Bhagavadgita Parva — Vision of Divine Form
Volume IV — Bhishma Parva · Chapter 36
Sanskrit
1अर्जुन उवाच मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्। यत् त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम॥
2भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया। त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥
3एवमेतद् यथाऽऽत्थ त्वमात्मानं परमेश्वर। दुष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥
4मन्यसे यदि तच्छक्यं मया दुष्टुमिति प्रभो। योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्॥
5श्रीभगवानुवाच पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः। नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥
6पश्यादित्यान् वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा। बहून्दृष्टपूर्वाणि पश्याच्चर्याणि भारत॥
7इहैकस्थं जगत् कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्। मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि॥
8न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा। दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥
9संजय उवाच एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः। दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥
10अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्। अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥
11दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्। सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम्॥
12दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद् युगपदुत्थिता। यदि भाः सदृशी सा स्याद् भासस्तस्य महात्मनः॥
13तत्रैकस्थं जगत् कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा। अपश्यद् देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥
14ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनंजयः। प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥
15अर्जुन उवाच पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसंघान्। ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थमृषीश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान्॥
16अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्। नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥
17किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम्। पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद् दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥
18त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्। त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥
19अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्। पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥
20द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः। दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥
21अमी हि त्वां सुरसंघा विशन्ति केचिद् भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति। स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसंघाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥
22रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च। गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥
23रूपं महत् ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहुरुपादम्। बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः परव्यथितास्तथाऽहम्॥
24नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्ण व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्। दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृति न विन्दामि शमं च विष्णो॥
25दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालनलसंनिभानि। दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥
26अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसंधैः। भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥
27वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि। केचिद् विलग्ना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥
28यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति। तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥
29यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः। स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥
30ल्लोकान् समग्रान् वदनैर्व्वलदिः। तेजोभिरापूर्यं जगत् समग्रं भासस्तवोचाः प्रतपन्ति विष्णो॥
31आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद। विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥
32श्रीभगवानुवाच कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः।।३२
33तस्मात् त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वाशत्रून् भुइक्ष्व राज्यं समृद्धम्। मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥
34द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान्। मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व तेजासि रणे सपत्नान्।।३४
35संजय उवाच एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी। मनस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गद भीतभीतः प्रणम्य॥
36अर्जुन उवाच स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत् प्रहष्यत्यनुरज्यते च। रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसंघा:॥
37कस्माच्च ते न नमेरन् महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकत्रै। अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥
38स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्। वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥
39वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च। नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्व: पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते॥
40नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व। अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः॥
41सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति। अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वाऽपि॥ यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु। एकोऽथवाऽप्यच्युत तत्समक्षं तत् क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥
42पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्। न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव॥
43तस्मात् प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्। पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥
44अदृष्टपूर्वं हृषीतोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे। तदेव मे दर्शय देवरूपं प्रसीद देवेश जगनिवास॥
45मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव। तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रवाहो भव विश्वमूर्ते॥
46श्रीभगवानुवाच मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्। तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥
47न च क्रियाभिर्न तपोभिरुयैः एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥
48मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम्। व्यपेतभी: प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥
49संजय उवाच इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः। आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥
50अर्जुन उवाच दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन। इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥
51श्रीभगवानुवाच सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम। देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाक्षिणः॥
52नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया। शक्य एवंविधो दुष्टुं दृष्टवानसि मां यथा।॥
53भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन। ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप॥
54मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः। निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥
English
1Arjuna said The excellent and mysterious words, relating to the Supreme Self and the individual Self, which you have spoken to me, have removed my delusion.
2O lotus-eyed one, I have heard elaborately from you the mystery of production and dissolution of things, and also about your inexhaustible greatness.
3O great Lord, what you have said yourself is even so (perfectly true). I desire to see, O best of beings, your divine form.
4If, O Lord, you think that I am competent to see that form, then, O Lord of mystic powers, show me your inexhaustible form.
5The great One said Behold, Partha, my forms by hundreds and thousands. They are various divine, and different in colour and form.
