Bhishma-Vadha Parva — Krauncha Vyuha making of the Pandavas
Volume IV — Bhishma Parva · Chapter 51
Sanskrit
1संजय उवाच कृतेऽवहारे सैन्यानां प्रथमे भरतर्षभ। भीष्मे च युद्धसंरब्धे हृष्टे दुर्योधने तथा॥
2धर्मराजस्ततस्तूर्णमभिगम्य जनार्दनम्। भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सर्वैश्चैव जनेश्वरैः॥
3शुचा परमया युक्तश्चिन्तयानः पराजयम्। वार्ष्णेयमब्रवीद् राजन् दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम्॥
4कृष्ण पश्य महेष्वासं भीष्मं भीमपराक्रमम्। शरैर्दहन्तं सैन्यं मे चीष्मे कक्षमिवानलम्॥
5कथमेनं महात्मानं शक्ष्यामः प्रतिवीक्षितुम्। लेलिह्यमानं सैन्यं मे हविष्मन्तमिवानलम्॥
6एतं हि पुरुषव्याघ्र धनुष्मन्तं महाबलम्। दृष्ट्वा विप्रद्रुतं सैन्यं समरे मार्गणाहतम्॥
7शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च संयुगे। वरुणः पाशभृद् वापि कुबेरो वा गदाधरः॥
8न तु भीष्मो महातेजाः शक्यो जेतुं महाबलः। सोऽहमेवंगते मग्नो भीष्मागाधजलेऽप्लवे॥
9आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद् भीष्ममासाद्य केशव। वनं यास्यामि वार्ष्णेय श्रेयो मे तत्र जीवितुम्॥ न त्वेतान् पृथिवीपालान् दातुं भीष्माय मृत्यवे। क्षपयिष्यति सेनां मे कृष्ण भीष्मो महास्त्रवित्॥
10यथानलं प्रज्वलितं पतङ्गाः समभिद्रुताः। विनाशायोपगच्छन्ति तथा मे सैनिको जनः॥
11क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी। भ्रातरश्चैव मे वीराः कर्शिताः शरपीडिताः॥ मत्कृते भ्रातृहार्देन राज्याद् भ्रष्टास्तथा सुखात्। जीवितं बहु मन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम्॥ जीवितस्य च शेषेण तपस्तप्स्यामि दुश्चरम्। न घातयिष्यामि रणे मित्राणीमानि केशव॥
12रथान् मे बहुसाहस्रान् दिव्यैरस्त्रैर्महाबलः। घातयत्यनिशं भीष्मः प्रवराणां प्रहारिणाम्॥
13किं नु कृत्वा हितं मे स्याद् ब्रूहि माधव माचिरम्। मध्यस्थमिव पश्यामि समरे सव्यसाचिनम्॥
14एको भीमः परं शक्त्या युध्यत्येव महाभुजः। केवलं बाहुवीर्येण क्षत्रधर्ममनुस्मरन्॥
15गदया वीरघातिन्या यथोत्साहं महामनाः। करोत्यसुकरं कर्म रथाश्वनरदन्तिषु॥
16नालमेष क्षयं कर्तुं परसैन्यस्य मारिष। आर्जवेनैव युद्धेन वीर वर्षशतैरपि॥
17एकोऽस्त्रवित सखा तेऽयं सोऽप्यस्मान् समुपेक्षते। निर्दह्यमानान् भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना॥
18दिव्यान्यस्त्राणि भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनः। धक्ष्यन्ति क्षत्रियान् सर्वान् प्रयुक्तानि पुनः पुनः॥
19कृष्ण भीष्मः सुसंरब्धः सहितः सर्वपार्थिवैः। क्षपयिष्यति नो नूनं यादृशोऽस्य पराक्रमः॥
20स त्वं पश्य महाभाग योगेश्वर महारथम्। भीष्मः यः शमयेत् शंख्ये दावाग्नि जल्दो यथा।॥
21तव प्रसादाद् गोविन्द पाण्डवा निहतद्विषः। स्वराज्यमनुसम्प्राप्ता मोदिष्यन्ते सबान्धवा॥
22पार्षतः। एवमुक्त्वा ततः पार्थो ध्यायन्नास्ते महामनाः। चिरमन्तर्मना भूत्वा शोकोपहतचेतनः।
23शोकार्तं तमथो ज्ञात्वा दुःखोपहतचेतसम्॥ अब्रवीत् तत्र गोविन्दो हर्षयन् सर्वपाण्डवान्।
24मा शुचो भरतश्रेष्ठ न त्वं शोचितुमर्हसि॥ यस्य ते भ्रातरः शूराः सर्वलोकेषु धन्विनः।
25अहं च प्रियकृद् राजन् सात्यकिश्च महायशाः॥ विराटद्रुपदौ चेमौ धृष्टद्युम्नश्च
26तथैव सबलाश्चेमे राजानो राजसत्तम॥ त्वत्प्रसादं प्रतीक्षन्ते त्वद्भक्ताश्च विशाम्पते।
27एष ते पार्षतो नित्यं हितकाम: प्रिये रतः॥ सैनापत्यमनुप्राप्तो धृष्टद्युम्नो महाबलः।
28शिखण्डी च महाबाहो भीष्मस्य निधनं किल॥ एतच्छ्रुत्वा ततो राजा धृष्टद्युम्नं महारथम्।
29अब्रवीत् समितौ तस्यां वासुदेवस्य शृण्वतः॥ धृष्टद्युम्न निबोधेदं यत् त्वां वक्ष्यामि मारिष।
30नातिक्रम्यं भवेत् तच्च वनचं मम भीषितम्॥ भवान् सेनापतिर्मह्यं वासुदेवेन सम्मितः।
31कार्तिकेयो यथा नित्यं देवानामभवत् पुरा॥ तथा त्वमपि पाण्डूना सेनानी: पुरुषर्षभ।
32स त्वं पुरुषशार्दूल विक्रम्य जहि कौरवान्॥ अहं च तेऽनुयास्यामि भीमः कृष्णश्च मारिष।
33माद्रीपुत्रौ च सहितौ द्रौपदेयाश्च दंशिताः॥ ये चान्ये पृथिवीपालाः प्रधानाः पुरुषर्षभ।
