Chapter 9

Jambukhanda Vinirmana Parva — Description of Bharata

Show:
View:
dhritarashtra duryodhana
Verse 1 धृतराष्ट्र उवाच · Dhritarashtra asks
Sanskrit

धृतराष्ट्र उवाच यदिदं भारतं वर्षं यत्रेदं मूर्च्छितं बलम्। यत्रातिमात्रलुब्धोऽयं पुत्रो दुर्योधनो मम॥ यत्र गृद्धाः पाण्डुपुत्रा यत्र मे सज्जते मनः। एतन्मे तत्त्वमाचक्ष्व त्वं हि मे बुद्धिमान् मतः॥

English

Dhritarashtra said Tell me about the Varsha called Bharata in which these foolish men have assembled (to fight), for which my son Duryodhana has become so very covetous, which the Pandavas also are desirous of obtaining and in which even my mind sinks. Tell me all this, for you are, in my opinion endued with great intelligence.

Hindi

धृतराष्ट्र ने कहा — मुझे भारत नामक उस वर्ष के विषय में बताओ, जिसमें ये मूर्ख पुरुष (युद्ध करने को) एकत्र हुए हैं, जिसके लिए मेरा पुत्र दुर्योधन इतना लोभी हो उठा है, जिसे पाण्डव भी प्राप्त करना चाहते हैं और जिसमें मेरा मन तक डूब जाता है। यह सब मुझे बताओ, क्योंकि मेरे मत में तुम महान् बुद्धि से सम्पन्न हो।

Nepali

धृतराष्ट्रले भने — मलाई भारत नामक त्यस वर्षका विषयमा बताऊ, जसमा यी मूर्ख पुरुषहरू (युद्ध गर्न) जम्मा भएका छन्, जसका लागि मेरो पुत्र दुर्योधन यति लोभी भएको छ, जसलाई पाण्डवहरूले पनि प्राप्त गर्न चाहन्छन् र जसमा मेरो मनसमेत डुब्छ। यो सबै मलाई बताऊ, किनभने मेरो मतमा तिमी महान् बुद्धिले सम्पन्न छौ।

sanjaya shakuni duryodhana
Verse 2 सञ्जय उवाच · Sanjaya narrates
Sanskrit

संजय उवाच न तत्र पाण्डवा गृद्धाः शृणु राजन् वचो मम। गृद्धो दुर्योधनस्तत्र शकुनिश्चापि सौबलः॥

English

Sanjaya said O king, hear my words. The Pandavas are not covetous about this country. It is Duryodhana who is covetous. It is the son of Subala, Shakuni.

Hindi

संजय ने कहा — हे राजन्, मेरे वचन सुनिए। पाण्डव इस देश के विषय में लोभी नहीं हैं। लोभी तो दुर्योधन है। लोभी सुबल का पुत्र शकुनि है।

Nepali

सञ्जयले भने — हे राजन्, मेरा वचन सुन्नुहोस्। पाण्डवहरू यस देशका विषयमा लोभी छैनन्। लोभी त दुर्योधन हो। लोभी सुबलको पुत्र शकुनि हो।

Verse 3
Sanskrit

अपरे क्षत्रियाश्चैव नानाजनपदेश्वराः। गृद्धा भारते वर्षे न मृष्यन्ति परस्परम्॥

English

And also many other Kshatriyas who are rulers of countries and who being covetous of this country cannot tolerate one another,

Hindi

और अन्य भी अनेक क्षत्रिय, जो देशों के शासक हैं और जो इस देश के लोभ में एक-दूसरे को सहन नहीं कर सकते।

Nepali

र अन्य पनि अनेक क्षत्रिय, जो देशहरूका शासक हुन् र जो यस देशको लोभमा एक-अर्कालाई सहन सक्दैनन्।

indra
Verse 4
Sanskrit

ये अत्र ते कीर्तयिष्यामि वर्ष भारत भारतम्। प्रियमिन्द्रस्य देवस्य मनोवैवस्वतस्य च॥ पृथोस्तु राजन् वैन्यस्य तथेक्ष्वाकोर्महात्मनः। ययातेरम्बरीषस्य मान्धातुर्नहुषस्य च॥ तथैव मुचुकुन्दस्य शिबैरौशीनरस्य च। ऋषभस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस्तथा॥ कुशिकस्य त दुर्धर्ष गाधेश्चैव महात्मनः। सोमकस्य त दुर्धर्ष दिलीपस्य तथैव च॥ अन्येषां च महाराज क्षत्रियाणां बलीयसाम्। सर्वेषामेव राजेन्द्र प्रियं भारत भारतम्॥

English

O descendant of Bharata, I shall now speak to you about the country named after Bharata, It is the beloved land of Indra. O king, this land called after Bharata, is also the beloved land of Manu, the son of Vivasvat, of Pritha, of Vainya, of the illustrious Ikshvaku, of Yayati, of Ambarisha, of Mandhata, of Nahusha, of Muchukunda, of Shibi, the son of Ushinaras of Rishabha, of Ila, of king Nriga, of Kushika, of the illustrious Gadhi, of Somaka, and of Dilipa and of many other kings. O chastiser of foes, I shall now describe to you the country as I have heard of it.