6Behold the Adityas, the Vasus, the Rudras, the Ashvins and the Maruts. Behold, 0 Bharata, innumerable wonders, not seen by you before.
7Behold, Gudakesha, the entire universe of movable and immovable and whatever else you wish to see, all collected together in my this body.
8But you are not fit to see Me with your these eyes. Therefore, I give you divine sight. Behold now my great mystic nature.
9Sanjaya continued O great king, having said this, the mighly lord of mystic powers, Hari, revealed to Partha his great divine form.
10With many mouths and eyes, with many wonderful aspects, with many celestial ornaments, with many upraised celestial weapons.
11Adorned with celestial garlands and robes, embalmed with celestial fragrance, and full of every wonder; it is resplendent and infinite with faces turned on all sides.
12If splendor of one thousand suns burst forth all at once in the sky, that would be something like the splendor of that great one.
13Then the son of Pandu (Arjuna) saw the entire universe, divided and subdivided into many parts, but all collected together in the body of that God of all gods.
14Then filled with amazement, Dhananjaya, with his hairs standing on end, his head lowly bowed down and his hands joined together, addressed the great God thus:
15Arjuna said I behold, O Great God, all the celestial and all the varied hosts of creatures. I behold Brahma seated on his lotus-seat; I behold all the great Rishis and divine Nagas.
16O you of infinite forms, I behold you on every side with innumerable arms, bellies, mouths, and eyes. O Lord of the universe, O you of universal form I do see neither your end, nor middle, nor the beginning.
17I behold you immeasurable, you whom it is difficult to look at. I behold you bearing your diadem, mace and discus glowing on all sides, possessing a mass of energy, and being subdued with the effulgence of the blazing fire of the sun.
18You are imperishable and the Supreme object of this universe. You are undecaying and the guardian of everlasting virtue. I find you the eternal great Being.
19I behold you without beginning, middle and end. I behold you possessing infinite prowess and innumerable arms, having the sun and the moon as your two eyes, and the blazing fire as your mouth; I behold you heating the universe with your own great energy.
20The space between heaven and earth and all the points of the horizon are pervaded by you alone. The three worlds tremble, O supreme Self, at the sight of your this marvelous and fierce form.
21Hosts of celestial enter into you, some perhaps being afraid pray with joined hands, saying Hail to thee. Hosts of great Rishis and Siddhyas praise you with innumerable hymns of praise.
22The Rudras, the Adityas, the Vasus, the Sadhyas, the Visvas, the Ashvins, the Maruts, the Ushmapas, the Gandharvas, the Yakshas, the Asuras, and hosts of Siddhyas see you; and they are all amazed.
23O mighty-armed, all creatures frightened, and I am seeing also your mighty form with many mouths and eyes, with innumerable arms, things, feet and bellies, and terrible on account of many tusks.
24I can no longer command courage or enjoy peace of mind, seeing your mighty forin which are is touching the very skies, which is fiery radiant, many winged, widely open mouthed and with large and blazing eyes.
25Seeing your mouth terrible with tusks and fearful as the all-destroying Fire at the final end of the Yuga, I cannot recognize the points of the horizon or command my peace of mind.
26All the son of Dhritarashtra, together with the host of kings, Bhishma Drona and Suta's son, Karna, with even the principle warriors of our side.
27Are quickly entering your terrible mouths, rendered more terrible by they tusks. Some, with their heads crushed, stick at the interstices of your teeth
28As many currents of waters, flowing through different channels, roll rapidly into the ocean, so these heroes of the world enter into your blazing mouth.
29As insects for their own destruction rush in increasing speed into the blazing fire, so these men, with unceasing speed enter into your mouth for their own destruction.
30Devouring all these men from every side, you lick them with your flaming mouths. O Vishnu, your fcarful splendor, filling the whole universe with your great energy, heat everything.
31Tell me who are you with this fearful form. I bow down my head to you; be gracious to me, O chief of the gods. I desire to know you, Primeval One; for I do not understand your actions.
32The Great One said I am (now) the full manifestation of Death, the Destroyer of the worlds. All these warriors, standing in different divisions, will cease to be, even if you do not kill them.
33Therefore, arise and gain glory Vanquishing the foe, enjoy this great kingdom. All these men are already slain by me. Be my instrument only.
