The showing of the field of battle
Volume V — Drona Parva · Chapter 148
Sanskrit
1धृतराष्ट्र उवाच तथा गतेषु शूरेषु तेषां मम च संजय। किं वै भीमस्तदाकार्षीत् तन्ममाचक्ष्व संजय॥
2संजय उवाच विरथो भीमसेनो वै कर्णवाक्शल्यपीडितः। अमर्षवशमापन्नः फाल्गुनं वाक्यमब्रवीत्॥
3पुनः पुनस्तूबरक मूढ औदरिकेति च। अकृतास्रक मा योत्सीर्बाल संग्रामकातर॥ इति मामब्रवीत् कर्णः पश्यतस्ते धनंजय। एवं वक्ता च मे वध्यस्तेन चोक्तोऽस्मि भारत॥
4एतद् व्रतं महाबाहो त्वया सह कृतं मया। तथैतन्मम कौन्तेय यथा तव न संशयः॥
5तद्वधाय नरश्रेष्ठ स्मरैतद् वचनं मम। यथा भवति तत् सत्यं तथा कुरु धनंजय॥
6तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य भीमस्यामितविक्रमः। ततोऽर्जुनोऽब्रवीत् कर्णं किंचिदभ्येत्य संयुगे॥
7कर्ण कर्ण वृथादृष्टे सूतपुत्रात्मसंस्तुत। अधर्मबुद्धे शृणु मे यत् त्वां वक्ष्यामि साम्प्रतम्॥
8द्विविधं कर्म शूराणां युद्धे जयपराजयौ। तौ चाप्यनित्यौ राधेय वासवस्यापि युध्यतः॥
9मुमूर्षर्युयुधानेन विरथो विकलेन्द्रियः। मद्वध्यस्त्वमिति ज्ञात्वा जित्वा जीवन् विसर्जितः॥
10यदृच्छया रणे भीमं युध्यमानं महाबलम्। कथंचिद् विरथं कृत्वा यत् त्वं सक्षमभाषथा:॥
11अधर्मस्त्वेष सुमहाननार्चचरितं च तत्। नारिं जित्वातिकत्यन्ते न च जल्पन्ति दुर्वचः॥
12न च कञ्चन निन्दन्ति सन्तः शूरा नरर्षभाः। त्वं तु प्राकृतविज्ञानस्तत् तद् वदसि सूतज॥ बह्वबद्धमकर्ण्य च चापलादपरीक्षितम्। युध्यमानं पराक्रान्तं शूरमार्यव्रते रतम्॥ यदवोचेऽप्रियं भीमं नैतत् सत्यं वचस्तव। पश्यतां सर्वसैन्यानां केशवस्य ममैव च।॥
13विरथो भीमसेनेन कृतोऽसि बहुशो रणे। न च त्वां परुषं किंचिदुक्तवान् पाण्डुनन्दनः॥
14यस्मात् तु बहु रूक्षं च श्रावितस्ते वृकोदरः। परोक्षं यच सौभद्रो युष्माभिनिहतो मम॥
15तस्मादस्यावलेपस्य सद्यः फलमवाप्नुहि। त्वया तस्य धनुश्छिन्नमात्मनाशाय दुर्मते॥
16तस्माद् वध्योऽसि मे मूढ सभृत्यसुतबान्धवः। कुरु त्वं सर्वकृत्यानि महत् ते भयमागतम्॥
17हन्तास्मि वृषसेनं ते प्रेक्षमाणस्य संयुगे। ये चान्येऽप्युपयास्यन्ति बुद्धिमोहेन मां नृपाः॥ तांश्च सर्वान् हनिष्यामि सत्येनायुधमालभे। त्वां च मूढाकृतप्रज्ञमतिमानिनमाहवे॥ दृष्ट्वा दुर्योधनो मन्दो भृशं तप्स्यति पातितम्। अर्जुनेन प्रतिज्ञाते वधे कर्णसुतस्य तु॥
18महान् सुतुमुलः शब्दो बभूव रथिनां तदा। तस्मिन्नाकुलसंग्रामे वर्तमाने महाभये॥
19मन्दरश्मिः सहस्रांशुरस्तं गिरिमुपाद्रवत्। ततो राजन् हृषीकेशः संग्रामशिरसि स्थितम्॥
20तीर्णप्रतिज्ञं बीभत्सुं परिष्वज्यैनमब्रवीत्। दिष्ट्या सम्पादिता जिष्णो प्रतिज्ञा महती त्वया॥
21दिष्ट्या विनिहतः पापो वृद्धक्षत्र: सहात्मजः। धार्तराष्ट्रबलं प्राप्य देवसेनापि भारत॥
22सीदेत समरे जिष्णो नात्र कार्या विचारणा। न तं पश्यामि लोकेषु चिन्तयन् पुरुषं क्वचित्॥
23त्वदृते पुरुषव्याघ्र य एतद् योधयेद् बलम्। महाप्रभावा बहवस्त्वया तुल्याधिकाऽपि वा॥ समेताः पृथिव गला धार्तराष्ट्रस्य कारणात्। ते त्वां प्राप्य रणे क्रुद्धा नाभ्यवर्तन्त दंशिताः॥
24तव वीर्य बलं चैव रुद्रशक्रान्तकोपमम्। नेदृशं शक्नुयात् कश्चिद् रणे कर्तुं पराक्रमम्॥
25यादृशं कृतवानद्य त्वमेकः शत्रुतापनः। एवमेव हते कर्णे सानुबन्धे दुरात्मनि॥
26वर्धयिष्यामि भूयस्त्वां विजितारिं हतद्विषम्। तमर्जुनः प्रत्युवाच प्रसादात् तव माधव॥ प्रतिज्ञेयं मया तीर्णा विबुधैरपि दुस्तरा। अनाश्चर्यो जयस्तेषां येषां नाथोऽसि केशव॥ त्वत्प्रसादान्महीं कृत्स्नां सम्प्राप्स्यति युधिष्ठिरः। तव प्रभावो वार्ष्णेय तवैव विजयः प्रभो। वर्धनीयास्तव वयं सदैव मधुसूदन॥ एवमुक्तस्ततः कृष्णः शनकैर्वाहयन् हयान्। दर्शयामास पार्थाय क्रूरमायोधनं महत्॥
27श्रीकृष्ण उवाच प्रार्थयन्तो जयं युद्धे प्रथितं च महद् यशः। पृथिव्यां शरेते शूराः पार्थिवास्त्वच्छरैर्हताः :॥
28विकीर्णशस्त्राभरणा विपन्नाश्वरथद्विपाः। संछिन्नभिन्नमर्माणो वैकुव्यं परमं गताः॥
