Continuous The slaughter of Jayadratha-vadha
Volume V — Drona Parva · Chapter 146
Sanskrit
1संजय उवाच श्रुत्वा निनादं धनुषश्च तस्य विस्पष्टमुत्क्रुष्टमिवान्तकस्य। शक्राशनिस्फोटसमं सुधोरं विकृष्यमाणस्य धनंजयेन॥
2त्रासोद्विग्नं तथोद्भान्तं त्वदीयं तद् बलं नृप। युगान्तवातसंक्षुब्धं चलद्वीचितरङ्गितम्॥ प्रलीनमीनमकरं सागराम्भ इवाभवत्। सरणे व्यचरत् पार्थः प्रेक्षमाणो धनंजयः॥
3युगपद् दिक्षु सर्वासु सर्वाण्स्त्राणि दर्शयन्। आददातुं महाराज संदधानं च पाण्डवम्॥ उत्कर्षन्तं सृजन्तं च न स्म पश्याम लाघवात्। ततः क्रुद्धो महाबाहुरैन्द्रमस्रं दुरासदम्॥ प्रादुश्चक्रे महाराज त्रासयन् सर्वभारतान्। ततः शराः प्रादुरासन् दिव्यास्रप्रतिमन्त्रिताः॥ प्रदीप्ताश्च शिखिमुखा: शतशोऽथ सहस्रशः। आकर्णपूर्णनिर्मुक्तैरग्न्याशुनिभैः शरैः॥
4नभोऽभवत् तद् दुष्प्रेक्ष्यमुल्काभिरिव संवृतम्। ततः शस्रान्धकारं तत् कौरवैः समुदीरितम्॥
5अशक्यं मनसाप्यनयैः पाण्डवः सम्भ्रमनिव। नाशयामास विक्रम्य शरैर्दिव्यास्रमन्त्रितैः॥
6नैशं तमोऽशुभिः क्षिप्रं दिनादाविव भास्करः। ततस्तु तावकं सैन्यं दीप्तैः शरगभस्तिभिः॥ आक्षिपत् पल्वलाम्बूनि निदाघार्क इव प्रभुः। ततो दिव्यास्रविदुषा प्रहिताः सायकांशवः॥
7समाप्लवन् द्विषत्सैन्यं लोकं मानोरिवांशवः। अथापरे समुत्सृष्टा विशिखास्तिग्मतेजसः॥
8हृदयान्याशु वीराणां विविशुः प्रियबन्धुवत्। य एनमीयुः समरे त्वद्योधाः शूरमानिनः॥
9शलभा इव ते दीप्तमग्निं प्राप्य ययुः क्षयम्। एवं स मृद्गशत्रूणां जीवितानि यशांसि च॥
10पार्थश्चचार संग्रामे मृत्युर्विग्रहवानिव। सकिरीटानि वक्त्राणि साङ्गदान् विपुलान् भुजान्॥१५
11सकुण्डलयुगान् कर्णान् केषांचिदहरज्छरैः। सतोमरान् गजस्थानां सप्रासान् हयसादिनाम्॥
12सचर्मणः पदातीनां रथीनां च सधन्वनः सप्रतोदान् नियन्तॄणां बाहूंश्चिच्छेद पाण्डवः॥
13प्रदीप्तोग्रशरार्चिष्मान् बभौ तत्र धनंजयः। सविस्फुलिङ्गाग्रशिखो ज्वलन्निव हुताशनः॥
14तं देवराजप्रतिमं सर्वशस्त्रभृतां वरम्। युगपद् दिक्षु सर्वासु रथस्थं पुरुषर्षभम्॥ निक्षिपन्तं महास्त्राणि प्रेक्षणीयं धनंजयम्। नृत्यन्तं रथमार्गेषु धनुातलनादिनम्॥ निरीक्षितुं न शेकुस्ते यत्नवन्तोऽपि पार्थिवाः। मध्यंदिनगतं सूर्य प्रतपन्तमिवाम्बरे॥
15दीप्तोग्रसम्भृतशरः किरीट विरराज ह। वर्षास्विवोदीर्णजल: सेन्द्रधन्वाम्बुदो महान्॥
16महास्रसम्पल्वे तस्मिञ्जिष्णुना सम्प्रवर्तिते। सुदुस्तरे महाघोरे ममज्युर्योधपुङ्गवाः॥
17उत्कृत्तवदनैर्दैहैः शरीरैः कृत्तबाहुभिः। भुजैश्च पाणिनिर्मुक्तैः पाणिभिर्व्यङ्गुलीकृतैः॥
18कृत्ताग्रहस्तैः करिभिः कृत्तदन्तैर्मदोत्कटैः। हयैश्च विधुरग्रीवै रथैश्च शकलीकृतैः॥
19निकृत्तान्त्रैः कृत्तपादैस्तथान्यैः कृत्तसंधिभिः। निश्चेष्टैर्विस्फुरद्भिश्च शतशोऽथ सहस्रशः॥
20मृत्योराघातललितं तत्पार्थायोधानं महत्। अपश्याम महीपाल भीरूणां भयवर्धनम्॥
21आक्रीडमिव रुद्रस्य पुराभ्यर्दयतः पशून्। गजानां क्षुरनिर्मुक्तैः करैः सभुजगेव भूः॥
22क्वचिद् बभौ स्रग्विणीव वक्त्रपझैः समाचिता। विचित्रोष्णीषमुकुटैः केयूराङ्गदकुण्डलैः॥
23स्वर्णचित्रतनुत्रैश्च भाण्डैश्च गजवाजिनाम्। किरीटशतसंकीर्णा तत्र तत्र समाचिता॥
24विरराज भृशं चित्रा मही नववधूरिव। मञ्जामेदःकर्दमिनी शोणितौघतरङ्गिणीम्॥
25मर्मास्थिभिरगाधां च केशशैवलशाद्वलाम्। शिरोबाहूपलतटां रुग्णक्रोडास्थिसंकटाम्॥
26चित्रध्वजपताकाढ्यां छत्रचापोर्मिमालिनीम्। विगतासुमहाकायां गजदेहाभिसंकुलाम्॥
27रथोडुपशताकीर्णा हयसंघातरोधसम्। रथचक्रयुगेपाक्षकूबरैरतिदुर्गमाम्॥
28प्रासासिशक्तिपरशुविशिखाहिदुरासदाम्। बलकङ्कमहानक्रां गोमायुमकरोत्कटाम्॥
29गृध्रोदग्रमहाग्राहां शिवाविरुतभैरवाम्। नृत्यत्प्रेतपिशाचाद्यैर्भूताकीर्णा सहस्रशः॥
30गतासुयोधनिश्चेष्टशरीरशतवाहिनीम्। महाप्रतिभयां रौद्रां घोरां वैतरणीमिव॥
31नदी प्रवर्तयामास भीरूणां भयवर्धिनीम्। तं दृष्ट्वा तस्य विक्रान्तमन्तकस्येव रूपिणः॥
32अभूतपूर्व कुरूषु भयमागाद् रणाजिरे। तत आदाय वीराणामस्त्रैरस्त्राणि पाण्डवः॥
33आत्मानं रौद्रमाचष्ट रौद्रकर्मण्यधिष्ठितः। ततो रथवरान् राजन्नत्यतिक्रामदर्जुनः॥
34मध्यंदिनगतं सूर्य प्रतपन्तमिवाम्बरे। न शेकुः सर्वभूतानि पाण्डवं प्रतिवीक्षितुम्॥
35प्रसृतांस्तस्य गाण्डीवाच्छरवातान् महात्मनः। संग्रामे सम्प्रपश्यामो हंसपङ्क्तिमिवाम्बरे॥
36विनिवार्य स वीराणामस्त्रैरस्त्राणि सर्वतः। दर्शयन् रौद्रमात्मानमुने कर्मणि धिष्ठितः॥ स तान् रथवरान् राजन्नत्याक्रामत् तदार्जुनः। मोहयन्निव नाराचैर्जयद्रथवधेप्सया।
37विसृजन् दिक्षु सर्वासु शरानसितसारथिः॥ सरथो व्यचरत् तूर्णं प्रेक्षणीयो धनंजयः।
38भ्रमन्त इव शूरस्य शरव्राता महात्मनः॥ अदृश्यन्तान्तरिक्षस्थाः शतशोऽथ सहस्रशः।
39आददानं महेष्वासं संदधानं च सायकम्॥ विसृजन्तं च कौन्तेयं नानुपश्याम वै तदा।
40तथा सर्वा दिशो राजन् सर्वाश्च रथिनो रणे॥ कदम्बीकृत्य कौन्तेयो जयद्रथमुपाद्रवत्।
41विव्याध च चतुःषष्ट्या शराणां नतपर्वणाम्॥ सैन्धवाभिमुखं यान्तं योधाः सम्प्रेक्ष्य पाण्डवम्।
42न्यवर्तन्त रणाद् वीरा निराशास्तस्य जीविते॥ यो योऽभ्यधावदाक्रन्दे तावकः पाण्डवं रणे।
43तस्य तस्यान्तगा बाणाः शरीरे न्यपतन् प्रभो॥ कबन्धसंकुलं चक्रे तव सैन्यं महारथः। अर्जुनो जयतां श्रेष्ठः शरैरग्न्यंशुसंनिभैः॥ एवं तत् तव राजेन्द्र चतुरङ्गबलं तदा। व्याकुलीकृत्य कौन्तेयो जयद्रथमुपाद्रवत्॥ द्रौणिं पञ्चाशताविध्यद् वृषसेनं त्रिभिः शरैः।
44कृपायमाणः कौन्तेयः कृपं नवभिरार्दयत्॥ शल्यं षोडशभिर्बाणैः कर्णं द्वात्रिंशता शरैः।
45सैन्धवं तु चतुःषष्ट्या विद्ध्वा सिंह इवानदत्॥ सैन्धवस्तु तथा विद्धः शरैर्गाण्डीवधन्वना।
46न चक्षमे सुसंक्रुद्धस्तोत्रादित इव द्विपः॥ स वराहध्वजस्तूर्णं गार्धपत्रानजिह्मगान्। क्रुद्धाशीविषसंकाशान् कर्मारपरिमार्जितान्॥ आकर्णपूर्णाञ्चिक्षेप फाल्गुनस्य रथं प्रति।
47स विक्षिप्यार्जुनस्तूर्णं सैन्धवप्रहिताशरान्॥ युगपत् तस्य चिच्छेद शराभ्यां सैन्धवस्य ह। सारथेश्च शिरः कायाद् ध्वजं च समलंकृतम्॥ स छिन्नयष्टिः सुमहान् धनंजयशराहतः। वराहः सिन्धुराजस्य पपाताग्निशिखोपमः॥ एतस्मिन्नेव काले तु द्रुतं गच्छति भास्करे।
48अब्रवीत् पाण्डवं राजंस्त्वरमाणो जनार्दनः॥ एष मध्ये कृतः षड्भिः पार्थ वीरैर्महारथैः।
49जीवितेप्सुर्महाबाहो भीतस्तिष्ठति सैन्धवः॥ एताननिर्जित्य रणे षड् स्थान् पुरुषर्षभ।
50न शक्यः सैन्धवो हन्तुं यतो निर्व्याजमर्जुन॥ योगमत्र विधास्यामि सूर्यस्यावरणं प्रति।
51अस्तंगत इति व्यक्तं द्रक्ष्यत्येकः स सिन्धुराट्। ६४ हर्षेण जीविताकाक्षी विनाशार्थं तव प्रभो।
52न गोप्स्यति दुराचारः स आत्मानं कथंचन॥ तत्र छिद्रे प्रहर्तव्यं त्वयास्य कुरुसत्तम।
53व्यपेक्षा नैव कर्तव्या गतोऽस्तमिति भास्करः॥ एवमस्त्विति बीभत्सुः केशवं प्रत्यभाषत।
54ततोऽसृजत् तमः कृष्णः सूर्यस्यावरणं प्रति॥ योगी योगेन संयुक्तो योगिनामीश्वरो. हरिः।
55सृष्टे तमसि कृष्णेन गतोऽस्तमिति भास्करः॥ त्वदीया जहषुर्योधाः पार्थनाशानराधिप।
56प्रहृष्टा रणे राजन् नापश्यन् सैनिका रविम्॥ उन्नाम्य वक्त्राणि तदा स च राजा जयद्रथः।
57वीक्षमाणे ततस्तस्मिन् सिन्धुराजे दिवाकरम्॥ पुनरेवाब्रवीत् कृष्णो धनंजयमिदं वचः।
58पश्य सिन्धुपतिं वीरं प्रेक्षमाणं दिवाकरम्॥ भयं हि विप्रमुच्यैतत् त्वत्तो भरतसत्तम।
59ते अयं कालो महाबाहो वधायास्य दुरात्मनः॥ छिन्धि मूर्धानमस्याशु कुरु साफल्यमात्मनः।
60इत्येवं केशवेनोक्तः पाण्डुपुत्रः प्रतापवान्॥ न्यवधीत् तावकं सैन्यं शरैराग्निसंनिभैः।
61कृपं विव्याध विंशत्या कर्ण पञ्चाशता शरैः॥ शल्यं दुर्योधनं चैव षभिः षड्भिरताडयत्।
62वृषसेनं तथाष्टाभिः षष्ट्या सैन्धवमेव च॥ तथैव च महाबाहुस्त्वदीयान् पाण्डुनन्दनः।
63गाढं विद्ध्वा शरै राजन् जयद्रथमुपाद्रवत्॥ तं समीपस्थितं दृष्ट्वा लेलिहानमिवानलम्।
64जयद्रथस्य गोप्तारः संशयं परमं गताः॥ ततः सर्वे महाराज तव योधा जयैषिणः।
65सिषिचुः शरधाराभिः पाकशासनिमाहवे॥ संछाद्यमानः कौन्तेयः शरजालैरनेकशः। अक्रुध्यत् स महाबाहुरजितः कुरुनन्दनः॥ ततः शरमयं जालं तुमुलं पाकशासनिः। व्यसृजत् पुरुषव्याघ्रस्तव सैन्यजिघांसया॥ ते हन्यमाना वीरेण योधा राजन् रणे तव।
66प्रजहुः सैन्धवं भीता द्वौ समं नाप्यधावताम्॥ तत्राद्भुतमपश्याम कुन्तीपुत्रस्य विक्रमम्।
67तादृड्न भावी भूतो वा यच्चकार महायशाः॥ द्विपान् द्विपगतांश्चैव हयान् हयगतानपि।
68तथा स रथिनश्चैव न्यहन् रुद्रः पशूनिव॥ न तत्र समरे कश्चिन्मया दृष्टो नराधिप।
69गजो वाजी नरो वापि यो न पार्थशराहतः॥ रजसा तमसा चैव योधाः संछन्नचक्षुषः।
70कश्मलं प्राविशन् घोरं नान्वजानन् परस्परम्॥ ते शरैर्भिन्नमर्माणः सैनिकाः पार्थचोदितैः।
71बभ्रमुश्चस्खलुः पेतुः सेदुर्मम्लुश्च भारत॥ तस्मिन् महाभीषण के प्रजानामिव संक्षये।
72रणे महति दुष्पारे वर्तमाने सुदारुणे॥ शोणितस्य प्रसेकेन शीघ्रत्वादनिलस्य च। अशाम्यत् तद् रजो भौममसृक्सिक्ते धरातले॥ आनाभि निरमज्जश्च रथवक्त्राणि शोणिते।
73मत्ता वेगवतो राजस्तावकानां रणाङ्गणे॥ हस्तिनश्च हतारोहा दारिताङ्गा सहस्रशः।
74स्वान्यनीकानि मृद्गन्त आर्तनादाः प्रदुद्रुवुः॥ हयाच पतितारोहाः पत्तयश्च नराधिप।
75प्रदुद्रुवुर्भयाद् राजन् धनंजयशराहताः॥ मुक्तकेशा विकवचाः क्षरन्तः क्षतज क्षतैः। प्रापलायन्त संत्रस्तास्त्यक्त्वा रणशिरो जनाः॥ ऊरुग्राहगृहीताश्च केचित् तत्राभवन् भुवि।
