The joy of Yudhishthira
Volume V — Drona Parva · Chapter 128
Sanskrit
1संजय उवाच समुत्तीर्ण रथानीकं पाण्डवं विहसन् रणे। विवारयिषुराचार्यः शरवर्षैरवाकिरत्॥
2पिबनि शरौधांस्तान् द्रोणचापपरिच्युतान्। सोऽभ्यद्रवत सोदर्यान् मोहयन् बलमायया॥
3तं मृधे वेगमास्थाय नृपाः परमधन्विनः। चोदितास्तव पुत्रैश्च सर्वतः पर्यवारयन्॥
4स तस्तु संवृतो भीमः प्रहसन्निव भारत। उद्यच्छन् स गदां तेभ्यः सुघोरां सिंहवन्नदन्। अवासृजच्च वेगेन शत्रुपक्षविनाशिनीम्॥ इन्द्राशनिरिवेन्द्रेण प्रविद्धा संहतात्मना। प्रामथ्यात् सा महाराज सैनिकांस्तव संयुगे॥ घोषेण महता राजन् पूरयन्तीव मेदिनीम्। ज्वलन्ती तेजसाभीमा त्रासयामास ते सुतान्॥ तां पतन्तीं महावेगां दृष्ट्वा तेजोऽभिसंवृताम्। प्राद्रवंस्तावकाः सर्वे नदन्तो भैरवान् रवान्॥
5तं च शब्दमसह्य वै तस्याः संलक्ष्य मारिष। प्रापतन्मनुजास्तत्र रथेभ्यो रथिनस्तदा॥ ते हन्यमाना भीमेन गदाहस्तेन तावकाः। प्राद्रवन्त रणे भीता व्याघ्रघ्राता मृगा इव।॥ सतान् विद्राव्य कौन्तेयः संख्येऽमित्रान् दुरासदान्। सुपर्ण इव वेगेन पक्षिराडत्यगाचमूम्॥ तथा तु विप्रकुर्वाणं रथयूथपयथूपम्। भारद्वाजो महाराज भीमसेनं समभ्ययात्॥ भीमं तु समरे द्रोणो वारयित्वा शररोर्मिभिः।
6अकरोत् सहसा नारदं पाण्डूनां भयमादधत्॥ तद् युद्धमासीत् युमहद् घोरं देवासुरोपमम्। द्रोणस्य च महाराज भीमस्य च महात्मनः॥ यदा तु विशिखैस्तीक्ष्णैर्दोणचापविनिः सृतैः।
7वध्यन्ते समरे वीराः शतथोऽथ सहस्रशः॥ ततो रथादवप्लुत्य वेगमास्थाय पाण्डवः।
8वेगमास्थाय बलवान् निमील्य नयने राजन् पदातिनॊणमभ्ययात्॥ अंसे शिरा भीमसेनः करौ कृत्वोरसि स्थिरौ। मनोऽनिलगरुत्मताम्॥ यथा हि गोवृषा वर्ष प्रतिगृह्णाति लीलया। तथा भीमो नरव्याघ्रः शरवर्ष समग्रहीत्॥ स वध्यमानः समरे रथं द्रोणस्य मारिष। ईषायां पाणिना गृह्य प्रचिक्षेप महाबलः॥ द्रोणस्तु सत्वरो राजन् क्षिप्तो भीमेन संयुगे।
9रथमन्यं समारुह्य व्यूहद्वारं ययौ पुनः॥ तमायान्तं तथा दृष्ट्वा भग्नोत्साहं गुरुं तदा।
10गत्वा वेगात् पुनर्भीमो धुरं गृह्य रथस्य तु॥ तमप्यतिरथं भीमश्चिक्षेप भृशरोषितः। एवमष्टौ रथाः क्षिप्ता भीमसेनेन लीलया॥
11पुनः स्वस्थमास्थितः। दृश्यते तावकर्योधैर्विस्मयोत्फुल्ललोचनैः॥
12तस्मिन् क्षणे तस्या यन्ता तूर्णश्वानचोदयत्। भीमसेनस्य कौरव्य तदद्भुतमिवाभवत्॥ ततः स्वरथमास्थाय भीमसेनो महाबलः। अभ्यद्रवत वेगेन तव पुत्रस्य वाहिनीम्॥
13व्यदृश्यत निमेषेण
14स मृद्गन् क्षत्रियानाजौ वातो वृक्षानिवोद्धतः। आगच्छद् दारयन् सेनां सिन्धुवेगो नगानिव॥ भोजानीकं समासाद्य हार्दिक्येनाभिरक्षितम्। प्रमथ्य तरसा वीरस्तदप्यतिबलोऽभ्ययात्॥ संत्रासयन्ननीकानि तलशब्देन पाण्डवः।
15अजयत् सर्वसैन्यानि शार्दूल इव गोवृषान्॥ भोजानीकमतिक्रम्य दरदानां च वाहिनीम्।
16तथा म्लेच्छगणानन्यान् बहून् युद्धविशारदान्॥ सात्यकिं चैव सम्प्रेक्ष्य युध्यमानं महारथम्। रथेन यत्तः कौन्तेयो वेगेन प्रययौ तदा॥ भीमसेनो महाराज द्रष्टकामो धनंजयम्।