29ससत्त्वा गतसत्त्वाश्च प्रभया परया युताः। सजीव इव लक्ष्यन्ते गतसत्त्वा नराधिपाः॥
30तेषां शरैः स्वर्णपुङ्खः शस्त्रैश्च विविधैः शितैः। वाहनैरायुधैश्चैव सम्पूर्णा पश्य मेदिनीम्॥
31वर्मभिश्चर्मभिर्हारैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः। उष्णीषैर्मुकुटैः स्रग्भिश्चूडामणिभिरम्बरैः॥ कण्ठसूत्रैरङ्गदैश्च निष्कैरपि च सप्रभैः। अन्यैश्चाभरणैश्चित्रै ति भारत मेदिनी॥
32अनुकरुपासङ्गैः पताकाभिर्ध्वजैस्तथा। उपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरैः॥
33चक्रैः प्रमथितैश्चिौरक्षश्च बहुधा रणे। युगैर्योक्त्रैः कलापैश्च धनुर्भिः सायकैस्तथा॥
34परिस्तोमैः कुथाभिश्च परिघैरङ्कुशैस्तथा। शक्तिभिर्भिन्दिपालैश्च तूणैः शूलैः परश्वधैः॥
35प्रासैश्च तोमरैश्चैव कुन्तैर्यष्टिभिरेव च। शतघ्नीभिर्भुशुण्डीभिः खङ्गैः परशुभिस्तथा॥
36मुसलैर्मुद्गरैश्चैव गदाभिः कुणपैस्तथा। सुवर्णविकृताभिश्च कशभिर्भरतर्षभ॥
37घण्टाभिश्च गजेन्द्राणां भाण्डैश्च विविधैरपि। स्रग्भिश्च नानाभरणैर्वस्त्रैश्चैव महाधनैः॥
38अपविद्धैर्बभौ भूमिर्ग्रहैद्यौरिव शारदी। पृथिव्यां पृथिवीहेतोः पृथिवीपतयो हताः॥
39पृथिवीमुपगुह्याङ्गैः सुप्ताः कान्तामिव प्रियाम्। इमांश्च गिरिकूटाभान् नागानैरावतोपमान्॥
40क्षरतः शोणितं भूरि शस्त्रच्छेददरीमुखैः। दरीमुखैरिव गिरीन् गैरिकाम्बुपरिस्रवान्॥
41तांश्च बाणहतान् वीर पश्य निष्टन्तः क्षितौ। हयांश्च पतितान् पश्य स्वर्ण भाण्डविभूषितान्॥
42गन्धर्वनगराकारान् रथांश्च निहतेश्वरान्। छिन्नध्वजपताकाक्षान् विचक्रान् हतसारथीन्॥ निकृत्तकूबरयुगान् भग्नेषाबन्धुरान् प्रभो। पश्य पार्थ हयान् भूमौ विमानोपमदर्शनान्॥
43पत्तींश्च निहतान् वीर शतशोऽथ सहस्रशः। धनुर्भृतश्चर्मभृतः शयानान् रुधिरोक्षितान्॥
44महीमालिङ्गय सर्वाङ्गैः पांसुध्वस्तशिरोरुहान्। पश्य योधान् महाबाहो त्वच्छरैर्भिन्नविग्रहान्॥
45मसृग्वसापिशितसमृद्धकर्दमम्। निशाचरश्ववृकपिशाचमोदनं महीतलं नरवर पश्य दुर्दशम्॥
46इदं महत् त्वय्युपपद्यते प्रभो रणाजिरे कर्म यशोभिवर्धनम्। शतक्रतौ चापि स देवसत्तमे महाहवे जनुषि दैत्यदानवान्॥
47संजय उवाच एवं संदर्शयन् कृष्णो रणभूमिं किरीटिने। स्वैः समेतः समुदितैः पाञ्चजन्यं व्यनादयत्॥
48स दर्शयन्नेव किरीटिनेऽरिहा जनार्दनस्तामरिभूमिमञ्जसा। अजातशत्रु समुपेत्य पाण्डवं निवेदयामास हतं जयद्रथम्॥
English
1Dhritarashtra said When the warriors on their side and mine remained thus on the field of battle, what did Bhima do? Tell me, this O Sanjaya.
2Sanjaya said When Bhimasena was made carless by Karna, he was tormented with the words poignant as a dart, of the latter. Now under the influence of passion he said these words of Phalguna.
3"O Dhananjaya, in your very presence, Karna has repeatedly said to me-(you are) a eunuch, fool, child, glutton, (you are) unable to endure (the fury of) battle. He, that would tell me so, would be my victim. O Bharata, he (Karna) has said to me these words (and therefore, he must be slain by me),
4I have made this vow jointly with you, O mighty armed one. O son of Kunti undoubtedly, as they (these vows) are to you so they are to me.
5Remember, O best of men, my words and fulfill them (i.e., the vows). O Dhananjaya, act in such a way that they may prove true.”
6Thus addressed by Bhima, Arjuna of matchless prowess, coming up to Karna in that battle, said to him (thus):
7"O Karna, O son of a charioteer, you are of false sight, you praise your ownself, you are of wicked intelligence. Hear what I tell you now.
8Warriors either meet with victory or defeat in battle. O son of Radha, even these two are uncertain. Even when Vasava himself fights, the case is not otherwise.