76हतानां चापरे मध्यं द्विरदानां निलिल्यिरे॥ एवं तव बलं राजन् द्रावयित्वा धनंजयः।
77न्यवधीत् सायकै?रैः सिन्धुराजस्य रक्षिणः॥ द्रौणिं कृपं कर्णशल्यौ वृषसेनं सुयोधनम्। छादयामास तीव्रण शरजालेन पाण्डवः॥ न गृह्णन् न क्षिपन् राजन् मुञ्चन्नापि च संदधत्। अदृश्यतार्जुनः संख्ये शीघ्रास्रत्वात् कथंचन॥ धनुर्मण्डलमेवास्य दृश्यते स्मास्यतः सदा। सायकाश्च व्यदृश्यन्त निश्चरन्तः समन्ततः॥ कर्णस्य तु धनुश्छित्त्वा वृषसेनस्य चैव ह।
78शल्यस्य सूतं भल्लेन रथनीडादपातयत्॥ गाढविद्धावुभौ कृत्वा शरैः स्वस्त्रीयमातुलौ। अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो द्रौणिशारद्वतौ रणे॥ एवं तान् व्याकुलीकृत्य त्वदीयानां महारथान्।
79उनहार शरं घोरं पाण्डवोऽनलसंनिभम्॥ इन्द्राशनिसमप्रख्यं दिव्यमस्त्राभिमन्त्रितम्।
80सर्वभारसह शश्वद् गन्धमाल्यार्चितं महत्॥ वज्रेणास्त्रेण संयोज्य विधिवत् कुरुनन्दनः।
81समादधन्माहाबाहुर्गाण्डीवे क्षिप्रमर्जुनः॥ तस्मिन् संधीयमाने तु शरे ज्वलनतेजसि।
82अन्तरिक्षे महानादो भूतानामभवन्नृप॥ अब्रवीच पुनस्तत्र त्वरमाणो जनार्दनः।
83धनंजय शिरश्छिन्धि सैन्धवस्य दुरात्मनः॥ अस्तं महीधरश्रेष्ठं यियासति दिवाकरः।
84शृणुष्वैतच वाक्यं मे जयद्रथवधं प्रति॥ वृद्धक्षत्रः सैन्धवस्य पिता जगति विश्रुतः।
85स कालेनेह महता सैन्धवं प्राप्तवान् सुतम्॥ जयद्रथममित्रघ्नं वागुवाचाशरीरिणी। नृपमन्तर्हिता वाणी मेघदुन्दुभिनिःस्वना॥ तवात्मजो मनुष्येन्द्र कुलशीलदमादिभिः। गुणैर्भविष्यति विभो सदृशो वंशयोर्द्वयोः॥
86क्षत्रियप्रवरो लोके नित्यं शूराभिसत्कृतः। किं त्वस्य युध्यमानस्य संग्रामे क्षत्रियर्षभः॥ शिरश्छेत्स्यति संक्रुद्धः शत्रुरालक्षितो भुवि।
87एतच्छुत्वा सिन्धुराजो ध्यात्वा चिरमरिंदमः॥ ज्ञातीन् सर्वानुवाचेदं पुत्रस्नेहाभिचोदितः।
88संग्रामे युध्यमानस्य वहतो महतीं धुरम्॥ धरण्यां मम पुत्रस्य पातयिष्यति यः शिरः। तस्यापि शतधा मूर्धा फलिष्यति न संशयः॥ एवमुक्त्वा ततो राज्ये स्थापयित्वा जयद्रथम्।
89वृद्धक्षत्रो वनं यातस्तपश्चोग्रं समास्थितः॥ सोऽयं तप्यति तेजस्वी तपो घोरं दुरासदम्।
90समन्तपञ्चकादस्माद् बहिर्वानरकेतन॥ तस्माजयद्रथस्य त्वं शिरश्छित्त्वा महामृधे।
91दिव्येनास्त्रेण रिपुहन् घोरेणाद्भुतकर्मणा॥ सकुण्डलं सिन्धुपतेः प्रभञ्जनसुतानुजा उत्सङ्गे पातयस्वास्य वृद्धक्षत्रस्य भारत॥ अथ त्वमस्य मूर्धानं पातयिष्यासि भूतले।
92तवापि शतधा मूर्धा फलिष्यति न संशयः॥ यथा चेदं न जानीयात् स राजा तपसि स्थितः। तथा कुरु कुरुश्रेष्ठ दिव्यमस्रमुपाश्रितः॥ न ह्यसाध्यमकार्य वा विद्यते तव किंचन। समस्तेष्वपि लोकेषु त्रिषु वासवनन्दन॥
93एतच्छ्रुत्वा तु वचनं सृक्किणी परिसंलिहन्। इन्द्राशनिसमस्पर्श दिव्यमन्त्राभिमन्त्रितम्॥ सर्वभारसहं शश्वद् गन्धमाल्यार्चितं शरम्। विससर्जार्जुनस्तूर्णं सैन्धवस्य वधे धृतम्॥ स तु गाण्डीवनिर्मुक्तः शरः श्येन इवाशुगः। छित्त्वा शिरः सिन्धुपतेरुत्पपात विहायसम्॥ तच्छिर: सिन्धुराजस्य शरैरूर्ध्वमवाहयत्।
94दुर्हदामप्रहर्षाय सुहृदां हर्षणाय च॥ शरैः कदम्बकीकृत्य काले तस्मिश्च पाण्डवः। योधयामास तांश्चैव पाण्डवः षण्महारथान्॥ ततः सुमहदाश्चर्ये तत्रापश्याम भारत। समन्तपञ्चकाद् बाह्यं शिरो यद् व्यहरत् ततः॥ एतस्मिन्नेव काले तु वृद्धक्षत्रो महीपतिः।
95संध्यामुपास्ते तेजस्वी सम्बन्धी तव मारिष॥ उपासीनस्य तस्याथ कृष्णकेशं सकुण्डलम्। सिन्धुराजस्य मूर्धानमुत्सङ्गे समपातयत्॥ तस्योत्सङ्गे निपतितं शिरस्तचारुकुण्डलम्। वृद्धक्षत्रस्य नृपतेरलक्षितमरिंदम॥ कृतजप्यस्य तस्याथ वृद्धक्षत्रस्य भारत। प्रोत्तिष्ठतस्तत् सहसा शिरोऽगच्छद् धरातलम्॥
96ततस्तस्य नरेन्द्रस्य पुत्रमूर्धनि भूतले। गते तस्यापि शतधा मूर्धागच्छदरिंदम॥ ततः सर्वाणि सैन्यानि विस्मयं जग्मुरुत्तमम्।
97वासुदेवं च बीभत्सुं प्रशशंसुर्महारथम्॥ ततो विनिहते राजन् सिन्धुराजे किरीटिना। तमस्तद् वासुदेवेन संहृतं भरतर्षभ॥ पश्चाज्ज्ञातं महीपाल तव पुत्रैः सहानुगैः।
98वासुदेवप्रयुक्तेयं मायेति नृपसत्तम॥ एवं स निहतो राजन् पार्थेनामिततेजसा। अक्षौहिणीरष्ट हत्वा जामाता तव सैन्धवः॥
99हतं जयद्रथं दृष्ट्वा तव पुत्रा नराधिप। दुःखादश्रूणि मुमुचुनिराशाश्चाभवञ्जये॥ ततो जयद्रथे राजन् हते पार्थेन केशवः।
100दध्मौ शङ्ख महाबाहुरर्जुनश्च परंतपः॥ भीमश्च वृष्णिसिंहश्च युधामन्युश्च भारत।
101उत्तमौजाश्च विक्रान्तः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥ १३७ श्रुत्वा महान्तं तं शब्दं धर्मराजो युधिष्ठिरः।
102सैन्धवं निहतं मेने फाल्गुनेन महात्मना॥ ततो वादित्रघोषेण स्वान् योधान् पर्यहर्षयत्।
103अभ्यवर्तत संग्रामे भारद्वाजं युयुत्सया॥ ततः प्रववृते राजन्नस्तंगच्छति भास्करे।
104द्रोणस्य सोमकैः सार्धं संग्रामो लोमहर्षणः॥ ते तु सर्वे प्रयत्नेन भारद्वाजं जिघांसवः।
105सैन्धवे निहते राजन्नयुध्यन्त महारथाः॥ पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा सैन्धवं विनिहत्य च। अयोधयंस्तु ते द्रोणं जयोन्मत्तास्ततस्ततः॥ अर्जुनोऽपि ततो योधांस्तावकान् रथसत्तमान्। अयोधयन्महाबाहुर्हत्वा सैन्धवकं नृपम्॥
106स देवशत्रूनिव देवराजः किरीटमालीव्यधमत्समन्तात्। यथा तमांस्यभ्युदितस्तमोनः पूर्वप्रतिज्ञां समवाप्य वीरः॥
English
1Sanjaya said Hearing the twang of Dhananyaja's bow, that resembled the loud call of Death or the sonorous rumble of the thunder.
2Your troops, O monarch, agitated with fear and greatly confounded, became like the waters of the sea, with the fishes and Makaras within them, ruffled into huge waves and lashed to fury by the storm that blows at the end of a Yoga. Then the handsome son of Pritha, by name Dhananjaya began to career on the field of battle.
3Displaying inighty weapons and simultaneously showing his presence in all the different directions. O mighty monarch, indeed we could not then discern when the son of Pandu took out his arrows, placed them on the bowstring, drew the string hack and let them off, so great was his lightness of hands. Thereafter the mighty-armed one, excited to the highest pitch of fury, invoked into existence the terrible Indra weapon and mighty monarch thereby inspired the Bharatas with terror. Hundreds and thousands of blazing arrows, of fiery heads and inspired with Mantras then began to start up into existence. Then with those shafts, shot from a string drawn back to the ear the resembling the rays of the sun or the flame of fire.
4The sky became incapable of being looked at, as if covered with flashing meteors. Thereupon the darkness that the Kauravas had created with their arrows.
5And that was incapable of being dispersed by other men even in their imagination. The son of Pandu, traversing the field and displaying his energy, dispelled by means of his arrows inspired by Mantras with the energy of celestial weapons.
6Like the sun dispelling at day-break the darkness of night with his light-rays. The with those blazing arrowy rays of his, the puissant son of Pritha sucked the lives of your warriors, like the summer sun sucking with his scorching rays the waters of tanks and lakes. Then those arrows sped by him conversant in the use of celestial weapons.
7Covered over the hostile troops, like the rays of the sun covering over the earth. Similarly other arrows of fierce energy shot by Arjuna.
8Entered into the hearts of heroes, as if they were their intimate friends. Those of then ventured to encounter Arjuna.
9Were destroyed like so many insects falling upon a blazing lamp flame. Thus crushing the lives and fame of his enemies.
10Pritha's son careered on the field like Death incarnate. Heads decked with diadems,, huge arms adorned with Angadas.
11And ears graced with pairs of ear-rings, of his enemies, Pritha's son cut-off with his shafts. The arms of elephant-riders, with Tomaras; those of horsemen, with Prasas;
12Those of foot-soldiers with shields; those of car-warriors with bows; and those drivers, with whips and hooks, the son of Pandu then cut-. off.
13Dhananjaya then shone resplendent with his arrows of glittering tips that seemed to constitute his rays, like a blazing fire with incessant scintillations and raging flames.
14The hostile kings then inspite of all their endeavours, could not even secure a sight of the handsome Dhananjaya, that foremost of all wielders of weapons, that hero equal to the king of the celestials, that best of men, seen at the same time in all directions on his chariot, shooting his terrible weapons, dancing in the terrace of his car and producing deafening sounds with his bow-string and palms and resembling the mid-day sun of burning rays in the heavens.