Hindi

हे भरतवंशी, अब मैं आपसे भरत के नाम पर कहलाने वाले देश के विषय में कहूँगा। यह इन्द्र की प्रिय भूमि है। हे राजन्, भरत के नाम पर कहलाने वाली यह भूमि विवस्वान् के पुत्र मनु की, पृथु की, वैन्य की, यशस्वी इक्ष्वाकु की, ययाति की, अम्बरीष की, मान्धाता की, नहुष की, मुचुकुन्द की, उशीनर के पुत्र शिबि की, ऋषभ की, इल की, राजा नृग की, कुशिक की, यशस्वी गाधि की, सोमक की, दिलीप की तथा अन्य अनेक राजाओं की भी प्रिय भूमि रही है। हे शत्रुदमन, अब मैं आपको इस देश का वर्णन वैसा ही सुनाऊँगा जैसा मैंने सुना है।

Nepali

हे भरतवंशी, अब म तपाईंलाई भरतको नामबाट कहलिने देशका विषयमा भन्नेछु। यो इन्द्रकी प्रिय भूमि हो। हे राजन्, भरतको नामबाट कहलिने यो भूमि विवस्वान्का पुत्र मनुकी, पृथुकी, वैन्यकी, यशस्वी इक्ष्वाकुकी, ययातिकी, अम्बरीषकी, मान्धाताकी, नहुषकी, मुचुकुन्दकी, उशीनरका पुत्र शिबिकी, ऋषभकी, इलकी, राजा नृगकी, कुशिककी, यशस्वी गाधिकी, सोमककी, दिलीपकी तथा अन्य अनेक राजाहरूकी पनि प्रिय भूमि रहेकी छ। हे शत्रुदमन, अब म तपाईंलाई यस देशको वर्णन त्यस्तै सुनाउनेछु जस्तो मैले सुनेको छु।

Verse 5
Sanskrit

तत् ते वर्षं प्रवक्ष्यामि यथायथमरिन्दम। शृणु मे गदतो राजन् यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥ महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि। विध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः॥ तेषां सहस्रशो राजन् पर्वतास्ते समीपतः। अविज्ञाताः सारवन्तो विपुलाचित्रसानवः॥

English

O king, hear as I speak of what you have asked me. Mahendra, Malaya, Sahya, Shuktimat, Gandhamadana, Vindhya, and Paripatra, these are the seven main mountains forming the boundaries (of Bharata Varsha). Besides these there are 0 king, thousands of other mountains which are hard and huge and which contain many excellent valleys. Besides these (large ones) there are many smaller mountains inhabited by the barbarians.

Hindi

हे राजन्, जो आपने मुझसे पूछा है, वह मैं कहता हूँ, सुनिए। महेन्द्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान्, गन्धमादन, विन्ध्य और पारिपात्र — ये (भारतवर्ष की) सीमा बनाने वाले सात प्रमुख पर्वत हैं। हे राजन्, इनके अतिरिक्त सहस्रों अन्य पर्वत हैं जो कठोर और विशाल हैं और जिनमें अनेक उत्तम उपत्यकाएँ हैं। इन (बड़े पर्वतों) के अतिरिक्त अनेक छोटे पर्वत भी हैं, जिन पर म्लेच्छ जातियाँ बसती हैं।

Nepali

हे राजन्, जो तपाईंले मलाई सोध्नुभएको छ, त्यो म भन्दछु, सुन्नुहोस्। महेन्द्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान्, गन्धमादन, विन्ध्य र पारिपात्र — यी (भारतवर्षको) सिमाना बनाउने सात प्रमुख पर्वत हुन्। हे राजन्, यीबाहेक हजारौँ अन्य पर्वत छन् जो कठोर र विशाल छन् र जसमा अनेक उत्तम उपत्यका छन्। यी (ठूला पर्वत)बाहेक अनेक साना पर्वत पनि छन्, जसमा म्लेच्छ जातिहरू बस्छन्।

krishna bhima kapila
Verse 6
Sanskrit

अन्ये ततोऽपरिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः। आर्या म्लेच्छाश्च कौरव्य तैर्मिश्राः पुरुषा विभो॥ नदी पिबन्ति विपुलां गङ्गां सिन्धुं सरस्वतीम्। गोदावरी नर्मदां च बाहुदां च महानदीम्॥ शतदूं चन्द्रभागां च यमुनां च महानदीम्। दृषद्वतीं विपाशां च विपापां स्थूलवालुकाम्॥ नदीं वेत्रवतीं चैव कृष्णवेणां च निम्नगाम्। इरावती वितस्तां च पयोष्णीं देविकामपि॥ वेदस्मृतां वेदवती त्रिदिवामिक्षुलां कृमिम्। करीषिणी चित्रवाहां चित्रसेनां च निम्नगाम्॥ गोमती धूतपापां च वन्दनां च महानदीम्। कौशिकीं त्रिदिवां कृत्या निचितां लोहितारणीम्॥ रहस्यां शतकुम्भां च सरयूं च तथैव च। चर्मण्वतीं वेत्रवती हस्तिसोमां दिशं तथा॥ शरावती पयोष्णीं च वेणां भीमरथीमपि। कावेरी चुलुकां चापि वाणीं शतबलामपि॥ नीवारामहितां चापि सुप्रयोगां जनाधिप। पवित्रां कुण्डली सिन्धुं राजनीं पुरमालिनीम्॥ पूर्वाभिरामां वीरां च भीमामोघवती तथा। पाशाशिनी पापहरां महेन्द्रां पाटलावतीम्॥ करीषिणीमसिक्नी च कुशचीरां महानदीम्। मकरी प्रवरां मेनां हेमां घृतवतीं तथा॥ पुरावतीमनुष्णां च शैब्यां कापी च भारत। सदानीरामधृष्या च कुशधारां महानदीम्॥ सदाकान्तां शिवां चैव तथा वीरमतीमपि। वस्त्रां सुवस्त्रां गौरी च कम्पनां सहिरण्वतीम्॥ वरां वीरकरां चापि पञ्चमी च महानदीम्। रथचित्रां ज्योतिरथां विश्वामित्रां कपिञ्जलाम्॥ उपेन्द्रा बहुलां चैव कुवीरामम्बुवाहिनीम्। विनदी पिञ्जलां वेणा तुङ्गवेणां महानदीम्॥ विदिशां कृष्णवेणां च ताम्रां च कपिलामपि। खलु सुवामां वेदाश्वां हरिश्रावां महापगाम्॥