9You where (ere long) made carless and deprived of energy by Yujudhana and were nearly dead. Knowing, however, that I have sworn to slay you he only defeated but spared your life.
10By freak of fate, you succeeded in making Bhimasena carless. (And) you have committed a sin by abusing Bhima, O son of Radha.
11Men, that are heroic, virtuous and most exalted, having defeated an enemy, neither! boast of themselves with harsh words, nor indulge in abusive language.
12O son of a charioteer, weak in intellect as you are, you have made use of these words. Again, the (abusive) epithets that you have hurled against the fighting Bhimasena, endued with prowess, heroic and ever devoted to righteousness, are not true. In the very sight of the whole army of Keshava and myself.
13You were several times, in battle, deprived of your car by Bhimasena. But the son of Pandu did never utter any harsh words to you.
14As you have indulged in many harsh words against Vrikodara and as you have jointly with others, killed the son of Subhadra, when I was not present.
15You will, therefore, very soon feel the consequences of your offense. () wicked minded one, it was for your own destruction that you cut-off his bow.
16It is for this reason, O fool, that I will slay you together with your attendants, forces and beast of burden. Now (while yet there is time) perform what you ought to do, because a great calamity is hanging over you.
17I swear truly by my bow that I will slay, in your very sight, Vrishasena and will destroy all those other kings, who through cloudiness of intellect will oppose me in battle. Fool, unwise and self-conceited that you are, the wicked Duryodhana will give way to lamentations seeing you slain on the field of battle. Arjuna having promised to kill the son of Karna.
18There arose a great and tumultuous uproar among the car-warriors. And at the time of that dreadful battle.
19The thousand-rayed (deity) with his rays dimmed entered into the setting hill. Then stationed at the head of the battle, O king, Hrishikesa.
20Embraced Vibhatsu, who had fulfilled his promise and addressed him thus-"O Jishnu, it is by good fortune that you have been able to accomplish your great vow.
21It is by good luck, again that you have slain the wretch Vridhakshatra together with his son. O Bharata, even the general of the celestials, if engaged with the force of Dhritarashtra.
22In battle, would be quite stupefied. O Jishnu, there is no doubt of this. Even on reflection, I do not find any individual in the (three) words.
23Capable of encountering these forces, besides you, O most valiant of men. Numerous lords of the earth, endowed with great prowess and either equal or superior to you, have, at the command of Dhritarashtra assembled together. (But) those (warriors). clad in armour, could not withstand your wrathful self in battle.
24Your strength and prowess, (therefore), resemble those of Rudra or Shakra. No one is capable of displaying so much prowess in battle.
25As you have singly shown this day. O tormentor of foes, when the wicked-souled Karna together with his followers shall be vanquished (by you) I will thus.
26o destroyer of Madhu, you are (ever) concerned in our welfare and we are always) at your enemy." Arjuna then replied to him (thus)-"O Madhava, through your favour, I have fulfilled the vow, which even by the celestials can with difficulty be performed. O Keshava, it is no wonder that they, who have you for their lord, will win the victory. Through your favour Yudhishthira will recover the entire earth. O descendant of Vrishnis, (as) all this is due to your power, (so) O lord, this victory is yours. O destroyer of Madhu, you are (ever) concerned in our welfare wand we are (always) at your service.” Thus spoken to Krishna with a smile, slowly guided the steeds and showed to Partha the greatly cruel field of battle.
27Krishna said Longing for either victory or great renown, (many) heroic kings, struck dead by your shafts, are lying on earth.
28Their weapons and ornaments lie scattered (all over the battle-field); their horses, elephants and cars are killed and shattered; and with their armour perforated and cut-off they are reduced to a woeful plight.
29Some (of them) are already deal and some are still alive; and those lords of men whose life is extinct look live on account of their great splendour.
30Look! the earth is entirely filled with their gold-winged shafts, their weapons of various kinds, their beasts of burden and with their arims.
31(Behold) O Bharata, the earth became with armours, necklaces of gold, heads decked with ear-rings, head-gears and diadems, floral wreaths, gems worn on the crown, Kanthasutras, Angadas, lustrous collars of gold and with various other variegated ornaments;
32(And with) Anukarshas and quivers, standards and flags and Upaskaras and Adhisthanas, shafts and crests of cars.
33With broken wheels and many variegated cars, yokes and trappings of horses, bow and arrows.
34With elephants' trappings, Kudhas, Parighas and Ankushas, maces and Brindipalas, arrow-cases, spiked maces and Parasvadhas.
35With Pashas and Tomaras, Kuntas and clubs, Sataghness and Bhusandees, swords and battle-axes.
36With Musalas and clubs, maces and Kunapas, whips decked with gold, O the most exalted of the Bharatas.
37With the bells and many other ornaments of the best of elephants, garlands, various ornaments and costly dresses.
38(With all these lying scattered all over the field of battle), the earth looks resplendent like the autumnal sky studded with planets and stars. Those lords of Earth who have sacrificed their live for his sake.
39Lie slumbering on the earth and embracing her like a beloved wife. These elephants resembling mountain-peaks and huge Airavat.
40Are shedding a profusion of blood through the openings caused by weapons, as mountains discharge through the caves streams of liquid chalk.
41Behold! struck down on the earth by your arrows, these (elephants) are writhing in agonies. Behold! the steeds also, adorned with golden trappings, are lying on the ground.
42Behold, O Partha, O lord, these cars resembling the city of the Gandharvas, with their lords slain and their standards, banners and Akshas cut to pieces, deprived of their wheels and charioteers, with their yokes cut to pieces, with broken shafts and crests and looking (splendid) like the celestial vehicles.
43Hundreds and thousands of foot-soldiers, O hero, are lying slain (on the ground) in a pool of blood wielding their bows and shields.
44Clasping the earth with all their limbs and with their hair smeared with dust. Behold, O mighty-armed one, these warriors with their bodies mangled by your arrows.
