The colloquy between Kripa and Karna
Volume V — Drona Parva · Chapter 158
Sanskrit
1संजय उवाच उदीर्यमाणं तद् दृष्ट्वा पाण्डवानां महद् बलम्। अविषह्यं च मन्वानः कर्णं दुर्योधनोऽब्रवीत्॥
2अयं स कालः सम्प्राप्तो मित्राणां मित्रवत्सल। त्रायस्व समरे कर्ण सर्वान् योधान् महारथान्॥
3पञ्चालैर्मत्स्यकैकेयैः पाण्डवैश्च महारथैः। वृतान् समन्तात् संक्रुद्धैनिः श्वसद्भिरिवोरगैः॥
4एते नदन्ति संहृष्टाः पाण्डवा जितकाशिनः। शक्रोपमाश्च बहवः पञ्चालानां स्थव्रजाः॥
5कर्ण उवाच परित्रातुमिह प्राप्तो यदि पार्थं पुरंदरः। तमप्याशु पराजित्य ततो हन्तास्मि पाण्डवम्॥
6सत्यं ते प्रतिजानामि समाश्वसिहि भारत। हन्तास्मि पाडुतनयान् पञ्चालांश्च समागतान्॥
7जयं ते प्रतिदास्यामि वासवस्येव पावकिः। प्रियं तव मया कार्यमिति जीवामि पार्थिव॥
8सर्वेषामेव पार्थानां फाल्गुनो बलवत्तरः। तस्यामोघां विमोक्ष्यामि शक्तिं शक्रविनिर्मिताम्॥
9तस्मिन् हते महेष्वासे भ्रातरस्तस्य मानद। तव वश्या भविष्यन्ति वनं यास्यन्ति वा पुनः॥
10मयि जीवति कौरव्य विषादं मा कृथाः क्वचित्। अहं जेष्यामि समरे सहितान् सर्वपाण्डवान्॥
11पञ्चालान् केकयांश्चैव वृष्णींश्चापि समागतान्। बाणौधैः शकलीकृत्य तव दास्यामि मेदिनीम्॥
12संजय उवाच एवं ब्रुवाणं कण तु कृपः शारद्वतोऽब्रवीत्। स्मयन्निव महाबाहुः सूतपुत्रमिदं वचः॥
13शोभनं शोभनं कर्ण सनाथः कुरुपुङ्गवः। त्वया नाथेन राधेय वचसा यदि सिध्यति॥
14बहुशः कत्थसे कर्ण कौरवस्य समीपतः। न तु ते विक्रमः कश्चिद् दृश्यते फलमेव वा॥
15समागमः पाण्डुसुतैदृष्टस्ते बहुशो युधि। सर्वत्र निर्जितश्चासि पाण्डवैः सूतनन्दन॥
16ह्रियमाणे तदा कर्ण गन्धर्वैधृतराष्टजे। तदायुध्यन्त सैन्यानि त्वमेकोऽग्रेऽपलायिथाः॥
17विराटनगरे चापि समेताः सर्वकौरवाः। पार्थेन निर्जिता युद्धे त्वं च कर्ण सहानुजः॥
18एकस्याप्यसमर्थस्त्वं फाल्गुनस्य रणाजिरे। कथमुत्सहसे जेतुं सकृष्णान् सर्वपाण्डवान्॥
19अब्रुवन् कर्ण युध्यस्व कत्थसे बहु सूतज। अनुक्त्वा विक्रमेद् यस्तु तद् वै सत्पुरुषव्रतम्॥
20गर्जित्वा सूतपुत्र त्वं शारदाभ्रमिवाफलम्। निष्फलो दृश्यसे कर्ण तब राजा न बुध्यते॥
21तावद् गर्जस्व राधेय यावत् पार्थं न पश्यसि। आरात् पार्थं हि ते दृष्ट्वा दुर्लभं गर्जितं पुनः॥
22त्वमनासाद्य तान् बाणान् फाल्गुनस्य विगर्जसि। पार्थसायकविद्धस्य दुर्लभं गर्जितं तव॥
23बाहुभिः क्षत्रियाः शूरा वाग्भिः शूरा द्विजातयः। धनुषा फाल्गुनः शूरः कर्णः शूरो मनोरथैः॥
24तोषितो येन रुद्रोऽपि क: पार्थं प्रतिघातयेत्। एवं संरुषिस्तेन तदा शारद्वतेन ह॥
25कर्णः प्रहरतां श्रेष्ठः कृपं वाक्यमथाब्रवीत्। शूरा गर्जन्ति सततं प्रावृषीव बलाहकाः॥
26फलं चाशु प्रयच्छन्ति बोजमुप्तमृताविव। दोषमत्र न पश्यामि शूराणां रर्णमूर्धनि॥
27तत्तद् विकस्थमानानां भारं चोद्वहतां मृधे। यं भारं पुरुषो वोढं मनसा हि व्यवस्यति॥
28दैवमस्य ध्रुवं तत्र साहाय्यायोपद्यते। व्यवसायद्वितीयोऽहं मनसा भारमुद्वहन्॥
29हत्वा पाण्डुसुतानाजौ सकृष्णान् सहसात्वतान्। गर्जामि यद्यहं विप्र तव किं तत्र नश्यति॥
30वृथा शूरा न गर्जन्ति शारदा अव तोयदाः। सामर्थ्यमात्मनो ज्ञात्वा ततो गर्जन्ति पण्डिताः॥
31सोऽहमद्य रणे यत्तौ सहितौ कृष्णपाण्डवौ। उत्सहे मनसा जेतुं ततो गर्जामि गौतम॥
32पश्य त्वं गर्जितस्यास्य फलं ते विप्र सानुगान्। हत्वा पाण्डुसुतानाजी सहकृष्णान् ससात्वतान्॥ दुर्योधनाय दास्यामि पृथिवीं हतकण्टकाम्।
33मनोरथप्रलापा मे न ग्राह्यास्तव सूतज॥ सदा क्षिपसि वै कृष्णौ धर्मराजं च पाण्डवम्।
34ध्रुवस्तत्र जयः कर्ण यत्र युद्धविशारदौ॥ देवगन्धर्वयक्षाणां मनुष्योरगरक्षसाम्। दंशितानामपि रणे अजेयौ कृष्णपाण्डवौ॥ ब्रह्मण्यः सत्यवाग दान्तो गुरुदैवतपूजकः। नित्यं धर्मरतश्चैव कृतास्रश्च विशेषतः॥ धृतिमांश्च कृतज्ञश्च धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।
35भ्रातरश्चास्य बलिन: सर्वानेषु कृतश्रमाः॥ गुरुवृत्तिरताः प्राज्ञा धर्मनित्या यशस्विनः।
36सम्बन्धिनश्चेन्द्रवीर्याः स्वनुरक्ताः प्रहारिणः॥ धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च दौर्मुखिर्जनमेजयः।
37चन्द्रसेनो रुद्रसेनः कीर्तिधर्मा ध्रुवो धरः॥ वसुचन्द्रो दामचन्द्रः सिंहचन्द्रः सुतेजनः।
38दुपदस्य तथा पुत्रा दुपदश्च महासवित्॥ येषामर्थाय संयत्तो मत्स्यराजः सहानुजः।
39शतानीकः सूर्यदत्तः श्रुतानीकः श्रुतध्वजः॥ बलानीको जयानीको जयाश्वो रथवाहनः। चन्द्रोदयः समरथो विराटभ्रातरः शुभाः॥
40यमौ च द्रौपदेयाश्च राक्षसश्च घटोत्कचः। येषामर्थाय युध्यन्ते न तेषां विद्यते क्षयः॥
41एते चान्ये च बहवो गुणाः पाण्डुसुतस्य वै। कामं खलु जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्॥ सयक्षराक्षसगणं सभूतभुजगद्विपम्। निःशेषमस्रवीर्येण कुर्वाते भीमफाल्गुनौ॥
42युधिष्ठिरश्च पृथिवीं निर्दहेद् घोरचक्षुषा। अप्रमेयबलः शौरिर्येषामर्थे च दंशितः॥ कथं तान् संयुगे कर्ण जेतुमुत्र हसे परान्। महानपनयस्त्वेष नित्यं हि तव सूतज!॥ यस्त्वमुत्सहसे योद्धं समरे शौरिणा सह।