34तत उद्धर्षयन् सर्वान् दृष्टद्युम्नोऽभ्यभाषत॥ अहं द्रोणान्तकः पार्थ विहितः शम्भुना पुरा।
35रणे भीष्मं कृपं द्रोणं तथा शल्यं जयद्रथम्॥ सर्वानद्य रणे दृप्तान् प्रतियोत्स्यामि पार्थिव।
36अथोत्क्रुष्टं महेष्वासैः पाण्डवैर्युद्धदुर्मदैः॥ समुद्यते पार्थिवेन्द्रे पार्षते शत्रुसूदने। तमब्रवीत् ततः पार्थः पार्षतं पृतनापितम्॥ व्यूहः क्रौञ्चारुणो नाम सर्वशत्रुनिबर्हणः।
37यं बृहस्पतिरिन्द्राय तदा देवासुरेऽब्रवीत्॥ तं यथावत् प्रतिव्यूह परानीकविनाशनम्।
38अदृष्टपूर्व राजानः पश्यन्तु कुरुभिः सह॥ यथोक्तः स नृदेवेन विष्णुर्वज्रभृता यथा।
39प्रभाते सर्वसैन्यानामग्रे चक्रे धनंजयम्॥ आदित्यपथगः केतुस्तस्याद्भुतमनोरमः। शासनात् पुरुहूतस्य निर्मितो विश्वकर्मणा॥ इन्द्रायुधसवर्णाभिः पताकाभिरलकृतः। आकाशग इवाकाशे गन्धर्वनगरोपमः॥ नृत्यमान इवाभाति रथचर्यासु मारिष।
40तेन रत्नवता पार्थः स च गाण्डीवधन्वना॥ बभूव परमोपेतः सुमेरुरिव भानुना।
41शिरोऽभूद् द्रुपदो राजन् महत्या सेनया वृतः॥ कुन्तिभोजश्च चैद्यश्च चक्षुर्ध्या तौ जनेश्वरौ।
42दाशार्णकाः प्रभद्राश्च दाशेरकगणैः सह॥ अनूपका: किराताश्च ग्रीवायां भरतर्षभ।
43पटच्चरैश्च पौण्ड्रैश्च राजन् पौरवकैस्तथा॥ निषादैः सहितश्चापि पृष्ठमासीद् युधिष्ठिरः।
44पक्षौ तु भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः॥ द्रौपदेयाभिमन्युश्च सात्यकिश्च महारथः।
45पिशाचा दारदाश्चैव पुण्ड्राः कुण्डीविषैः सह।॥ मारुता धेनुकाश्चैव तङ्गणाः परतङ्गणाः। बालिकास्तित्तिराश्चैव चोलाः पण्ड्याश्च भारत॥ एते जनपदा राजन् दक्षिणं पक्षमाश्रिताः। अग्निवेश्यास्तु हुण्डाश्च मालवा दानभारयः॥ शबरा उद्भसाश्चैव वत्साश्च सह नाकुलैः।
46नकुलः सहदेवश्च वामं पदं समाश्रिताः॥ रथानामयुतं पक्षौ शिरस्तु नियुतं तथा। पृष्ठमर्बुदमेवासीत् सहस्राणि च विंशतिः॥ ग्रीवायां नियुतं चापि सहस्राणि च सप्ततिः।
47पक्षकोटिप्रपक्षेषु पक्षान्तेषु च वारणा:॥ जग्मुः परिवृता राजंश्चलन्त इव पर्वताः।
48जघनं पालयामास विराटः सह केकयैः॥ काशिराजश्च शैब्यश्च स्थानामयुतैस्त्रिभिः।
49युद्धाय दंशिताः। एवमेनं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः॥ सूर्योदयं त इच्छन्तः स्थिता
50तेषामादित्यवर्णानि विमलानि महान्ति च। श्वेतच्छत्राण्यशोभन्त वारणेषु रथेषु च॥
English
1Sanjaya said O best of the Bharata race, when the troops were withdrawn on the first day (of battle) and when Duryodhana was exceedingly glad in seeing Bhishma angry in the field of battle.
2Dharmaraja Yudhishthira soon went to Janardana with all his brothers and with all the kings of his side.
3Being greatly afflicted with the defeat and seeing Bhishma's prowess, O king, he thus spoke to the Vrishni chief (Krishna).
4O Krishna, behold the greatly powerful and mighty bowman Bhishma. He consumes my troops with his arrows as fire consumes dry grass.
5How shall we even look at that illustrious one who is consuming my troops like fire fed with Ghee..
6Seeing that foremost of men, that great warrior, armed with bow, my troops afflicted with his arrows, fly away (in all directions).
7Even angry Yama himself, or the wielder of the thunder-bolt (Indra) or the wielder of the noose, Varuna, or the holder of the mace, Kubera, may be defeated in battle.
8But the greatly effulgent and mighty carwarrior Bhishma is incapable of being defeated. Such being the case, I am sinking in the fathomless ocean (Bhishma) without a boat.
9O Keshava, O Govinda, when Bhishma is my foe, it is preferable for me to entire into the forest and live there. It is wrong to sacrifice these rulers of earth to death in the person of Bhishma. Learned as he is in all weapons. O Krishna, he will annihilate my army.