45O best of men, behold also the surface of the earth with dead elephants and horses and (broken) cars, muddy with a profusion of blood, fat and rotten flesh, affording delight to night of blood, fat the rotten flesh, affording delight to night-wanderers, dogs, wolves and Pisachas and dreadful to look at.
46O lord, that foremost of the celestials, the performer of a hundred sacrifices who slay in great battle the Daytas and the Danavas and yourself only are capable of achieving such a fame-enhancing and glorious feat.
47Sanjaya said Krishna, thus showing the field of battle to Kiriti (i.e., Arjuna who wore a coronet) blew his conch Panchajanya before the gladdened army (of the Pandavas).
48Janardana, the destroyer of foes, having (thus) shown to Kiriti the field of battle, speedily came over to the Pandavas Ajatastru (i.e., Yudhishthira who had no enemy) and informed him of destruction of Jayadratha.
Hindi
1धृतराष्ट्र ने कहा — जब उनके पक्ष के और मेरे पक्ष के योद्धा इस प्रकार रणभूमि में डटे रहे, तब भीम ने क्या किया? यह मुझे बताओ, हे सञ्जय।
2सञ्जय ने कहा — जब कर्ण ने भीमसेन को रथहीन कर दिया, तब वे उनके बाण के समान तीखे वचनों से सन्तप्त हुए। तब आवेश के वश में आकर उन्होंने फाल्गुन से ये वचन कहे —
3"हे धनञ्जय, आपके सामने ही कर्ण ने मुझसे बारम्बार कहा है — '(तू) नपुंसक है, मूर्ख है, बालक है, पेटू है, (तू) युद्ध (के आवेग) को सहने में असमर्थ है।' जो मुझसे ऐसा कहेगा, वह मेरा वध्य होगा। हे भरतवंशी, उसने (कर्ण ने) मुझसे ये वचन कहे हैं (और इसलिए मुझे उसका वध करना ही है)।
4हे महाबाहु, यह प्रतिज्ञा मैंने आपके साथ मिलकर की है। हे कुन्तीपुत्र, निःसन्देह जैसी ये (प्रतिज्ञाएँ) आपकी हैं, वैसी ही मेरी भी हैं।
5हे पुरुषश्रेष्ठ, मेरे वचनों का स्मरण कीजिए और उन्हें (अर्थात् उन प्रतिज्ञाओं को) पूर्ण कीजिए। हे धनञ्जय, ऐसा कीजिए कि वे सत्य सिद्ध हों।"
6भीम द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर अनुपम पराक्रमवाले अर्जुन ने उस युद्ध में कर्ण के समीप जाकर उससे (इस प्रकार) कहा —
7"हे कर्ण, हे सूतपुत्र, तू मिथ्यादृष्टि है, तू अपनी ही प्रशंसा करता है, तू दुष्टबुद्धि है। अब मैं जो तुझसे कहता हूँ, वह सुन।
8योद्धाओं को युद्ध में या तो विजय मिलती है या पराजय। हे राधापुत्र, ये दोनों ही अनिश्चित हैं। जब स्वयं वासव युद्ध करते हैं, तब भी बात इससे भिन्न नहीं होती।
9तू (कुछ ही समय पूर्व) युयुधान द्वारा रथहीन और तेजहीन कर दिया गया था और मरणासन्न हो गया था। किन्तु यह जानकर कि मैंने तेरे वध की शपथ ली है, उसने तुझे केवल परास्त किया और तेरे प्राण छोड़ दिए।
10दैव के खेल से तू भीमसेन को रथहीन करने में सफल हो गया। (और) हे राधापुत्र, भीम को गाली देकर तूने पाप किया है।
11जो पुरुष वीर, धर्मात्मा और श्रेष्ठ होते हैं, वे शत्रु को परास्त करके न तो कठोर वचनों से अपनी ही डींग हाँकते हैं और न गाली-गलौज में लगते हैं।
12हे सूतपुत्र, तू जैसा मन्दबुद्धि है, वैसे ही तूने इन वचनों का प्रयोग किया है। फिर, पराक्रम से सम्पन्न, वीर और सदा धर्म में निष्ठ युद्धरत भीमसेन पर तूने जो (गाली भरे) विशेषण फेंके हैं, वे सत्य नहीं हैं। केशव की और मेरी तथा समस्त सेना की आँखों के सामने ही —
13— तू युद्ध में अनेक बार भीमसेन द्वारा अपने रथ से वंचित किया गया। किन्तु पाण्डुपुत्र ने तुझसे कभी कोई कठोर वचन नहीं कहा।
14चूँकि तूने वृकोदर के विरुद्ध अनेक कठोर वचन कहे हैं और चूँकि तूने दूसरों के साथ मिलकर सुभद्रापुत्र का वध तब किया जब मैं वहाँ उपस्थित नहीं था —
15— इसलिए तू शीघ्र ही अपने अपराध का फल भोगेगा। हे दुष्टबुद्धि, तूने उसका धनुष काटा — वह तेरे ही विनाश के लिए था।