43संजय उवाच राधेयः प्रहसन् भरतर्षभ॥ एवमुक्तस्तु अब्रवीच तदा कर्णो गुरुं शारद्वतं कृपम्।
44सत्यमुक्तं त्वया ब्रह्मन् पाण्डवान् प्रति यद् वचः॥४९ एते चान्ये च बहवो गुणाः पाण्डुसुतेषु वै।
45अजय्याश्च रणे पार्था देवैरपि सवासवैः॥ सदैत्ययक्षगनधर्वैः पिशाचोरगराक्षसैः।
46तथापि पार्थाजेष्यामि शत्तया वासवदत्तया॥ मम ह्यमोघा दत्तेयं शक्तिः शक्रेण वै द्विज।
47एतया निहनिष्यामि सव्यसाचिनमाहवे॥ हते तु पाण्डवे कृष्णो भ्रातरश्चास्य सोदराः।
48अनर्जुना न शक्ष्यन्ति महीं भोक्तुं कथञ्चन॥ तेषु नष्टेषु सर्वेषु पृथिवीयं ससागरा।
49अयत्नात् कौरवेन्द्रस्य वश स्थास्यति गौतम॥ सुनीतैरिह सर्वार्थाः सिध्यन्ते नात्र संशयः।
50एतमर्थमहं ज्ञात्वा ततो गर्जामि गौतम॥ त्वं तु विप्रश्च वृद्धश्च अशक्तश्चापि संयुगे।
51कृतस्नेहश्च पार्थेषु मोहान्मामवमन्यसे॥ यद्यैवं वक्ष्यसे भूयो ममाप्रियमिह द्विजा
52ततस्ते खड्गमुद्यम्य जिह्वां छेत्स्यामि दुर्मते॥ यचापि पाण्डवान् विप्र स्तोतुमिच्छसि संयुगे।
53भीषयन् सर्वसैन्यानि कौरवेयाणि दुर्मते॥ अत्रापि शृणु मे वाक्यं रथावदब्रुवतो द्विजा
54दुर्योधनश्च द्रोणच शकुनिर्दुमुखो जयः॥ दुःशासनो वृषसेनो मद्रराजस्त्वमेव च।
55सोमदत्तश्च भूरिश्च तथा द्रौणिर्विविंशतिः॥ : तिष्ठेयुर्दशिता यत्र सर्वे युद्धविशारदाः।
56जयेदेतान् नरः को नु शक्रतुल्यबलोऽप्यरिः॥ शूराश्च हि कृतास्त्राश्च बलिनः स्वर्गलिप्सवः।
57धर्मज्ञा युद्धकुशला हन्युर्युद्धे सुरानपि॥ एते स्थास्यन्ति संग्रामे पाण्डवानां वधार्थिनः।
58जयमाकाङ्क्षमाणा हि कौरवेयस्य दंशिताः॥ दैवायत्तमहं मन्ये जयं सुबलिनामपि।
59यत्र भीष्मो महाबाहुः शेते शरशताचितः॥ विकर्णश्चित्रसेनश्च बाह्रीकोऽथ जयद्रथः।
60भूरिश्रवा जयश्चैव जलसंधः सुदक्षिणः॥ शलश्च रथिनां श्रेष्ठो भगदत्तश्च वीर्यवान्।
61एते चान्ये च राजानो देवैरपि सुदुर्जयाः॥ निहताः समरे शूराः पाण्डवैर्बलवत्तराः।
62किमन्यद् दैवसंयोगान्मन्यसे पुरुषाधम॥ यांश्च तान् स्तौषि सततं दुर्योधनरिपून् द्विजा
63तेषामपि हताः शूराः शतशोऽथ सहस्रशः॥ क्षीयन्ते सर्वसैन्यानि कुरूणां पाण्डवैः सह।
64प्रभावं नात्र पश्यामि पाण्डवानां कथंचन॥ यस्तान् बलवतो नित्यं मन्यसे त्वं द्विजाधम
65यतिष्येऽहं यथाशक्ति योद्धं तैः सह संयुगे। दुर्योधनहितार्थाय 'जयो दैवे प्रतिष्ठितः'॥
English
1Sanjaya said Duryodhana, on beholding the vast army of the Pandavas-inflated with wrath and thinking it to be irresistible thus spoke to Karna.
2The time is now, O you that are devoted to your friends (to seek your assistance). O Karna, save in battle all my soldiers and car warriors.
3Who are not completely hemmed in by the wrathful Panchalas and the Keykeas and the Matsyas and by the mighty car-warriors of the Pandavas who are all listening like (angry) snakes.
4These Pandavas, filled with ecstasy and desirous of victory and these numerous carwarriors of the Panchalas equal to Shakra in prowess, are (all) roaring.
5Karna said Even if Purandara himself comes here in person in order to deliver the son of Pritha, I will soon vanquish him and then slay the son of Pandu (i.e. Arjuna).
6I swear this truly. Reassure your-self O Bharata. I will destroy the sons of Pandu together with all the assembled Panchalas.
7I will secure to you victory as the son of Pavaka (i.e., Kartikeya) did to Vasava himself. In this battle which is now going on, I will do good offices to you.
8Among all the sons of Pritha. Phalguna is the most powerful. I will hurl at him the unfailing dart made by Shakra.
9When the mighty-bowman will be slain, his brothers, O bestower of honours, will either come under your away or depart to the forest again.
10O lord of the Kauravas, since I am alive you need not give way to sorrow. I will, in battle, destroy all the Pandavas joined together.
11The Panchalas, the Keykayas and the assembled Vrishnis. (And) cutting (them) off into pieces with arrows I will give the earth to you.
12Sanjaya said When Karna was saying all this the mightyarmed Kripa, the son of Saradvata smilingly said these words to the charioteer's son.
13"Very well very well, O Karna. If words alone were to lead to success, then 0 son of Radha, with yourself as his supporter, this most exalted of the Kuru could be considered as sufficiently backed.
14Frequently in the presence of the Kaurava (king) you boast (of your prowess). But neither your prowess nor the result of it has ever been witnessed.