10As insects rush into the blazing fire for their own destruction, so do my troops in this fearful battle.
11O Vrishni chief, using prowess for the sake of acquiring a kingdom, I am being (unconsciously) led to destruction. My heroic brothers are all wounded with arrows for my sake. They are deprived of both sovereignty and happiness only through the great love they bear for their eldest brother. We highly regard life, for, under the circumstances. Life is very precious. During the reminder of my days I will practice the severest asceticism. O Keshava, I shall not bring about the destruction of my friends.
12The mighty Bhishma continuously kills with his celestial weapons many thousands of my car-warriors who are foremost of heroes.
13O Madhava, tell me soon what should be done for my good. As regards Arjuna, I see he is indifferent in this battle, he behaves like a spectator.
14The greatly powerful Bhishma alone, remembering Kshatriya duties, fights with all the prowess of his arms and to the utmost of his Power.
15With his great mace that kills the heroes, this illustrious one (Bhishma), with the best of his powers, achieves the most difficult feats on foot-soldiers, horses, car and elephants.
16O sire, this hero, however, is incapable of destroying in a fair fight the troops of our army if he tries for one hundred years.
17This your friend (Arjuna) alone is learned in all weapons. Seeing us consumed by Bhishma and the illustrious Drona, he only looks on us with indifference.
18The celestial weapons of Bhishma and those of the illustrious Drona are continuously consuming all the Kshatriyas.
19OKrishna, such is the prowess of Bhishma; if he is angry, he will, with the help of the kings (on his side), certainly annihilate us.
20O lord of Yoga, search out that great bowman, that mighty car-warriors who will be able to extinguish Bhishma's prowess, as rain charged clouds extinguish a forest-fire.
210 Govinda, through your grace the Pandavas will recover their kingdom when their enemies will be killed and they will be happy with their kinsmen.
22Having said this, the high-souled son of Pritha, in great grief, remained silent for a long time in a reflected mood.
23Seeing the Pandava (Yudhishthira) afflicted with grief and deprived of his senses by sorrow, Govinda thus spoke giving excessive delight to all.
24"O best of the Bharata race, do not grieve. You would not grieve, when all your brothers are heroes and illustrious bow-men.
25I am also engaged in doing good to you, so are the great car-warriors Satyaki, the revered Virata and Drupada and also the descendant of Prishata, Dhrishtadyumna.
26O best of kings, O monarch, all these kings with their troops are all in your favour. They are all devoted to you.
27This great car-warrior, this descendant of Prishata, this Dhrishtadyumna, who had been placed in command of your troops, is always desirous of your welfare. He is ever engaged in doing what is agreeable to you.
28O mighty armed hero, so also is Shikhandin who is certain to be the slayer of Bhishma”. Having heard this the king (Yudhishthira) thus spoke to that great warrior Dhrishtadyumna. car
29In that assembly and in the hearing of Vasudeva. "O Dhrishtadyumna, O descendant of Prishata, mark the words I speak to you.
30The words uttered by me should not be transgressed. You have been appointed to commander of our force with the approval of Vasudeva.
31O foremost of men, as in the days of yore, Kartikeya was the commander of the celestial army, so are you commander of the Pandava army.
32O foremost of men, putting forth your prowess, kill of Kurus, O sire, I shall follow you Bhima and Krishna,
33The sons of Madri, the sons of Draupadi clad in armour and also all the other foremost of kings, O best of men, (will also follow you)"
34Then giving delight to all who heard him, Dhrishtadyumna thus spoke; “O son of Pritha, I am the ordained slayer of Drona."
35O king! I shall now fight with Bhishma. Drona, Kripa, Shalya, Jayadratha and all the other proud kings.
36When the chastiser of foes, that foremost of princes, that descendant of Pritha (Dhrishtadyumna) defiantly spoke thus, the Pandava warriors, who were all greatly powerful, who were all incapable of being defeated, sent forth a loud shout. Then the son of Pritha, Yudhishthira, thus spoke to the descendant of Prishat (Dhrishtadyumna), the commander of his army, "A Vyuha called Krauncharuna which is destructive of all foes.
37and which was spoken of by Brihaspati to Indra in the days of old when the celestial and the Asuras fought, kindly now from that Vyuha destructive of the hostile troops.
38It was never before seen by any one. Now let the kings see it with the Kurus”. Having been thus addressed by that foremost of men, as Vishnu is addressed by the wielder of thunder bolt.
39He (Dhrishtadyumna) placed Dhananjaya in front of the whole army in the next morning. The standard of Dhananjaya, (Arjuna) which had been made by the celestial artificial at the command of Indra, looked exceedingly beautiful when it moved through the sky. Adorned with banners of the rain-bow colours, when it coursed through the air like a arranger of the skies, loO king like a fleeting vapoury mansion in the sky. O sire, it appeared to glide dancingly along the path by which the car went.
40Arjuna was graced by that flag studded with gems and that flag was graced by Arjuna by that flag studded with gems and that flag was graced by Arjuna holding Gandiva bow. It was just the same as sun god is graced by Meru mountain and Meru mountain receives grandeur from the presence of sun god.
41The king Drupada, surrounded by a large number of troops, stood at the head of that Vyuha, becoming as if its head. The two kings Kuntibhoja and Shaivya became its two eyes.
42O best of the Bharata race, the ruler of the Dasharhas, the Prayagas, the Dasherakas, the Anupakas and the Kiratas were placed in its neck.
43O king, Yudhishthira with the Patachcharas, the Pundras, the Puravakas and the Nishadas, became its back.