16हे मूर्ख, इसी कारण मैं तुझे तेरे अनुचरों, सेनाओं और भारवाही पशुओं सहित मार डालूँगा। अब (जब तक समय है) जो तुझे करना है, वह कर ले, क्योंकि तुझ पर महान् विपत्ति मँडरा रही है।
17मैं अपने धनुष की शपथ लेकर सत्य कहता हूँ कि मैं तेरे देखते-देखते ही वृषसेन का वध करूँगा और उन समस्त अन्य राजाओं का विनाश करूँगा जो बुद्धि के मोह से युद्ध में मेरा विरोध करेंगे। मूर्ख, अज्ञानी और आत्मश्लाघी तू — तुझे रणभूमि में मारा गया देखकर दुष्ट दुर्योधन विलाप करने लगेगा।" अर्जुन द्वारा कर्ण के पुत्र का वध करने की प्रतिज्ञा किए जाने पर —
18— महारथियों में महान् कोलाहलपूर्ण हलचल मच गई। और उस भयानक युद्ध के समय —
19— सहस्ररश्मि (सूर्य) अपनी किरणें मलिन किए अस्ताचल में प्रविष्ट हो गए। तब, हे राजन्, युद्ध के अग्रभाग में स्थित हृषीकेश ने —
20— अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण कर चुके विभत्सु का आलिंगन किया और उनसे इस प्रकार कहा — "हे जिष्णु, यह सौभाग्य की बात है कि आप अपनी महान् प्रतिज्ञा पूर्ण कर सके।
21और यह भी सौभाग्य ही है कि आपने उस नीच वृद्धक्षत्र को उसके पुत्र सहित मार डाला। हे भरतवंशी, यदि स्वयं देवसेनापति भी धृतराष्ट्र की सेना से —
22— युद्ध में उलझते, तो वे भी विमूढ़ हो जाते। हे जिष्णु, इसमें सन्देह नहीं। विचार करने पर भी मुझे (तीनों) लोकों में कोई ऐसा व्यक्ति नहीं मिलता —
23— जो आपके अतिरिक्त इन सेनाओं का सामना कर सके, हे पुरुषों में परम पराक्रमी। महान् पराक्रम से सम्पन्न और आपके समान अथवा आपसे भी श्रेष्ठ अनेक पृथ्वीपति धृतराष्ट्र की आज्ञा से एकत्र हुए हैं। (किन्तु) कवच धारण किए हुए वे (योद्धा) युद्ध में आपके क्रुद्ध स्वरूप के सामने टिक न सके।
24(अतः) आपका बल और पराक्रम रुद्र अथवा शक्र के बल और पराक्रम के समान हैं। युद्ध में इतना पराक्रम प्रकट करने में कोई समर्थ नहीं —
25— जितना आपने आज अकेले ही दिखाया है। हे शत्रुतापन, जब दुष्टात्मा कर्ण अपने अनुयायियों सहित (आपके द्वारा) परास्त होगा, तब मैं ऐसा ही कहूँगा।"
26तब अर्जुन ने उन्हें (इस प्रकार) उत्तर दिया — "हे माधव, आपकी कृपा से मैंने वह प्रतिज्ञा पूर्ण की है जिसे देवता भी कठिनाई से ही पूर्ण कर सकते। हे केशव, इसमें आश्चर्य नहीं कि जिनके स्वामी आप हैं, वे विजय प्राप्त करेंगे। आपकी कृपा से युधिष्ठिर समस्त पृथ्वी पुनः प्राप्त करेंगे। हे वृष्णिवंशी, (चूँकि) यह सब आपकी ही शक्ति से हुआ है, (इसलिए) हे स्वामी, यह विजय आपकी ही है। हे मधुसूदन, आप (सदा) हमारे कल्याण में लगे रहते हैं और हम (सदा) आपकी सेवा में हैं।" इस प्रकार कहे जाने पर कृष्ण ने मुस्कराते हुए धीरे-धीरे घोड़े हाँके और पार्थ को अत्यन्त क्रूर रणभूमि दिखाई।
27कृष्ण ने कहा — विजय अथवा महान् यश की अभिलाषा से (आए हुए अनेक) वीर राजा आपके बाणों से मारे जाकर पृथ्वी पर पड़े हैं।
28उनके अस्त्र और आभूषण (सारी रणभूमि में) बिखरे पड़े हैं; उनके घोड़े, हाथी और रथ मारे और चूर-चूर किए जा चुके हैं; और अपने कवचों के छिदे और कटे होने से वे शोचनीय दशा को प्राप्त हुए हैं।
29उनमें से कुछ तो मर ही चुके हैं और कुछ अब भी जीवित हैं; और वे नरपति जिनके प्राण निकल चुके हैं, अपने महान् तेज के कारण जीवित से ही प्रतीत होते हैं।
30देखिए! पृथ्वी उनके स्वर्णपंखवाले बाणों, उनके नाना प्रकार के अस्त्रों, उनके भारवाही पशुओं और उनकी भुजाओं से पूर्णतः भरी हुई है।
31हे भरतवंशी, (देखिए) पृथ्वी कवचों, स्वर्ण के हारों, कुण्डलों से सुशोभित सिरों, शिरोभूषणों और किरीटों, पुष्पमालाओं, मुकुटों पर धारण किए गए रत्नों, कण्ठसूत्रों, अङ्गदों, स्वर्ण के चमकते कण्ठाभूषणों तथा नाना प्रकार के अन्य रंग-बिरंगे आभूषणों से भर गई है;
32— (और) अनुकर्षों और तूणीरों, ध्वजाओं और पताकाओं, उपस्करों और अधिष्ठानों, रथों के दण्डों और शिखरों से;
33— टूटे पहियों और अनेक रंग-बिरंगे रथों, जुओं और घोड़ों के साज-सज्जा, धनुषों और बाणों से;