15You have been, on several occasions, seen to engage in battle with the sons of Pandu. But, charioteer's son, you have, on all those occasions, been defeated by the Pandavas.
16On the son of Dhritarashtra being taken prisoner by the Gandharvas, you yourself were the first to take to your heels although all the troops were fighting (to rescue the Kuru king).
17Again, in the city of Virata, all the assembled Kauravas as well as you, O Karna, together with your younger brother were (all) defeated by Part. a in battle.
18You are, in battle, incapable of fighting with Phalguna alone. How can you, (therefore) hope to conquer all the Pandavas together with Krishna?
19O Karna, O charioteer's son, you boast too much (of your prowess). Be engaged in fight. It is the duty of good (i.e. really brave) men to display their prowess without uttering (a single boastful word).
20By roaring like the rainless autumnal clouds, O charioteer's son, O Karna, you show that you have no worth. But the king does not understand this.
21Continue, O son Radha, to roar so long as you do not behold Partha; (for) you will cease roaring when you will see Partha near.
22Continue to roar so long as you are out of the reach of Phalguna's arrows: (for) you will cease roaring when you will see Partha near.
23It is by means of (the prowess of) their arms that the Kshyatras are heroes. The twice-born ones display their heroism by words. It is by means of this bow that Phalguna is a hero. But Karna is a hero by the wishes (he cherishes in his heart).
24Who can resist Partha that has gratified even Rudra himself?” Thus reviled by the son of Saradvat.
25Karna, the foremost of smiters, spoke these words to Kripa. Heroes always roar like clouds during the rainy season.
26And they yield an early harvest like sceds sown into the soil (at the proper time). I do not find any fault with the warriors on the field of battle.
27Boasting in several ways of themselves who bear a (great) burden in war. That person, who resolves in his mind to bear a burden.
28Is surely helped by fate in carrying out his purposes, If resolving in my mind to bear a (great) burden.
29That is (if wishing in my mind) to slay in battle the son of Pandu together with Krishna and Sattvata, I roar thus, what harm is there in it to you, O Brahmana?
30Heroes do not roar in vain like the autumnal clouds. The wise, conscious of their ownstrength, indulge in roars.
31I am, too, resolved in my mind to conquer in battle today the Pandavas and Krishna joined together, by exerting my best. O son of Goutama, it is on this account, that I indulge in roars.
32O Brahmana, witness the result of these roars of mine. Having slain in battle the sons of Pandu together with Krishna. Sattvata and (all their) followers I will deliver the (entire) earth with its thorns weeded out, to Duryodhana.
33Kripa said Your intentions being like the ravings (of a mad man) cannot be acceptable to me, inasmuch as you always tale to me, inasmuch as you always speak depreciatingly of Krishna, Arjuna and Dharmaraj, the son of Pandu.
34O Karna, victory on the part of that person is certain who has on his side Krishna and the Pandava (Arjuna) both skilled in warfare and incapable of being vanquished in battle by the celestials, the Gandharvas, the Yakshas, the mortals the Uragas and the birds (even if all these fight) with their on). Yudhishthira the son of Dharma is devoted to the Brahmanas, (always) speaks truth, is selfrestrained, worships the Pitris and the celestials, is devoted to truth and righteousness, well skilled in weapons, is possessed of intelligence and is grateful.
35His brother (also) are powerful, well-skilled in all the weapons, devoted to the ministrations of their elders, wise, renowned and (they) always practice righteousness.
36His relations and kinsmen too are powerful as Indra himself, are devotedly attached (to him) and (efficient) smiters. Dhristadyumna, Sikhandi and Janamejaya, the son of Durmuksha. armoirs are
37And Chandrasena, Bhadrasena, Kirtivarma, Dhruva, Dhara, Vasuchandra, Damachandra, Singha-Chandra, sutejana.
38And the sons of Drupada and Drupada himself skilled in great weapons and the king of Matsya together with his younger brothers are exerting their utmost on their behalf.
39And Gajaneeka, Srutaneeka, Veerabhadra, Sudrasana, Srutadhvaja, Valaneeka, Jayaneeka, Jarapreya and Vijaya, Labdhalaksha, Jayasva, Rathavahana, Chandradaya, Kamaratha, the auspicious brothers of Virata,
40And the twins, the (five) sons of Draupadi and the Rakshasa Ghatotkacha are fighting for their sake. They (therefore) cannot meet with destruction.
41These and innumerable numbers of other kinsmen and relations) are on the side of the son of Pandu. Indeed, Bhima and Phalguna, by ineans of the prowess of their weapons, can easily destroy the whole universe together with all the celestials, the Asuras, the human beings and the Rakshasas, (other) created beings, the serpents and the elephants.
42Yudhishthira, also by means of his angry looks, can consume the (whole). O Karna, how can you hope to vanquish these enemies in battle, for whose sake Souri of unrivaled prowess has armed himself? It is indeed a great impudence on your part, OCharioteer's son, as you always dare confronting Souri in battle.
43Sanjaya said Thus spoken to (by Kripa), Karna the son of Radha then replied smilingly to the preceptor Kripa, the son of Saradvat.
44“O Brahmana, the words that you have (just) spoken about the Pandavas are true. Indeed the sons of Pandu are gifted with these and many other noble qualities.
45The sons of Pritha are unconquerable in battle by the celestials together with Vasava (at their head), by the Yakshas, the Daityas and the Gandharvas (all) united together and by the Pishachas, the Urages and the Rakshasas.
46Still I will vanquish the Parthas by means of the dart granted to me by Vasava. This unfailing dart was given to me, O twice-born one, by Shakra.
47By means of this dart I will slay Savyasachi in battle. When this son of Pandu will be slain, Krishna, as will as his uterine brothers (i.e., Yudhishthira and Bhima).
48Will not able to enjoy the earth without Arjuna. At the destruction of all these, this, earth together with her seas.
49Will come under the sway of the lord the Kurus without any trouble (on his part), O son of Goutama. There is no doubt that in this world, a sound policy leads to success in everything.
50Well aware of this (to be certain) I give forth (these) roar. O Goutama, you are much advanced in years, a Brahmana and unskillful in battle.
51It is on account of your affection towards the sons of Pritha that you insult me (thus). If, O twice-born one, you speak such disagreeable words to me, as these again.
52Then taking up my scimitar I will cut-off your tongue, O wretch. O Brahmana, you are desirous of praising the Pandavas, in battle.
53In order to strike terror into the hearts of) all the troops and the Kauravas, O evil-minded one, O son of Goutama, hear what I say on this point.
54Where Duryodhana, Drona, Shakuni, Durmukha, Jaya, Dusasana, Vrishasena, the king Madra and yourself.
55And Somadatta, Bhuri, the son of Drona and Vivingsati-all well-skilled in warfare, remain (prepared for battle) with their armours on.
56Can any foe, be he as powerful as Shakra himself, vanquish all these (heroes) in battle? All these warriors that are heroes, efficient in weapons, endued with strength, desirous of attaining the hcaven.
57Conversant with religion and well skilled in battle, would slay the very gods in battle. These will remain on the field of battle for the purpose of destroying the Pandavas.