English

O descendant of Kuru, O lord, the Aryans and the Mlechchhas and many other races drink the waters of the following rivers. The magnificent Ganga, Sindhu, Sarasvati, Godavari, Narmada, the large river called Bahuda, Shatadru, Chandrabhaga, the large river called Yamuna, Drishadvati, Vipasha, Vipapa, Sthulabaluka, Vetravati, Krishnavena, Iravati. Vitasta, Payoshini, Devika, Vedasmrita, Vedavati, Tridiva, Ikshuala, Karishini, Chitravaha, Chitrasena, Gomati, Dhutapapa, Gandaki, Kaushaki, Tridiva, Kritya, Nichita, Lohitarani, Rahasya, Shatakumbha, Sarayu, Charamnvati, Vetravati, Hastisoma, Dika, Sharavati, Payoshini, Vena, Bhimarathi, Kaveri, Chuluka, Vani, Shatabala, Nivara, Ahita, Suprayoga, Pavitra, Kundali, Sindhu, Rajani, Puramalini, Purvabhirama, Vira, Bhima, Oghavati, Pashashini, Papahara, Mahendra, Patalavati, Karishini, Asikni, Kushachira, Makari, Pravara, Mena, Hema, Ghritavati, Puravati, Anushna, Shaivya, Kapi, Sadanira, Adhrishya, The mystery river Kushadhara, Sadakanta, Shiva, Viramati, Vastra, Suvastra, Gouri, Kampana, Hiranvati, Vara, Virakara, Great river Panchami, Rathachitra, Jyotiratha, Vishvamitra, Kapinjala, Upendra, Bahula, Kuvira, Ambuvahini, Vinadi, Pinjala, Vena, the great river Tungavena, Vidisha, Krishnavena, Tamara, Kapila, Khalu, Suvama, Vedashrva, the great river Harishrava.

Hindi

हे कुरुवंशी, हे स्वामी, आर्य, म्लेच्छ तथा अन्य अनेक जातियाँ इन नदियों का जल पीती हैं — महिमामयी गंगा, सिन्धु, सरस्वती, गोदावरी, नर्मदा, विशाल नदी बाहुदा, शतद्रु, चन्द्रभागा, विशाल नदी यमुना, दृषद्वती, विपाशा, विपापा, स्थूलबालुका, वेत्रवती, कृष्णवेणा, इरावती, वितस्ता, पयोष्णी, देविका, वेदस्मृता, वेदवती, त्रिदिवा, इक्षुला, करीषिणी, चित्रवाहा, चित्रसेना, गोमती, धूतपापा, गण्डकी, कौशिकी, त्रिदिवा, कृत्या, निचिता, लोहितारणी, रहस्या, शतकुम्भा, सरयू, चर्मण्वती, वेत्रवती, हस्तिसोमा, दीका, शरावती, पयोष्णी, वेणा, भीमरथी, कावेरी, चुलुका, वाणी, शतबला, नीवारा, अहिता, सुप्रयोगा, पवित्रा, कुण्डली, सिन्धु, राजनी, पुरमालिनी, पूर्वाभिरामा, वीरा, भीमा, ओघवती, पाशाशिनी, पापहरा, महेन्द्रा, पातालवती, करीषिणी, असिक्नी, कुशचीरा, मकरी, प्रवरा, मेना, हेमा, घृतवती, पुरवती, अनुष्णा, शैव्या, कपि, सदानीरा, अधृष्या, गूढ़ नदी कुशधारा, सदाकान्ता, शिवा, वीरमती, वस्त्रा, सुवस्त्रा, गौरी, कम्पना, हिरण्वती, वारा, वीरकरा, महानदी पञ्चमी, रथचित्रा, ज्योतिरथा, विश्वामित्रा, कपिञ्जला, उपेन्द्रा, बहुला, कुवीरा, अम्बुवाहिनी, विनदी, पिञ्जला, वेणा, महानदी तुंगवेणा, विदिशा, कृष्णवेणा, तामरा, कपिला, खलु, सुवामा, वेदाश्रवा, महानदी हरिश्रवा।

Nepali

हे कुरुवंशी, हे स्वामी, आर्य, म्लेच्छ तथा अन्य अनेक जातिहरूले यी नदीहरूको जल पिउँछन् — महिमामयी गङ्गा, सिन्धु, सरस्वती, गोदावरी, नर्मदा, विशाल नदी बाहुदा, शतद्रु, चन्द्रभागा, विशाल नदी यमुना, दृषद्वती, विपाशा, विपापा, स्थूलबालुका, वेत्रवती, कृष्णवेणा, इरावती, वितस्ता, पयोष्णी, देविका, वेदस्मृता, वेदवती, त्रिदिवा, इक्षुला, करीषिणी, चित्रवाहा, चित्रसेना, गोमती, धूतपापा, गण्डकी, कौशिकी, त्रिदिवा, कृत्या, निचिता, लोहितारणी, रहस्या, शतकुम्भा, सरयू, चर्मण्वती, वेत्रवती, हस्तिसोमा, दीका, शरावती, पयोष्णी, वेणा, भीमरथी, कावेरी, चुलुका, वाणी, शतबला, नीवारा, अहिता, सुप्रयोगा, पवित्रा, कुण्डली, सिन्धु, राजनी, पुरमालिनी, पूर्वाभिरामा, वीरा, भीमा, ओघवती, पाशाशिनी, पापहरा, महेन्द्रा, पातालवती, करीषिणी, असिक्नी, कुशचीरा, मकरी, प्रवरा, मेना, हेमा, घृतवती, पुरवती, अनुष्णा, शैव्या, कपि, सदानीरा, अधृष्या, गुप्त नदी कुशधारा, सदाकान्ता, शिवा, वीरमती, वस्त्रा, सुवस्त्रा, गौरी, कम्पना, हिरण्वती, वारा, वीरकरा, महानदी पञ्चमी, रथचित्रा, ज्योतिरथा, विश्वामित्रा, कपिञ्जला, उपेन्द्रा, बहुला, कुवीरा, अम्बुवाहिनी, विनदी, पिञ्जला, वेणा, महानदी तुङ्गवेणा, विदिशा, कृष्णवेणा, तामरा, कपिला, खलु, सुवामा, वेदाश्रवा, महानदी हरिश्रवा।