15The diadem-decked Arjuna, armed with arrows of glittering tips shone resplendent like a mighty mass of cloud swelling with rain and bearing the rainbow on its bosom.
16Then when that veritable flood of mighty weapons was created by Jishnu, many foremost warriors sank in that dreadful and uncrossable sea of weapons.
17Strewn over with mangled faces and bodies and limbs, with lacerated arms, with arms deprived of palms and palms deprived of fingers.
18With infuriate elephants having trunks and tusks severed and broken respectively, with horses deprived of riders and necks; with shattered chariots.
19With bodies having entrails drawn out, legs cut-off and severed remaining still or moving unconsciously and with hundreds and thousands of corpses and car-casses.
20The field where Partha fought was seen by us to resemble an area ravaged by Death and to enhance, O ruler of men, the fears of the cowards.
21Or it then appeared like the sporting ground of Rudra where he slew creatures in days gone by. Portions of the field covered over with trunks of elephants, severed by Kshurapras, appeared as if covered by snakes.
22Portions again strewn over with the heads of warriors graced with lotus like countenances, looked as if covered with garlands of flower. With beautiful head gears and crowns, with Keyuras, Angadas and Kundalas.
23With armours decked with gold, with the caparisons and trappings of elephants and horses and with hundreds of diadems, strewn all over with these things.
24The earth, highly beautified, appeared like a newly married bride. Having the marrow and fat (of slain creatures) for its mire, having blood for its current.
25Full of limbs and bones and fathomless in death, having the hair of creatures for its moss and weeds and heads and arms for stones on its shore;
26Decked with variegated standards and banners; having umbrellas and bows for its huge waves; stagnant with the huge carcasses of elephants.
27Having innumerable cars for rafts to cross it; infested with the dead bodies of horses; rendered unfordable with car wheels, yokes, axels and Kuvaras;
28Infested with snakes constituted by lances, darts, axes and arrows; having crows and Kankas for its sharks and jackals for its Makaras.
29And vultures for its fierce aquatic animals; echoing with the yells of jackals; infested with dancing ghosts and Pisachas and Pretas, thousands in number.
30Carrying away many, corpses of slain warriors, highly dreadful and fierce and awful
31Such a river capable of striking terror into the hearts of the cowards, was then caused to flow on the field of battle. Then beholding the prowess of Arjuna, whose appearance then resembled that of the Destroyer.
32A panic, such as had never occurred before, prevailed among the Kuru ranks. Thereupon the son of Pandu, receiving the weapons of heroes, with those of his own.
33And achieving wonderful feats, proclaimed himself to be a warrior of terrible deeds. Then 0 king, Arjuna passed leaving all those foremost car-warriors of your army behind.
34Then all the creatures were unable to look at Pandu's son, who then resembled the sun shining on the meridian,
35Arrows shooting out of the Gandiva bow of that illustrious hero, were then seen by us to resemble rows of cranes ranging through the firmament.
36Repulsing everywhere the weapons of heroes with those of his own and displaying his fierce feats, Arjuna then continued to a achieve terrible deeds. Then impelled by the desire for killing Jayadratha, O king, Arjuna passed through the car-division, compounding your warriors with his Narachas.
37Then the handsome Dhananjaya having Krishna for his charioteer, began quickly to career on the field, shooting his shafts in all directions.
38Then hundreds and thousands of shafts shot by the heroic Arjuna of illustrious soul, appeared in the sky, flying in all directions and incessantly.
39We then could not discern when that mighty bowmen, that son of Pandu begotten upon Kunti, took out his shafts, placed them on the bow-string and let them off.
40Thereafter, O king, covering all the points of the compass with his arrows and afflicting all the car-warriors in battle, the son of Kunti dashed towards Jayadratha.
41And pierced him with four and sixty straight-going shafts. The Kuru warriors then seeing Pandu's son rush upon Jayadratha.
42Gave up fighting, becoming hopeless of Jayadratha's life. Whoever amongst your troops then rushed to encounter the son of Pandu in that battle.
43Had his body pierced deep with the latter's arrows. Then the mighty car-warriors Arjuna, that foremost of victorious heroes made your ranks headless by means of his arrows resembling the flames of fire. Thus then, O foremost of kings, sorely afflicting your troops consisting of four kinds of forces, the son of Kunti rushed upon Jayadratha. He then pierced Drona's son with five hundred and Vrishasena with three arrows.
44Compassionate as the son of Kunti was, he pierced Kripa with nine arrows. He pierce Slay with sixteen and Karna with thirty two arrows.
45Then piercing the ruler of the Sindhus with sixty-four arrows, he uttered a roar like that of the lion. Then the ruler of the Sindhus, being pierced with the arrows shot from the bow of the wielder of the Gandiva.
46And excited to the highest pitch of fury, did not to brook it, even like an elephant struck with the good. Then that one bearing the boar car arrows as a device on his standard quickly shot at the of Phalguna straight-flying furnished with vulturine feathers, rubbed by the smith and looking like so many enraged snakes and hurled from a string dawn back to the very ears.
47Thereupon Arjuna, repuising the sharp shafts shot by the ruler of the Sindhus, cut-off at the same time, with a couple of arrows, the head of Jayadratha's driver and his welldecked standard. Its stay cut-off and itself shattered and struck with arrows, that boars bearing standard of the Sindhu king fell down like a flash of fire. Meanwhile the sun was rapidly going towards the western hills.
48Janardana quickly addressing Pandu's son said-"O son of Pritha, this Jayadratha has been placed in their midst by these heroic and mighty car-warriors.
49O mighty-armed one, Jayadratha desirous of saving his life, is standing in the rear in their midst. O foremost of men, without vanquishing in battle these six mighty car-warriors.
50You shall not be able to slay the ruler of the Sindhus, even if you exert yourself to the best of your powers, O Arjuna. Now I shall put forth my Yoga prowess for covering over the Sun.
51in consequence of which the ruler of the Sindhus only shall behold the sun as already set. Filled with delight and sanguine of his life and desirous of seeing your destruction.
52That wicked creature will no longer conceal himself. Taking advantage of that opportunity you should, O foremost of the Kurus, strike him.
53You should not then give up the enterprise thinking the sun to have already set. "Then Vibhatsu replied to Keshava saying “let it be so."
54Thereafter that lord of the kings viz., Krishna created a veil of darkness for covering the sun, by means of his Yoga prowess.
55When Krishna had created that veil of darkness, thinking the sun to have set, your troops became delighted, O king, in view of the destruction of Pritha's son Arjuna.
56Highly delighted, O King, your troops and king Jayadratha could not see the sun though they all stood with their heads thrown back.
57When the ruler of the Sindhus was beholding the setting sun, once more did Krishna spoke these words to Arjuna.
58Beholding, O foremost of the Bharatas, the heroic ruler of the Sindhus looked at the sun, freed from the fear he entertained to you.
59O mighty-armed one this is the opportune moment to slay the wicked-souled weight. Now quickly lop off the head of this fellow and fulfill your vows.
60Thus spoken to by Keshava the puissant son of Pandu, began to carnage your troops with arrows resembling the rays of the sun or the flame of fire.
61He pierced Kripa with twenty and Karna with fifty shafts; he then wounded Shalya and Duryodhana each with six shafts.
62He pierced Vrishasena with eight and the ruler of the Sindhus with sixty shafts. The mighty-armed son of Pandu.
63Piercing your troops with his arrows, O king, assailed Jayadratha. Then beholding him within measurable distance like a swelling tongue of fire.
64The protectors of Jayadratha became highly anxious (about his life). Then O mighty monarch, all your warriors desirous of victory.
65Began to pour their arrowy showers of Pakasasani in that battle. Then that delight of was over. the Kurus (Arjuna) covered Thereafter, that foremost of men, Pakasasani began to shoot terrible net-works of arrows with a view to slaughter your troops. Then those warriors of yours mangled by that hero in battle.
66Where greatly frightened frightened and they abandoned the ruler of the Sindhus. They were so much confused that no two persons were seen to fly together. Then we beheld the wonderful prowess of Kunti's son.
67Inasmuch as that high-souled warrior then achieved feats whose equals had never before becn achieved or will be achieved in future. Elephants and elephant-riders and horses and horsemen.
68And car-drivers, these then Arjuna began to slaughter like Rudra slaying the creatures. I could not find in that battle. O king.
69A single elephant or horses of men that was not struck with the arrows of Partha. The vision of warriors were blinded with dust and darkness.
70They were dreadfully confused and could not recognise one another. Your troops urged on by fate, having their vitals torn open by arrows.
71Began to wander or lamp of fall down. Some became paralysed and some became pale. During that terrible carnage of creatures.
72In that awful and fierce battle from which few escaped alive, the earth became deluged with blood and the dust that had then arisen disappeared inconsequence of the showers of blood and the gale that blew over the field of battle; so great was the shower of blood that car wheel sank in the mire caused thereby up to their naves.
73Thousands of mad elephants possessed of great energy, O king, of your army, their riders slain the limbs mangled.
74Began to fly away uttering shrieks of pain and crushing their own ranks under heath their feat. Riderless steeds and foot soldiers also, O monarch.
75Fled away in fright, struck with the arrows of Dhananjaya. Indeed your troop with dishevelled hairs and shattered arinours, with blood streaming out of their wounds, fled away from the field of battle, forsaking it out of fear. Some again deprived of the power of moving, remained there as if their lower limbs had been seized by alligators.
76Some hid themselves behind and under the carcasses of slain elephants. Thus causing your troop to fly, O monarch, Dhananjaya.
77Began to wound with dreadful shafts the protectors of the Sindhu ruler. The son of Pandu then covered with his arrowy showers Karna, Drona's son, Kripa, Shalya, Vrishasena and Duryodhana. Arjuna was quick in the use of weapons that none was able to notice when he took out his arrows, fixed them on the bowstring and stretched the bow and discharged them. Thus when he was engaged in wounding the foe, his bow was seen incessantly drawn to a circle. Thousands of shafts were seen to issue out from his bow and to scatter in all directions. Then severing off Karna's and Vrishasena's bow.
78Arjuna with a broad-headed arrow felled Shalya's charioteer from his niche on the car. Then that foremost of victorious heroes viz. Dhananjaya, pierced with many arrows in that battle Kripa and Ashvatthaman, related to each other as uncle and nephew. Thus sorely afflicting the mighty car-warriors of your army.
79Pandu's son took up a terrible shaft of the splendour of fire. Appearing like the thunderbolt of Indra and inspired with sacred Mantras.
80That dreadful arrow became capable of bearing any strain. It used always to be worshipped with perfumes and garlands of flowers. Duly charging it was the impetuosity of the thunder-bolt, that descendant of Kuru.
81Namely the mighty-armed Arjuna, placed it on the Gandiva's string. When that shaft of fiery effulgence was fixed on the bow string.
82Loud shouts were heard, O king, in the welkin. Then Janardana once more quickly addressing Arjuna said
83O Dhananjaya quickly cut-off the head of the wicked-souled ruler of the Sindhus. The sun is on the point of going to the Western hills.
84Listen however to the words that I am going to speak about the slaughter of Jayadratha. The father of Jayadratha is Vridhakshatra known all over the world.
85It was after a long time that he got Jayadratha that slayer of enemies, for his son; on the occasion of his son's birth, a disembodied and unseen voice, deep as the rumble of clouds or the beat of the drums, said unto king Vridhakshatra-'This your son, O master among men, in this world, will become worthy of the two races (the solar and the lunar) in respect of lineage, conduct, selfpossession and such other attributes. He will become one of the foremost of Kshatriyas and will always obtain adoration from the heroes.
86But while struggling in battle, some one foremost among the Kshatriyas, some wellknown person in the world, worked up with anger, will cut-off his head.'
87That subduer of foes, viz., the old ruler of the Sindhus having heard these words became thoughtful for a while; filled with affection for his son, he summoned all his kinsmen and told them so.
88That man who will caused the head of my sons to fall on the earth, struggling in battle, will be bearing a great burden. I say that the head of that man will crack into a hundred pieces.' Having spoken these words and having installed Jayadratha on the throne.
89Vridhakshatra, retired into the woods and devoted himself to ascetic austerities. Possessed of great energy, he is still engaged in the observance of the austerest of penances.
90Outside the precincts of the Samantapanchaka, o ape-bononered one. Therefore, severing Jayadratha's head in this terrible fight, you.
91O slayer of foes, should, O Bharata, by your fierce heaven-made weapons capable of achieving great feats, quickly throw that head adorned with ear-ring upon the lap of Vridhakshatra himself, O younger brother of the son of the wind-god. If you cause Jayadratha's head to fall on the earth.
92Then your own head will certainly crack into hundred pieces. By mean of your weapons of celestial make do you accomplish your vow in such a way, that may not know that it is done. O Arjuna, indeed their is nothing which you cannot achieve or perform, Oson of Vasava.
93Having heard these words of Krishna, Dhananjaya licking the corners of his mouth. Shot the shaft he had taken up for slaughtering Jayadratha, shaft whose touch resembled that of Indra's thunder which was inspired with mantras, which was of celestial make, which was capable of bearing any strain and which had ever been worshipped with perfumes and garlands. That swift-coursing arrows shot from the Gandiva bow, snatched away the head of the ruler of the Sindhus like a hawk snaluhing away a little bird from the top of a tree. Dhananjaya then discharging other arrows carried that head along in the heavens.
94Then that son of Pandu imparting delight to his friends and grief to his foes, made his head like a Kadamba flower. He fought with those six great car-warriors. O Bharata! There was wonder, he carried that head beyond the precincts of the Samantapanchaka by means of his continuous groups of arrows. Meanwhile king Vridhakshatra.