17अतीत्य समरे योधांस्तावकान् पाण्डुनन्दनः॥ सोऽपश्यदर्जुनं तत्र युध्मानं महारथम्। सैन्धवस्य वधार्थ हि पराक्रान्तं पराक्रमी॥ तं दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रश्चुक्रोश महतो रवान्।
18प्रावृट्काले कौरव्य भीमसेनस्य संयुगे।॥ तं तस्य निनदं घोरं पार्थः शुश्राव नर्दतः। वासुदेवश्च कौरव्य भीमसेनस्य संयुगे॥
19तौ श्रुत्वा युगपद् वीरौ निनदं तस्य शुष्मिणः। पुनः पुनः प्राणदतां दिदृक्षन्तौ वृकोदरम्॥ ततः पार्थो महानादं मुञ्चन् वै माधवश्च ह।
20अभ्ययातां महाराज नर्दन्तौ गोवृषाविव॥ भीमसेनरवं श्रुत्वा फाल्गुनस्य च धन्विनः। अप्रीयत महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः॥ विशोकश्चाभवद् राजा श्रुत्वा तं निनदं तयोः। धनंजयस्य समरे जयमाशास्तवान् विभुः॥
21तथा तु नर्दमाने वै भीमसेने मदोत्कटे। स्मितं कृत्वा महाबाहुधर्मपुत्रो युधिष्ठिरः॥ हृद्गतं मनसा प्राह ध्यात्वा धर्मभृतां वरः।
22दत्ता भीम त्वया संवित् कृतं गुरुवचस्तथा॥ न हि तेषां जयो युद्धे येषां द्वेष्टासि पाण्डव। दिष्ट्या जीवति संग्रामे सव्यसाची धनंजयः॥
23दिष्ट्या च कुशली वीरः सात्यकिः सत्यविक्रमः। दिष्ट्या शृणोमि गर्जन्तौ वासुदेवधनंजयौ॥ येन शक्रं रणे जित्वा तर्पितो हव्यवाहनः।
24स हन्ता द्विषतां संख्ये दिष्ट्या जीवति फाल्गुनः॥४२ निवातकवचा येन देवैरपि सुदुर्जयाः। निर्जिता धनुषैकेन दिष्ट्या पार्थः स जीवति॥ कौरवान् सहितान् सर्वान् गोग्रहार्थ समागतान्। योऽजयन्मत्स्यनगरे दिष्ट्या पार्थः स जीवति॥ कालकेयसहस्राणि चतुर्दश महारणे। योऽवधीद् भुजवीर्येण दिष्ट्या पार्थः स जीवति॥ गन्धर्वराजं बलिनं दुर्योधनकृते च वै। जितवान् योऽस्रवीर्येण दिष्ट्या पार्थः स जीवति॥४४ किरीटमाली बलवाञ्छवेताश्वः कृष्णसारथिः।
25मम प्रियश्च सततं दिष्ट्या पार्थः स जीवति॥ पुत्रशोकाभिसंतप्तश्चिकीर्षन् कर्म दुष्करम्।
26जयद्रथवधान्वेषी प्रतिज्ञां कृतवान् हि यः॥ कचित् स सैन्धवं संख्ये हनिष्यति धनंजयः।
27कचित् तीर्णप्रतिज्ञं हि वासुदेवेन रक्षितम्॥ अनस्तमित आदित्ये समेष्याम्यहमर्जुनम्।
28कचित् सैन्धवको राजा दुर्योधनहिते रतः॥ नन्दयिष्यत्यमित्रान् हि फाल्गुनेन निपातितः।
29कश्चिद् दुर्योधनो राजा फाल्गुनेन निपातितम्॥ दृष्ट्वा सैन्धवकं संख्ये शममस्मासु धास्यति।
30दृष्ट्वा विनिहतान् भ्रातॄन् भीमसेनेन संयुगे॥ कच्चिद् दुर्योधनो मन्दः शममस्मासु धास्यति।
31दृष्ट्वा चान्यान् महायोधान् पातितान् धरणीतले। कचिद् दुर्योधनो मन्दः पश्चात्तापं गमिष्यति॥
32कश्चिद् भीष्मेण नो वैरं शममेकेन यास्यति। शेषस्य रक्षणार्थ च संधास्यति सुयोधनः॥५५
33एवं बहुविधं तस्य राज्ञश्चिन्तयतस्तदा। कृपयाभिपरीतस्य घोरं युद्धमवर्तत॥
English
1Sanjaya said The Preceptor then, desirous of checking the progress of the son of Pandu, who had now crossed the car-host, began to cover him smilingly with his arrows.
2Then seeming to drink in the arrowy showers shot from Drona's bow and confounding your troops by his illusive powers, he began to rush against your sons.
3Urged on by your sons, many king all foremost bowmen, rushing with forces began to surround Bhima from all sides.