Verse 7
Sanskrit

शीघ्रां च पिच्छिलां चैव भारद्वाजी च निम्नगाम्। कौशिकी निम्नगां शोणां बाहुदामथ चन्द्रमाम्॥ दुर्गा चित्रशिलां चैव ब्रह्मवेध्यां बृहद्वतीम्। यवक्षामथ रोहीं च तथा जाम्बूनदीमपि।॥ सुनसां तमसां दासी वसामन्यां वराणसीम्। नीलां घृतवतीं चैव पर्णाशां च महानदीम्॥

English

Shighra, Pichhala, Bharadvaji, Kaushika, Sona and Chandrama, Durga, Chintrashila, Brahmavaidhya, Brihadvati, Yavaksha, Rohi, Jambunadi, Sunasa, Tamasa, Dasi, Vasa, Varuna and Asi, Nila, Ghritavati, The great river Parnasha, Tamasi, Vrishabha, Brahmamedhya, Brihadhani.

Hindi

शीघ्रा, पिच्छला, भारद्वाजी, कौशिकी, सोन और चन्द्रमा, दुर्गा, चित्रशिला, ब्रह्मवैद्या, बृहद्वती, यवक्षा, रोही, जम्बूनदी, सुनसा, तमसा, दासी, वसा, वरुणा और असी, नीला, घृतवती, महानदी पर्णाशा, तामसी, वृषभा, ब्रह्ममेध्या, बृहद्धनी।

Nepali

शीघ्रा, पिच्छला, भारद्वाजी, कौशिकी, सोन र चन्द्रमा, दुर्गा, चित्रशिला, ब्रह्मवैद्या, बृहद्वती, यवक्षा, रोही, जम्बूनदी, सुनसा, तमसा, दासी, वसा, वरुणा र असी, नीला, घृतवती, महानदी पर्णाशा, तामसी, वृषभा, ब्रह्ममेध्या, बृहद्धनी।

krishna
Verse 8
Sanskrit

मानवीं वृषभां चैव ब्रह्ममेध्यां बृहनीम्। एताश्चान्याश्च बहुधा महानद्यो जनाधिप॥ सदा निरामयां कृष्णां मन्दगां मदवाहिनीम्। ब्राह्मणी च महागौरी दुर्गामपि च भारत॥ चित्रोपलां चित्ररथां मञ्जुलां वाहिनी तथा। मन्दाकिनी वैतरणी कोषां चापि महानदीम्॥ शुक्तिमतीमनङ्गां च तथैव वृषसाह्वयाम्। लोहित्यां करतोयां च तथैव वृषकाह्वयाम्॥ कुमारीमृषिकुल्यां च मारिषां च सरस्वतीम्। मन्दाकिनीं सुषुण्यां च सर्वां गङ्गां च भारत॥

English

O king, these the many other large rivers such as Sadaniramaya, Krishna, Mandaga, Mandavahini, Brahmini, Mahagouri, Durga, Chitrotpla, Chitraratha, Manjula, Vahini, Mandakani, Vaitarani, Kosha Mahanadi, Shuktimati, Ananga, Pushpavini, Utpalavati, Lohitya, Karatoya, Vrishaka, Kumari, Rishikulya, Marisha, Sarasvati, and Mandakini, Supunya, Sarva and Ganga,

Hindi

हे राजन्, इनके अतिरिक्त अन्य अनेक बड़ी नदियाँ हैं, जैसे सदानीरामया, कृष्णा, मन्दगा, मन्दवाहिनी, ब्राह्मिणी, महागौरी, दुर्गा, चित्रोत्पला, चित्ररथा, मञ्जुला, वाहिनी, मन्दाकिनी, वैतरणी, कोशा, महानदी, शुक्तिमती, अनंगा, पुष्पवेणी, उत्पलावती, लौहित्या, करतोया, वृषका, कुमारी, ऋषिकुल्या, मारिषा, सरस्वती, मन्दाकिनी, सुपुण्या, सर्वा और गंगा।

Nepali

हे राजन्, यीबाहेक अन्य अनेक ठूला नदी छन्, जस्तै सदानीरामया, कृष्णा, मन्दगा, मन्दवाहिनी, ब्राह्मिणी, महागौरी, दुर्गा, चित्रोत्पला, चित्ररथा, मञ्जुला, वाहिनी, मन्दाकिनी, वैतरणी, कोशा, महानदी, शुक्तिमती, अनङ्गा, पुष्पवेणी, उत्पलावती, लौहित्या, करतोया, वृषका, कुमारी, ऋषिकुल्या, मारिषा, सरस्वती, मन्दाकिनी, सुपुण्या, सर्वा र गङ्गा।

Verse 9
Sanskrit

विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वाश्चैव महाफलाः। तथा नद्यस्त्वप्रकाशाः शतशोऽथ सहस्रशः॥ इत्येताः सरितो राजन् समाख्याता यथास्मृति।

English

O descendant of Bharata, all these are the mother of the universe and the produce great merit. Besides these rivers, there are hundreds and thousand of rivers that have no names. O king, I have mentioned to you all the rivers that I remember.