44Bhimasena, the descendant of Prishat Dhrishtadyumna, the sons of Draupadi, Abhimanyu, and that great car-warrior Satyaki became its two wings.
45They were backed, (descendant of Bharata, by the Pishachas, the Daradas, the Pundras, the Kundivishas, the Marulas, the Dhenukas, the Tanganas, the further Tanganas, the Balhikas, the Tittiras, the Chola, the Pandyas, the Udbhas, the Shabaras, Tumbhumas, the Vatsas, and the Nakula's.
46Nakula and Sahadeva stood in the left wing. O the joints of the wings stood ten thousand car-warriors and on the head stood one hundred thousand and on the back one hundred millions and on the neck one hundred and seventy thousand.
47On the joints of the wings, on the wings and the extremities of the wings, stood innumerable elephants loO king like so many blazing mountains.
48The rear was protected by Virata's backed by the Kaikeyas, the ruler of the Kashi's, and with the king of the Chedi, with thirty thousand cars.
49O descendant of Bharata, thus forming this great Vyuha the Pandavas, all clad in armour waited for the morning.
50Their clean, costly and white umbrellas, as brilliant as the sun, shone on the back of their elephants and over their chariots.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — हे भरतवंश में श्रेष्ठ, जब (युद्ध के) पहले दिन सेनाएँ हटा ली गईं और जब रणभूमि में भीष्म को क्रुद्ध देखकर दुर्योधन अत्यन्त प्रसन्न हुआ —
2तब धर्मराज युधिष्ठिर अपने समस्त भाइयों तथा अपने पक्ष के समस्त राजाओं के साथ शीघ्र जनार्दन के पास गए।
3हे राजन्, पराजय से अत्यन्त पीड़ित होकर तथा भीष्म का पराक्रम देखकर उन्होंने वृष्णिश्रेष्ठ (कृष्ण) से इस प्रकार कहा।
4हे कृष्ण, उन महाबली और महान् धनुर्धर भीष्म को देखिए। वे मेरी सेना को अपने बाणों से ऐसे भस्म कर रहे हैं जैसे अग्नि सूखी घास को भस्म करती है।
5घी से पोषित अग्नि के समान मेरी सेना को भस्म करने वाले उन यशस्वी वीर की ओर हम देखेंगे भी कैसे?
6धनुष धारण किए उन पुरुषश्रेष्ठ महान् योद्धा को देखकर तथा उनके बाणों से पीड़ित होकर मेरे सैनिक (सब दिशाओं में) भाग जाते हैं।
7क्रुद्ध साक्षात् यम, अथवा वज्रधारी (इन्द्र), अथवा पाशधारी वरुण, अथवा गदाधारी कुबेर भी युद्ध में पराजित किए जा सकते हैं।
8किन्तु अत्यन्त देदीप्यमान और महाबली महारथी भीष्म पराजित किए ही नहीं जा सकते। ऐसी दशा में मैं बिना नौका के उस अथाह समुद्र (भीष्म) में डूब रहा हूँ।
9हे केशव, हे गोविन्द, जब भीष्म मेरे शत्रु हैं, तब मेरे लिए वन में जाकर वहीं रहना श्रेयस्कर है। भीष्म के रूप में मृत्यु को इन पृथ्वीपतियों की बलि चढ़ाना उचित नहीं। समस्त अस्त्रों के ज्ञाता होने के कारण, हे कृष्ण, वे मेरी सेना का समूल नाश कर देंगे।
10जैसे कीट अपने ही विनाश के लिए प्रज्वलित अग्नि में कूद पड़ते हैं, वैसे ही इस भयङ्कर युद्ध में मेरे सैनिक (कूद रहे हैं)।
11हे वृष्णिश्रेष्ठ, राज्य प्राप्त करने के लिए पराक्रम का प्रयोग करते हुए मैं (अनजाने ही) विनाश की ओर ले जाया जा रहा हूँ। मेरे वीर भाई मेरे लिए बाणों से घायल हैं। अपने ज्येष्ठ भ्राता के प्रति अपने महान् प्रेम के कारण ही वे राज्य और सुख — दोनों से वञ्चित हैं। हम जीवन का बहुत आदर करते हैं, क्योंकि इन परिस्थितियों में जीवन अत्यन्त बहुमूल्य है। अपने शेष दिनों में मैं कठोरतम तपस्या करूँगा। हे केशव, मैं अपने मित्रों का विनाश नहीं कराऊँगा।