34— हाथियों के साज-सज्जा, कूधों, परिघों और अंकुशों, गदाओं और भिन्दिपालों, बाणकोशों, कण्टकित गदाओं और परशुओं से;
35— पाशों और तोमरों, कुन्तों और मुद्गरों, शतघ्नियों और भुशुण्डियों, तलवारों और युद्धकुल्हाड़ियों से;
36— मुसलों और मुद्गरों, गदाओं और कुणपों, स्वर्ण से सुसज्जित चाबुकों से, हे भरतश्रेष्ठ;
37— गजश्रेष्ठों की घण्टियों और अन्य अनेक आभूषणों, मालाओं, नाना आभूषणों और बहुमूल्य वस्त्रों से —
38— (इन सबके सारी रणभूमि में बिखरे पड़े होने से) पृथ्वी ग्रहों और ताराओं से जड़े शरत्कालीन आकाश के समान देदीप्यमान दिखाई देती है। जिन पृथ्वीपतियों ने उसके लिए अपने प्राण न्यौछावर किए हैं —
39— वे पृथ्वी पर सोए हुए पड़े हैं और उसे प्रिय पत्नी के समान आलिंगन कर रहे हैं। पर्वतशिखरों और विशाल ऐरावत के समान ये हाथी —
40— अस्त्रों से बने छिद्रों से रक्त की धाराएँ बहा रहे हैं, जैसे पर्वत अपनी गुफाओं से गेरू के तरल स्रोत बहाते हैं।
41देखिए! आपके बाणों से भूमि पर गिराए गए ये (हाथी) वेदना से तड़प रहे हैं। देखिए! स्वर्ण के साज-सज्जा से अलंकृत घोड़े भी भूमि पर पड़े हैं।
42हे पार्थ, हे स्वामी, देखिए — गन्धर्वनगर के समान ये रथ, जिनके स्वामी मारे जा चुके हैं, जिनकी ध्वजाएँ, पताकाएँ और अक्ष टुकड़े-टुकड़े कर दिए गए हैं, जो अपने पहियों और सारथियों से वंचित हैं, जिनके जुए टुकड़े-टुकड़े हो गए हैं, जिनके दण्ड और शिखर टूट चुके हैं और जो (फिर भी) दिव्य विमानों के समान (सुन्दर) दिखाई देते हैं।
43हे वीर, सहस्रों पैदल सैनिक अपने धनुष और ढाल थामे हुए रक्त के कुण्ड में मारे हुए (भूमि पर) पड़े हैं —
44— अपने समस्त अंगों से पृथ्वी को जकड़े और अपने केश धूलि से सने हुए। हे महाबाहु, देखिए — इन योद्धाओं के शरीर आपके बाणों से क्षत-विक्षत हैं।
45हे पुरुषश्रेष्ठ, मरे हुए हाथियों, घोड़ों और (टूटे) रथों से भरी पृथ्वी का तल भी देखिए, जो रक्त, मेद और सड़ते माँस की प्रचुरता से कीचड़मय हो गया है, जो निशाचरों, कुत्तों, भेड़ियों और पिशाचों को आनन्द देने वाला और देखने में भयानक है।
46हे स्वामी, वे देवश्रेष्ठ शतक्रतु, जो महायुद्ध में दैत्यों और दानवों का वध करते हैं, और केवल आप — यही दोनों ऐसा यशवर्धक और गौरवपूर्ण कर्म कर सकने में समर्थ हैं।
47सञ्जय ने कहा — इस प्रकार किरीटी (अर्थात् किरीट धारण करने वाले अर्जुन) को रणभूमि दिखाकर कृष्ण ने (पाण्डवों की) आनन्दित सेना के सामने अपना पाञ्चजन्य शंख बजाया।
48किरीटी को (इस प्रकार) रणभूमि दिखाकर शत्रुनाशक जनार्दन शीघ्र ही पाण्डवों के अजातशत्रु (अर्थात् जिनका कोई शत्रु नहीं, वे युधिष्ठिर) के पास पहुँचे और उन्हें जयद्रथ के विनाश की सूचना दी।
Nepali
1धृतराष्ट्रले भने — जब उनको पक्षका र मेरो पक्षका योद्धाहरू यसरी रणभूमिमा डटिरहे, तब भीमले के गरे? यो मलाई भन, हे सञ्जय।
2सञ्जयले भने — जब कर्णले भीमसेनलाई रथहीन पारिदिए, तब उनी उसका बाणजस्तै तीखा वचनले सन्तप्त भए। तब आवेशको वशमा परेर उनले फाल्गुनसँग यी वचन भने —
3"हे धनञ्जय, तपाईंकै सामु कर्णले मलाई बारम्बार भनेको छ — '(तँ) नपुंसक होस्, मूर्ख होस्, बालक होस्, पेटु होस्, (तँ) युद्ध (को आवेग) सहन असमर्थ छस्।' जसले मलाई त्यसो भन्नेछ, ऊ मेरो वध्य हुनेछ। हे भरतवंशी, उसले (कर्णले) मलाई यी वचन भनेको छ (र त्यसैले मैले उसको वध गर्नैपर्छ)।
4हे महाबाहु, यो प्रतिज्ञा मैले तपाईंसँगै मिलेर गरेको हुँ। हे कुन्तीपुत्र, निःसन्देह जस्ता यी (प्रतिज्ञा) तपाईंका हुन्, त्यस्तै मेरा पनि हुन्।
5हे पुरुषश्रेष्ठ, मेरा वचन सम्झनुहोस् र तिनलाई (अर्थात् ती प्रतिज्ञालाई) पूरा गर्नुहोस्। हे धनञ्जय, यस्तो गर्नुहोस् कि ती सत्य सिद्ध होऊन्।"
6भीमद्वारा यसरी सम्बोधन गरिएपछि अनुपम पराक्रम भएका अर्जुनले त्यस युद्धमा कर्णको छेउमा गएर उसलाई (यसरी) भने —
7"हे कर्ण, हे सूतपुत्र, तँ मिथ्यादृष्टि होस्, तँ आफ्नै प्रशंसा गर्छस्, तँ दुष्टबुद्धि होस्। अब म जे तँलाई भन्दछु, त्यो सुन।