Hindi

हे भरतवंशी, ये सब विश्व की माताएँ हैं और महान् पुण्य उत्पन्न करती हैं। इन नदियों के अतिरिक्त सैकड़ों और सहस्रों नदियाँ ऐसी हैं जिनके कोई नाम नहीं हैं। हे राजन्, जितनी नदियाँ मुझे स्मरण हैं, वे सब मैंने आपको बता दीं।

Nepali

हे भरतवंशी, यी सबै विश्वका माता हुन् र महान् पुण्य उत्पन्न गर्छन्। यी नदीबाहेक सयौँ र हजारौँ नदी यस्ता छन् जसका कुनै नाम छैनन्। हे राजन्, जति नदी मलाई सम्झना छन्, ती सबै मैले तपाईंलाई बताइदिएँ।

Verse 10
Sanskrit

अत उर्ध्वं जनपदान् निबोध गदतो मम॥ तत्रेमे कुरुपाञ्चाला: शाल्वा माद्रेयजाङ्गलाः। शूरसेनाः पुलिन्दाश्च बोधा मालास्तथैव च॥ मत्स्याः कुशल्या: सौशल्या:कुन्तयः कान्तिकोसलाः। चेदिमत्स्यकरूषाश्च भोजाः सिन्धुपुलिन्दकाः॥ उत्तमाश्वदशार्णाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह। पञ्चाला: कोसलाश्चैव नैकपृष्ठा धुरंधराः॥ गोधा मद्रकलिङ्गाश्च काशयोऽपरकाशयः। जठराः कुक्कुराश्चैव सदशार्णाश्च भारत॥ कुन्तयोऽवन्तयश्चैव तथैवापरकुन्तयः। गोमन्ता मण्डकाः सण्डा विदर्भा रूपवाहिकाः॥ अश्मकाः पाण्डुराष्ट्राश्च गोपराष्ट्राः करीतयः। अधिराज्यकुशाद्याश्च मल्लराष्ट्रं च केवलम्॥ वारवास्यायवाहाश्चचक्राश्चक्रातयः शकाः। विदेहा मगधाः स्वक्षा मलजा विजयास्तथा॥ अङ्गा वङ्गा कलिङ्गाश्च यकृल्लोमान एव च। मल्ला: सुदेष्णाः प्रह्लादामाहिकाः शशिकास्तथा।।४६। बाह्निका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः। अपरान्ताः परान्ताश्च पञ्चालाश्चर्ममण्डलाः॥ अटवीशिखराश्चैव मेरुभूताश्च मारिष। उपावृत्तानुपावृत्ताः स्वराष्ट्राः केकयास्तथा॥ कुन्दापरान्ता माहेयाः कक्षा सामुद्रनिष्कुटाः। अन्ध्राश्च बहवो राजन्नन्तगिर्यास्तथैव च॥ बहिगिर्याङ्गमलजा मगधा मानवर्जकाः। समन्तराः प्रावृषेया भार्गवाश्च जनाधिप॥ पुण्ड्रा भर्गाः किराताश्च सुदृष्टा यामुनास्तथा। शका निषादा निषधास्तथैवानर्तनैर्ऋताः॥ दुर्गाला: प्रतिमत्स्याश्च कुन्तलाः कोसलास्तथा। तीरग्रहाः शूरसेना ईजिकाः कन्यकागुणाः॥ तिलभारा मसीराश्च मधुमन्तः सुकन्दकाः। काश्मीराः सिन्धुसौवीरा गान्धारा दर्शकान्तथा॥ अभीसारा उलूताश्च शैवला बालिकास्तथा। दार्वी च वानवा दर्वा वातजामर थोरगाः॥ बहुवाद्याश्च कौरव्य सुदामानः सुमल्लिकाः। वध्राः करीषकाश्चापि कुलिन्दोपत्यकास्तथा॥ वनायवो दशापार्श्वरोमाणः कुशबिन्दवः। कच्छा गोपालकक्षाश्च जाङ्गलाः कुरुवर्णकाः॥ किराता बर्वराः सिद्धा वैदेहास्ताम्रलिप्तकाः। ओण्ड्राम्लेच्छाः सैसिरिध्राः पार्वतीयाश्च मारिष॥ अथापरे जनपदा दक्षिणा भरतर्षभ। द्रविडाः केरलाः प्राच्या भूषिका वनवासिकाः॥ कर्णाटका महिषका विकल्पा मूषकास्तथा। शिल्लिकाः कुन्तलाश्चैव सौहृदा नभकाननाः॥ कौकुट्टकास्तथा चोलाः कोङ्कणा मालवा नराः। समङ्गाः करकाश्चैव कुकुराङ्गारमारिषाः॥ ध्वजिन्युत्सवसंकेतास्त्रिगर्ताः शाल्वसेनयः। व्यूका: कोकबकाः प्रोष्ठाः समवेगवशास्तथा॥ तथैव विन्ध्यचुलिकाः पुलिन्दा वल्कलैः सह। मालवा बल्लवाश्चैव तथैवापरबल्लवाः॥ कुलिन्दाः कालदाश्चैव कुण्डलाः करटास्तथा। मूषकाः स्तनबालाश्च सनीपा घटसुंजयाः॥ अठिदाः पाशिवाटाश्च तनयाः सुनयास्तथा। ऋषिका विदभाः काकास्तङ्गणाः परतङ्गणाः॥ उत्तराश्चापरम्लेच्छा: क्रूरा भरतसत्तम। यवनाचीनकाम्बोजा दारुणा म्लेच्छजातयः॥ सकृद्ग्रहा: कुलत्थाश्च हूणाः पारसिकैः सह। तथैव रमणाश्चीनास्तथैव दशमालिकाः॥