4Then, O Bharata, surrounded by them, Bhima smiling and roaring like a lion, took up a dreadful mace. He then with force hurled at them that mace capable of destroying the foe, like Indra hurling his thunder against his enemies. Hurled with force and of great strength. That mace began to crush, Oking, your troops in battle; and O king, it seemed to fill the earth with its loud noise. Burning greatly, that dreadful mace terrified your sons. Then beholding that mace of great momentum wrapt up in blazing flames course towards themselves, your troops began to fly away uttering cries.
5At the unbearable sound of that mace, O sire men began to fall down on the spot they stood; and many car-warriors dropped down from their cars. Slaughtered by Bhima armed with a mace in his hands, your troops began to fly away terrified from the field of battle, like deer attacked by a tiger. The son of Kunti then causing his brave adversaries to fly away, passed through that division with great force, like Suparna, that king of birds. While Bhima that leader of leaders of car hosts was thus spreading carnage in your troops. O mighty monarch, the son of Bharadvaja, viz., Drona rushed upon Bhima, checking the latter with his showers of arrows.
6Then he uttered a loud war-cry, inspiring there with the Pandavas with terror. Then a dreadful combat commenced between the highsouled Bhima and Drona, that resembled that between the Gods and Asuras. Then with the sharp shafts shot from the bow of Drona.
7Numerous heroes were slain by hundreds and by thousands. Then jumping down from his car and rushing with fury, the son of Pandu.
8With his eyes closed, on foot, attacked Drona. Then like a bovine bull receiving a shower of rain without any pain whatsoever. Bhima that foremost of men received that shower of arrows, Proceeding from Drona's car. O sire, although wounded by Drona in battle, that puissant hero, catching hold of the shaft of Drona's car with his hands, over-threw it. Thereupon Drona thus over-thrown with vehemence by Bhima.
9Mounted on another car, an flew towards the gate of the array and at that time, his driver urged his steeds to the top of their speed.
10O foremost of the Kurus that feat achieved by Bhimasena was indeed wonderful. Then the mighty Bhimasena, ascending once more his own chariot.
11Rushed furiously upon the division of your son; like a tempest crushing rows of trees, he then began to crush that host of the Kshatriyas.
12He then proceeded resisting the hostile troops like mountains checking the surging sea;
13then coming upon the division of the Bhojas, protected by Hridika's son.
14O king, Bhimasena crushed it horribly and then passed through it. Terrifying his enemies with the sound of his palm-strokes, O sire.
15Bhima defeated them all like a tiger defeating a herd of bulls. Then passing through the Bhoja and Kamboja divisions.
16And through that of the countless Mlechchas, who were all accomplished in smiting, Bhima obtained sight of Satyaki, the mighty car-warriors engaged in fighting. He then advanced quickly and resolutely, desirous of having a sight of Dhananjaya.
17Passing through all your divisions then, the son of Pandu obtained a sight of Dhananjaya engaged in battle. Then the highly puissant Bhima, that foremost of men, seeing Arjuna exerting vigourously for bringing about the slaughter of the king of the Sindhus, sent up a loud war-cry.
18Like, O king, the clouds roaring at the rainy seasons. That dreadful roar of the roaring Bhimasena was then heard, O foremost of the Kurus, by Partha and the son of Vasudeva engaged in battle.
19Those two heroes hearing at the same time the war-cry of the mighty Bhima themselves began to shout their war-cries, desirous of having a sight of Bhimasena. Then Pritha's son Arjuna and he of Madhu's race, both uttering their war-cries.
20Rushed upon your army, monarch, like two bovine bulls. Hearing the shouts of Bhimasena and those of Phalguna the fierce bowman. The very virtuous king Yudhishthira, O monarch, became greatly delighted. Hearing their shouts the king then was relieved of his burden of anxiety. That sovereign then become hopeful of Dhananjaya's success in the battle.
21While the furious Bhima was thus roaring the mighty-armed Yudhishthira that foremost of all virtuous persons, that son of Dharma, reflected smilingly for a while and then thus worded the thought that then filled his heart.
22"O Bhima, you have indeed sent me information; you have truly carried out the commands of your superior. O son of Pandu, they cannot have any hope of victory in battle, whose enemy you yourself are. It is indeed fortunate that Savyasachin, that conqueror of Kubera still lives.
23It is also fortunate that Satyaki of indomitable prowess is sound and safe. It if fortunate that I hear the roars of the roaring Vasudeva and Dhananjaya. He who having vanquished Shakra in battle, gratified the God of fire. It is fortunate, that slayer of foes Phalguna still lives. He depending upon whose prowess of arms we live.
24Through good fortune, that Arjuna still lives and is slaughtering his foes. He who vanquished with a single bow the Daityas Nivata Kavacha who were in capable of being defeated even by the celestials themselves, it is indeed fortunate that son of Pritha still lives. He, who in the city of the Matsyas defeated the united Kauravas come with the intent of seizing the cows of the Matasya king, it is indeed fortunate that son of Pritha still lives. He who by the strength of arms slew the fourteen thousand Kekayas in battle, it is fortunate that the son Pritha still lives. He who for the sake of rescuing Duryodhana and vanquished with the force of his weapons the mighty king of the Gandharva, it is fortunate that the son of Pritha still lives. Decked with the diadem and garlands, endued with prowess, owning white steeds and having Krishna for his charioteer.