34Kill Drona, Bhishma, Jayadratha, Karna and all these brave warriors, they are already killed by me. Do not be dismayed. Fight, you will conquer your foes in battle.
35Sanjaya said Hearing these words the diadem decked Arjuna, trembling, and with joined hands, bowed to Krishna. Making his salutations, overwhelmed with fear, he once more with choked voice said to him.
36Arjuna said It is quite natural, O Hrishikesha, that the universe is delighted and charmed in singing your praise, and Rakshasas are scattered away in fear and hosts of Siddhyas are bowing (at your feet).
37And why should they not bow down to you, O Supreme Self, for you are greater than Brahma, you are the primal Cause. O Infinite One, O God of the gods, O Refuge of the universe, you are indestructible, you are that which is and that which is not, and that which is beyond both the existent and non-existence.
38You are the First God, the Ancient Being; you are the Supreme Refuge of the world. You are the Knower and the Object to be known; you are the highest abode. O Infinite One, the whole universe is pervaded by you.
39You are Vayu, Yama, Agni, Varuna, Chandra, Prajapati and Grandsire. I bow down my head to you a thousand times. Again and yet again I bow down my head to you.
40My salutation to you in front; my salutation to your from behind. O you All, my salutation to you from every side. You are all, your cnergy infinite, your prowess immeasurable; you embrace all.
41O Krishna, O Yadava, O friend, O undecaying One, O Infinite one, I beg your pardon for whatever has been said carelessly by me, and whatever disrespect has been shown to you not knowing your greatness, and considering you friend from want of judgment or from love, either out of mirth or on occasions of play lying, sitting or at meals, while alone or in the presence of others.
42You are the Father of the universe, of movable and immovable; you are the great Master deserving of all worship. There is none equal to you. How can there be one greater than you whose power is matchless in these worlds.
43Therefore, O Lord, O adorable One, bowing to you, prostrating before you, I ask your grace. You should overlook my faults, O God,, as father does his son's a friend his friend's a lover his lover's.
44Seeing your this form unseen before, I have been delighted, but my mind has been frightened. Show me your ordinary form. O God. Be gracious, O Lord of the gods, O Refuge of the universe
45I desire to see you as before, with diadem, discus and mace. O you of thousand arms, O you of universal form, be of that four armed form.
46The great One said Being pleased with you, O Arjuna, I have by my mystic powers, shown to you this my Supreme form, glorious, universal, infinite and Primeval, which has been seen by none before, except now by you.
47Except by you only, O Kuru warrior, I cannot be seen in this form by any one in this word, not even by the study of the Vedas, or by sacrifices, gifts, actions or severest penances.
48Have no fear or perplexity of mind at seeing my this fearful form. Freed from fear, with a joyful heart, behold my other form.
49Sanjaya said Having said all this to Arjuna, Vasudeva once more showed him his own ordinary form. The high-souled One, once more assuming his gentle form, comforted Arjuna who was much agitated.
50Arjuna said Seeing your this gentle human form, o Janardana, I have come to my right mind and to my normal state.
51The great one said 'The form of mine, which you have (just now) seen, is difficult to be seen. Even the celestial are always eager to see my this great form.
52Not by the study of the Vedas, not by penances, gifts or sacrifices, can I be seen in this form of mine which you have seen.
53But by exclusive devotion to me, O Arjuna, O chastiser of foes, I can, in this form, be known, truly seen and attained to.
54O Arjuna, he who does everything for Me, who has only Me for his supreme objects, who has only Me for his supreme objects, who is freed from all attachments and who is without enmity towards any beings, comes to Me.