English

Hear now the names of various countries. They are the Kuru-Pancliala, the Shalvas, the Madreyas, the Jangalas, the Shurasena, the Kalingas, the Vedas, the Malas, the Matsya's, the Kushalyas, the Saushalyas, the Kuntalas, the Kanti, Kosalas, the Chedis, the Kurushas, the Bhojas, the Sindhus, the Pulindas, the Uttamashrava, the Dasharanas, the Mekalas, the Utkalas, the Panchalas, the Kausijas, the Naikaprishthas, the Dhurandharas, the Godhas, the Madrakalingas, the Kashis, the further Kashis, the Jatharas, the Kukuras, the Dasharanas, the Kuntis, the Avantis, the further Kuntis, the Gomantas, the Mandakas, the Sandas, the Vidarabhas, the Rupavahikas, the Ashmakas, the Pandurashtras, the Goparashtras, the Karitis, the Adhirajyas, the Kushadhyas, the Mallarashtras, the Keralas, the Varavasyas, the Aayavahas, the Chakara, the Chakarati, the Shakas, the Videhas, the Magadhas, the Svakshas, the Malajas, the Vijayas, the Angas, the Vangas, the Kalingas, the Yakrillomas, the Mallas, the Sudeshna, the Pralhadas, the Mahikas, the Shashikas, the Balhikas, the Vatadhanas, the Abhiras, the Kalatoyakas, the Aparantas, the Parantas, the Panchalas, the Charamamandalas, thc Atavishikharas, the Merubhutas, the Upavrittas, the Anupavrittas, the Svarashtras, the Kaikeyas, the Kundaparantas, the Maheyas, the Kakshas, the Samudranishkutas, the Andhras many other hills tribes, the Angamalajas, the Manavarjakas, the Mahyuttas, the Pravrisheyas, the Bahargavas, the Pundras, the Bhargas, the Kiratas, the Sudrishtas, the Yamunas, the Shakas, the Nishadas, the Nishadhas, the Anartas, the Nairetas, the Durgalas, the Pratimatsyas, the Kuntalas, the Kosalas, the Tiragrahas, the Ijikas, the Kanyakagunas, the Tilabharas, the Masiras, the Madhumattas, the Sukandkas, the Kashmiras, the Sindhu-son viras, the Gandharvas, the Darshakas Abhisaras, the Ulutas, the Shaivalas, the Balhikas, the Darvis, the Vanava, Darvas, the Vatajas, the Amarathas, and the Uragas, the Bahuvadhyas, the Kauravyas, the Sudamanas, the Sumallikas, the Vadharas, the Karishakas, the Kulindas, the Upatyakas, the Vanayuas, the Dash, the Romanas, the Kushabindus, the Kachhas, the Gopalakakshas, the Kuruvarnakas, the Kiratas, the Barbaras, the Siddhas, the Vaidehas, the Tarinaliptakas, the Audras, the Paundras, the Saisiridharas, and the Parvatyas. O best of the Bharata race there are other kingdoms such as the Dravidas, the Keralas, the Prachyas, the Bhushikas, the Vanavasikas, the Karantakas, the Mahishakas, the Vikalpas, the Mushakas, the Jhillikas, the Kuntals, the Sauhridas, the Nabhakananas, the Kaukuttakas, the Cholas, the Malavas, the Samangas, the Kanakas, the Kukkuras, the Angaramurishas, the Marishas, the Dhvajinis, the Utsavas-Sanketas, the Trigartas, the Shalvasenis, the Vyukas, the Kokabakas, the Proshtas, the Samavegavashas, the Vindhyachulikas, the Pulindas, the Valkalas, the Malavas, the Ballavas, the further Ballavas, the Kulindas, the Kaladas, the Kundalas, the Karatas, the Mushakas, the Stanabalas, the Srinjayas the Rishikas, the Vidarbhas, the Kakas, the Tanganas, the further Tanganas. The Mlecchas, the Kurus, the Yavanas, the Chinas, the Kambojas, the Darunas, the Sakridgrahas, the Kulatha, the Hunas, the Parasikas, the Ramanas, and the Dashamalikas.

Hindi

अब विविध देशों के नाम सुनिए। वे हैं — कुरु-पाञ्चाल, शाल्व, माद्रेय, जांगल, शूरसेन, कलिंग, वेद, माल, मत्स्य, कुशल्य, सौशल्य, कुन्तल, कान्ति, कोसल, चेदि, करूष, भोज, सिन्धु, पुलिन्द, उत्तमश्रव, दशारण, मेकल, उत्कल, पाञ्चाल, कौसिज, नैकपृष्ठ, धुरन्धर, गोध, मद्रकलिंग, काशि, अपरकाशि, जठर, कुकुर, दशारण, कुन्ति, अवन्ति, अपरकुन्ति, गोमन्त, मण्डक, षण्ड, विदर्भ, रूपवाहिक, अश्मक, पाण्डुराष्ट्र, गोपराष्ट्र, कारीति, अधिराज्य, कुशाध्य, मल्लराष्ट्र, केरल, वारवास्य, आयवाह, चाकर, चाकरति, शक, विदेह, मगध, स्वक्ष, मलज, विजय, अंग, वंग, कलिंग, यकृल्लोम, मल्ल, सुदेष्ण, प्रह्लाद, माहिक, शशिक, बाह्लीक, वाटधान, आभीर, कालतोयक, अपरान्त, परान्त, पाञ्चाल, चरममण्डल, अटविशिखर, मेरुभूत, उपवृत्त, अनुपवृत्त, स्वराष्ट्र, कैकेय, कुण्डपरान्त, माहेय, कच्छ, समुद्रनिष्कुट, आन्ध्र तथा अन्य अनेक पर्वतीय जातियाँ, अंगमलज, मानवर्जक, माह्युत्त, प्रावृषेय, बाहर्गव, पुण्ड्र, भर्ग, किरात, सुदृष्ट, यमुन, शक, निषाद, निषध, आनर्त, नैऋत, दुर्गल, प्रतिमत्स्य, कुन्तल, कोसल, तीरग्रह, ईजिक, कन्यकगुण, तिलभार, मसीर, मधुमत्त, सुकन्दक, कश्मीर, सिन्धु-सौवीर, गान्धर्व, दर्शक, अभिसार, उलूत, शैवाल, बाह्लीक, दार्वि, वानव, दर्व, वातज, अमरथ, उरग, बहुवाध्य, कौरव्य, सुदामन, सुमल्लिक, वाधर, कारीषक, कुलिन्द, उपत्यक, वनायु, दश, रोमन, कुशबिन्दु, कच्छ, गोपालकक्ष, कुरुवर्णक, किरात, बर्बर, सिद्ध, वैदेह, ताम्रलिप्तक, औड्र, पौण्ड्र, सैशिरिधर और पर्वत्य। हे भरतवंश में श्रेष्ठ, और भी राज्य हैं, जैसे द्रविड, केरल, प्राच्य, भूषिक, वनवासिक, कारन्तक, माहिषक, विकल्प, मूषक, झिल्लिक, कुन्तल, सौहृद, नभकानन, कौकुट्टक, चोल, मालव, सामंग, कनक, कुक्कुर, अंगारमुरिष, मारिष, ध्वजिनी, उत्सव-संकेत, त्रिगर्त, शाल्वसेनि, व्यूक, कोकबक, प्रोष्ठ, समवेगवश, विन्ध्यचूलिक, पुलिन्द, वल्कल, मालव, बल्लव, अपरबल्लव, कुलिन्द, कालद, कुण्डल, करट, मूषक, स्तनबल, सृंजय, ऋषिक, विदर्भ, काक, तंगण और अपरतंगण। म्लेच्छ, कुरु, यवन, चीन, कम्बोज, दारुण, सकृद्ग्रह, कुलत्थ, हूण, पारसीक, रमण और दशमालिक।