25That Arjuna, ever dear to me, through good fortune still lives. Afflicted as he is sorely with the grief caused by the death of his son and striving to achieve a most difficult feat.
26And even now endeavouring to compass the death of Jayadratha, he that has made a terrible vow, viz., Dhananjaya, will he succeed in slaying the king of the Sindhus in battle.
27Shall I behold Arjuna again before the sun set, when he will return having fulfilled his vow through the help of Vasudeva's son?
28Will the ruler of the Sindhus ever anxious for achieving the good of king Duryodhana, afford delight unto his foes, being slain by Phalguna.
29Will king Duryodhana, beholding the ruler of the Sindhus slain by Arjuna, conclude peace with ourselves?
30Will the wicked Duryodhana beholding his brothers slain in battle by Bhimasena, conclude peace with us?
31Will the wicked Duryodhana beholding many other mighty warriors slain and fallen on the field, repent for his own folly.
32Will our enmity end with the sacrifice of Bhima's self alone? Will Suyodhana conclude peace for the safety of the rest of the Kshatriyas?"
33When in his heart overflowing with compassion, king Yudhishthira was thus thinking, on the other part of the field.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — तब रथसेना को पार कर चुके पाण्डुपुत्र की गति को रोकने की इच्छा से आचार्य मुस्कुराते हुए उन्हें अपने बाणों से ढँकने लगे।
2तब द्रोण के धनुष से छूटी बाणवर्षा को मानो पी जाते हुए और अपनी माया से आपकी सेना को विमूढ़ करते हुए वे आपके पुत्रों पर टूट पड़े।
3आपके पुत्रों से प्रेरित होकर अनेक राजा, जो सब श्रेष्ठ धनुर्धर थे, अपनी सेनाओं सहित दौड़कर भीम को चारों ओर से घेरने लगे।
4तब, हे भरतवंशी, उनसे घिरे हुए भीम ने मुस्कुराते हुए और सिंह के समान गरजते हुए एक भयंकर गदा उठाई। फिर उन्होंने शत्रुनाशिनी उस गदा को उन पर बड़े वेग से इस प्रकार फेंका, जैसे इन्द्र अपने शत्रुओं पर वज्र चलाते हैं। वेग से फेंकी गई और महान् बलवाली वह गदा, हे राजन्, युद्ध में आपकी सेना को कुचलने लगी; और, हे राजन्, ऐसा जान पड़ा मानो वह अपने प्रचण्ड शब्द से पृथ्वी को भर रही हो। अत्यन्त जलती हुई वह भयंकर गदा आपके पुत्रों को भयभीत करने लगी। तब प्रज्वलित ज्वालाओं से लिपटी और महान् वेगवाली उस गदा को अपनी ओर आते देखकर आपकी सेना चीखती हुई भागने लगी।
5हे तात, उस गदा के असह्य शब्द से मनुष्य जहाँ के तहाँ गिरने लगे; और अनेक महारथी अपने रथों से गिर पड़े। हाथ में गदा लिए भीम द्वारा संहार किए जाते हुए आपके सैनिक रणभूमि से भयभीत होकर इस प्रकार भागने लगे, जैसे बाघ के आक्रमण से मृग भागते हैं। तब कुन्तीपुत्र अपने वीर शत्रुओं को भगाकर, पक्षिराज सुपर्ण के समान बड़े वेग से उस सेना को पार कर गए। जब रथसेनाओं के नायकों के नायक भीम इस प्रकार आपकी सेना में संहार फैला रहे थे, हे महाराज, तब भरद्वाजपुत्र द्रोण अपनी बाणवर्षा से उन्हें रोकते हुए भीम पर टूट पड़े।
6फिर उन्होंने ऊँचे स्वर में सिंहनाद करके पाण्डवों के मन में भय उत्पन्न किया। तब महात्मा भीम और द्रोण के बीच वैसा ही भयंकर संग्राम छिड़ गया, जैसा देवों और असुरों के बीच हुआ था। तब द्रोण के धनुष से छूटे तीक्ष्ण बाणों से —
7— सैकड़ों और सहस्रों की संख्या में अनेक वीर मारे गए। तब अपने रथ से कूदकर और क्रोध से दौड़ते हुए पाण्डुपुत्र ने —
8— आँखें मूँदकर, पैदल ही द्रोण पर आक्रमण किया। तब जैसे बैल वर्षा की धार को बिना किसी पीड़ा के झेल लेता है, वैसे ही नरश्रेष्ठ भीम ने द्रोण के रथ से आती उस बाणवर्षा को झेल लिया। हे तात, युद्ध में द्रोण द्वारा घायल किए जाने पर भी उन पराक्रमी वीर ने अपने हाथों से द्रोण के रथ की धुरी पकड़कर उसे उलट दिया। तब भीम द्वारा इस प्रकार वेग से उलट दिए गए द्रोण —
9— दूसरे रथ पर आरूढ़ होकर व्यूह के द्वार की ओर उड़ चले और उस समय उनके सारथि ने घोड़ों को पूरे वेग से हाँका।