95The father of your son-in-law, possessed of great energy, was engaged in perfuming his evening Sandhya. Adorned with sable locks and graced with ear-rings, that head of Jayadratha was thrown upon his lap as he was uttering his prayers in a sitting posture. () subduer of foes, thus thrown in his lap, that head graced with beautiful ear-rings was not perceived by king Vridhakshatra, so when the intelligent Vridhakshatra, having finished his evening prayers, was rising up, the head fell down on the earth.
96And as the head of that king's son fell down on earth. The head of that king also was cracked into thousand pieces, subduer of foes. Then all creatures were greatly filled with wonder.
97They then highly applauded Vasudeva and the mighty son of Pritha. Thus 0 king, when the king of the Sindhus was slain by the diadem-decked Arjuna. The darkness that Vasudeva's son had caused was withdrawn, O foremost of the Bharatas. O ruler of carth, thus your sons and their followers, afterwards came to know that.
98That veil of darkness was only an illusion caused by Vasudeva's son, O foremost of men. Thus, O king, was your son-in-law, the ruler of the Sindhus slain by Arjuna of infinite energy, having caused the slaughter of eight Akshauhini of troops.
99Then beholding Jayadratha the ruler of the Sindhus's slain, tearing of sorrow gushed out from the eyes of your sons. Thereafter, O king, when Jayadratha had been slain by Pritha's son, Keshava.
100Blew his conch, as also the mighty Arjuna that afflicter of his foes. Bhimasema also, as if for informing Yudhishthira of that joyful news.
101Filled the welkin with a mighty war-cry. Hearing that formidable war-cry, the very virtuous king Yudhishthira.
102Considered the ruler of the Sindhus to be slain by the high-souled Phalguna. Then he son imparted delight to his own warriors by means of the sound of his musical instruments.
103He then rushed furiously against the son of Bharadvaja for slaying him. Then, O king, as the sun was hanging down the horizon.
104A fierce battle between Drona and the Somakas commenced, capable making the hair to stand erect. Then putting forth all their energies slaughtering the of Bharadvaja.
105The mighty car-warriors of the Pandavas fought on, O king, delighted at the slaughter of the Sindhu king. The Pandavas then obtaining victory and having slain the ruler of the Sindhus, fought on with Drona literally intoxicated with their good luck. o king, having slain the ruler of the Sindhus, long armed Arjuna also fought with those carwarriors.
106Then the heroic Arjuna decked with a diadem and garlands, having fulfilled his principal; vow, began to slaughter your troops, even like the king of the celestials destroying the darkness of night.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — काल की प्रचण्ड पुकार अथवा वज्र की गम्भीर गड़गड़ाहट के समान धनञ्जय के धनुष की टंकार सुनकर —
2— हे राजन्, आपकी सेनाएँ भय से विचलित और अत्यन्त विमूढ़ होकर उस समुद्र के जल के समान हो गईं जो अपने भीतर के मत्स्यों और मकरों सहित युगान्त में बहने वाली आँधी से विशाल तरंगों में उठकर उन्मत्त हो जाता है। तब पृथा के सुन्दर पुत्र धनञ्जय नामक वीर रणभूमि में विचरण करने लगे।
3प्रबल अस्त्रों का प्रदर्शन करते हुए और एक ही साथ समस्त दिशाओं में अपनी उपस्थिति दिखाते हुए। हे महाराज, वस्तुतः हम तब यह जान ही नहीं पाते थे कि पाण्डुपुत्र ने कब अपने बाण निकाले, कब उन्हें प्रत्यंचा पर रखा, कब प्रत्यंचा खींची और कब उन्हें छोड़ा — इतना अधिक था उनका हस्तलाघव। तत्पश्चात् क्रोध की चरम सीमा तक उत्तेजित उन महाबाहु ने भयानक इन्द्रास्त्र का आवाहन किया और, हे महाराज, उससे भरतवंशियों में आतंक भर दिया। तब अग्निमुख वाले और मन्त्रों से अभिमन्त्रित सहस्रों प्रज्वलित बाण उत्पन्न होने लगे। तब कान तक खींची गई प्रत्यंचा से छोड़े गए उन बाणों से, जो सूर्य की किरणों अथवा अग्नि की ज्वाला के समान थे —
4— आकाश देखने योग्य ही न रहा, मानो वह चमकती उल्काओं से ढक गया हो। तत्पश्चात् कौरवों ने अपने बाणों से जो अन्धकार उत्पन्न किया था —
5— और जिसे अन्य मनुष्य कल्पना में भी दूर नहीं कर सकते थे, उसे रणभूमि में विचरण करते और अपना तेज प्रकट करते पाण्डुपुत्र ने दिव्यास्त्रों के तेज से अभिमन्त्रित अपने बाणों द्वारा दूर कर दिया —
6— जैसे सूर्य प्रातःकाल अपनी किरणों से रात्रि का अन्धकार दूर कर देता है। तब अपनी उन प्रज्वलित बाणरूपी किरणों से पराक्रमी पृथापुत्र ने आपके योद्धाओं के प्राण इस प्रकार सोख लिए जैसे ग्रीष्म का सूर्य अपनी तपती किरणों से तालाबों और सरोवरों का जल सोख लेता है। तब दिव्यास्त्रों के प्रयोग में निपुण उनके द्वारा छोड़े गए वे बाण —
7— शत्रुसेना को इस प्रकार ढक लिया जैसे सूर्य की किरणें पृथ्वी को ढक लेती हैं। इसी प्रकार अर्जुन द्वारा छोड़े गए प्रचण्ड तेजवाले अन्य बाण —
8— वीरों के हृदयों में इस प्रकार प्रविष्ट हो गए मानो वे उनके घनिष्ठ मित्र हों। उनमें से जिन्होंने अर्जुन का सामना करने का साहस किया —
9— वे प्रज्वलित दीपशिखा पर गिरने वाले पतंगों के समान नष्ट हो गए। इस प्रकार अपने शत्रुओं के प्राण और यश दोनों कुचलते हुए —
10— पृथापुत्र रणभूमि में साक्षात् काल के समान विचरण करते रहे। किरीटों से सुशोभित सिर, अङ्गदों से अलंकृत विशाल भुजाएँ —
11— और कुण्डलयुगल से शोभित कान — अपने शत्रुओं के ये सब पृथापुत्र ने अपने बाणों से काट डाले। गजारोहियों की भुजाएँ तोमरों सहित, अश्वारोहियों की प्रासों सहित —
12— पैदल सैनिकों की ढालों सहित, रथियों की धनुषों सहित और सारथियों की चाबुकों तथा अंकुशों सहित — इन सबकी भुजाएँ पाण्डुपुत्र ने तब काट डालीं।
13तब चमकीले अग्रभागवाले अपने उन बाणों से, जो मानो उनकी किरणें ही थे, धनञ्जय निरन्तर चिनगारियाँ छोड़ती और लपलपाती लपटोंवाली प्रज्वलित अग्नि के समान देदीप्यमान हुए।
14तब शत्रुपक्ष के राजा अपने समस्त प्रयत्नों के बाद भी सुन्दर धनञ्जय को देख तक न पाए — उन समस्त अस्त्रधारियों में अग्रगण्य, देवराज के समान उन वीर, उन पुरुषश्रेष्ठ को, जो एक ही साथ समस्त दिशाओं में अपने रथ पर दिखाई देते थे, अपने भयानक अस्त्र छोड़ते थे, अपने रथ के मंच पर नृत्य करते थे, अपनी प्रत्यंचा और हथेलियों से कान बहरे कर देने वाला नाद उत्पन्न करते थे और आकाश में तपती किरणोंवाले मध्याह्न के सूर्य के समान प्रतीत होते थे।
15चमकीले अग्रभागवाले बाणों से सुसज्जित किरीटधारी अर्जुन वर्षा से भरे और अपने वक्ष पर इन्द्रधनुष धारण किए विशाल मेघपुंज के समान देदीप्यमान हुए।
16तब जब जिष्णु ने प्रबल अस्त्रों की वह साक्षात् बाढ़ उत्पन्न कर दी, तब अनेक श्रेष्ठ योद्धा अस्त्रों के उस भयानक और अलंघ्य समुद्र में डूब गए।
17क्षत-विक्षत मुखों, शरीरों और अंगों से आच्छादित, चीरी हुई भुजाओं से, हथेलियों से रहित भुजाओं और अँगुलियों से रहित हथेलियों से —
18— कटी हुई सूँड़ों और टूटे हुए दाँतोंवाले मदमत्त हाथियों से, सवारों और गर्दनों से रहित घोड़ों से, चूर-चूर हुए रथों से —
19— अन्तड़ियाँ बाहर निकल आए और पैर कटे हुए शरीरों से, जो कटकर भी कभी निश्चल पड़े थे तो कभी अचेत अवस्था में हिल रहे थे, तथा सहस्रों शवों और कलेवरों से —
20— भरा हुआ वह क्षेत्र जहाँ पार्थ युद्ध कर रहे थे, हमें साक्षात् काल द्वारा उजाड़े गए प्रदेश के समान दिखाई दिया, और, हे मनुष्यों के शासक, वह कायरों के भय को और बढ़ाने वाला था।
21अथवा वह तब रुद्र की उस क्रीड़ाभूमि के समान प्रतीत हुआ जहाँ उन्होंने बीते युगों में प्राणियों का संहार किया था। क्षुरप्र बाणों से कटी हुई हाथियों की सूँड़ों से ढके रणभूमि के भाग ऐसे लगते थे मानो साँपों से भरे हों।
22और कमल के समान मुखवाले योद्धाओं के सिरों से बिखरे भाग ऐसे लगते थे मानो फूलों की मालाओं से ढके हों। सुन्दर शिरोभूषणों और मुकुटों से, केयूरों, अङ्गदों और कुण्डलों से —
23— सोने से जड़े कवचों से, हाथियों और घोड़ों के साज-सज्जा और झूलों से तथा सैकड़ों किरीटों से — इन सब वस्तुओं से चारों ओर बिखरी हुई —
24— पृथ्वी अत्यन्त अलंकृत होकर नववधू के समान प्रतीत हुई। (मारे गए प्राणियों की) मज्जा और मेद जिसका कीचड़ था, रक्त जिसकी धारा थी —
25— जो अंगों और अस्थियों से भरी थी और मृत्युरूप में अथाह थी, प्राणियों के केश जिसके सिवार और घास थे तथा सिर और भुजाएँ जिसके तट के पत्थर थे;
26— रंग-बिरंगी ध्वजाओं और पताकाओं से सुसज्जित; छत्र और धनुष जिसकी विशाल तरंगें थीं; हाथियों के विशाल कलेवरों से जो अवरुद्ध थी;
27— असंख्य रथ जिसे पार करने के लिए बेड़े थे; घोड़ों के शवों से भरी हुई; रथों के पहियों, जुओं, धुरियों और कूबरों से जो दुस्तर बनी हुई थी;
28— भाले, बरछे, कुल्हाड़ियाँ और बाण जिसके साँप थे; काक और कंक जिसके शार्क थे और सियार जिसके मकर थे;
29— और गिद्ध जिसके भयानक जलजन्तु थे; सियारों की चीत्कारों से जो गूँज रही थी; सहस्रों की संख्या में नाचते हुए भूतों, पिशाचों और प्रेतों से जो भरी थी;