Nepali

अब विविध देशका नाम सुन्नुहोस्। ती हुन् — कुरु-पाञ्चाल, शाल्व, माद्रेय, जाङ्गल, शूरसेन, कलिङ्ग, वेद, माल, मत्स्य, कुशल्य, सौशल्य, कुन्तल, कान्ति, कोसल, चेदि, करूष, भोज, सिन्धु, पुलिन्द, उत्तमश्रव, दशारण, मेकल, उत्कल, पाञ्चाल, कौसिज, नैकपृष्ठ, धुरन्धर, गोध, मद्रकलिङ्ग, काशि, अपरकाशि, जठर, कुकुर, दशारण, कुन्ति, अवन्ति, अपरकुन्ति, गोमन्त, मण्डक, षण्ड, विदर्भ, रूपवाहिक, अश्मक, पाण्डुराष्ट्र, गोपराष्ट्र, कारीति, अधिराज्य, कुशाध्य, मल्लराष्ट्र, केरल, वारवास्य, आयवाह, चाकर, चाकरति, शक, विदेह, मगध, स्वक्ष, मलज, विजय, अङ्ग, वङ्ग, कलिङ्ग, यकृल्लोम, मल्ल, सुदेष्ण, प्रह्लाद, माहिक, शशिक, बाह्लीक, वाटधान, आभीर, कालतोयक, अपरान्त, परान्त, पाञ्चाल, चरममण्डल, अटविशिखर, मेरुभूत, उपवृत्त, अनुपवृत्त, स्वराष्ट्र, कैकेय, कुण्डपरान्त, माहेय, कच्छ, समुद्रनिष्कुट, आन्ध्र तथा अन्य अनेक पर्वतीय जाति, अङ्गमलज, मानवर्जक, माह्युत्त, प्रावृषेय, बाहर्गव, पुण्ड्र, भर्ग, किरात, सुदृष्ट, यमुन, शक, निषाद, निषध, आनर्त, नैऋत, दुर्गल, प्रतिमत्स्य, कुन्तल, कोसल, तीरग्रह, ईजिक, कन्यकगुण, तिलभार, मसीर, मधुमत्त, सुकन्दक, कश्मीर, सिन्धु-सौवीर, गान्धर्व, दर्शक, अभिसार, उलूत, शैवाल, बाह्लीक, दार्वि, वानव, दर्व, वातज, अमरथ, उरग, बहुवाध्य, कौरव्य, सुदामन, सुमल्लिक, वाधर, कारीषक, कुलिन्द, उपत्यक, वनायु, दश, रोमन, कुशबिन्दु, कच्छ, गोपालकक्ष, कुरुवर्णक, किरात, बर्बर, सिद्ध, वैदेह, ताम्रलिप्तक, औड्र, पौण्ड्र, सैशिरिधर र पर्वत्य। हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, अरू पनि राज्य छन्, जस्तै द्रविड, केरल, प्राच्य, भूषिक, वनवासिक, कारन्तक, माहिषक, विकल्प, मूषक, झिल्लिक, कुन्तल, सौहृद, नभकानन, कौकुट्टक, चोल, मालव, सामङ्ग, कनक, कुक्कुर, अङ्गारमुरिष, मारिष, ध्वजिनी, उत्सव-सङ्केत, त्रिगर्त, शाल्वसेनि, व्यूक, कोकबक, प्रोष्ठ, समवेगवश, विन्ध्यचूलिक, पुलिन्द, वल्कल, मालव, बल्लव, अपरबल्लव, कुलिन्द, कालद, कुण्डल, करट, मूषक, स्तनबल, सृञ्जय, ऋषिक, विदर्भ, काक, तङ्गण र अपरतङ्गण। म्लेच्छ, कुरु, यवन, चीन, कम्बोज, दारुण, सकृद्ग्रह, कुलत्थ, हूण, पारसीक, रमण र दशमालिक।

Verse 11
Sanskrit

क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च। शूद्राभीराश्च दरदाः काश्मीराः पशुभिः सह॥ खाशीराश्चान्तचाराश्च पल्हवा गिरिगह्वराः। आत्रेयाः सभरद्वाजास्तथैव स्तनपोषिकाः॥ प्रोषकाश्च कलिङ्गाश्च किरातानां च जातयः। तोमरा हन्यमानाश्च तथैव करभञ्जकाः॥ एते चान्ये जनपदाः प्राच्योदीच्यास्तथैव च।

English

Besides this country is the abode of many Kshatriyas, Vaishyas and Shudra. There are the Shudraviras, the Daradas, the Kashmiras, the Paitis, the Khashiras, the Atreyas, the Bharadvaja, the Stanopi Shikas, the Poshakas, the Kalingas, and many other Kiratas, the Tomaras, the Hansamargas, and Karamanjakas. These and other kingdoms are in the east and in the north.