10हे कुरुश्रेष्ठ, भीमसेन का वह पराक्रम वास्तव में आश्चर्यजनक था। तब महाबली भीमसेन फिर अपने रथ पर आरूढ़ होकर —
11— आपके पुत्र की सेना पर क्रोध से टूट पड़े; और जैसे प्रचण्ड आँधी वृक्षों की पंक्तियों को तोड़ डालती है, वैसे ही वे उस क्षत्रियसेना को कुचलने लगे।
12फिर वे शत्रुसेना को इस प्रकार रोकते हुए आगे बढ़े, जैसे पर्वत उमड़ते समुद्र को रोकते हैं;
13— तत्पश्चात् वे हृदिकपुत्र (कृतवर्मा) द्वारा रक्षित भोजों की सेना के पास आ पहुँचे।
14हे राजन्, भीमसेन ने उसे भयंकर रूप से कुचल डाला और फिर उसे पार कर गए। हे तात, अपनी ताल-ध्वनि से शत्रुओं को भयभीत करते हुए —
15— भीम ने उन सबको इस प्रकार परास्त किया, जैसे बाघ बैलों के झुण्ड को परास्त करता है। फिर भोज और काम्बोज सेनाओं को पार करके —
16— और प्रहार में निपुण असंख्य म्लेच्छों की सेना को भी पार करके भीम ने युद्ध में लगे महारथी सात्यकि को देखा। फिर वे धनञ्जय के दर्शन की इच्छा से शीघ्रता और दृढ़ता के साथ आगे बढ़े।
17तब आपकी समस्त सेनाओं को पार करके पाण्डुपुत्र ने युद्ध में लगे धनञ्जय को देखा। तब सिन्धुराज के वध के लिए अर्जुन को घोर प्रयत्न करते देखकर उन महापराक्रमी नरश्रेष्ठ भीम ने ऊँचे स्वर में सिंहनाद किया।
18हे राजन्, वह वैसा ही था जैसे वर्षाकाल में मेघ गरजते हैं। हे कुरुश्रेष्ठ, गरजते हुए भीमसेन का वह भयंकर नाद तब युद्ध में लगे पार्थ और वासुदेवपुत्र ने सुना।
19उन दोनों वीरों ने एक ही समय महाबली भीम का सिंहनाद सुनकर भीमसेन के दर्शन की इच्छा से स्वयं भी सिंहनाद करना आरम्भ किया। तब पृथापुत्र अर्जुन और मधुवंशी कृष्ण, दोनों सिंहनाद करते हुए —
20— हे महाराज, दो बैलों के समान आपकी सेना पर टूट पड़े। भीमसेन के और उग्र धनुर्धर फाल्गुन के सिंहनाद सुनकर, हे महाराज, परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर अत्यन्त प्रसन्न हुए। उनका नाद सुनकर राजा का चिन्ता का भार उतर गया। तब वे नरेश युद्ध में धनञ्जय की सफलता के प्रति आशान्वित हो उठे।
21जब क्रुद्ध भीम इस प्रकार गरज रहे थे, तब समस्त धर्मात्माओं में श्रेष्ठ धर्मपुत्र महाबाहु युधिष्ठिर कुछ क्षण मुस्कुराते हुए विचार करते रहे और फिर उन्होंने उस विचार को शब्द दिए जो उस समय उनके हृदय में भरा था —
22“हे भीम, तुमने सचमुच मुझे समाचार भेज दिया; तुमने अपने गुरुजन की आज्ञा का यथार्थ पालन किया। हे पाण्डुपुत्र, जिनके शत्रु स्वयं तुम हो, उन्हें युद्ध में विजय की कोई आशा नहीं हो सकती। यह सौभाग्य की बात है कि कुबेर के विजेता सव्यसाची अब भी जीवित हैं।
23यह भी सौभाग्य है कि अदम्य पराक्रमवाले सात्यकि सकुशल और सुरक्षित हैं। यह सौभाग्य है कि मैं गरजते हुए वासुदेव और धनञ्जय का नाद सुन रहा हूँ। जिन्होंने युद्ध में शक्र को परास्त करके अग्निदेव को तृप्त किया था, यह सौभाग्य है कि वे शत्रुसंहारक फाल्गुन अब भी जीवित हैं — वे, जिनकी भुजाओं के पराक्रम के भरोसे हम जीते हैं।
24सौभाग्य से वे अर्जुन अब भी जीवित हैं और अपने शत्रुओं का संहार कर रहे हैं। जिन्होंने अकेले एक ही धनुष से उन निवातकवच दैत्यों को परास्त किया था, जो स्वयं देवताओं द्वारा भी अजेय थे, यह सचमुच सौभाग्य है कि वे पृथापुत्र अब भी जीवित हैं। जिन्होंने मत्स्यों की नगरी में मत्स्यराज की गौएँ हरने के लिए आए संगठित कौरवों को परास्त किया था, यह सचमुच सौभाग्य है कि वे पृथापुत्र अब भी जीवित हैं। जिन्होंने अपनी भुजाओं के बल से युद्ध में चौदह सहस्र केकयों का वध किया था, यह सौभाग्य है कि वे पृथापुत्र अब भी जीवित हैं। जिन्होंने दुर्योधन को छुड़ाने के लिए अपने अस्त्रों के बल से गन्धर्वों के महाबली राजा को परास्त किया था, यह सौभाग्य है कि वे पृथापुत्र अब भी जीवित हैं। मुकुट और मालाओं से सुशोभित, पराक्रम से सम्पन्न, श्वेत घोड़ोंवाले और कृष्ण को सारथि बनानेवाले —
25— वे अर्जुन, जो मुझे सदा प्रिय हैं, सौभाग्य से अब भी जीवित हैं। पुत्र की मृत्यु से उत्पन्न शोक से अत्यन्त पीड़ित होते हुए भी और एक अत्यन्त दुष्कर कार्य को पूरा करने का प्रयत्न करते हुए भी —
26— और इस समय भी जयद्रथ का वध करने का उद्योग करते हुए, भयंकर प्रतिज्ञा करनेवाले वे धनञ्जय क्या युद्ध में सिन्धुराज का वध करने में सफल होंगे?