30— मारे गए योद्धाओं के अनेक शवों को जो बहा ले जा रही थी; अत्यन्त भयानक, प्रचण्ड और विकराल —
31— कायरों के हृदयों में आतंक भर देने में समर्थ ऐसी एक नदी तब रणभूमि में बहा दी गई। तब अर्जुन का पराक्रम देखकर, जिनका रूप उस समय साक्षात् संहारक के समान था —
32— कुरुसेना में ऐसा आतंक फैल गया जैसा पहले कभी न हुआ था। तत्पश्चात् पाण्डुपुत्र ने वीरों के अस्त्रों को अपने ही अस्त्रों से ग्रहण करके —
33— और अद्भुत कर्म करके स्वयं को भयानक कर्मोंवाला योद्धा सिद्ध कर दिया। तब, हे राजन्, अर्जुन आपकी सेना के उन समस्त श्रेष्ठ महारथियों को पीछे छोड़ते हुए आगे निकल गए।
34तब समस्त प्राणी पाण्डुपुत्र को देख तक न सके, जो उस समय मध्याह्न में चमकते सूर्य के समान थे।
35उन यशस्वी वीर के गाण्डीव धनुष से निकलते बाण हमें आकाश में उड़ती सारसों की पंक्तियों के समान दिखाई देते थे।
36सर्वत्र वीरों के अस्त्रों को अपने ही अस्त्रों से निवारित करते और अपने प्रचण्ड पराक्रम का प्रदर्शन करते हुए अर्जुन भयानक कर्म करते रहे। तब, हे राजन्, जयद्रथ के वध की इच्छा से प्रेरित होकर अर्जुन अपने नाराचों से आपके योद्धाओं को विमूढ़ करते हुए रथसेना को चीरकर आगे निकल गए।
37तब कृष्ण को सारथि बनाए हुए सुन्दर धनञ्जय समस्त दिशाओं में अपने बाण छोड़ते हुए शीघ्रता से रणभूमि में विचरण करने लगे।
38तब यशस्वी आत्मावाले वीर अर्जुन द्वारा छोड़े गए सहस्रों बाण आकाश में समस्त दिशाओं में निरन्तर उड़ते दिखाई दिए।
39हम तब यह जान ही नहीं पाते थे कि कुन्ती से उत्पन्न वे पाण्डुपुत्र, वे महाधनुर्धर, कब अपने बाण निकालते हैं, कब उन्हें प्रत्यंचा पर रखते हैं और कब छोड़ देते हैं।
40तत्पश्चात्, हे राजन्, अपने बाणों से समस्त दिशाओं को ढकते और युद्ध में सब महारथियों को पीड़ित करते हुए कुन्तीपुत्र जयद्रथ की ओर झपटे।
41और उन्होंने उसे सीधे जाने वाले चौंसठ बाणों से बींध डाला। तब पाण्डुपुत्र को जयद्रथ पर टूटते देखकर कुरुयोद्धाओं ने —
42— जयद्रथ के प्राणों से निराश होकर युद्ध करना ही छोड़ दिया। उस युद्ध में आपकी सेना का जो भी पाण्डुपुत्र का सामना करने दौड़ा —
43— उसका शरीर उनके बाणों से गहरा बिंध गया। तब उन महारथी अर्जुन ने, उन विजयी वीरों में अग्रगण्य ने, अग्नि की ज्वालाओं के समान अपने बाणों से आपकी पंक्तियों को मस्तकहीन कर दिया। इस प्रकार, हे राजाओं में श्रेष्ठ, चतुरंगिणी आपकी सेना को अत्यन्त पीड़ित करते हुए कुन्तीपुत्र जयद्रथ पर टूट पड़े। तब उन्होंने द्रोणपुत्र को पाँच सौ बाणों से और वृषसेन को तीन बाणों से बींधा।
44कुन्तीपुत्र दयालु थे, इसलिए उन्होंने कृप को नौ बाणों से बींधा। उन्होंने शल्य को सोलह और कर्ण को बत्तीस बाणों से बींधा।
45फिर सिन्धुराज को चौंसठ बाणों से बींधकर उन्होंने सिंह के समान गर्जना की। तब गाण्डीवधारी के धनुष से छोड़े गए बाणों से बिंधे हुए सिन्धुराज —
46— क्रोध की चरम सीमा तक उत्तेजित होकर उसे सह न सके, ठीक वैसे ही जैसे अंकुश से आहत हाथी। तब अपनी ध्वजा में वराह का चिह्न धारण करने वाले उस (जयद्रथ) ने फाल्गुन पर शीघ्र ही सीधे जाने वाले, गिद्ध के परों से युक्त, लोहार द्वारा घिसे हुए और क्रुद्ध सर्पों के समान दिखने वाले बाण छोड़े, जो कान तक खींची गई प्रत्यंचा से फेंके गए थे।
47तत्पश्चात् अर्जुन ने सिन्धुराज द्वारा छोड़े गए तीक्ष्ण बाणों को निवारित करते हुए एक ही साथ दो बाणों से जयद्रथ के सारथि का सिर और उसकी सुसज्जित ध्वजा काट डाली। अपने आधार से कटी और स्वयं चूर-चूर होकर बाणों से आहत सिन्धुराज की वह वराहचिह्नित ध्वजा अग्नि की एक चमक के समान गिर पड़ी। इसी बीच सूर्य तेजी से पश्चिमी पर्वतों की ओर जा रहा था।
48जनार्दन ने पाण्डुपुत्र को शीघ्र सम्बोधित करके कहा — "हे पृथापुत्र, इन वीर महारथियों ने इस जयद्रथ को अपने बीच में रख लिया है।
49हे महाबाहु, अपने प्राण बचाने की इच्छा से जयद्रथ उनके बीच पीछे की ओर खड़ा है। हे पुरुषश्रेष्ठ, इन छह महारथियों को युद्ध में परास्त किए बिना —
50— हे अर्जुन, आप अपनी पूरी सामर्थ्य लगाकर भी सिन्धुराज का वध नहीं कर सकेंगे। अब मैं सूर्य को ढकने के लिए अपना योगबल प्रकट करूँगा —
51— जिसके फलस्वरूप केवल सिन्धुराज ही सूर्य को अस्त हुआ देखेगा। आनन्द से भरकर, अपने प्राणों के प्रति आश्वस्त होकर और आपका विनाश देखने की इच्छा से —
52— वह दुष्ट प्राणी अब स्वयं को छिपाकर नहीं रखेगा। उस अवसर का लाभ उठाकर, हे कुरुश्रेष्ठ, आपको उस पर प्रहार करना चाहिए।
53सूर्य अस्त हो गया है यह सोचकर आपको तब यह उद्यम नहीं छोड़ देना चाहिए।" तब विभत्सु ने केशव को उत्तर देते हुए कहा — "ऐसा ही हो।"
54तत्पश्चात् उन राजाओं के स्वामी कृष्ण ने अपने योगबल से सूर्य को ढकने के लिए अन्धकार का एक आवरण उत्पन्न कर दिया।
55जब कृष्ण ने अन्धकार का वह आवरण उत्पन्न कर दिया, तब सूर्य अस्त हो गया यह समझकर, हे राजन्, आपकी सेनाएँ पृथापुत्र अर्जुन के विनाश की सम्भावना से आनन्दित हो उठीं।
56हे राजन्, अत्यन्त आनन्दित आपकी सेनाएँ और राजा जयद्रथ, यद्यपि वे सब सिर ऊपर उठाकर खड़े थे, तथापि सूर्य को देख न सके।
57जब सिन्धुराज अस्त होते सूर्य को देख रहा था, तब कृष्ण ने एक बार फिर अर्जुन से ये वचन कहे —
58"हे भरतश्रेष्ठ, देखिए — वीर सिन्धुराज आपसे जो भय रखता था उससे मुक्त होकर सूर्य की ओर देख रहा है।
59हे महाबाहु, इस दुष्टात्मा का वध करने का यही उपयुक्त क्षण है। अब शीघ्र इसका सिर काट लीजिए और अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण कीजिए।"
60केशव द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर पराक्रमी पाण्डुपुत्र सूर्य की किरणों अथवा अग्नि की ज्वाला के समान बाणों से आपकी सेनाओं का संहार करने लगे।
61उन्होंने कृप को बीस और कर्ण को पचास बाणों से बींधा; फिर उन्होंने शल्य और दुर्योधन में से प्रत्येक को छह-छह बाणों से घायल किया।
62उन्होंने वृषसेन को आठ और सिन्धुराज को साठ बाणों से बींधा। तब महाबाहु पाण्डुपुत्र —
63— हे राजन्, अपने बाणों से आपकी सेनाओं को बींधते हुए जयद्रथ पर आक्रमण किया। तब उन्हें अग्नि की उठती लपट के समान समीप देखकर —
64— जयद्रथ के रक्षक (उसके प्राणों के विषय में) अत्यन्त चिन्तित हो उठे। तब, हे महाराज, विजय के इच्छुक आपके समस्त योद्धा —
65— उस युद्ध में पाकशासनपुत्र (अर्जुन) पर अपनी बाणवर्षा करने लगे और उन कुरुनन्दन को ढक दिया। तत्पश्चात् वे पुरुषश्रेष्ठ पाकशासनपुत्र आपकी सेनाओं के संहार के अभिप्राय से बाणों के भयानक जाल छोड़ने लगे। तब युद्ध में उन वीर द्वारा क्षत-विक्षत किए गए आपके वे योद्धा —
66— अत्यन्त भयभीत हो उठे और उन्होंने सिन्धुराज को छोड़ दिया। वे इतने विमूढ़ थे कि दो पुरुष भी साथ भागते दिखाई न दिए। तब हमने कुन्तीपुत्र का अद्भुत पराक्रम देखा —
67— इस अर्थ में कि उन महात्मा योद्धा ने तब ऐसे कर्म किए जिनकी समता न पहले कभी किसी ने की थी और न भविष्य में कोई कर सकेगा। हाथी और गजारोही, घोड़े और अश्वारोही —
68— और सारथि — इन सबका वध अर्जुन इस प्रकार करने लगे जैसे रुद्र प्राणियों का संहार करते हैं। हे राजन्, उस युद्ध में मुझे —
69— एक भी ऐसा हाथी, घोड़ा अथवा मनुष्य नहीं मिला जो पार्थ के बाणों से आहत न हुआ हो। धूलि और अन्धकार से योद्धाओं की दृष्टि अन्धी हो गई।
70वे अत्यन्त विमूढ़ हो गए और एक-दूसरे को पहचान तक न सके। दैव से प्रेरित आपकी सेनाएँ, जिनके मर्मस्थल बाणों से चीर दिए गए थे —
71— इधर-उधर भटकने अथवा गिर पड़ने लगीं। कोई निश्चेष्ट हो गया तो कोई विवर्ण। प्राणियों के उस भयानक संहार के समय —
72— उस विकराल और प्रचण्ड युद्ध में, जिससे थोड़े ही जीवित बचे, पृथ्वी रक्त से आप्लावित हो गई और जो धूलि उठी थी वह रक्त की वर्षा तथा रणभूमि पर बहती आँधी के कारण बैठ गई; रक्त की वर्षा इतनी अधिक थी कि रथों के पहिये उससे बने कीचड़ में अपनी नाभि तक धँस गए।
73हे राजन्, महान् तेज से सम्पन्न आपकी सेना के सहस्रों मदमत्त हाथी, जिनके सवार मारे जा चुके थे और जिनके अंग क्षत-विक्षत थे —
74— पीड़ा की चीत्कारें करते और अपने ही सैनिकों को पैरों तले कुचलते हुए भागने लगे। हे राजन्, सवाररहित घोड़े और पैदल सैनिक भी —
75— धनञ्जय के बाणों से आहत होकर भयभीत हो भाग निकले। वस्तुतः बिखरे केशों और चूर-चूर कवचोंवाली, घावों से रक्त बहाती आपकी सेना भय के मारे रणभूमि छोड़कर भाग गई। कुछ फिर चलने की शक्ति से ही वंचित होकर वहीं रह गए, मानो उनके निचले अंगों को ग्राहों ने पकड़ लिया हो।
76कुछ मारे गए हाथियों के कलेवरों के पीछे और नीचे जा छिपे। इस प्रकार आपकी सेना को भगाकर, हे राजन्, धनञ्जय —
77— भयानक बाणों से सिन्धुराज के रक्षकों को घायल करने लगे। तब पाण्डुपुत्र ने अपनी बाणवर्षा से कर्ण, द्रोणपुत्र, कृप, शल्य, वृषसेन और दुर्योधन को ढक दिया। अर्जुन अस्त्रों के प्रयोग में इतने शीघ्र थे कि कोई यह लक्ष्य ही न कर सका कि उन्होंने कब बाण निकाले, कब उन्हें प्रत्यंचा पर चढ़ाया, कब धनुष तानकर उन्हें छोड़ा। इस प्रकार जब वे शत्रु को घायल करने में लगे थे, तब उनका धनुष निरन्तर मण्डलाकार तना दिखाई देता था। उनके धनुष से सहस्रों बाण निकलकर समस्त दिशाओं में बिखरते दिखाई देते थे। तब कर्ण और वृषसेन के धनुष काटकर —
78— अर्जुन ने एक चौड़े फलवाले बाण से शल्य के सारथि को रथ के उसके स्थान से गिरा दिया। तब उन विजयी वीरों में अग्रगण्य धनञ्जय ने उस युद्ध में मामा-भानजे के सम्बन्ध से जुड़े कृप और अश्वत्थामा को अनेक बाणों से बींध डाला। इस प्रकार आपकी सेना के महारथियों को अत्यन्त पीड़ित करके —