58With their armours on, for the Kaurava king, solicitous of victory I deem victory even with regard to those endued with great prowess to be dependent on fate.
59Since the mighty-armed Bhisma lies (on the field) struck by a hundred arrows, (and since) Vikarna, Chitrasena, Valhika, Jayadratha.
60And Bhurisrava, Jaya, Jalasandha, Sudakshina, Sala, the foremost of car-warriors, the puissant Bhagadatta.
61These and numerous other heroes difficult of be being vanquished by the very gods and more powerful than the Pandavas themselveslie slain in battle.
62To what do you, that are the basest of men, attribute all this except the hand of fate? O twice-born one, as to the enemies, Duryodhana whom you always extol.
63Hundreds and thousands of warriors on their side also have been destroyed. The troops of both the Kurus and the Pandavas are diminishing.
64I do not see in it any prowess on the part of the Pandavas. Those whom you, you that are the basest of men, always deem powerful.
65I will confront in battle putting forth my utmost prowess for the welfare of Duryodhana. As regards success, it is dependent on fate.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — पाण्डवों की विशाल सेना को देखकर दुर्योधन क्रोध से भर उठा और उसे अजेय मानकर कर्ण से इस प्रकार बोला।
2हे मित्रों के प्रति अनुरक्त (कर्ण), अब वही समय आ गया है (जब तुम्हारी सहायता माँगी जाए)। हे कर्ण, युद्ध में मेरे समस्त सैनिकों और रथियों की रक्षा करो।
3जो अब क्रुद्ध पाञ्चालों, केकयों और मत्स्यों से तथा पाण्डवों के उन महारथियों से, जो सब (क्रुद्ध) सर्पों के समान फुफकार रहे हैं, चारों ओर से पूर्णतः घिर चुके हैं।
4ये पाण्डव, हर्ष से भरे और विजय के इच्छुक, तथा पराक्रम में शक्र के समान पाञ्चालों के ये असंख्य महारथी, (सब) गरज रहे हैं।
5कर्ण ने कहा — यदि पृथापुत्र की रक्षा के लिए स्वयं पुरन्दर भी यहाँ साक्षात् आ जाएँ, तो भी मैं उन्हें शीघ्र ही परास्त करके पाण्डुपुत्र (अर्थात् अर्जुन) का वध करूँगा।
6मैं यह सत्य की शपथ लेकर कहता हूँ। हे भरतश्रेष्ठ, आश्वस्त हो जाओ। मैं एकत्र समस्त पाञ्चालों सहित पाण्डुपुत्रों का संहार करूँगा।
7जैसे पावकपुत्र (अर्थात् कार्तिकेय) ने स्वयं वासव को विजय दिलाई थी, वैसे ही मैं तुम्हें विजय दिलाऊँगा। इस चल रहे युद्ध में मैं तुम्हारा हित-साधन करूँगा।
8पृथा के समस्त पुत्रों में फाल्गुन सर्वाधिक बलवान् है। मैं उस पर शक्र की बनाई हुई वह अमोघ शक्ति चलाऊँगा।
9हे मानदाता, जब वह महाधनुर्धर मारा जाएगा, तब उसके भाई या तो तुम्हारे अधीन हो जाएँगे अथवा पुनः वन को चले जाएँगे।
10हे कौरवनाथ, जब तक मैं जीवित हूँ, तुम्हें शोक के वश में होने की आवश्यकता नहीं। मैं युद्ध में एकत्र हुए समस्त पाण्डवों का संहार करूँगा।
11पाञ्चालों, केकयों और एकत्र वृष्णियों का भी। और बाणों से उनके टुकड़े-टुकड़े करके मैं यह पृथ्वी तुम्हें दूँगा।
12सञ्जय ने कहा — जब कर्ण यह सब कह रहा था, तब शरद्वान् के पुत्र महाबाहु कृप ने मुसकराते हुए सूतपुत्र से ये वचन कहे।
13"बहुत अच्छा, बहुत अच्छा, हे कर्ण। यदि केवल वचनों से ही सफलता मिलती हो, तो हे राधापुत्र, तुम्हारे-जैसे सहायक को पाकर यह कुरुश्रेष्ठ पर्याप्त रूप से संरक्षित माना जा सकता है।
14तुम बारम्बार कौरव (राज) के सम्मुख (अपने पराक्रम की) डींग हाँकते हो। किन्तु न तो तुम्हारा पराक्रम कभी देखा गया है और न उसका फल ही।
15अनेक अवसरों पर तुम्हें पाण्डुपुत्रों से युद्ध करते देखा गया है। किन्तु हे सूतपुत्र, उन समस्त अवसरों पर तुम पाण्डवों से पराजित ही हुए हो।
16जब धृतराष्ट्रपुत्र गन्धर्वों द्वारा बन्दी बनाया गया, तब यद्यपि समस्त सेना (कुरुराज को छुड़ाने के लिए) लड़ रही थी, तुम्हीं सबसे पहले भाग खड़े हुए थे।
17फिर विराट की नगरी में एकत्र समस्त कौरव तथा हे कर्ण, तुम भी अपने छोटे भाई सहित युद्ध में पार्थ द्वारा पराजित हुए थे।
18तुम युद्ध में अकेले फाल्गुन से भी लड़ने में असमर्थ हो। तब (भला) कृष्ण सहित समस्त पाण्डवों को जीतने की आशा तुम कैसे कर सकते हो?
19हे कर्ण, हे सूतपुत्र, तुम (अपने पराक्रम की) अत्यधिक डींग हाँकते हो। युद्ध में जुट जाओ। सत्पुरुषों (अर्थात् सच्चे शूरवीरों) का धर्म यही है कि वे (एक भी) डींग का वचन कहे बिना अपना पराक्रम दिखाएँ।
20हे सूतपुत्र, हे कर्ण, शरद् ऋतु के जलहीन मेघों के समान गरजकर तुम यही प्रकट करते हो कि तुममें कोई सार नहीं है। किन्तु राजा इसे नहीं समझता।
21हे राधापुत्र, जब तक तुम पार्थ को नहीं देखते, तब तक गरजते रहो; (क्योंकि) जब तुम पार्थ को निकट देखोगे, तब गरजना बन्द कर दोगे।
22जब तक तुम फाल्गुन के बाणों की पहुँच से बाहर हो, तब तक गरजते रहो; (क्योंकि) जब तुम पार्थ को निकट देखोगे, तब गरजना बन्द कर दोगे।
23क्षत्रिय अपनी भुजाओं के (पराक्रम से) वीर होते हैं। द्विज अपनी वीरता वचनों से प्रकट करते हैं। फाल्गुन इस धनुष के बल से वीर है। किन्तु कर्ण (अपने हृदय में संजोई हुई) कामनाओं से वीर है।
24जिसने स्वयं रुद्र को भी प्रसन्न किया है, उस पार्थ का सामना कौन कर सकता है?" शरद्वान् के पुत्र द्वारा इस प्रकार भर्त्सना किए जाने पर —
25प्रहारकों में श्रेष्ठ कर्ण ने कृप से ये वचन कहे — वीर सदा वर्षा ऋतु के मेघों के समान गरजते हैं।
26और वे (उचित समय पर) भूमि में बोए गए बीजों के समान शीघ्र ही फल देते हैं। मैं रणभूमि में उन योद्धाओं का कोई दोष नहीं देखता,
27जो युद्ध में (महान्) भार वहन करते हैं और अनेक प्रकार से अपनी प्रशंसा करते हैं। जो पुरुष मन में भार वहन करने का संकल्प करता है,
28उसके प्रयोजनों की सिद्धि में भाग्य निश्चय ही सहायक होता है। यदि मन में (महान्) भार वहन करने का संकल्प करके —
29अर्थात् (मन में यह कामना करके) कि मैं युद्ध में कृष्ण और सात्वत सहित पाण्डुपुत्र का वध करूँ — मैं इस प्रकार गरजता हूँ, तो हे ब्राह्मण, इसमें तुम्हारी क्या हानि है?