12महाबली भीष्म अपने दिव्यास्त्रों से निरन्तर मेरे सहस्रों महारथियों का, जो वीरों में श्रेष्ठ हैं, वध कर रहे हैं।
13हे माधव, मुझे शीघ्र बताइए कि मेरे कल्याण के लिए क्या करना चाहिए। जहाँ तक अर्जुन का प्रश्न है, मैं देखता हूँ कि वे इस युद्ध में उदासीन हैं; वे दर्शक के समान व्यवहार करते हैं।
14केवल महाबली भीष्म ही क्षत्रिय-धर्म का स्मरण करके अपनी भुजाओं के समस्त पराक्रम से तथा अपनी पूरी सामर्थ्य से लड़ते हैं।
15वीरों का संहार करने वाली अपनी विशाल गदा से ये यशस्वी वीर (भीष्म) अपनी पूरी शक्ति से पैदल सैनिकों, घोड़ों, रथों तथा हाथियों पर अत्यन्त दुष्कर कर्म कर दिखाते हैं।
16हे आर्य, किन्तु यह वीर यदि सौ वर्ष भी प्रयत्न करे, तो भी धर्मयुद्ध में इस सेना के योद्धाओं का विनाश नहीं कर सकता।
17आपके ये मित्र (अर्जुन) अकेले ही समस्त अस्त्रों के ज्ञाता हैं। हमें भीष्म तथा यशस्वी द्रोण द्वारा भस्म होते देखकर भी वे केवल उदासीनता से हमें देखते रहते हैं।
18भीष्म के तथा यशस्वी द्रोण के दिव्यास्त्र निरन्तर समस्त क्षत्रियों को भस्म कर रहे हैं।
19हे कृष्ण, भीष्म का पराक्रम ऐसा है; यदि वे क्रुद्ध हो गए, तो (अपने पक्ष के) राजाओं की सहायता से वे निश्चय ही हमारा समूल नाश कर देंगे।
20हे योगेश्वर, ऐसे महान् धनुर्धर, ऐसे महाबली महारथी को खोजिए जो भीष्म के पराक्रम को उसी प्रकार बुझा सके जैसे जल से भरे मेघ दावानल को बुझा देते हैं।
21हे गोविन्द, आपकी कृपा से पाण्डव अपने शत्रुओं के मारे जाने पर अपना राज्य पुनः प्राप्त करेंगे और अपने बन्धुजनों के साथ सुखी होंगे।
22यह कहकर महात्मा पृथापुत्र महान् शोक में विचारमग्न होकर बहुत देर तक मौन रहे।
23पाण्डव (युधिष्ठिर) को शोक से पीड़ित और दुःख से सुध-बुध खोया देखकर गोविन्द ने सबको अत्यन्त आनन्द देने वाले ये वचन कहे।
24"हे भरतवंश में श्रेष्ठ, शोक न कीजिए। जब आपके समस्त भाई वीर तथा यशस्वी धनुर्धर हैं, तब आपको शोक नहीं करना चाहिए।
25मैं भी आपका हित करने में लगा हूँ, और वैसे ही महारथी सात्यकि, पूजनीय विराट तथा द्रुपद, और पृषत के वंशज धृष्टद्युम्न भी।
26हे राजाओं में श्रेष्ठ, हे सम्राट्, ये समस्त राजा अपनी सेनाओं सहित आपके पक्ष में हैं। वे सब आपके प्रति अनुरक्त हैं।
27ये महारथी, पृषत के ये वंशज, ये धृष्टद्युम्न, जो आपकी सेना के सेनापति बनाए गए हैं, सदा आपके कल्याण के इच्छुक हैं। वे सदा वही करने में लगे रहते हैं जो आपको प्रिय हो।
28हे महाबाहु वीर, वैसे ही शिखण्डी भी हैं, जो निश्चय ही भीष्म के वधकर्ता होंगे।" यह सुनकर राजा (युधिष्ठिर) ने उन महारथी धृष्टद्युम्न से इस प्रकार कहा।
29उस सभा में तथा वासुदेव के सुनते हुए — "हे धृष्टद्युम्न, हे पृषत के वंशज, मैं तुमसे जो वचन कहता हूँ, उन्हें ध्यान से सुनो।
30मेरे कहे हुए वचनों का उल्लङ्घन नहीं होना चाहिए। वासुदेव की अनुमति से तुम्हें हमारी सेना का सेनापति नियुक्त किया गया है।
31हे पुरुषश्रेष्ठ, जैसे प्राचीन काल में कार्तिकेय देवसेना के सेनापति थे, वैसे ही तुम पाण्डव सेना के सेनापति हो।
32हे पुरुषश्रेष्ठ, अपना पराक्रम प्रकट करके कुरुओं का वध करो। हे आर्य, मैं, भीम और कृष्ण तुम्हारा अनुसरण करेंगे,
33कवच धारण किए माद्री के पुत्र, द्रौपदी के पुत्र तथा अन्य समस्त श्रेष्ठ राजा भी, हे पुरुषश्रेष्ठ, (तुम्हारा अनुसरण करेंगे)।"
34तब सुनने वाले सबको आनन्द देते हुए धृष्टद्युम्न ने इस प्रकार कहा — "हे पृथापुत्र, मैं द्रोण का नियत वधकर्ता हूँ।"
35हे राजन्! अब मैं भीष्म, द्रोण, कृप, शल्य, जयद्रथ तथा अन्य समस्त अभिमानी राजाओं से युद्ध करूँगा।