79— पाण्डुपुत्र ने अग्नि के तेजवाला एक भयानक बाण उठाया। वह इन्द्र के वज्र के समान प्रतीत होता था और पवित्र मन्त्रों से अभिमन्त्रित था।
80वह भयानक बाण किसी भी दबाव को सहने में समर्थ था। सुगन्धों और पुष्पमालाओं से सदा उसकी पूजा की जाती थी। उसे विधिपूर्वक वज्र का वेग प्रदान करते हुए उन कुरुवंशी —
81— अर्थात् महाबाहु अर्जुन ने उसे गाण्डीव की प्रत्यंचा पर रख दिया। जब अग्नि के तेजवाला वह बाण प्रत्यंचा पर चढ़ाया गया —
82— हे राजन्, तब आकाश में उच्च स्वर से जयघोष सुनाई दिए। तब जनार्दन ने एक बार फिर शीघ्र अर्जुन को सम्बोधित करके कहा —
83"हे धनञ्जय, शीघ्र ही दुष्टात्मा सिन्धुराज का सिर काट डालिए। सूर्य पश्चिमी पर्वतों की ओर जाने ही वाला है।
84किन्तु जयद्रथ के वध के विषय में जो वचन मैं कहने जा रहा हूँ, उन्हें सुनिए। जयद्रथ का पिता वृद्धक्षत्र समस्त संसार में विख्यात है।
85बहुत काल के पश्चात् उन्हें वह शत्रुनाशक जयद्रथ पुत्र रूप में प्राप्त हुआ; उनके पुत्र के जन्म के अवसर पर मेघों की गड़गड़ाहट अथवा दुन्दुभि की चोट के समान गम्भीर एक अशरीरी और अदृश्य वाणी ने राजा वृद्धक्षत्र से कहा — "हे मनुष्यों के स्वामी, आपका यह पुत्र इस संसार में वंश, आचरण, आत्मसंयम और ऐसे ही अन्य गुणों में दोनों वंशों (सूर्यवंश और चन्द्रवंश) के योग्य होगा। वह क्षत्रियों में श्रेष्ठ होगा और वीरों से सदा आदर पाएगा।
86किन्तु युद्ध में संघर्ष करते समय क्षत्रियों में अग्रगण्य कोई एक, संसार में सुविख्यात कोई पुरुष, क्रोध से भरकर उसका सिर काट डालेगा।"
87उन शत्रुदमन वृद्ध सिन्धुराज ने ये वचन सुनकर कुछ काल तक विचार किया; अपने पुत्र के प्रति स्नेह से भरकर उन्होंने अपने समस्त बन्धुओं को बुलाया और उनसे कहा —
88"जो पुरुष युद्ध में संघर्ष करते समय मेरे पुत्र का सिर पृथ्वी पर गिराएगा, वह एक महान् भार वहन कर रहा होगा। मैं कहता हूँ कि उस पुरुष का सिर सौ टुकड़ों में फट जाएगा।" ये वचन कहकर और जयद्रथ को सिंहासन पर बिठाकर —
89— वृद्धक्षत्र वन को चले गए और तपस्या में लीन हो गए। महान् तेज से सम्पन्न वे अब भी कठोरतम तपस्या के अनुष्ठान में लगे हैं —
90— हे कपिध्वज, समन्तपञ्चक की सीमा से बाहर। अतः इस भयानक युद्ध में जयद्रथ का सिर काटकर आप —
91— हे शत्रुनाशक, हे भरतवंशी, महान् कर्म करने में समर्थ अपने प्रचण्ड दिव्यास्त्रों द्वारा कुण्डलों से सुशोभित उस सिर को शीघ्र स्वयं वृद्धक्षत्र की गोद में फेंक दीजिए, हे वायुपुत्र के अनुज। यदि आपने जयद्रथ का सिर पृथ्वी पर गिरा दिया —
92— तो निश्चय ही आपका अपना सिर सौ टुकड़ों में फट जाएगा। अपने दिव्य अस्त्रों द्वारा आप अपनी प्रतिज्ञा इस प्रकार पूर्ण कीजिए कि उन्हें (वृद्धक्षत्र को) यह ज्ञात ही न हो कि ऐसा हुआ है। हे अर्जुन, वस्तुतः ऐसा कुछ भी नहीं जो आप प्राप्त अथवा सम्पन्न न कर सकें, हे वासवपुत्र।"
93कृष्ण के ये वचन सुनकर धनञ्जय ने अपने मुख के कोने चाटते हुए वह बाण छोड़ा जिसे उन्होंने जयद्रथ के वध के लिए उठाया था — वह बाण जिसका स्पर्श इन्द्र के वज्र के समान था, जो मन्त्रों से अभिमन्त्रित था, जो दिव्य निर्मिति का था, जो किसी भी दबाव को सहने में समर्थ था और जिसकी सदा सुगन्धों तथा मालाओं से पूजा की जाती थी। गाण्डीव धनुष से छोड़े गए उस शीघ्रगामी बाण ने सिन्धुराज का सिर इस प्रकार उड़ा ले लिया जैसे बाज वृक्ष की चोटी से किसी छोटे पक्षी को झपट ले जाता है। तब धनञ्जय ने अन्य बाण छोड़ते हुए उस सिर को आकाश में आगे बढ़ाया।
94तब उन पाण्डुपुत्र ने अपने मित्रों को आनन्द और शत्रुओं को शोक देते हुए उस सिर को कदम्ब के फूल के समान (आकाश में) उछालते रखा। हे भरतवंशी, वे उन छह महारथियों से युद्ध करते रहे! यह आश्चर्य की बात थी कि उन्होंने बाणों के निरन्तर समूहों द्वारा उस सिर को समन्तपञ्चक की सीमा से परे पहुँचा दिया। इसी बीच राजा वृद्धक्षत्र —
95— आपके जामाता के पिता, महान् तेज से सम्पन्न, अपनी सान्ध्य सन्ध्या कर रहे थे। काले केशों से सुशोभित और कुण्डलों से अलंकृत जयद्रथ का वह सिर उनकी गोद में तब आ गिरा जब वे बैठे हुए अपनी प्रार्थना कर रहे थे। हे शत्रुदमन, इस प्रकार उनकी गोद में गिरा वह सुन्दर कुण्डलोंवाला सिर राजा वृद्धक्षत्र को दिखाई ही नहीं दिया, इसलिए जब बुद्धिमान् वृद्धक्षत्र अपनी सान्ध्य प्रार्थना समाप्त करके उठ रहे थे, तब वह सिर पृथ्वी पर गिर पड़ा।
96और ज्यों ही उस राजा के पुत्र का सिर पृथ्वी पर गिरा, त्यों ही उस राजा का सिर भी सहस्र टुकड़ों में फट गया, हे शत्रुदमन। तब समस्त प्राणी महान् आश्चर्य से भर उठे।
97उन्होंने तब वासुदेव और पराक्रमी पृथापुत्र की भूरि-भूरि प्रशंसा की। हे राजन्, इस प्रकार जब किरीटधारी अर्जुन द्वारा सिन्धुराज मारा गया, तब वसुदेवपुत्र ने जो अन्धकार उत्पन्न किया था वह हटा लिया गया, हे भरतश्रेष्ठ। हे पृथ्वीपते, इस प्रकार आपके पुत्रों और उनके अनुयायियों को बाद में यह ज्ञात हुआ कि —
98— अन्धकार का वह आवरण केवल वसुदेवपुत्र द्वारा उत्पन्न की गई एक माया थी, हे पुरुषश्रेष्ठ। इस प्रकार, हे राजन्, आठ अक्षौहिणी सेना का संहार करा चुके आपके जामाता सिन्धुराज अपरिमित तेजवाले अर्जुन द्वारा मारे गए।
99तब सिन्धुराज जयद्रथ को मारा गया देखकर आपके पुत्रों की आँखों से शोक के आँसू बह निकले। तत्पश्चात्, हे राजन्, जब पृथापुत्र द्वारा जयद्रथ मारा जा चुका, तब केशव ने —
100— अपना शंख बजाया, और वैसे ही शत्रुओं को पीड़ित करने वाले पराक्रमी अर्जुन ने भी। भीमसेन ने भी, मानो युधिष्ठिर को उस आनन्दप्रद समाचार की सूचना देने के लिए —
101— आकाश को एक प्रचण्ड सिंहनाद से भर दिया। उस भयंकर सिंहनाद को सुनकर परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर ने —
102— यह समझ लिया कि महात्मा फाल्गुन द्वारा सिन्धुराज मारा गया। तब उन्होंने अपने वाद्यों की ध्वनि से अपने योद्धाओं को आनन्दित किया।
103फिर वे भरद्वाजपुत्र (द्रोण) के वध के लिए क्रोधपूर्वक उन पर टूट पड़े। तब, हे राजन्, जब सूर्य क्षितिज पर झुक रहा था —
104— द्रोण और सोमकों के बीच एक भयानक युद्ध आरम्भ हुआ, जो रोंगटे खड़े कर देने में समर्थ था। तब अपनी समस्त शक्ति लगाकर भरद्वाजपुत्र का संहार करने में जुटे —
105— पाण्डवों के महारथी, हे राजन्, सिन्धुराज के वध से आनन्दित होकर युद्ध करते रहे। तब विजय प्राप्त कर और सिन्धुराज का वध कर चुके पाण्डव अपने सौभाग्य से मानो मतवाले होकर द्रोण से युद्ध करते रहे। हे राजन्, सिन्धुराज का वध कर चुके महाबाहु अर्जुन भी उन महारथियों से युद्ध करते रहे।
106तब किरीट और मालाओं से सुशोभित वीर अर्जुन अपनी प्रमुख प्रतिज्ञा पूर्ण करके आपकी सेनाओं का संहार करने लगे, ठीक वैसे ही जैसे देवराज रात्रि के अन्धकार का नाश करते हैं।
Nepali
1सञ्जयले भने — कालको प्रचण्ड पुकार अथवा वज्रको गम्भीर गडगडाहटजस्तै धनञ्जयको धनुको टङ्कार सुनेर —
2— हे राजन्, तपाईंका सेनाहरू भयले विचलित र अत्यन्त विमूढ भई त्यस समुद्रको जलजस्तै भए जो आफूभित्रका माछा र मकरहरूसहित युगान्तमा बहने आँधीले विशाल तरङ्गमा उठेर उन्मत्त हुन्छ। तब पृथाका सुन्दर पुत्र धनञ्जय नामक वीर रणभूमिमा विचरण गर्न थाले।
3प्रबल अस्त्रहरूको प्रदर्शन गर्दै र एकैसाथ सम्पूर्ण दिशामा आफ्नो उपस्थिति देखाउँदै। हे महाराज, वास्तवमै हामीले तब यो थाहै पाउँदैनथ्यौँ कि पाण्डुपुत्रले कहिले आफ्ना बाण निकाले, कहिले तिनलाई ताँदोमा राखे, कहिले ताँदो ताने र कहिले तिनलाई छोडे — यति धेरै थियो उनको हस्तलाघव। त्यसपछि क्रोधको चरम सीमासम्म उत्तेजित ती महाबाहुले भयानक इन्द्रास्त्रको आवाहन गरे र, हे महाराज, त्यसबाट भरतवंशीहरूमा आतङ्क भरिदिए। तब अग्निमुख भएका र मन्त्रले अभिमन्त्रित हजारौँ प्रज्वलित बाण उत्पन्न हुन थाले। तब कानसम्म तानिएको ताँदोबाट छोडिएका ती बाणले, जो सूर्यका किरण अथवा अग्निको ज्वालाजस्ता थिए —
4— आकाश हेर्न योग्य नै रहेन, मानौँ त्यो चम्किला उल्काहरूले ढाकिएको होस्। त्यसपछि कौरवहरूले आफ्ना बाणले जुन अन्धकार उत्पन्न गरेका थिए —
5— र जसलाई अन्य मनुष्यले कल्पनामा पनि हटाउन सक्दैनथे, त्यसलाई रणभूमिमा विचरण गर्दै र आफ्नो तेज प्रकट गर्दै पाण्डुपुत्रले दिव्यास्त्रको तेजले अभिमन्त्रित आफ्ना बाणद्वारा हटाइदिए —
6— जसरी सूर्यले बिहान आफ्ना किरणले रातको अन्धकार हटाइदिन्छ। तब आफ्ना ती प्रज्वलित बाणरूपी किरणले पराक्रमी पृथापुत्रले तपाईंका योद्धाहरूका प्राण यसरी सोसिदिए जसरी ग्रीष्मको सूर्यले आफ्ना तात्ने किरणले तलाउ र सरोवरको जल सोस्छ। तब दिव्यास्त्रको प्रयोगमा निपुण उनले छोडेका ती बाणहरूले —
7— शत्रुसेनालाई यसरी ढाकिदिए जसरी सूर्यका किरणले पृथ्वीलाई ढाक्छन्। यसै प्रकारले अर्जुनले छोडेका प्रचण्ड तेज भएका अन्य बाणहरू —
8— वीरहरूका हृदयमा यसरी प्रवेश गरे मानौँ ती तिनका घनिष्ठ मित्र हुन्। तिनीहरूमध्ये जसले अर्जुनको सामना गर्ने साहस गरे —
9— तिनीहरू प्रज्वलित दीपशिखामा खस्ने पुतलीजस्तै नष्ट भए। यसरी आफ्ना शत्रुहरूका प्राण र यश दुवै कुल्चँदै —
10— पृथापुत्र रणभूमिमा साक्षात् कालजस्तै विचरण गरिरहे। किरीटले सुशोभित शिर, अङ्गदले अलङ्कृत विशाल पाखुरा —
11— र कुण्डलजोडीले शोभित कान — आफ्ना शत्रुहरूका यी सबै पृथापुत्रले आफ्ना बाणले काटिदिए। हात्तीचढेकाहरूका पाखुरा तोमरसहित, घोडचढीहरूका प्रासहितसहित —