27क्या मैं सूर्यास्त से पूर्व अर्जुन को फिर देख सकूँगा, जब वे वासुदेवपुत्र की सहायता से अपनी प्रतिज्ञा पूरी करके लौटेंगे?
28क्या राजा दुर्योधन का हित करने के लिए सदा उत्सुक रहनेवाला सिन्धुराज फाल्गुन द्वारा मारा जाकर अपने शत्रुओं को आनन्दित करेगा?
29क्या अर्जुन द्वारा सिन्धुराज को मारा गया देखकर राजा दुर्योधन हमसे सन्धि कर लेगा?
30क्या भीमसेन द्वारा युद्ध में अपने भाइयों को मारा गया देखकर दुष्ट दुर्योधन हमसे सन्धि कर लेगा?
31क्या अनेक अन्य महान् योद्धाओं को मारा गया और रणभूमि में गिरा हुआ देखकर दुष्ट दुर्योधन अपनी मूर्खता पर पछतावा करेगा?
32क्या हमारा वैर अकेले भीम के बलिदान से समाप्त हो जाएगा? क्या शेष क्षत्रियों की रक्षा के लिए सुयोधन सन्धि कर लेगा?”
33जब करुणा से भरे अपने हृदय में राजा युधिष्ठिर इस प्रकार सोच रहे थे, तब रणभूमि के दूसरे भाग में —
Nepali
1सञ्जयले भने — तब रथसेना पार गरिसकेका पाण्डुपुत्रको गति रोक्ने इच्छाले आचार्य मुस्कुराउँदै तिनलाई आफ्ना बाणले छोप्न थाले।
2तब द्रोणको धनुषबाट छुटेको बाणवर्षा मानौँ पिउँदै र आफ्नो मायाले तपाईंको सेनालाई विमूढ पार्दै तिनी तपाईंका पुत्रहरूमाथि जाइलागे।
3तपाईंका पुत्रहरूबाट प्रेरित भई अनेक राजा, जो सबै श्रेष्ठ धनुर्धर थिए, आफ्ना सेनासहित दौडेर भीमलाई चारैतिरबाट घेर्न थाले।
4तब, हे भरतवंशी, तिनीहरूले घेरिएका भीमले मुस्कुराउँदै र सिंहझैँ गर्जँदै एउटा भयङ्कर गदा उठाए। अनि तिनले शत्रुनाशिनी त्यो गदा तिनीहरूमाथि ठूलो वेगले यसरी फ्याँके, जसरी इन्द्रले आफ्ना शत्रुहरूमाथि वज्र चलाउँछन्। वेगले फ्याँकिएको र महान् बल भएको त्यो गदा, हे राजन्, युद्धमा तपाईंको सेनालाई कुल्चन थाल्यो; र, हे राजन्, यस्तो लाग्यो मानौँ त्यसले आफ्नो प्रचण्ड शब्दले पृथ्वी भरिरहेको छ। अत्यन्त बल्दै गरेको त्यो भयङ्कर गदाले तपाईंका पुत्रहरूलाई भयभीत पार्न थाल्यो। तब प्रज्वलित ज्वालाले बेरिएको र महान् वेग भएको त्यो गदा आफूतिर आइरहेको देखेर तपाईंको सेना चिच्याउँदै भाग्न थाल्यो।
5हे तात, त्यस गदाको असह्य शब्दले मानिसहरू जहाँको तहीँ ढल्न थाले; र अनेक महारथी आफ्ना रथबाट खसे। हातमा गदा लिएका भीमद्वारा संहार गरिँदै गरेका तपाईंका सैनिकहरू रणभूमिबाट भयभीत भई यसरी भाग्न थाले, जसरी बाघको आक्रमणले मृगहरू भाग्छन्। तब कुन्तीपुत्रले आफ्ना वीर शत्रुहरूलाई भगाएर, पक्षिराज सुपर्णझैँ ठूलो वेगले त्यो सेना पार गरे। जब रथसेनाका नायकहरूका नायक भीमले यसरी तपाईंको सेनामा संहार फैलाइरहेका थिए, हे महाराज, तब भरद्वाजपुत्र द्रोण आफ्नो बाणवर्षाले तिनलाई रोक्दै भीममाथि जाइलागे।
6अनि तिनले उच्च स्वरमा सिंहनाद गरेर पाण्डवहरूको मनमा भय उत्पन्न गरे। तब महात्मा भीम र द्रोणबीच त्यस्तै भयङ्कर सङ्ग्राम छेडियो, जस्तो देव र असुरहरूबीच भएको थियो। तब द्रोणको धनुषबाट छुटेका तीक्ष्ण बाणले —