30वीर शरद् के मेघों के समान व्यर्थ नहीं गरजते। बुद्धिमान् पुरुष अपने बल को जानकर ही गर्जना करते हैं।
31मैंने भी मन में यह संकल्प किया है कि आज अपना सर्वस्व लगाकर युद्ध में एकत्र पाण्डवों और कृष्ण को जीतूँगा। हे गौतमपुत्र, इसी कारण मैं गर्जना करता हूँ।
32हे ब्राह्मण, मेरी इन गर्जनाओं का फल देखो। युद्ध में कृष्ण, सात्वत और (उनके समस्त) अनुयायियों सहित पाण्डुपुत्रों का वध करके मैं काँटों से रहित (सम्पूर्ण) पृथ्वी दुर्योधन को सौंपूँगा।
33कृप ने कहा — तुम्हारे अभिप्राय (उन्मत्त पुरुष के) प्रलाप के समान हैं, अतः वे मुझे स्वीकार्य नहीं हो सकते, क्योंकि तुम सदा मुझसे कृष्ण, अर्जुन और पाण्डुपुत्र धर्मराज की निन्दा ही करते रहते हो।
34हे कर्ण, उस पुरुष की विजय निश्चित है जिसके पक्ष में कृष्ण और पाण्डव (अर्जुन) हैं — दोनों ही युद्धकुशल, और देवताओं, गन्धर्वों, यक्षों, मनुष्यों, उरगों तथा पक्षियों द्वारा भी (चाहे वे सब अपने पूरे बल से लड़ें) युद्ध में अजेय। धर्मपुत्र युधिष्ठिर ब्राह्मणों के भक्त हैं, (सदा) सत्य बोलते हैं, जितेन्द्रिय हैं, पितरों और देवताओं की पूजा करते हैं, सत्य और धर्म में निष्ठ हैं, अस्त्रों में निपुण, बुद्धिमान् और कृतज्ञ हैं।
35उनके भाई भी बलवान्, समस्त अस्त्रों में निपुण, गुरुजनों की सेवा में तत्पर, बुद्धिमान् और विख्यात हैं तथा सदा धर्म का आचरण करते हैं।
36उनके सम्बन्धी और बान्धव भी स्वयं इन्द्र के समान बलवान्, (उनके प्रति) अनुरक्त और (कुशल) प्रहारक हैं — धृष्टद्युम्न, शिखण्डी और दुर्मुख का पुत्र जनमेजय,
37तथा चन्द्रसेन, भद्रसेन, कीर्तिवर्मा, ध्रुव, धार, वसुचन्द्र, दामचन्द्र, सिंहचन्द्र और सुतेजन।
38तथा द्रुपद के पुत्र और महान् अस्त्रों में निपुण स्वयं द्रुपद, और अपने छोटे भाइयों सहित मत्स्यराज — ये सब उनके लिए अपना पूरा बल लगा रहे हैं।
39तथा गजानीक, श्रुतानीक, वीरभद्र, सुदर्शन, श्रुतध्वज, बलानीक, जयानीक, जरप्रेय और विजय, लब्धलक्ष, जयाश्व, रथवाहन, चन्द्रोदय, कामरथ — विराट के ये कल्याणकारी भाई,
40तथा दोनों जुड़वाँ (नकुल और सहदेव), द्रौपदी के (पाँचों) पुत्र और राक्षस घटोत्कच उनके लिए युद्ध कर रहे हैं। (अतः) उनका विनाश सम्भव नहीं।
41ये तथा असंख्य अन्य बान्धव और सम्बन्धी पाण्डुपुत्र के पक्ष में हैं। निश्चय ही भीम और फाल्गुन अपने अस्त्रों के पराक्रम से समस्त देवताओं, असुरों, मनुष्यों और राक्षसों, (अन्य) प्राणियों, सर्पों तथा हाथियों सहित सम्पूर्ण विश्व का सहज ही संहार कर सकते हैं।
42युधिष्ठिर भी अपनी क्रोधभरी दृष्टि से (सम्पूर्ण पृथ्वी को) भस्म कर सकते हैं। हे कर्ण, जिनके लिए अनुपम पराक्रमी शौरि (कृष्ण) ने स्वयं शस्त्र धारण किए हैं, उन शत्रुओं को युद्ध में जीतने की आशा तुम कैसे कर सकते हो? हे सूतपुत्र, यह तुम्हारा महान् दुःसाहस ही है कि तुम सदा युद्ध में शौरि का सामना करने का साहस करते हो।
43सञ्जय ने कहा — (कृप द्वारा) इस प्रकार कहे जाने पर राधापुत्र कर्ण ने मुसकराते हुए शरद्वान् के पुत्र आचार्य कृप को उत्तर दिया।
44"हे ब्राह्मण, पाण्डवों के विषय में तुमने जो वचन (अभी) कहे हैं, वे सत्य हैं। निस्सन्देह पाण्डुपुत्र इन तथा और भी अनेक श्रेष्ठ गुणों से सम्पन्न हैं।
45पृथा के पुत्र वासव को आगे किए हुए देवताओं द्वारा, (सब) मिलकर यक्षों, दैत्यों और गन्धर्वों द्वारा तथा पिशाचों, उरगों और राक्षसों द्वारा भी युद्ध में अजेय हैं।
46तथापि वासव द्वारा मुझे दी गई शक्ति के बल से मैं पार्थों को परास्त करूँगा। हे द्विजोत्तम, यह अमोघ शक्ति मुझे शक्र ने दी थी।
47इसी शक्ति से मैं युद्ध में सव्यसाची का वध करूँगा। जब यह पाण्डुपुत्र मारा जाएगा, तब कृष्ण तथा उसके सहोदर भाई (अर्थात् युधिष्ठिर और भीम)
48अर्जुन के बिना इस पृथ्वी का भोग नहीं कर सकेंगे। इन सबका विनाश हो जाने पर यह समुद्रों सहित पृथ्वी
49हे गौतमपुत्र, बिना किसी कष्ट के कुरुनाथ के अधीन हो जाएगी। इसमें सन्देह नहीं कि इस संसार में उत्तम नीति ही सब कार्यों में सफलता दिलाती है।
50इसे निश्चित जानकर ही मैं (ये) गर्जनाएँ करता हूँ। हे गौतम, तुम अवस्था में बहुत बड़े हो, ब्राह्मण हो और युद्ध में अकुशल हो।
51पृथापुत्रों के प्रति तुम्हारे स्नेह के कारण ही तुम मेरा (इस प्रकार) अपमान करते हो। हे द्विज, यदि तुमने फिर मुझसे ऐसे अप्रिय वचन कहे,
52तो हे नीच, मैं अपना खड्ग उठाकर तुम्हारी जिह्वा काट डालूँगा। हे ब्राह्मण, तुम युद्ध में पाण्डवों की प्रशंसा इसलिए करना चाहते हो,
53जिससे समस्त सेना और कौरवों के हृदयों में भय उत्पन्न हो। हे दुर्बुद्धि, हे गौतमपुत्र, इस विषय में मैं जो कहता हूँ, सुनो।