36जब शत्रुदमन, राजकुमारों में श्रेष्ठ, वे पृषत के वंशज (धृष्टद्युम्न) इस प्रकार निर्भय होकर बोले, तब पाण्डव योद्धाओं ने, जो सब महाबली थे और जो सब अजेय थे, ऊँचा घोष किया। तब पृथापुत्र युधिष्ठिर ने अपनी सेना के सेनापति पृषतवंशी (धृष्टद्युम्न) से इस प्रकार कहा — "क्रौञ्चारुण नामक एक व्यूह है, जो समस्त शत्रुओं का विनाशक है,
37और जिसका वर्णन प्राचीन काल में, जब देवता और असुर लड़े थे, बृहस्पति ने इन्द्र से किया था। अब कृपया शत्रुसेना का विनाश करने वाले उसी व्यूह की रचना करो।
38उसे पहले किसी ने नहीं देखा। अब राजा उसे कुरुओं के साथ देखें।" उन पुरुषश्रेष्ठ द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर, जैसे वज्रधारी (इन्द्र) विष्णु को सम्बोधित करते हैं —
39उन्होंने (धृष्टद्युम्न ने) अगले प्रातःकाल धनञ्जय को समस्त सेना के आगे रखा। इन्द्र की आज्ञा से दिव्य शिल्पी द्वारा बनाई गई धनञ्जय (अर्जुन) की ध्वजा आकाश में चलते समय अत्यन्त सुन्दर दिखाई देती थी। इन्द्रधनुष के रंगों की पताकाओं से सुशोभित वह जब वायु में विचरण करती, तब आकाश की सजावट के समान, आकाश में तैरते वाष्प-भवन के समान दिखाई देती थी। हे आर्य, जिस मार्ग से रथ जाता था, उसी मार्ग पर वह नाचती हुई सी सरकती प्रतीत होती थी।
40रत्नजटित उस ध्वजा से अर्जुन शोभित थे और गाण्डीव धारण किए अर्जुन से वह ध्वजा शोभित थी। यह ठीक वैसा ही था जैसे सूर्यदेव मेरु पर्वत से शोभित होते हैं और मेरु पर्वत सूर्यदेव की उपस्थिति से गरिमा पाता है।
41राजा द्रुपद विशाल सेना से घिरे उस व्यूह के अग्रभाग में खड़े हुए और मानो उसका सिर बन गए। कुन्तिभोज तथा शैव्य — ये दोनों राजा उसकी दो आँखें बने।
42हे भरतवंश में श्रेष्ठ, दशार्हों, प्रयागों, दाशेरकों, अनूपकों तथा किरातों के अधिपति उसकी ग्रीवा में रखे गए।
43हे राजन्, पटच्चरों, पुण्ड्रों, पुरवकों तथा निषादों के साथ युधिष्ठिर उसकी पीठ बने।
44भीमसेन, पृषतवंशी धृष्टद्युम्न, द्रौपदी के पुत्र, अभिमन्यु तथा महारथी सात्यकि उसके दो पंख बने।
45हे भरतवंशी, उनके पीछे पिशाच, दरद, पुण्ड्र, कुण्डीविष, मारुल, धेनुक, तङ्गण, परतङ्गण, बाह्लीक, तित्तिर, चोल, पाण्ड्य, उद्भ्र, शबर, तुम्भुम, वत्स तथा नकुल थे।
46नकुल और सहदेव बाएँ पंख में खड़े हुए। पंखों की सन्धियों पर दस सहस्र महारथी खड़े थे, सिर पर एक लाख, पीठ पर दस करोड़ और ग्रीवा पर एक लाख सत्तर सहस्र।
47पंखों की सन्धियों पर, पंखों पर तथा पंखों के छोरों पर असंख्य हाथी खड़े थे, जो अनेक प्रज्वलित पर्वतों के समान दिखाई देते थे।
48पिछले भाग की रक्षा विराट ने की, जिनके पीछे कैकेय, काशिराज तथा चेदिराज तीस सहस्र रथों के साथ थे।
49हे भरतवंशी, इस प्रकार इस महान् व्यूह की रचना करके समस्त पाण्डव कवच धारण किए प्रातःकाल की प्रतीक्षा करने लगे।
50उनके स्वच्छ, बहुमूल्य और श्वेत छत्र, जो सूर्य के समान उज्ज्वल थे, उनके हाथियों की पीठ पर तथा उनके रथों के ऊपर शोभा पा रहे थे।
Nepali
1सञ्जयले भने — हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, जब (युद्धको) पहिलो दिन सेनाहरू हटाइए र जब रणभूमिमा भीष्मलाई क्रुद्ध देखेर दुर्योधन अत्यन्त प्रसन्न भयो —
2तब धर्मराज युधिष्ठिर आफ्ना सम्पूर्ण भाइहरू तथा आफ्नो पक्षका सम्पूर्ण राजाहरूसहित चाँडै जनार्दनकहाँ गए।
3हे राजन्, पराजयले अत्यन्त पीडित भई तथा भीष्मको पराक्रम देखेर उनले वृष्णिश्रेष्ठ (कृष्ण)लाई यसरी भने।
4हे कृष्ण, ती महाबली र महान् धनुर्धर भीष्मलाई हेर्नुहोस्। उनले मेरो सेनालाई आफ्ना बाणले यसरी भस्म गरिरहेका छन् जसरी अग्निले सुक्खा घाँस भस्म गर्छ।
5घिउले पोषित अग्निझैँ मेरो सेना भस्म गर्ने ती यशस्वी वीरतिर हामी हेर्ने पनि कसरी?