7— सयौँ र हजारौँको सङ्ख्यामा अनेक वीर मारिए। तब आफ्नो रथबाट हामफालेर र क्रोधले दौडँदै पाण्डुपुत्रले —
8— आँखा चिम्लेर, पैदलै द्रोणमाथि आक्रमण गरे। तब जसरी गोरुले वर्षाको धारा कुनै पीडाबिना सहन्छ, त्यसै गरी नरश्रेष्ठ भीमले द्रोणको रथबाट आउने त्यो बाणवर्षा सहे। हे तात, युद्धमा द्रोणद्वारा घाइते पारिँदा पनि ती पराक्रमी वीरले आफ्ना हातले द्रोणको रथको धुरा समातेर त्यसलाई पल्टाइदिए। तब भीमद्वारा यसरी वेगले पल्टाइएका द्रोण —
9— अर्को रथमा आरूढ भई व्यूहको ढोकातिर उडे र त्यस बेला तिनका सारथिले घोडाहरूलाई पूरा वेगले हाँके।
10हे कुरुश्रेष्ठ, भीमसेनको त्यो पराक्रम वास्तवमै आश्चर्यजनक थियो। तब महाबली भीमसेन फेरि आफ्नो रथमा आरूढ भई —
11— तपाईंका पुत्रको सेनामाथि क्रोधले जाइलागे; र जसरी प्रचण्ड आँधीले रूखका पङ्क्ति भाँचिदिन्छ, त्यसै गरी तिनी त्यो क्षत्रियसेनालाई कुल्चन थाले।
12अनि तिनी शत्रुसेनालाई यसरी रोक्दै अगाडि बढे, जसरी पर्वतहरूले उर्लिएको समुद्रलाई रोक्छन्;
13— त्यसपछि तिनी हृदिकपुत्र (कृतवर्मा)द्वारा रक्षित भोजहरूको सेनाकहाँ आइपुगे।
14हे राजन्, भीमसेनले त्यसलाई भयङ्कर रूपमा कुल्चिदिए र त्यसपछि त्यसलाई पार गरे। हे तात, आफ्नो तालध्वनिले शत्रुहरूलाई भयभीत पार्दै —
15— भीमले तिनीहरू सबैलाई यसरी परास्त गरे, जसरी बाघले गोरुहरूको बथानलाई परास्त गर्छ। अनि भोज र काम्बोज सेनाहरूलाई पार गरेर —
16— र प्रहारमा निपुण असङ्ख्य म्लेच्छहरूको सेनालाई पनि पार गरेर भीमले युद्धमा लागेका महारथी सात्यकिलाई देखे। अनि तिनी धनञ्जयको दर्शनको इच्छाले शीघ्रता र दृढतासाथ अगाडि बढे।
17तब तपाईंका सम्पूर्ण सेना पार गरेर पाण्डुपुत्रले युद्धमा लागेका धनञ्जयलाई देखे। तब सिन्धुराजको वधका लागि अर्जुनलाई घोर प्रयत्न गरिरहेको देखेर ती महापराक्रमी नरश्रेष्ठ भीमले उच्च स्वरमा सिंहनाद गरे।
18हे राजन्, त्यो त्यस्तै थियो जस्तो वर्षाकालमा मेघहरू गर्जिन्छन्। हे कुरुश्रेष्ठ, गर्जिरहेका भीमसेनको त्यो भयङ्कर नाद तब युद्धमा लागेका पार्थ र वासुदेवपुत्रले सुने।
19ती दुवै वीरले एकै समयमा महाबली भीमको सिंहनाद सुनेर भीमसेनको दर्शनको इच्छाले आफैँले पनि सिंहनाद गर्न थाले। तब पृथापुत्र अर्जुन र मधुवंशी कृष्ण, दुवैले सिंहनाद गर्दै —
20— हे महाराज, दुई गोरुझैँ तपाईंको सेनामाथि जाइलागे। भीमसेनको र उग्र धनुर्धर फाल्गुनको सिंहनाद सुनेर, हे महाराज, परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर अत्यन्त प्रसन्न भए। तिनीहरूको नाद सुनेर राजाको चिन्ताको भार उत्रियो। तब ती नरेश युद्धमा धनञ्जयको सफलताप्रति आशान्वित भए।
21जब क्रुद्ध भीम यसरी गर्जिरहेका थिए, तब सम्पूर्ण धर्मात्माहरूमध्ये श्रेष्ठ धर्मपुत्र महाबाहु युधिष्ठिर केही क्षण मुस्कुराउँदै विचार गरिरहे र त्यसपछि तिनले त्यस विचारलाई शब्द दिए जो त्यस बेला तिनको हृदयमा भरिएको थियो —