8योद्धाहरूलाई युद्धमा कि विजय मिल्छ कि पराजय। हे राधापुत्र, यी दुवै अनिश्चित छन्। जब स्वयं वासवले युद्ध गर्छन्, तब पनि कुरा यसभन्दा भिन्न हुँदैन।
9तँ (केही समयअघि मात्र) युयुधानद्वारा रथहीन र तेजहीन पारिएको थिइस् र मरणासन्न भइसकेको थिइस्। तर यो जानेर कि मैले तेरो वधको शपथ लिएको छु, उसले तँलाई केवल परास्त गऱ्यो र तेरा प्राण छाडिदियो।
10दैवको खेलले तँ भीमसेनलाई रथहीन पार्नमा सफल भइस्। (र) हे राधापुत्र, भीमलाई गाली गरेर तैँले पाप गरेको छस्।
11जो पुरुष वीर, धर्मात्मा र श्रेष्ठ हुन्छन्, तिनीहरूले शत्रुलाई परास्त गरेपछि न त कठोर वचनले आफ्नै डिङ हाँक्छन् न गालीगलौजमा लाग्छन्।
12हे सूतपुत्र, तँ जस्तो मन्दबुद्धि छस्, त्यसै गरी तैँले यी वचनको प्रयोग गरेको छस्। अनि, पराक्रमले सम्पन्न, वीर र सधैँ धर्ममा निष्ठ युद्धरत भीमसेनमाथि तैँले जुन (गालीले भरिएका) विशेषण फ्याँकेको छस्, ती सत्य होइनन्। केशवको र मेरो तथा सम्पूर्ण सेनाको आँखाकै अगाडि —
13— तँ युद्धमा अनेक पटक भीमसेनद्वारा आफ्नो रथबाट वञ्चित पारिइस्। तर पाण्डुपुत्रले तँलाई कहिल्यै कुनै कठोर वचन भनेनन्।
14तैँले वृकोदरविरुद्ध अनेक कठोर वचन भनेको हुनाले र तैँले अरूसँग मिलेर सुभद्रापुत्रको वध त्यस बेला गरेको हुनाले जब म त्यहाँ उपस्थित थिइनँ —
15— त्यसैले तँ चाँडै नै आफ्नो अपराधको फल भोग्नेछस्। हे दुष्टबुद्धि, तैँले उसको धनु काटिस् — त्यो तेरै विनाशका लागि थियो।
16हे मूर्ख, यसै कारण म तँलाई तेरा अनुचर, सेना र भारवाही पशुसहित मारिदिनेछु। अब (जबसम्म समय छ) जे तैँले गर्नु छ, त्यो गरिहाल्, किनभने तँमाथि महान् विपत्ति मडारिरहेको छ।
17म आफ्नो धनुको शपथ लिएर सत्य भन्दछु कि म तँ हेरिरहेकै बेला वृषसेनको वध गर्नेछु र ती सम्पूर्ण अन्य राजाहरूको विनाश गर्नेछु जो बुद्धिको मोहले युद्धमा मेरो विरोध गर्नेछन्। मूर्ख, अज्ञानी र आत्मश्लाघी तँ — तँलाई रणभूमिमा मारिएको देखेर दुष्ट दुर्योधन विलाप गर्न थाल्नेछ।" अर्जुनले कर्णका पुत्रको वध गर्ने प्रतिज्ञा गरेपछि —
18— महारथीहरूमा महान् कोलाहलपूर्ण हलचल मच्चियो। र त्यस भयानक युद्धको बेलामा —
19— सहस्ररश्मि (सूर्य) आफ्ना किरण मलिन पारेर अस्ताचलमा प्रवेश गरे। तब, हे राजन्, युद्धको अग्रभागमा स्थित हृषीकेशले —
20— आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गरिसकेका विभत्सुलाई अङ्गालो हाले र उनलाई यसरी भने — "हे जिष्णु, यो सौभाग्यको कुरा हो कि तपाईंले आफ्नो महान् प्रतिज्ञा पूरा गर्न सक्नुभयो।
21र यो पनि सौभाग्यै हो कि तपाईंले त्यो नीच वृद्धक्षत्रलाई उसका पुत्रसहित मारिदिनुभयो। हे भरतवंशी, यदि स्वयं देवसेनापति पनि धृतराष्ट्रको सेनासँग —
22— युद्धमा अल्झिन्थे भने, उनी पनि विमूढ हुन्थे। हे जिष्णु, यसमा शङ्का छैन। विचार गर्दा पनि मलाई (तीनै) लोकमा कोही यस्तो व्यक्ति भेटिँदैन —
23— जसले तपाईंबाहेक यी सेनाहरूको सामना गर्न सकोस्, हे पुरुषहरूमा परम पराक्रमी। महान् पराक्रमले सम्पन्न र तपाईंसमान अथवा तपाईंभन्दा पनि श्रेष्ठ अनेक पृथ्वीपतिहरू धृतराष्ट्रको आज्ञाले एकत्र भएका छन्। (तर) कवच धारण गरेका ती (योद्धाहरू) युद्धमा तपाईंको क्रुद्ध स्वरूपको सामु टिक्न सकेनन्।
24(अतः) तपाईंको बल र पराक्रम रुद्र अथवा शक्रको बल र पराक्रमजस्तै छन्। युद्धमा यति पराक्रम प्रकट गर्न कोही समर्थ छैन —
25— जति तपाईंले आज एक्लै देखाउनुभएको छ। हे शत्रुतापन, जब दुष्टात्मा कर्ण आफ्ना अनुयायीसहित (तपाईंद्वारा) परास्त हुनेछ, तब म यस्तै भन्नेछु।"
26तब अर्जुनले उनलाई (यसरी) उत्तर दिए — "हे माधव, तपाईंको कृपाले मैले त्यो प्रतिज्ञा पूरा गरेको छु जसलाई देवताहरूले पनि कठिनाइले मात्र पूरा गर्न सक्थे। हे केशव, यसमा आश्चर्य छैन कि जसका स्वामी तपाईं हुनुहुन्छ, तिनीहरूले विजय प्राप्त गर्नेछन्। तपाईंको कृपाले युधिष्ठिरले सम्पूर्ण पृथ्वी पुनः प्राप्त गर्नेछन्। हे वृष्णिवंशी, (किनभने) यो सबै तपाईंकै शक्तिले भएको हो, (त्यसैले) हे स्वामी, यो विजय तपाईंकै हो। हे मधुसूदन, तपाईं (सधैँ) हाम्रो कल्याणमा लाग्नुहुन्छ र हामी (सधैँ) तपाईंको सेवामा छौँ।" यसरी भनिएपछि कृष्णले मुस्कुराउँदै बिस्तारै घोडा हाँके र पार्थलाई अत्यन्त क्रूर रणभूमि देखाए।