6धनुष धारण गरेका ती पुरुषश्रेष्ठ महान् योद्धालाई देखेर तथा उनका बाणले पीडित भई मेरा सैनिकहरू (सबै दिशामा) भाग्छन्।
7क्रुद्ध साक्षात् यम, अथवा वज्रधारी (इन्द्र), अथवा पाशधारी वरुण, अथवा गदाधारी कुबेर पनि युद्धमा पराजित गर्न सकिन्छन्।
8तर अत्यन्त देदीप्यमान र महाबली महारथी भीष्मलाई पराजित गर्नै सकिँदैन। यस्तो अवस्थामा म बिनाडुङ्गा त्यस अथाह समुद्र (भीष्म)मा डुब्दै छु।
9हे केशव, हे गोविन्द, जब भीष्म मेरा शत्रु छन्, तब मेरा लागि वनमा गएर त्यहीँ बस्नु श्रेयस्कर छ। भीष्मका रूपमा मृत्युलाई यी पृथ्वीपतिहरूको बलि चढाउनु उचित होइन। सम्पूर्ण अस्त्रका ज्ञाता भएकाले, हे कृष्ण, उनले मेरो सेनाको समूल नाश गरिदिनेछन्।
10जसरी कीराहरू आफ्नै विनाशका लागि प्रज्वलित अग्निमा हाम्फाल्छन्, त्यसरी नै यस भयङ्कर युद्धमा मेरा सैनिकहरू (हाम्फालिरहेका छन्)।
11हे वृष्णिश्रेष्ठ, राज्य प्राप्त गर्न पराक्रमको प्रयोग गर्दै म (अन्जानमै) विनाशतिर लगिँदै छु। मेरा वीर भाइहरू मेरै लागि बाणले घाइते छन्। आफ्ना जेठा दाजुप्रति आफ्नो महान् प्रेमकै कारण तिनीहरू राज्य र सुख — दुवैबाट वञ्चित छन्। हामी जीवनको धेरै आदर गर्छौँ, किनभने यी परिस्थितिमा जीवन अत्यन्त बहुमूल्य छ। आफ्ना बाँकी दिनमा म कठोरतम तपस्या गर्नेछु। हे केशव, म आफ्ना मित्रहरूको विनाश गराउने छैनँ।
12महाबली भीष्मले आफ्ना दिव्यास्त्रले निरन्तर मेरा हजारौँ महारथीको, जो वीरहरूमा श्रेष्ठ छन्, वध गरिरहेका छन्।
13हे माधव, मलाई चाँडै भन्नुहोस् कि मेरो कल्याणका लागि के गर्नुपर्छ। अर्जुनको कुरा गर्दा, म देख्छु कि उनी यस युद्धमा उदासीन छन्; उनी दर्शकझैँ व्यवहार गर्छन्।
14केवल महाबली भीष्मले नै क्षत्रियधर्म सम्झेर आफ्ना पाखुराको सम्पूर्ण पराक्रमले तथा आफ्नो पूरा सामर्थ्यले लड्छन्।
15वीरहरूको संहार गर्ने आफ्नो विशाल गदाले यी यशस्वी वीर (भीष्म)ले आफ्नो पूरा शक्तिले पैदल सैनिक, घोडा, रथ तथा हात्तीमाथि अत्यन्त दुष्कर कर्म गरेर देखाउँछन्।
16हे आर्य, तर यी वीरले सय वर्ष प्रयत्न गरे पनि धर्मयुद्धमा यस सेनाका योद्धाहरूको विनाश गर्न सक्दैनन्।
17तपाईंका यी मित्र (अर्जुन) एक्लै सम्पूर्ण अस्त्रका ज्ञाता छन्। हामीलाई भीष्म तथा यशस्वी द्रोणद्वारा भस्म भइरहेको देखेर पनि उनी केवल उदासीनताले हामीलाई हेरिरहन्छन्।
18भीष्मका तथा यशस्वी द्रोणका दिव्यास्त्रले निरन्तर सम्पूर्ण क्षत्रियलाई भस्म गरिरहेका छन्।
19हे कृष्ण, भीष्मको पराक्रम यस्तो छ; यदि उनी क्रुद्ध भए भने, (आफ्नो पक्षका) राजाहरूको सहायताले उनले निश्चय नै हाम्रो समूल नाश गरिदिनेछन्।
20हे योगेश्वर, यस्ता महान् धनुर्धर, यस्ता महाबली महारथी खोज्नुहोस् जसले भीष्मको पराक्रमलाई त्यसै गरी निभाउन सकून् जसरी पानीले भरिएका बादलले डँढेलो निभाउँछन्।
21हे गोविन्द, तपाईंको कृपाले पाण्डवहरूले आफ्ना शत्रुहरू मारिएपछि आफ्नो राज्य पुनः प्राप्त गर्नेछन् र आफ्ना बन्धुजनसँग सुखी हुनेछन्।
22यसो भनेर महात्मा पृथापुत्र महान् शोकमा विचारमग्न भई धेरै बेरसम्म मौन रहे।
23पाण्डव (युधिष्ठिर)लाई शोकले पीडित र दुःखले सुधबुध गुमाएको देखेर गोविन्दले सबैलाई अत्यन्त आनन्द दिने यी वचन भने।
24"हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, शोक नगर्नुहोस्। जब तपाईंका सम्पूर्ण भाइ वीर तथा यशस्वी धनुर्धर छन्, तब तपाईंले शोक गर्नुहुँदैन।
25म पनि तपाईंको हित गर्नमा लागेको छु, र त्यसै गरी महारथी सात्यकि, पूजनीय विराट तथा द्रुपद, र पृषतका वंशज धृष्टद्युम्न पनि।
26हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, हे सम्राट्, यी सम्पूर्ण राजा आफ्ना सेनासहित तपाईंको पक्षमा छन्। तिनीहरू सबै तपाईंप्रति अनुरक्त छन्।
27यी महारथी, पृषतका यी वंशज, यी धृष्टद्युम्न, जो तपाईंको सेनाका सेनापति बनाइएका छन्, सधैँ तपाईंको कल्याणका इच्छुक छन्। उनी सधैँ त्यही गर्नमा लागिरहन्छन् जो तपाईंलाई प्रिय होस्।