54जहाँ दुर्योधन, द्रोण, शकुनि, दुर्मुख, जय, दुःशासन, वृषसेन, मद्रराज और स्वयं तुम,
55तथा सोमदत्त, भूरि, द्रोणपुत्र और विविंशति — ये सब युद्धकुशल वीर कवच धारण किए (युद्ध के लिए प्रस्तुत) खड़े हैं,
56वहाँ कोई शत्रु, चाहे वह स्वयं शक्र के समान बलवान् क्यों न हो, क्या इन सब (वीरों) को युद्ध में जीत सकता है? ये समस्त योद्धा वीर हैं, अस्त्रों में निपुण, बल से सम्पन्न और स्वर्ग की प्राप्ति के अभिलाषी हैं,
57धर्म के ज्ञाता और युद्ध में अत्यन्त कुशल हैं; ये युद्ध में साक्षात् देवताओं का भी वध कर सकते हैं। ये पाण्डवों के संहार के लिए रणभूमि में डटे रहेंगे —
58कवच धारण किए, विजय के इच्छुक कौरवराज के लिए। (फिर भी) मैं महान् पराक्रमियों की विजय को भी भाग्य के ही अधीन मानता हूँ।
59क्योंकि महाबाहु भीष्म सौ बाणों से बिंधकर (रणभूमि में) पड़े हैं, (और क्योंकि) विकर्ण, चित्रसेन, बाह्लीक, जयद्रथ,
60तथा भूरिश्रवा, जय, जलसन्ध, सुदक्षिण, शल, रथियों में श्रेष्ठ पराक्रमी भगदत्त —
61ये तथा अन्य असंख्य वीर, जिन्हें साक्षात् देवता भी कठिनाई से जीत सकते थे और जो स्वयं पाण्डवों से भी अधिक बलवान् थे, युद्ध में मारे जाकर पड़े हैं।
62हे नराधम, भाग्य के हाथ के अतिरिक्त तुम इस सबका और क्या कारण बताते हो? हे द्विज, दुर्योधन के जिन शत्रुओं की तुम सदा प्रशंसा करते हो,
63उनके पक्ष के भी सैकड़ों-हजारों योद्धा मारे जा चुके हैं। कुरुओं और पाण्डवों — दोनों की सेनाएँ क्षीण हो रही हैं।
64इसमें मुझे पाण्डवों का कोई पराक्रम नहीं दिखाई देता। हे नराधम, जिन्हें तुम सदा बलवान् मानते हो,
65उनका सामना मैं दुर्योधन के कल्याण के लिए अपना सम्पूर्ण पराक्रम प्रकट करते हुए युद्ध में करूँगा। रही सफलता की बात, वह तो भाग्य के अधीन है।
Nepali
1सञ्जयले भने — पाण्डवहरूको विशाल सेना देखेर दुर्योधन क्रोधले भरियो र त्यसलाई अजेय ठानेर कर्णलाई यसरी भन्यो।
2हे मित्रहरूप्रति अनुरक्त (कर्ण), अब त्यही समय आएको छ (जब तिम्रो सहायता माग्नुपर्ने)। हे कर्ण, युद्धमा मेरा सम्पूर्ण सैनिक र रथीहरूको रक्षा गर।
3जो अब क्रुद्ध पाञ्चाल, केकय र मत्स्यहरूबाट तथा पाण्डवहरूका ती महारथीहरूबाट, जो सबै (क्रुद्ध) सर्पझैँ फुत्कारिरहेका छन्, चारै तिरबाट पूर्णतः घेरिइसकेका छन्।
4यी पाण्डवहरू, हर्षले भरिएका र विजयका इच्छुक, तथा पराक्रममा शक्रसमान पाञ्चालहरूका यी असङ्ख्य महारथी, (सबै) गर्जिरहेका छन्।
5कर्णले भने — यदि पृथापुत्रको रक्षाका लागि स्वयं पुरन्दर पनि यहाँ साक्षात् आउनुभयो भने पनि म उहाँलाई चाँडै परास्त गरेर पाण्डुपुत्र (अर्थात् अर्जुन)को वध गर्नेछु।
6म यो सत्यको शपथ खाएर भन्दछु। हे भरतश्रेष्ठ, आश्वस्त होऊ। म जम्मा भएका सम्पूर्ण पाञ्चालसहित पाण्डुपुत्रहरूको संहार गर्नेछु।
7जसरी पावकपुत्र (अर्थात् कार्तिकेय)ले स्वयं वासवलाई विजय दिलाएका थिए, त्यसरी नै म तिमीलाई विजय दिलाउनेछु। यो चलिरहेको युद्धमा म तिम्रो हित-साधन गर्नेछु।
8पृथाका सम्पूर्ण पुत्रहरूमध्ये फाल्गुन सबभन्दा बलवान् छ। म उसमाथि शक्रले बनाएको त्यो अमोघ शक्ति चलाउनेछु।
9हे मानदाता, जब त्यो महाधनुर्धर मारिनेछ, तब उसका भाइहरू या त तिम्रो अधीनमा आउनेछन् अथवा पुनः वनतिर जानेछन्।
10हे कौरवनाथ, जबसम्म म जीवित छु, तिमीले शोकको वशमा पर्नु आवश्यक छैन। म युद्धमा जम्मा भएका सम्पूर्ण पाण्डवहरूको संहार गर्नेछु।
11पाञ्चाल, केकय र जम्मा भएका वृष्णिहरूको पनि। र बाणले तिनीहरूका टुक्रा-टुक्रा पारेर म यो पृथ्वी तिमीलाई दिनेछु।
12सञ्जयले भने — जब कर्णले यो सबै भन्दै थियो, तब शरद्वान्का पुत्र महाबाहु कृपले मुसुक्क हाँस्दै सूतपुत्रलाई यी वचन भने।
13"धेरै राम्रो, धेरै राम्रो, हे कर्ण। यदि केवल वचनले नै सफलता मिल्ने हो भने, हे राधापुत्र, तिमीजस्तो सहायक पाएर यी कुरुश्रेष्ठ पर्याप्त रूपमा संरक्षित मानिन सक्छन्।
14तिमी बारम्बार कौरव (राज)को सामु (आफ्नो पराक्रमको) गफ हाँक्दछौ। तर न त तिम्रो पराक्रम कहिल्यै देखियो, न त्यसको फल नै।
15अनेक अवसरमा तिमीलाई पाण्डुपुत्रहरूसँग युद्ध गरेको देखिएको छ। तर हे सूतपुत्र, ती सम्पूर्ण अवसरमा तिमी पाण्डवहरूबाट पराजित नै भएका छौ।
16जब धृतराष्ट्रपुत्र गन्धर्वहरूद्वारा बन्दी बनाइयो, तब यद्यपि सम्पूर्ण सेना (कुरुराजलाई छुटाउन) लडिरहेको थियो, तिमी नै सबभन्दा पहिले भागेका थियौ।
17फेरि विराटको नगरीमा जम्मा भएका सम्पूर्ण कौरव तथा हे कर्ण, तिमी पनि आफ्नो कान्छो भाइसहित युद्धमा पार्थबाट पराजित भएका थियौ।
18तिमी युद्धमा एक्लो फाल्गुनसँग पनि लड्न असमर्थ छौ। तब (भला) कृष्णसहित सम्पूर्ण पाण्डवहरूलाई जित्ने आशा तिमीले कसरी गर्न सक्छौ?