27कृष्णले भने — विजय अथवा महान् यशको अभिलाषाले (आएका अनेक) वीर राजाहरू तपाईंका बाणले मारिएर पृथ्वीमा पल्टिएका छन्।
28तिनका अस्त्र र गहना (सारा रणभूमिमा) छरिएका छन्; तिनका घोडा, हात्ती र रथ मारिएका र धूलिसात् पारिएका छन्; र आफ्ना कवच छेडिएका र कटेका हुनाले तिनीहरू शोचनीय दशामा पुगेका छन्।
29तिनीहरूमध्ये कोही त मरिसकेका छन् र कोही अहिले पनि जीवित छन्; र ती नरपति जसका प्राण निस्किसकेका छन्, आफ्नो महान् तेजका कारण जीवितजस्तै देखिन्छन्।
30हेर्नुहोस्! पृथ्वी तिनका सुनका प्वाँख भएका बाण, तिनका नाना प्रकारका अस्त्र, तिनका भारवाही पशु र तिनका पाखुराले पूर्णतः भरिएकी छिन्।
31हे भरतवंशी, (हेर्नुहोस्) पृथ्वी कवच, सुनका हार, कुण्डलले सुशोभित शिर, शिरोभूषण र किरीट, पुष्पमाला, मुकुटमा धारण गरिएका रत्न, कण्ठसूत्र, अङ्गद, सुनका चम्किला कण्ठाभूषण तथा नाना प्रकारका अन्य रङ्गीचङ्गी गहनाले भरिएकी छिन्;
32— (र) अनुकर्ष र तूणीर, ध्वजा र पताका, उपस्कर र अधिष्ठान, रथका दण्ड र शिखरले;
33— भाँचिएका पाङ्ग्रा र अनेक रङ्गीचङ्गी रथ, जुवा र घोडाका साजसज्जा, धनु र बाणले;
34— हात्तीका साजसज्जा, कूध, परिघ र अङ्कुश, गदा र भिन्दिपाल, बाणकोश, काँडेदार गदा र परशुले;
35— पाश र तोमर, कुन्त र मुड्की, शतघ्नी र भुशुण्डी, तरवार र युद्धबन्चरोले;
36— मुसल र मुड्की, गदा र कुणप, सुनले सुसज्जित कोर्राले, हे भरतश्रेष्ठ;
37— गजश्रेष्ठहरूका घण्टी र अन्य अनेक गहना, माला, नाना गहना र बहुमूल्य वस्त्रले —
38— (यी सबै सारा रणभूमिमा छरिएर पल्टिएका हुनाले) पृथ्वी ग्रह र ताराले जडिएको शरद्कालीन आकाशजस्तै देदीप्यमान देखिन्छिन्। जुन पृथ्वीपतिहरूले उनका लागि आफ्ना प्राण अर्पण गरेका छन् —
39— तिनीहरू पृथ्वीमा सुतेर पल्टिएका छन् र उनलाई प्रिय पत्नीजस्तै अङ्गालो हालिरहेका छन्। पर्वतशिखर र विशाल ऐरावतजस्ता यी हात्तीहरू —
40— अस्त्रले बनेका प्वालबाट रगतका धारा बगाइरहेका छन्, जसरी पर्वतहरूले आफ्ना गुफाबाट गेरुका तरल स्रोत बगाउँछन्।
41हेर्नुहोस्! तपाईंका बाणले भूमिमा ढालिएका यी (हात्तीहरू) वेदनाले छटपटाइरहेका छन्। हेर्नुहोस्! सुनका साजसज्जाले अलङ्कृत घोडाहरू पनि भूमिमा पल्टिएका छन्।
42हे पार्थ, हे स्वामी, हेर्नुहोस् — गन्धर्वनगरजस्ता यी रथहरू, जसका स्वामी मारिइसकेका छन्, जसका ध्वजा, पताका र अक्ष टुक्रा-टुक्रा पारिएका छन्, जो आफ्ना पाङ्ग्रा र सारथिबाट वञ्चित छन्, जसका जुवा टुक्रा-टुक्रा भएका छन्, जसका दण्ड र शिखर भाँचिइसकेका छन् र जो (तैपनि) दिव्य विमानजस्तै (सुन्दर) देखिन्छन्।
43हे वीर, हजारौँ पैदल सैनिकहरू आफ्ना धनु र ढाल समातेर रगतको कुण्डमा मारिएर (भूमिमा) पल्टिएका छन् —
44— आफ्ना सम्पूर्ण अङ्गले पृथ्वीलाई अङ्गालेर र आफ्ना कपाल धूलोले लटपटिएर। हे महाबाहु, हेर्नुहोस् — यी योद्धाहरूका शरीर तपाईंका बाणले क्षतविक्षत छन्।
45हे पुरुषश्रेष्ठ, मरेका हात्ती, घोडा र (भाँचिएका) रथले भरिएको पृथ्वीको सतह पनि हेर्नुहोस्, जो रगत, बोसो र कुहिँदै गरेको मासुको प्रचुरताले हिलोमय भएको छ, जो निशाचर, कुकुर, ब्वाँसो र पिशाचहरूलाई आनन्द दिने र हेर्नमा भयानक छ।
46हे स्वामी, ती देवश्रेष्ठ शतक्रतु, जसले महायुद्धमा दैत्य र दानवहरूको वध गर्छन्, र केवल तपाईं — यिनै दुई यस्तो यशवर्धक र गौरवपूर्ण कर्म गर्न समर्थ छन्।
47सञ्जयले भने — यसरी किरीटी (अर्थात् किरीट धारण गर्ने अर्जुन)लाई रणभूमि देखाएर कृष्णले (पाण्डवहरूको) आनन्दित सेनाको सामु आफ्नो पाञ्चजन्य शङ्ख फुके।
48किरीटीलाई (यसरी) रणभूमि देखाएर शत्रुनाशक जनार्दन चाँडै नै पाण्डवहरूका अजातशत्रु (अर्थात् जसको कुनै शत्रु छैन, ती युधिष्ठिर)कहाँ पुगे र उनलाई जयद्रथको विनाशको सूचना दिए।