12— पैदल सैनिकहरूका ढालसहित, रथीहरूका धनुसहित र सारथिहरूका कोर्रा तथा अङ्कुशसहित — यी सबैका पाखुरा पाण्डुपुत्रले तब काटिदिए।
13तब चम्किला टुप्पा भएका आफ्ना ती बाणले, जो मानौँ उनकै किरण थिए, धनञ्जय निरन्तर आगोका फिलिङ्गा छोड्ने र लपलपाउने ज्वाला भएको प्रज्वलित अग्निजस्तै देदीप्यमान भए।
14तब शत्रुपक्षका राजाहरूले आफ्ना सम्पूर्ण प्रयत्नपछि पनि सुन्दर धनञ्जयलाई देख्नसमेत सकेनन् — ती सम्पूर्ण अस्त्रधारीहरूमा अग्रगण्य, देवराजसमान ती वीर, ती पुरुषश्रेष्ठलाई, जो एकैसाथ सम्पूर्ण दिशामा आफ्नो रथमा देखिन्थे, आफ्ना भयानक अस्त्र छोड्थे, आफ्नो रथको मञ्चमा नृत्य गर्थे, आफ्नो ताँदो र हत्केलाले कान बहिरो पार्ने नाद उत्पन्न गर्थे र आकाशमा तात्ने किरण भएको मध्याह्नको सूर्यजस्तै देखिन्थे।
15चम्किला टुप्पा भएका बाणले सुसज्जित किरीटधारी अर्जुन वर्षाले भरिएको र आफ्नो छातीमा इन्द्रेणी धारण गरेको विशाल मेघपुञ्जजस्तै देदीप्यमान भए।
16तब जब जिष्णुले प्रबल अस्त्रहरूको त्यो साक्षात् बाढी उत्पन्न गरिदिए, तब अनेक श्रेष्ठ योद्धा अस्त्रहरूको त्यस भयानक र अलङ्घ्य समुद्रमा डुबे।
17क्षतविक्षत मुख, शरीर र अङ्गहरूले आच्छादित, चिरिएका पाखुराले, हत्केलारहित पाखुरा र औँलारहित हत्केलाले —
18— कटेका सुँड र भाँचिएका दाँत भएका मदमत्त हात्तीहरूले, सवार र घाँटीरहित घोडाहरूले, धूलिसात् भएका रथहरूले —
19— आन्द्रा बाहिर निस्केका र खुट्टा काटिएका शरीरहरूले, जो कटेर पनि कहिले निश्चल पल्टिएका थिए त कहिले अचेत अवस्थामा हल्लिरहेका थिए, तथा हजारौँ शव र कलेवरहरूले —
20— भरिएको त्यो क्षेत्र जहाँ पार्थ युद्ध गरिरहेका थिए, हामीलाई साक्षात् कालले उजाडेको प्रदेशजस्तै देखियो, र, हे मनुष्यहरूका शासक, त्यो कायरहरूको भय अझ बढाउने थियो।
21अथवा त्यो तब रुद्रको त्यस क्रीडाभूमिजस्तै देखियो जहाँ उनले बितेका युगमा प्राणीहरूको संहार गरेका थिए। क्षुरप्र बाणले कटेका हात्तीका सुँडले ढाकिएका रणभूमिका भाग यस्ता देखिन्थे मानौँ सर्पले भरिएका होऊन्।
22र कमलजस्तै मुख भएका योद्धाहरूका शिरले छरिएका भागहरू यस्ता देखिन्थे मानौँ फूलका मालाले ढाकिएका होऊन्। सुन्दर शिरोभूषण र मुकुटले, केयूर, अङ्गद र कुण्डलले —
23— सुनले जडिएका कवचले, हात्ती र घोडाका साजसज्जा र झुलले तथा सयौँ किरीटले — यी सबै वस्तुले चारैतिर छरिएकी —
24— पृथ्वी अत्यन्त अलङ्कृत भई नववधूजस्तै देखिइन्। (मारिएका प्राणीहरूका) मज्जा र बोसो जसको हिलो थियो, रगत जसको धारा थियो —
25— जो अङ्ग र हड्डीले भरिएकी थिई र मृत्युरूपमा अथाह थिई, प्राणीहरूका कपाल जसका लेउ र झार थिए तथा शिर र पाखुरा जसका किनारका ढुङ्गा थिए;
26— रङ्गीचङ्गी ध्वजा र पताकाले सुसज्जित; छत्र र धनु जसका विशाल तरङ्ग थिए; हात्तीका विशाल कलेवरले जो अवरुद्ध थिई;
27— असङ्ख्य रथ जसलाई पार गर्नका लागि डुङ्गा थिए; घोडाका शवले भरिएकी; रथका पाङ्ग्रा, जुवा, धुरा र कूबरले जो दुस्तर बनेकी थिई;
28— भाला, बर्छी, बन्चरो र बाण जसका सर्प थिए; काग र कङ्क जसका हाङ्गर थिए र स्यालहरू जसका मकर थिए;
29— र गिद्धहरू जसका भयानक जलजन्तु थिए; स्यालहरूको चिच्याहटले जो गुञ्जिरहेकी थिई; हजारौँको सङ्ख्यामा नाचिरहेका भूत, पिशाच र प्रेतहरूले जो भरिएकी थिई;
30— मारिएका योद्धाहरूका अनेक शवलाई जसले बगाइरहेकी थिई; अत्यन्त भयानक, प्रचण्ड र विकराल —
31— कायरहरूका हृदयमा आतङ्क भरिदिन समर्थ यस्ती एउटी नदी तब रणभूमिमा बगाइदिइयो। तब अर्जुनको पराक्रम देखेर, जसको रूप त्यस बेला साक्षात् संहारकजस्तै थियो —
32— कुरुसेनामा यस्तो आतङ्क फैलियो जस्तो पहिले कहिल्यै भएको थिएन। त्यसपछि पाण्डुपुत्रले वीरहरूका अस्त्रलाई आफ्नै अस्त्रले ग्रहण गरेर —
33— र अद्भुत कर्म गरेर आफूलाई भयानक कर्म भएको योद्धा सिद्ध पारिदिए। तब, हे राजन्, अर्जुन तपाईंको सेनाका ती सम्पूर्ण श्रेष्ठ महारथीहरूलाई पछाडि छोड्दै अघि निस्के।
34तब सम्पूर्ण प्राणीहरूले पाण्डुपुत्रलाई हेर्नसमेत सकेनन्, जो त्यस बेला मध्याह्नमा चम्किएको सूर्यजस्तै थिए।
35ती यशस्वी वीरको गाण्डीव धनुबाट निस्केका बाण हामीलाई आकाशमा उड्ने सारसका पङ्क्तिजस्तै देखिन्थे।
36सर्वत्र वीरहरूका अस्त्रलाई आफ्नै अस्त्रले निवारण गर्दै र आफ्नो प्रचण्ड पराक्रमको प्रदर्शन गर्दै अर्जुन भयानक कर्म गरिरहे। तब, हे राजन्, जयद्रथको वधको इच्छाले प्रेरित भई अर्जुन आफ्ना नाराचले तपाईंका योद्धाहरूलाई विमूढ पार्दै रथसेनालाई चिरेर अघि निस्के।
37तब कृष्णलाई सारथि बनाएका सुन्दर धनञ्जय सम्पूर्ण दिशामा आफ्ना बाण छोड्दै छिटो-छिटो रणभूमिमा विचरण गर्न थाले।
38तब यशस्वी आत्मा भएका वीर अर्जुनले छोडेका हजारौँ बाण आकाशमा सम्पूर्ण दिशामा निरन्तर उडिरहेका देखिए।
39हामीले तब यो थाहै पाउँदैनथ्यौँ कि कुन्तीबाट उत्पन्न ती पाण्डुपुत्र, ती महाधनुर्धरले कहिले आफ्ना बाण निकाल्छन्, कहिले तिनलाई ताँदोमा राख्छन् र कहिले छोड्छन्।
40त्यसपछि, हे राजन्, आफ्ना बाणले सम्पूर्ण दिशा ढाक्दै र युद्धमा सबै महारथीलाई पीडित पार्दै कुन्तीपुत्र जयद्रथतिर झम्टिए।
41र उनले उसलाई सीधा जाने चौँसट्ठी बाणले छेडिदिए। तब पाण्डुपुत्रलाई जयद्रथमाथि जाइलागेको देखेर कुरुयोद्धाहरूले —
42— जयद्रथका प्राणबाट निराश भई युद्ध गर्नै छाडिदिए। त्यस युद्धमा तपाईंको सेनाको जो-जो पाण्डुपुत्रको सामना गर्न दौडे —
43— उसको शरीर उनका बाणले गहिरो छेडियो। तब ती महारथी अर्जुनले, ती विजयी वीरहरूमा अग्रगण्यले, अग्निका ज्वालाजस्ता आफ्ना बाणले तपाईंका पङ्क्तिलाई मस्तकहीन पारिदिए। यसरी, हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, चतुरङ्गिणी तपाईंको सेनालाई अत्यन्त पीडित पार्दै कुन्तीपुत्र जयद्रथमाथि जाइलागे। तब उनले द्रोणपुत्रलाई पाँच सय बाणले र वृषसेनलाई तीन बाणले छेडे।
44कुन्तीपुत्र दयालु थिए, त्यसैले उनले कृपलाई नौ बाणले छेडे। उनले शल्यलाई सोह्र र कर्णलाई बत्तीस बाणले छेडे।
45अनि सिन्धुराजलाई चौँसट्ठी बाणले छेडेर उनले सिंहजस्तै गर्जन गरे। तब गाण्डीवधारीको धनुबाट छोडिएका बाणले छेडिएका सिन्धुराज —
46— क्रोधको चरम सीमासम्म उत्तेजित भई त्यो सहन सकेनन्, ठीक त्यसरी नै जसरी अङ्कुशले घाइते भएको हात्ती। तब आफ्नो ध्वजामा वराहको चिह्न धारण गर्ने त्यस (जयद्रथ)ले फाल्गुनमाथि चाँडै नै सीधा जाने, गिद्धका प्वाँखले युक्त, आरनले घोटिएका र क्रुद्ध सर्पजस्ता देखिने बाण छोडे, जो कानसम्म तानिएको ताँदोबाट फ्याँकिएका थिए।
47त्यसपछि अर्जुनले सिन्धुराजले छोडेका तीक्ष्ण बाणलाई निवारण गर्दै एकैसाथ दुई बाणले जयद्रथका सारथिको शिर र उसको सुसज्जित ध्वजा काटिदिए। आफ्नो आधारबाट कटेको र स्वयं धूलिसात् भई बाणले आहत सिन्धुराजको त्यो वराहचिह्नित ध्वजा अग्निको एक झिल्काजस्तै खस्यो। यसै बीचमा सूर्य छिटो-छिटो पश्चिमी पर्वततिर गइरहेको थियो।
48जनार्दनले पाण्डुपुत्रलाई चाँडै सम्बोधन गरेर भने — "हे पृथापुत्र, यी वीर महारथीहरूले यस जयद्रथलाई आफ्नो बीचमा राखेका छन्।
49हे महाबाहु, आफ्नो प्राण बचाउने इच्छाले जयद्रथ तिनीहरूको बीचमा पछाडितिर उभिएको छ। हे पुरुषश्रेष्ठ, यी छ महारथीलाई युद्धमा परास्त नगरी —
50— हे अर्जुन, तपाईंले आफ्नो पूरा सामर्थ्य लगाएर पनि सिन्धुराजको वध गर्न सक्नुहुनेछैन। अब म सूर्यलाई ढाक्नका लागि आफ्नो योगबल प्रकट गर्नेछु —
51— जसको फलस्वरूप केवल सिन्धुराजले मात्र सूर्यलाई अस्ताएको देख्नेछ। आनन्दले भरिएर, आफ्नो प्राणप्रति आश्वस्त भएर र तपाईंको विनाश हेर्ने इच्छाले —
52— त्यो दुष्ट प्राणीले अब आफूलाई लुकाएर राख्नेछैन। त्यस अवसरको लाभ उठाएर, हे कुरुश्रेष्ठ, तपाईंले उसमाथि प्रहार गर्नुपर्छ।
53सूर्य अस्ताइसक्यो भन्ने सोचेर तपाईंले तब यो उद्यम छाड्नुहुँदैन।" तब विभत्सुले केशवलाई उत्तर दिँदै भने — "यस्तै होस्।"
54त्यसपछि ती राजाहरूका स्वामी कृष्णले आफ्नो योगबलले सूर्यलाई ढाक्नका लागि अन्धकारको एउटा आवरण उत्पन्न गरिदिए।
55जब कृष्णले अन्धकारको त्यो आवरण उत्पन्न गरिदिए, तब सूर्य अस्ताइसक्यो भन्ने ठानेर, हे राजन्, तपाईंका सेनाहरू पृथापुत्र अर्जुनको विनाशको सम्भावनाले आनन्दित भए।
56हे राजन्, अत्यन्त आनन्दित तपाईंका सेनाहरू र राजा जयद्रथले, यद्यपि तिनीहरू सबै शिर माथि उठाएर उभिएका थिए, तथापि सूर्यलाई देख्न सकेनन्।
57जब सिन्धुराजले अस्ताउँदै गरेको सूर्यलाई हेरिरहेको थियो, तब कृष्णले एकपटक फेरि अर्जुनसँग यी वचन भने —
58"हे भरतश्रेष्ठ, हेर्नुहोस् — वीर सिन्धुराज तपाईंसँग जुन भय राख्थ्यो त्यसबाट मुक्त भई सूर्यतिर हेरिरहेको छ।
59हे महाबाहु, यस दुष्टात्माको वध गर्ने यही उपयुक्त क्षण हो। अब चाँडै यसको शिर काट्नुहोस् र आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्नुहोस्।"
60केशवद्वारा यसरी भनिएपछि पराक्रमी पाण्डुपुत्र सूर्यका किरण अथवा अग्निको ज्वालाजस्ता बाणले तपाईंका सेनाहरूको संहार गर्न थाले।
61उनले कृपलाई बीस र कर्णलाई पचास बाणले छेडे; अनि उनले शल्य र दुर्योधनमध्ये प्रत्येकलाई छ-छ बाणले घाइते पारे।
62उनले वृषसेनलाई आठ र सिन्धुराजलाई साठी बाणले छेडे। तब महाबाहु पाण्डुपुत्रले —
63— हे राजन्, आफ्ना बाणले तपाईंका सेनाहरूलाई छेड्दै जयद्रथमाथि आक्रमण गरे। तब उनलाई अग्निको उठ्दो ज्वालाजस्तै नजिक देखेर —
64— जयद्रथका रक्षकहरू (उसका प्राणका विषयमा) अत्यन्त चिन्तित भए। तब, हे महाराज, विजयका इच्छुक तपाईंका सम्पूर्ण योद्धाहरूले —
65— त्यस युद्धमा पाकशासनपुत्र (अर्जुन)माथि आफ्नो बाणवर्षा गर्न थाले र ती कुरुनन्दनलाई ढाकिदिए। त्यसपछि ती पुरुषश्रेष्ठ पाकशासनपुत्र तपाईंका सेनाहरूको संहारको अभिप्रायले बाणका भयानक जाल छोड्न थाले। तब युद्धमा ती वीरद्वारा क्षतविक्षत पारिएका तपाईंका ती योद्धाहरू —