Hindi

इसके अतिरिक्त यह देश अनेक क्षत्रियों, वैश्यों और शूद्रों का निवास है। यहाँ शूद्रवीर, दरद, कश्मीर, पैति, खशीर, आत्रेय, भरद्वाज, स्तनोपिशिक, पोषक, कलिंग तथा अन्य अनेक किरात, तोमर, हंसमार्ग और करमञ्जक हैं। ये और अन्य राज्य पूर्व तथा उत्तर में हैं।

Nepali

यसबाहेक यो देश अनेक क्षत्रिय, वैश्य र शूद्रको निवास हो। यहाँ शूद्रवीर, दरद, कश्मीर, पैति, खशीर, आत्रेय, भरद्वाज, स्तनोपिशिक, पोषक, कलिङ्ग तथा अन्य अनेक किरात, तोमर, हंसमार्ग र करमञ्जक छन्। यी र अन्य राज्य पूर्व तथा उत्तरमा छन्।

Verse 12
Sanskrit

उद्देशमात्रेण मया देशाः संकीर्तिता विभो॥ यथागुणबलं चापि त्रिवर्गस्य महाफलम्। दुह्येत धेनुः कामधुग् भूमिः सम्यगनुष्ठिताः॥ तस्यां गृद्ध्यन्ति राजानः शूरा धर्मार्थकोविदाः।

English

O lord, I have briefly mentioned them. If the resources of the earth are properly developed, she is then like an all-yielding cow, from which the threefold objects of Dharma, Artha and Kama might be linked. Brave kings learned in Dharma and Artha have become covetous of earth.

Hindi

हे स्वामी, मैंने इनका संक्षेप में उल्लेख किया है। यदि पृथ्वी के साधनों का उचित विकास किया जाए, तो वह सर्वकामदुघा गौ के समान हो जाती है, जिससे धर्म, अर्थ और काम — तीनों प्रयोजन दुहे जा सकते हैं। धर्म और अर्थ के ज्ञाता वीर राजा पृथ्वी के लोभी हो गए हैं।

Nepali

हे स्वामी, मैले यिनको सङ्क्षेपमा उल्लेख गरेको छु। यदि पृथ्वीका साधनको उचित विकास गरियो भने, त्यो सर्वकामदुघा गाईजस्तै हुन्छे, जसबाट धर्म, अर्थ र काम — तीनै प्रयोजन दुहुन सकिन्छन्। धर्म र अर्थका ज्ञाता वीर राजाहरू पृथ्वीका लोभी भएका छन्।

Verse 13
Sanskrit

ते त्यजन्त्याहवे प्राणान् वसुगृद्धास्तरस्विनः॥ देवमानुषकायानां कामं भूमिः परायणम्।

English

From the thirst of wealth, they would even abandon their lives in battle. Earth is the stay of creatures endued with celestial bodies as well as human bodies.

Hindi

धन की तृष्णा से वे युद्ध में अपने प्राण तक त्याग देते हैं। पृथ्वी दिव्य शरीरों वाले तथा मानव शरीरों वाले — दोनों प्रकार के प्राणियों का आधार है।

Nepali

धनको तृष्णाले तिनीहरूले युद्धमा आफ्ना प्राणसमेत त्याग्छन्। पृथ्वी दिव्य शरीर भएका तथा मानव शरीर भएका — दुवै प्रकारका प्राणीको आधार हो।

Verse 14
Sanskrit

अन्योन्यस्यावलुम्पन्ति सारमेया यथाऽमिषम्॥ राजानो भरतश्रेष्ठ भोक्तुकामा वसुंधराम्।

English

O foremost of the Bharata race, with the desire of enjoying earth they have become like dogs that snatch meat from one another.

Hindi

हे भरतवंश में श्रेष्ठ, पृथ्वी को भोगने की इच्छा से वे उन कुत्तों के समान हो गए हैं जो एक-दूसरे से मांस छीनते हैं।

Nepali

हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, पृथ्वी भोग्ने इच्छाले तिनीहरू ती कुकुरजस्तै भएका छन् जसले एक-अर्काबाट मासु खोस्छन्।

Verse 15
Sanskrit

न चापि तृप्ति: कामानां विद्यतेऽद्यापि कस्यचित्।।७४। तस्मात् परिग्रहे भूमेर्यतन्ते कुरुपाण्डवाः। साम्ना भेदेन दानेन दण्डेनैव च भारत॥ पिता भ्राता च पुत्राश्च खं द्योश्च नरपुङ्गव। भूमिर्भवति भूतानां सम्यगच्छिद्रदर्शना॥

English

O descendant of Bharata, their ambition is unlimited; it is for this the Kurus and the Pandavas are trying, to get possession of the earth by negotiations, by disunion, by gift and by battle. O foremost of men, if earth be properly treated, she becomes the father, the mother, the children, the sky and the heaven of all creatures.

Hindi

हे भरतवंशी, उनकी महत्त्वाकांक्षा असीम है; इसी कारण कुरु और पाण्डव सन्धि से, फूट से, दान से और युद्ध से पृथ्वी को अधिकार में करने का प्रयत्न कर रहे हैं। हे नरश्रेष्ठ, यदि पृथ्वी के साथ उचित व्यवहार किया जाए, तो वह समस्त प्राणियों की पिता, माता, सन्तान, आकाश और स्वर्ग बन जाती है।

Nepali

हे भरतवंशी, तिनीहरूको महत्त्वाकाङ्क्षा असीम छ; यसै कारण कुरु र पाण्डवहरू सन्धिबाट, फुटबाट, दानबाट र युद्धबाट पृथ्वीलाई अधिकारमा लिने प्रयत्न गरिरहेका छन्। हे नरश्रेष्ठ, यदि पृथ्वीसँग उचित व्यवहार गरियो भने, त्यो सम्पूर्ण प्राणीकी पिता, माता, सन्तान, आकाश र स्वर्ग बन्छे।