22“हे भीम, तिमीले साँच्चै मलाई समाचार पठायौ; तिमीले आफ्ना गुरुजनको आज्ञाको यथार्थ पालन गर्यौ। हे पाण्डुपुत्र, जसका शत्रु स्वयं तिमी हौ, तिनीहरूलाई युद्धमा विजयको कुनै आशा हुन सक्दैन। यो सौभाग्यको कुरा हो कि कुबेरका विजेता सव्यसाची अझै जीवित छन्।
23यो पनि सौभाग्य हो कि अदम्य पराक्रम भएका सात्यकि सकुशल र सुरक्षित छन्। यो सौभाग्य हो कि म गर्जिरहेका वासुदेव र धनञ्जयको नाद सुनिरहेको छु। जसले युद्धमा शक्रलाई परास्त गरेर अग्निदेवलाई तृप्त पारेका थिए, यो सौभाग्य हो कि ती शत्रुसंहारक फाल्गुन अझै जीवित छन् — ती, जसका पाखुराको पराक्रमको भरमा हामी बाँचेका छौँ।
24सौभाग्यले ती अर्जुन अझै जीवित छन् र आफ्ना शत्रुहरूको संहार गरिरहेका छन्। जसले एक्लै एउटै धनुषले ती निवातकवच दैत्यहरूलाई परास्त गरेका थिए, जो स्वयं देवताहरूद्वारा पनि अजेय थिए, यो साँच्चै सौभाग्य हो कि ती पृथापुत्र अझै जीवित छन्। जसले मत्स्यहरूको नगरीमा मत्स्यराजका गाईहरू हर्न आएका सङ्गठित कौरवहरूलाई परास्त गरेका थिए, यो साँच्चै सौभाग्य हो कि ती पृथापुत्र अझै जीवित छन्। जसले आफ्ना पाखुराको बलले युद्धमा चौध हजार केकयहरूको वध गरेका थिए, यो सौभाग्य हो कि ती पृथापुत्र अझै जीवित छन्। जसले दुर्योधनलाई छुटाउन आफ्ना अस्त्रको बलले गन्धर्वहरूका महाबली राजालाई परास्त गरेका थिए, यो सौभाग्य हो कि ती पृथापुत्र अझै जीवित छन्। मुकुट र मालाले सुशोभित, पराक्रमले सम्पन्न, सेता घोडा भएका र कृष्णलाई सारथि बनाउने —
25— ती अर्जुन, जो मलाई सधैँ प्रिय छन्, सौभाग्यले अझै जीवित छन्। पुत्रको मृत्युले उत्पन्न शोकले अत्यन्त पीडित हुँदाहुँदै पनि र एउटा अत्यन्त दुष्कर कार्य पूरा गर्ने प्रयत्न गर्दागर्दै पनि —
26— र यस समय पनि जयद्रथको वध गर्ने उद्योग गर्दै, भयङ्कर प्रतिज्ञा गर्ने ती धनञ्जय के युद्धमा सिन्धुराजको वध गर्न सफल होलान्?
27के म सूर्यास्तभन्दा अघि अर्जुनलाई फेरि देख्न सक्नेछु, जब तिनी वासुदेवपुत्रको सहायताले आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गरेर फर्कनेछन्?
28के राजा दुर्योधनको हित गर्न सधैँ उत्सुक रहने सिन्धुराज फाल्गुनद्वारा मारिएर आफ्ना शत्रुहरूलाई आनन्दित पार्नेछ?
29के अर्जुनद्वारा सिन्धुराज मारिएको देखेर राजा दुर्योधनले हामीसँग सन्धि गर्नेछ?
30के भीमसेनद्वारा युद्धमा आफ्ना भाइहरू मारिएको देखेर दुष्ट दुर्योधनले हामीसँग सन्धि गर्नेछ?
31के अनेक अन्य महान् योद्धाहरू मारिएका र रणभूमिमा ढलेका देखेर दुष्ट दुर्योधनले आफ्नो मूर्खतामा पछुतो गर्नेछ?
32के हाम्रो वैर एक्लै भीमको बलिदानले समाप्त हुनेछ? के बाँकी क्षत्रियहरूको रक्षाका लागि सुयोधनले सन्धि गर्नेछ?”
33जब करुणाले भरिएको आफ्नो हृदयमा राजा युधिष्ठिर यसरी सोचिरहेका थिए, तब रणभूमिको अर्को भागमा —