19हे कर्ण, हे सूतपुत्र, तिमी (आफ्नो पराक्रमको) अत्यधिक गफ हाँक्दछौ। युद्धमा जुट। सत्पुरुष (अर्थात् साँचो शूरवीर)हरूको धर्म यही हो कि तिनीहरूले (एउटै) गफको वचन नबोली आफ्नो पराक्रम देखाऊन्।
20हे सूतपुत्र, हे कर्ण, शरद् ऋतुका जलहीन मेघझैँ गर्जेर तिमीले यही प्रकट गर्दछौ कि तिमीमा कुनै सार छैन। तर राजाले यो बुझ्दैनन्।
21हे राधापुत्र, जबसम्म तिमीले पार्थलाई देख्दैनौ, तबसम्म गर्जिरहू; (किनभने) जब तिमीले पार्थलाई नजिक देख्नेछौ, तब गर्जन बन्द गर्नेछौ।
22जबसम्म तिमी फाल्गुनका बाणको पहुँचभन्दा बाहिर छौ, तबसम्म गर्जिरहू; (किनभने) जब तिमीले पार्थलाई नजिक देख्नेछौ, तब गर्जन बन्द गर्नेछौ।
23क्षत्रियहरू आफ्ना पाखुराका (पराक्रमले) वीर हुन्छन्। द्विजहरूले आफ्नो वीरता वचनले प्रकट गर्दछन्। फाल्गुन यस धनुषको बलले वीर छ। तर कर्ण (आफ्नो हृदयमा सँगालेका) कामनाले वीर छ।
24जसले स्वयं रुद्रलाई पनि प्रसन्न पारेका छन्, ती पार्थको सामना कसले गर्न सक्छ?" शरद्वान्का पुत्रद्वारा यसरी भर्त्सना गरिएपछि —
25प्रहारकहरूमा श्रेष्ठ कर्णले कृपलाई यी वचन भने — वीरहरू सधैँ वर्षा ऋतुका मेघझैँ गर्जन्छन्।
26र तिनीहरूले (उचित समयमा) भूमिमा छरिएका बीउझैँ चाँडै नै फल दिन्छन्। म रणभूमिमा ती योद्धाहरूको कुनै दोष देख्दिनँ,
27जो युद्धमा (महान्) भार बोक्छन् र अनेक प्रकारले आफ्नो प्रशंसा गर्दछन्। जुन पुरुषले मनमा भार बोक्ने सङ्कल्प गर्दछ,
28उसका प्रयोजनको सिद्धिमा भाग्यले निश्चय नै सहायता गर्दछ। यदि मनमा (महान्) भार बोक्ने सङ्कल्प गरेर —
29अर्थात् (मनमा यो कामना गरेर) कि म युद्धमा कृष्ण र सात्वतसहित पाण्डुपुत्रको वध गरूँ — म यसरी गर्जन्छु भने, हे ब्राह्मण, यसमा तिम्रो के हानि छ?
30वीरहरू शरद्का मेघझैँ व्यर्थ गर्जँदैनन्। बुद्धिमान् पुरुषहरू आफ्नो बल जानेर मात्र गर्जन्छन्।
31मैले पनि मनमा यो सङ्कल्प गरेको छु कि आज आफ्नो सर्वस्व लगाएर युद्धमा एकसाथ रहेका पाण्डवहरू र कृष्णलाई जित्नेछु। हे गौतमपुत्र, यसै कारण म गर्जन्छु।
32हे ब्राह्मण, मेरा यी गर्जनको फल हेर। युद्धमा कृष्ण, सात्वत र (तिनीहरूका सम्पूर्ण) अनुयायीसहित पाण्डुपुत्रहरूको वध गरेर म काँडारहित (सम्पूर्ण) पृथ्वी दुर्योधनलाई सुम्पनेछु।
33कृपले भने — तिम्रा अभिप्राय (उन्मत्त पुरुषको) प्रलापजस्तै छन्, त्यसैले ती मलाई स्वीकार्य हुन सक्दैनन्, किनभने तिमी सधैँ मसँग कृष्ण, अर्जुन र पाण्डुपुत्र धर्मराजको निन्दा नै गरिरहन्छौ।
34हे कर्ण, त्यस पुरुषको विजय निश्चित छ जसको पक्षमा कृष्ण र पाण्डव (अर्जुन) छन् — दुवै युद्धकुशल, र देवता, गन्धर्व, यक्ष, मनुष्य, उरग तथा पक्षीहरूबाट पनि (चाहे तिनीहरू सबै आफ्नो पूरा बलले लडून्) युद्धमा अजेय। धर्मपुत्र युधिष्ठिर ब्राह्मणहरूका भक्त हुन्, (सधैँ) सत्य बोल्छन्, जितेन्द्रिय छन्, पितृ र देवताहरूको पूजा गर्दछन्, सत्य र धर्ममा निष्ठ छन्, अस्त्रमा निपुण, बुद्धिमान् र कृतज्ञ छन्।
35उनका भाइहरू पनि बलवान्, सम्पूर्ण अस्त्रमा निपुण, गुरुजनको सेवामा तत्पर, बुद्धिमान् र विख्यात छन् तथा सधैँ धर्मको आचरण गर्दछन्।
36उनका सम्बन्धी र बान्धवहरू पनि स्वयं इन्द्रजस्तै बलवान्, (उनीप्रति) अनुरक्त र (कुशल) प्रहारक छन् — धृष्टद्युम्न, शिखण्डी र दुर्मुखका पुत्र जनमेजय,
37तथा चन्द्रसेन, भद्रसेन, कीर्तिवर्मा, ध्रुव, धार, वसुचन्द्र, दामचन्द्र, सिंहचन्द्र र सुतेजन।
38तथा द्रुपदका पुत्रहरू र महान् अस्त्रमा निपुण स्वयं द्रुपद, र आफ्ना कान्छा भाइहरूसहित मत्स्यराज — यी सबैले तिनीहरूका लागि आफ्नो पूरा बल लगाइरहेका छन्।
39तथा गजानीक, श्रुतानीक, वीरभद्र, सुदर्शन, श्रुतध्वज, बलानीक, जयानीक, जरप्रेय र विजय, लब्धलक्ष, जयाश्व, रथवाहन, चन्द्रोदय, कामरथ — विराटका यी कल्याणकारी भाइहरू,
40तथा दुवै जुम्ल्याहा (नकुल र सहदेव), द्रौपदीका (पाँचै) पुत्र र राक्षस घटोत्कच तिनीहरूका लागि युद्ध गरिरहेका छन्। (त्यसैले) तिनीहरूको विनाश सम्भव छैन।