28हे महाबाहु वीर, त्यसै गरी शिखण्डी पनि छन्, जो निश्चय नै भीष्मका वधकर्ता हुनेछन्।" यो सुनेर राजा (युधिष्ठिर)ले ती महारथी धृष्टद्युम्नलाई यसरी भने।
29त्यस सभामा तथा वासुदेवको सुन्दासुन्दै — "हे धृष्टद्युम्न, हे पृषतका वंशज, म तिमीलाई जुन वचन भन्दछु, ती ध्यान दिएर सुन।
30मैले भनेका वचनको उल्लङ्घन हुनुहुँदैन। वासुदेवको अनुमतिले तिमीलाई हाम्रो सेनाको सेनापति नियुक्त गरिएको छ।
31हे पुरुषश्रेष्ठ, जसरी पुरातन कालमा कार्तिकेय देवसेनाका सेनापति थिए, त्यसरी नै तिमी पाण्डव सेनाका सेनापति हौ।
32हे पुरुषश्रेष्ठ, आफ्नो पराक्रम प्रकट गरेर कुरुहरूको वध गर। हे आर्य, म, भीम र कृष्णले तिम्रो अनुसरण गर्नेछौँ,
33कवच धारण गरेका माद्रीका पुत्रहरू, द्रौपदीका पुत्रहरू तथा अन्य सम्पूर्ण श्रेष्ठ राजाहरू पनि, हे पुरुषश्रेष्ठ, (तिम्रो अनुसरण गर्नेछन्)।"
34तब सुन्नेहरू सबैलाई आनन्द दिँदै धृष्टद्युम्नले यसरी भने — "हे पृथापुत्र, म द्रोणको नियत वधकर्ता हुँ।"
35हे राजन्! अब म भीष्म, द्रोण, कृप, शल्य, जयद्रथ तथा अन्य सम्पूर्ण अभिमानी राजाहरूसँग युद्ध गर्नेछु।
36जब शत्रुदमन, राजकुमारहरूमा श्रेष्ठ, ती पृषतका वंशज (धृष्टद्युम्न) यसरी निर्भय भई बोले, तब पाण्डव योद्धाहरूले, जो सबै महाबली थिए र जो सबै अजेय थिए, ठूलो घोष गरे। तब पृथापुत्र युधिष्ठिरले आफ्नो सेनाका सेनापति पृषतवंशी (धृष्टद्युम्न)लाई यसरी भने — "क्रौञ्चारुण नामक एउटा व्यूह छ, जो सम्पूर्ण शत्रुको विनाशक हो,
37र जसको वर्णन पुरातन कालमा, जब देवता र असुर लडेका थिए, बृहस्पतिले इन्द्रलाई गरेका थिए। अब कृपया शत्रुसेनाको विनाश गर्ने त्यही व्यूहको रचना गर।
38त्यसलाई पहिले कसैले देखेको छैन। अब राजाहरूले त्यसलाई कुरुहरूसँगै हेरून्।" ती पुरुषश्रेष्ठद्वारा यसरी सम्बोधन गरिएपछि, जसरी वज्रधारी (इन्द्र)ले विष्णुलाई सम्बोधन गर्छन् —
39उनले (धृष्टद्युम्नले) भोलिपल्ट बिहान धनञ्जयलाई सम्पूर्ण सेनाको अगाडि राखे। इन्द्रको आज्ञाले दिव्य शिल्पीले बनाएको धनञ्जय (अर्जुन)को ध्वजा आकाशमा चल्दा अत्यन्त सुन्दर देखिन्थ्यो। इन्द्रेणीका रङका पताकाले सुशोभित त्यो जब वायुमा विचरण गर्थ्यो, तब आकाशको सजावटझैँ, आकाशमा तैरिने वाष्पभवनझैँ देखिन्थ्यो। हे आर्य, रथ जुन बाटोबाट जान्थ्यो, त्यसै बाटोमा त्यो नाच्दै सर्केझैँ देखिन्थ्यो।
40रत्नजडित त्यस ध्वजाले अर्जुन शोभित थिए र गाण्डीव धारण गरेका अर्जुनले त्यो ध्वजा शोभित थियो। यो ठीक त्यस्तै थियो जस्तो सूर्यदेव मेरु पर्वतले शोभित हुन्छन् र मेरु पर्वतले सूर्यदेवको उपस्थितिबाट गरिमा पाउँछ।
41राजा द्रुपद विशाल सेनाले घेरिएर त्यस व्यूहको अग्रभागमा उभिए र मानौँ त्यसको शिर बने। कुन्तिभोज तथा शैव्य — यी दुई राजा त्यसका दुई आँखा बने।
42हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, दशार्ह, प्रयाग, दाशेरक, अनूपक तथा किरातहरूका अधिपति त्यसको घाँटीमा राखिए।
43हे राजन्, पटच्चर, पुण्ड्र, पुरवक तथा निषादहरूसहित युधिष्ठिर त्यसको पिठ्युँ बने।
44भीमसेन, पृषतवंशी धृष्टद्युम्न, द्रौपदीका पुत्रहरू, अभिमन्यु तथा महारथी सात्यकि त्यसका दुई पखेटा बने।
45हे भरतवंशी, तिनीहरूको पछाडि पिशाच, दरद, पुण्ड्र, कुण्डीविष, मारुल, धेनुक, तङ्गण, परतङ्गण, बाह्लीक, तित्तिर, चोल, पाण्ड्य, उद्भ्र, शबर, तुम्भुम, वत्स तथा नकुलहरू थिए।
46नकुल र सहदेव देब्रे पखेटामा उभिए। पखेटाका सन्धिमा दस हजार महारथी उभिएका थिए, शिरमा एक लाख, पिठ्युँमा दस करोड र घाँटीमा एक लाख सत्तरी हजार।
47पखेटाका सन्धिमा, पखेटामा तथा पखेटाका छेउमा असंख्य हात्ती उभिएका थिए, जो अनेक प्रज्वलित पर्वतझैँ देखिन्थे।
48पछिल्लो भागको रक्षा विराटले गरे, जसका पछाडि कैकेय, काशिराज तथा चेदिराज तीस हजार रथसहित थिए।
49हे भरतवंशी, यसरी यस महान् व्यूहको रचना गरेर सम्पूर्ण पाण्डव कवच धारण गरी बिहानको प्रतीक्षा गर्न थाले।
50तिनीहरूका स्वच्छ, बहुमूल्य र सेता छाता, जो सूर्यझैँ उज्ज्वल थिए, तिनीहरूका हात्तीको पिठ्युँमा तथा तिनीहरूका रथमाथि शोभा पाइरहेका थिए।