66— अत्यन्त भयभीत भए र तिनीहरूले सिन्धुराजलाई छाडिदिए। तिनीहरू यति विमूढ थिए कि दुई पुरुष पनि सँगै भागेको देखिएन। तब हामीले कुन्तीपुत्रको अद्भुत पराक्रम देख्यौँ —
67— यस अर्थमा कि ती महात्मा योद्धाले तब यस्ता कर्म गरे जसको बराबरी न पहिले कहिल्यै कसैले गरेको थियो न भविष्यमा कसैले गर्न सक्नेछ। हात्ती र हात्तीचढेकाहरू, घोडा र घोडचढीहरू —
68— र सारथिहरू — यी सबैको वध अर्जुनले यसरी गर्न थाले जसरी रुद्रले प्राणीहरूको संहार गर्छन्। हे राजन्, त्यस युद्धमा मैले —
69— एउटा पनि यस्तो हात्ती, घोडा अथवा मनुष्य भेटिनँ जो पार्थका बाणले आहत नभएको होस्। धूलो र अन्धकारले योद्धाहरूको दृष्टि अन्धो भयो।
70तिनीहरू अत्यन्त विमूढ भए र एकअर्कालाई चिन्नसमेत सकेनन्। दैवले प्रेरित तपाईंका सेनाहरू, जसका मर्मस्थल बाणले चिरिएका थिए —
71— यताउति भौँतारिन अथवा खस्न थाले। कोही निश्चेष्ट भए त कोही विवर्ण। प्राणीहरूको त्यस भयानक संहारको बेलामा —
72— त्यस विकराल र प्रचण्ड युद्धमा, जसबाट थोरै मात्र जीवित बाँचे, पृथ्वी रगतले आप्लावित भई र जुन धूलो उठेको थियो त्यो रगतको वर्षा तथा रणभूमिमा बग्ने आँधीका कारण बस्यो; रगतको वर्षा यति धेरै थियो कि रथका पाङ्ग्रा त्यसबाट बनेको हिलोमा आफ्नो नाभिसम्मै गाडिए।
73हे राजन्, महान् तेजले सम्पन्न तपाईंको सेनाका हजारौँ मदमत्त हात्तीहरू, जसका सवार मारिइसकेका थिए र जसका अङ्ग क्षतविक्षत थिए —
74— पीडाका चिच्याहट गर्दै र आफ्नै सैनिकहरूलाई खुट्टामुनि कुल्चँदै भाग्न थाले। हे राजन्, सवाररहित घोडा र पैदल सैनिकहरू पनि —
75— धनञ्जयका बाणले आहत भई भयभीत भएर भागे। वास्तवमै छरिएका कपाल र धूलिसात् कवच भएकी, घाउबाट रगत बगाइरहेकी तपाईंको सेना भयले रणभूमि छाडेर भागी। कोही फेरि हिँड्ने शक्तिबाटै वञ्चित भई त्यहीँ रहे, मानौँ तिनका तल्ला अङ्ग गोहीले समातेका होऊन्।
76कोही मारिएका हात्तीका कलेवरको पछाडि र मुनि गएर लुके। यसरी तपाईंको सेनालाई भगाएर, हे राजन्, धनञ्जय —
77— भयानक बाणले सिन्धुराजका रक्षकहरूलाई घाइते पार्न थाले। तब पाण्डुपुत्रले आफ्नो बाणवर्षाले कर्ण, द्रोणपुत्र, कृप, शल्य, वृषसेन र दुर्योधनलाई ढाकिदिए। अर्जुन अस्त्रको प्रयोगमा यति छिटो थिए कि कसैले यो लक्ष्यै गर्न सकेन कि उनले कहिले बाण निकाले, कहिले तिनलाई ताँदोमा चढाए, कहिले धनु तानेर तिनलाई छोडे। यसरी जब उनी शत्रुलाई घाइते पार्नमा लागिरहेका थिए, तब उनको धनु निरन्तर मण्डलाकार तानिएको देखिन्थ्यो। उनको धनुबाट हजारौँ बाण निस्केर सम्पूर्ण दिशामा छरिएका देखिन्थे। तब कर्ण र वृषसेनका धनु काटेर —
78— अर्जुनले एउटा चौडा फल भएको बाणले शल्यका सारथिलाई रथको उनको स्थानबाट खसालिदिए। तब ती विजयी वीरहरूमा अग्रगण्य धनञ्जयले त्यस युद्धमा मामा-भान्जाको सम्बन्धले जोडिएका कृप र अश्वत्थामालाई अनेक बाणले छेडिदिए। यसरी तपाईंको सेनाका महारथीहरूलाई अत्यन्त पीडित पारेर —
79— पाण्डुपुत्रले अग्निको तेज भएको एउटा भयानक बाण उठाए। त्यो इन्द्रको वज्रजस्तै देखिन्थ्यो र पवित्र मन्त्रले अभिमन्त्रित थियो।
80त्यो भयानक बाण जुनसुकै दबाब सहन समर्थ थियो। सुगन्ध र पुष्पमालाले सधैँ त्यसको पूजा गरिन्थ्यो। त्यसलाई विधिपूर्वक वज्रको वेग प्रदान गर्दै ती कुरुवंशी —
81— अर्थात् महाबाहु अर्जुनले त्यसलाई गाण्डीवको ताँदोमा राखिदिए। जब अग्निको तेज भएको त्यो बाण ताँदोमा चढाइयो —
82— हे राजन्, तब आकाशमा उच्च स्वरले जयघोष सुनिए। तब जनार्दनले एकपटक फेरि चाँडै अर्जुनलाई सम्बोधन गरेर भने —
83"हे धनञ्जय, चाँडै नै दुष्टात्मा सिन्धुराजको शिर काटिदिनुहोस्। सूर्य पश्चिमी पर्वततिर जान लागिसकेको छ।
84तर जयद्रथको वधका विषयमा जुन वचन म भन्न लागेको छु, ती सुन्नुहोस्। जयद्रथका पिता वृद्धक्षत्र सम्पूर्ण संसारमा विख्यात छन्।
85धेरै कालपछि उनले त्यो शत्रुनाशक जयद्रथ पुत्ररूपमा प्राप्त गरे; उनका पुत्रको जन्मको अवसरमा मेघको गडगडाहट अथवा दुन्दुभिको चोटजस्तै गम्भीर एउटा अशरीरी र अदृश्य वाणीले राजा वृद्धक्षत्रलाई भन्यो — "हे मनुष्यहरूका स्वामी, तपाईंको यो पुत्र यस संसारमा वंश, आचरण, आत्मसंयम र यस्तै अन्य गुणमा दुवै वंश (सूर्यवंश र चन्द्रवंश)को योग्य हुनेछ। ऊ क्षत्रियहरूमा श्रेष्ठ हुनेछ र वीरहरूबाट सधैँ आदर पाउनेछ।
86तर युद्धमा सङ्घर्ष गर्दा क्षत्रियहरूमा अग्रगण्य कोही एक, संसारमा सुविख्यात कोही पुरुषले, क्रोधले भरिएर उसको शिर काटिदिनेछ।"
87ती शत्रुदमन वृद्ध सिन्धुराजले यी वचन सुनेर केही काल विचार गरे; आफ्नो पुत्रप्रति स्नेहले भरिएर उनले आफ्ना सम्पूर्ण बन्धुहरूलाई बोलाए र तिनीहरूसँग भने —
88"जुन पुरुषले युद्धमा सङ्घर्ष गर्दा मेरो पुत्रको शिर पृथ्वीमा खसाल्नेछ, त्यसले एउटा महान् भार बोकिरहेको हुनेछ। म भन्दछु कि त्यस पुरुषको शिर सय टुक्रामा फुट्नेछ।" यी वचन भनेर र जयद्रथलाई सिंहासनमा राखेर —
89— वृद्धक्षत्र वनतिर लागे र तपस्यामा लीन भए। महान् तेजले सम्पन्न उनी अहिले पनि कठोरतम तपस्याको अनुष्ठानमा लागिरहेका छन् —
90— हे कपिध्वज, समन्तपञ्चकको सीमाभन्दा बाहिर। अतः यस भयानक युद्धमा जयद्रथको शिर काटेर तपाईंले —
91— हे शत्रुनाशक, हे भरतवंशी, महान् कर्म गर्न समर्थ आफ्ना प्रचण्ड दिव्यास्त्रद्वारा कुण्डलले सुशोभित त्यो शिर चाँडै स्वयं वृद्धक्षत्रको काखमा फ्याँकिदिनुहोस्, हे वायुपुत्रका अनुज। यदि तपाईंले जयद्रथको शिर पृथ्वीमा खसाल्नुभयो —
92— भने निश्चय नै तपाईंकै शिर सय टुक्रामा फुट्नेछ। आफ्ना दिव्य अस्त्रद्वारा तपाईंले आफ्नो प्रतिज्ञा यसरी पूरा गर्नुहोस् कि उनलाई (वृद्धक्षत्रलाई) यो थाहै नहोस् कि यस्तो भएको छ। हे अर्जुन, वास्तवमै यस्तो केही छैन जो तपाईंले प्राप्त अथवा सम्पन्न गर्न नसक्नुहोस्, हे वासवपुत्र।"
93कृष्णका यी वचन सुनेर धनञ्जयले आफ्नो मुखका कुना चाट्दै त्यो बाण छोडे जुन उनले जयद्रथको वधका लागि उठाएका थिए — त्यो बाण जसको स्पर्श इन्द्रको वज्रजस्तै थियो, जो मन्त्रले अभिमन्त्रित थियो, जो दिव्य निर्मितिको थियो, जो जुनसुकै दबाब सहन समर्थ थियो र जसको सधैँ सुगन्ध तथा मालाले पूजा गरिन्थ्यो। गाण्डीव धनुबाट छोडिएको त्यस शीघ्रगामी बाणले सिन्धुराजको शिर यसरी उडाएर लग्यो जसरी बाजले रूखको टुप्पोबाट कुनै सानो चरालाई झम्टेर लैजान्छ। तब धनञ्जयले अन्य बाण छोड्दै त्यो शिरलाई आकाशमा अघि बढाए।
94तब ती पाण्डुपुत्रले आफ्ना मित्रहरूलाई आनन्द र शत्रुहरूलाई शोक दिँदै त्यो शिरलाई कदम्बको फूलजस्तै (आकाशमा) उफारिरहे। हे भरतवंशी, उनी ती छ महारथीसँग युद्ध गरिरहे! यो आश्चर्यको कुरा थियो कि उनले बाणका निरन्तर समूहद्वारा त्यो शिरलाई समन्तपञ्चकको सीमाभन्दा पर पुऱ्याइदिए। यसै बीचमा राजा वृद्धक्षत्र —
95— तपाईंका ज्वाइँका पिता, महान् तेजले सम्पन्न, आफ्नो साँझको सन्ध्या गरिरहेका थिए। कालो कपालले सुशोभित र कुण्डलले अलङ्कृत जयद्रथको त्यो शिर उनको काखमा तब आएर खस्यो जब उनी बसेर आफ्नो प्रार्थना गरिरहेका थिए। हे शत्रुदमन, यसरी उनको काखमा खसेको त्यो सुन्दर कुण्डल भएको शिर राजा वृद्धक्षत्रले देखेनन् नै, त्यसैले जब बुद्धिमान् वृद्धक्षत्र आफ्नो साँझको प्रार्थना समाप्त गरेर उठ्दै थिए, तब त्यो शिर पृथ्वीमा खस्यो।
96र जसै त्यस राजाका पुत्रको शिर पृथ्वीमा खस्यो, त्यसै त्यस राजाको शिर पनि हजार टुक्रामा फुट्यो, हे शत्रुदमन। तब सम्पूर्ण प्राणीहरू महान् आश्चर्यले भरिए।
97उनले तब वासुदेव र पराक्रमी पृथापुत्रको भूरिभूरि प्रशंसा गरे। हे राजन्, यसरी जब किरीटधारी अर्जुनद्वारा सिन्धुराज मारियो, तब वसुदेवपुत्रले जुन अन्धकार उत्पन्न गरेका थिए त्यो हटाइयो, हे भरतश्रेष्ठ। हे पृथ्वीपति, यसरी तपाईंका पुत्रहरू र तिनका अनुयायीहरूलाई पछि यो थाहा भयो कि —
98— अन्धकारको त्यो आवरण केवल वसुदेवपुत्रले उत्पन्न गरेको एउटा माया थियो, हे पुरुषश्रेष्ठ। यसरी, हे राजन्, आठ अक्षौहिणी सेनाको संहार गराइसकेका तपाईंका ज्वाइँ सिन्धुराज अपरिमित तेज भएका अर्जुनद्वारा मारिए।
99तब सिन्धुराज जयद्रथलाई मारिएको देखेर तपाईंका पुत्रहरूका आँखाबाट शोकका आँसु बगे। त्यसपछि, हे राजन्, जब पृथापुत्रद्वारा जयद्रथ मारिइसक्यो, तब केशवले —
100— आफ्नो शङ्ख फुके, र त्यसै गरी शत्रुहरूलाई पीडित पार्ने पराक्रमी अर्जुनले पनि। भीमसेनले पनि, मानौँ युधिष्ठिरलाई त्यस आनन्दप्रद समाचारको सूचना दिनका लागि —
101— आकाशलाई एउटा प्रचण्ड सिंहनादले भरिदिए। त्यस भयङ्कर सिंहनाद सुनेर परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरले —
102— यो बुझे कि महात्मा फाल्गुनद्वारा सिन्धुराज मारियो। तब उनले आफ्ना बाजाको ध्वनिले आफ्ना योद्धाहरूलाई आनन्दित पारे।
103अनि उनी भरद्वाजपुत्र (द्रोण)को वधका लागि क्रोधपूर्वक उनीमाथि जाइलागे। तब, हे राजन्, जब सूर्य क्षितिजमा झुक्दै थियो —
104— द्रोण र सोमकहरूबीच एउटा भयानक युद्ध सुरु भयो, जो रौँ ठाडो पार्न समर्थ थियो। तब आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर भरद्वाजपुत्रको संहार गर्नमा जुटेका —
105— पाण्डवहरूका महारथीहरू, हे राजन्, सिन्धुराजको वधले आनन्दित भई युद्ध गरिरहे। तब विजय प्राप्त गरेर र सिन्धुराजको वध गरिसकेका पाण्डवहरू आफ्नो सौभाग्यले मानौँ मातेर द्रोणसँग युद्ध गरिरहे। हे राजन्, सिन्धुराजको वध गरिसकेका महाबाहु अर्जुन पनि ती महारथीहरूसँग युद्ध गरिरहे।
106तब किरीट र मालाले सुशोभित वीर अर्जुन आफ्नो प्रमुख प्रतिज्ञा पूरा गरेर तपाईंका सेनाहरूको संहार गर्न थाले, ठीक त्यसरी नै जसरी देवराजले रातको अन्धकारको नाश गर्छन्।