41यी तथा असङ्ख्य अन्य बान्धव र सम्बन्धीहरू पाण्डुपुत्रको पक्षमा छन्। निश्चय नै भीम र फाल्गुनले आफ्ना अस्त्रको पराक्रमले सम्पूर्ण देवता, असुर, मनुष्य र राक्षस, (अन्य) प्राणी, सर्प तथा हात्तीसहित सम्पूर्ण विश्वको सहजै संहार गर्न सक्छन्।
42युधिष्ठिरले पनि आफ्नो क्रोधभरी दृष्टिले (सम्पूर्ण पृथ्वी) भस्म पार्न सक्छन्। हे कर्ण, जसका लागि अनुपम पराक्रमी शौरि (कृष्ण)ले स्वयं शस्त्र धारण गर्नुभएको छ, ती शत्रुहरूलाई युद्धमा जित्ने आशा तिमीले कसरी गर्न सक्छौ? हे सूतपुत्र, यो तिम्रो महान् दुःसाहस नै हो कि तिमी सधैँ युद्धमा शौरिको सामना गर्ने साहस गर्दछौ।
43सञ्जयले भने — (कृपद्वारा) यसरी भनिएपछि राधापुत्र कर्णले मुसुक्क हाँस्दै शरद्वान्का पुत्र आचार्य कृपलाई उत्तर दिए।
44"हे ब्राह्मण, पाण्डवहरूका विषयमा तिमीले (भर्खरै) भनेका वचन सत्य छन्। निस्सन्देह पाण्डुपुत्रहरू यी तथा अरू पनि अनेक श्रेष्ठ गुणले सम्पन्न छन्।
45पृथाका पुत्रहरू वासवलाई अगाडि राखेका देवताहरूद्वारा, (सबै) मिलेर यक्ष, दैत्य र गन्धर्वहरूद्वारा तथा पिशाच, उरग र राक्षसहरूद्वारा पनि युद्धमा अजेय छन्।
46तथापि वासवद्वारा मलाई दिइएको शक्तिको बलले म पार्थहरूलाई परास्त गर्नेछु। हे द्विजोत्तम, यो अमोघ शक्ति मलाई शक्रले दिनुभएको थियो।
47यही शक्तिले म युद्धमा सव्यसाचीको वध गर्नेछु। जब यो पाण्डुपुत्र मारिनेछ, तब कृष्ण तथा उनका सहोदर भाइहरू (अर्थात् युधिष्ठिर र भीम)
48अर्जुनविना यस पृथ्वीको भोग गर्न सक्नेछैनन्। यी सबैको विनाश भएपछि यो समुद्रसहितको पृथ्वी
49हे गौतमपुत्र, कुनै कष्टविना नै कुरुनाथको अधीनमा आउनेछ। यसमा सन्देह छैन कि यस संसारमा उत्तम नीतिले नै सबै कार्यमा सफलता दिलाउँछ।
50यसलाई निश्चित जानेर नै म (यी) गर्जन गर्दछु। हे गौतम, तिमी उमेरमा धेरै ठूला छौ, ब्राह्मण हौ र युद्धमा अकुशल छौ।
51पृथापुत्रहरूप्रतिको तिम्रो स्नेहका कारणले नै तिमी मेरो (यसरी) अपमान गर्दछौ। हे द्विज, यदि तिमीले फेरि मलाई यस्ता अप्रिय वचन भन्यौ भने,
52भने हे नीच, म आफ्नो खड्ग उठाएर तिम्रो जिब्रो काटिदिनेछु। हे ब्राह्मण, तिमी युद्धमा पाण्डवहरूको प्रशंसा त्यसैले गर्न चाहन्छौ,
53जसबाट सम्पूर्ण सेना र कौरवहरूका हृदयमा भय उत्पन्न होस्। हे दुर्बुद्धि, हे गौतमपुत्र, यस विषयमा म जे भन्दछु, सुन।
54जहाँ दुर्योधन, द्रोण, शकुनि, दुर्मुख, जय, दुःशासन, वृषसेन, मद्रराज र स्वयं तिमी,
55तथा सोमदत्त, भूरि, द्रोणपुत्र र विविंशति — यी सबै युद्धकुशल वीर कवच धारण गरेर (युद्धका लागि तयार) उभिएका छन्,
56त्यहाँ कुनै शत्रुले, चाहे ऊ स्वयं शक्रजस्तै बलवान् किन नहोस्, के यी सबै (वीर)लाई युद्धमा जित्न सक्छ? यी सम्पूर्ण योद्धा वीर छन्, अस्त्रमा निपुण, बलले सम्पन्न र स्वर्गप्राप्तिका अभिलाषी छन्,
57धर्मका ज्ञाता र युद्धमा अत्यन्त कुशल छन्; यिनीहरूले युद्धमा साक्षात् देवताहरूको पनि वध गर्न सक्छन्। यिनीहरू पाण्डवहरूको संहारका लागि रणभूमिमा डटिरहनेछन् —
58कवच धारण गरेर, विजयका इच्छुक कौरवराजका लागि। (तापनि) म महान् पराक्रमीहरूको विजयलाई पनि भाग्यकै अधीनमा मान्दछु।
59किनभने महाबाहु भीष्म सयौँ बाणले घोचिएर (रणभूमिमा) पल्टिएका छन्, (र किनभने) विकर्ण, चित्रसेन, बाह्लीक, जयद्रथ,
60तथा भूरिश्रवा, जय, जलसन्ध, सुदक्षिण, शल, रथीहरूमा श्रेष्ठ पराक्रमी भगदत्त —
61यी तथा अन्य असङ्ख्य वीर, जसलाई साक्षात् देवताहरूले पनि कठिनाइले मात्र जित्न सक्थे र जो स्वयं पाण्डवहरूभन्दा पनि बढी बलवान् थिए, युद्धमा मारिएर ढलेका छन्।
62हे नराधम, भाग्यको हातबाहेक तिमी यस सबैको अरू के कारण बताउँछौ? हे द्विज, दुर्योधनका जुन शत्रुहरूको तिमी सधैँ प्रशंसा गर्दछौ,
63तिनीहरूको पक्षका पनि सयौँ-हजारौँ योद्धा मारिइसकेका छन्। कुरु र पाण्डव — दुवैका सेना क्षीण हुँदै गएका छन्।
64यसमा मलाई पाण्डवहरूको कुनै पराक्रम देखिँदैन। हे नराधम, जसलाई तिमी सधैँ बलवान् ठान्दछौ,
65तिनीहरूको सामना म दुर्योधनको कल्याणका लागि आफ्नो सम्पूर्ण पराक्रम प्रकट गर्दै युद्धमा गर्नेछु। रह्यो सफलताको कुरा, त्यो त भाग्यकै अधीनमा छ।