्यो, जसले त्यो गदा भीमतिरै उफ्रियो। तब कुन्तीका पुत्रले राक्षसहरूमा अग्रगण्य उसलाई बाणको पूर्ण वर्षाले ढाकिदिए।
28त्यस राक्षसले भीमका ती बाणलाई पनि आफ्ना तीक्ष्ण बाणले विफल पारिदियो। तब भयङ्कर रूपका ती सम्पूर्ण राक्षससेनाहरूले —
29आफ्ना नायकको आज्ञाले पाण्डव सेनाका सम्पूर्ण हात्तीको वध गरे। पाञ्चाल, सृञ्जय, (पाण्डव सेनाका) घोडा र उत्तम हात्तीहरू —
30तब ती राक्षसहरूबाट अत्यन्त पीडित भई कतै पनि सुरक्षा पाउन सकेनन्। तब त्यस प्रचण्ड र भयङ्कर युद्धको गति देखेर —
31सम्पूर्ण पुरुषमा अग्रगण्य (कृष्ण)ले धनञ्जयलाई सम्बोधन गर्दै यी वचन भने — "हेर, महाबाहु भीम राक्षसराजको सामु हार्दै छन्।
32हे पाण्डुपुत्र, तिमी उनको रक्षाका लागि दौड र अलिकति पनि ढिलाइ नगर। धृष्टद्युम्न र उत्तमौजा —
33द्रुपदको सेनाका महारथीहरूसँग मिलेर कर्णमाथि आक्रमण गरून्। नकुल, सहदेव र पराक्रमी युयुधान —
34हे पाण्डुपुत्र, तिम्रो आज्ञाले बाँकी राक्षसहरूको वधमा जुटून्। हे महाबाहु, तिमी द्रोणको नेतृत्वमा रहेको यस सेनालाई रोकिराख, किनभने यस बेला हाम्रा सेनालाई महान् आतङ्कले जकडेको छ।" कृष्णले यसरी भनेपछि महारथीहरूमा अग्रगण्य ती वीरहरूले, जस्तो नियत गरिएको थियो, त्यसरी नै —
35कर्ण र साना राक्षसहरूमाथि आक्रमण गरे। तब पूरै तानिएका धनुषबाट छोडिएका र तीव्र विष भएका सर्पजस्ता बाणले —
36अत्यन्त पराक्रमी त्यस राक्षसराजले भीमको धनुष काटिदियो। अनि त्यस पराक्रमी वीरले तीक्ष्ण बाणले भीमका घोडा र सारथिको वध गरिदियो —
37हे भरतवंशी, स्वयं भीमकै आँखा अगाडि। तब आफ्ना घोडा र सारथिविहीन भई भीम आफ्नो रथबाट हामफाले —
38र भयङ्कर गर्जना गर्दै उनले त्यस राक्षसमाथि एउटा गह्रौँ र भयङ्कर गदा फ्याँके। तब जब त्यो प्रचण्ड गदा गर्जँदै उसतिर उड्दै थियो —
39तब त्यस भयङ्कर राक्षसले आफ्नो गदाले त्यसलाई भाँचिदियो र फेरि भयङ्कर गर्जना गर्यो। त्यस राक्षसराजले गरेको त्यो भयावह र विस्मयकारी कर्म देखेर —
40भीमले हर्षले भरिएर अर्को प्रचण्ड गदा उठाए। त्यसपछि राक्षस र मानिसबीच एउटा भयङ्कर भिडन्त सुरु भयो —
41जसमा तिनका गदा खस्दा पृथ्वी बारम्बार काँप्थ्यो। तब फेरि आफ्ना गदा एकातिर फ्याँकेर र एकअर्कासँग भिड्दै —
42तिनीहरू एकअर्कामाथि आफ्ना मुड्कीले प्रहार गर्न थाले, जसबाट वज्रजस्तै शब्द निस्कन्थ्यो। रथका पाङ्ग्रा, धुरी, अक्ष, अधिष्ठान र उपस्करले —
43तब जे-जति तिनीहरूले पाए, त्यसैले तिनीहरू क्रोधपूर्वक एकअर्कामाथि जाइलागे र अत्यधिक रगत बगाउँदै परस्पर भिडिरहे।
44तिनीहरू दुई मदमत्त हात्तीजस्तै एकअर्कालाई घिसार्न थाले। तब पाण्डवहरूको कल्याणमा सधैँ तत्पर हृषीकेशले (भीम र अलायुधबीचको) त्यो युद्ध देखेर हिडिम्बाका पुत्रलाई आफ्ना पिताको रक्षाका लागि प्रेरित गरे।