Hindi
1अर्जुन ने कहा — परम आत्मा और जीवात्मा से सम्बन्धित जो उत्तम और रहस्यमय वचन आपने मुझसे कहे, उन्होंने मेरा मोह दूर कर दिया है।
2हे कमलनयन, मैंने आपसे प्राणियों की उत्पत्ति और लय का रहस्य तथा आपकी अक्षय महिमा विस्तार से सुनी है।
3हे महेश्वर, आपने अपने विषय में जो कुछ कहा, वह ठीक वैसा ही (सर्वथा सत्य) है। हे पुरुषोत्तम, मैं आपका दिव्य रूप देखना चाहता हूँ।
4हे प्रभु, यदि आप समझते हैं कि मैं उस रूप को देखने में समर्थ हूँ, तो हे योगेश्वर, मुझे अपना वह अविनाशी रूप दिखाइए।
5श्रीभगवान् ने कहा — हे पार्थ, मेरे सैकड़ों और सहस्रों रूपों को देखो। वे नाना प्रकार के, दिव्य, तथा भिन्न-भिन्न वर्ण और आकृति वाले हैं।
6आदित्यों को, वसुओं को, रुद्रों को, अश्विनीकुमारों को और मरुतों को देखो। हे भारत, उन असंख्य आश्चर्यों को देखो जो तुमने पहले कभी नहीं देखे।
7हे गुडाकेश, चराचर सहित समस्त जगत् को और जो कुछ भी तुम देखना चाहो, उस सबको मेरे इस शरीर में एक साथ एकत्र देखो।
8किन्तु तुम अपनी इन आँखों से मुझे देखने में समर्थ नहीं हो। इसलिए मैं तुम्हें दिव्य दृष्टि देता हूँ। अब मेरे महान् योगैश्वर्य को देखो।
9संजय ने आगे कहा — हे महाराज, यह कहकर योग के महान् स्वामी हरि ने पार्थ को अपना महान् दिव्य रूप दिखाया —
10अनेक मुख और नेत्रों वाला, अनेक अद्भुत रूपों वाला, अनेक दिव्य आभूषणों से युक्त, अनेक उठे हुए दिव्य आयुधों वाला;
11दिव्य मालाओं और वस्त्रों से सुशोभित, दिव्य गन्ध से सुवासित, समस्त आश्चर्यों से भरा हुआ; वह देदीप्यमान और अनन्त था, तथा सब ओर मुख किए हुए था।
12यदि आकाश में एक साथ एक सहस्र सूर्यों का तेज फूट पड़े, तो वह उस महान् पुरुष के तेज के कुछ समान होता।
13तब पाण्डुपुत्र (अर्जुन) ने अनेक भागों में विभक्त और उपविभक्त समस्त जगत् को उन देवों के देव के शरीर में एक साथ स्थित देखा।
14तब आश्चर्य से भरे हुए धनंजय ने, रोमांचित होकर, सिर झुकाकर और हाथ जोड़कर उन महादेव से इस प्रकार कहा —
15अर्जुन ने कहा — हे महादेव, मैं समस्त देवताओं को और प्राणियों के नाना समूहों को देख रहा हूँ। मैं अपने कमलासन पर बैठे ब्रह्मा को देखता हूँ; मैं समस्त महर्षियों और दिव्य नागों को देखता हूँ।
16हे अनन्तरूप, मैं आपको सब ओर असंख्य भुजाओं, उदरों, मुखों और नेत्रों से युक्त देखता हूँ। हे विश्वेश्वर, हे विश्वरूप, मैं आपका न अन्त देखता हूँ, न मध्य, न आदि।
17मैं आपको अपरिमेय देखता हूँ, आपको जिसकी ओर देखना कठिन है। मैं आपको मुकुट, गदा और चक्र धारण किए, सब ओर से देदीप्यमान, तेज की राशि से युक्त, तथा प्रज्वलित सूर्याग्नि की दीप्ति से दुर्निरीक्ष्य देखता हूँ।
18आप अविनाशी हैं और इस जगत् के परम आश्रयभूत हैं। आप अक्षय हैं और सनातन धर्म के रक्षक हैं। मैं आपको सनातन महापुरुष पाता हूँ।
19मैं आपको आदि, मध्य और अन्त से रहित देखता हूँ। मैं आपको अनन्त पराक्रम और असंख्य भुजाओं से युक्त, सूर्य और चन्द्रमा को अपने दो नेत्र बनाए हुए, तथा प्रज्वलित अग्नि को अपना मुख बनाए हुए देखता हूँ; मैं आपको अपने ही महान् तेज से इस जगत् को तपाते हुए देखता हूँ।
20स्वर्ग और पृथ्वी के बीच का समस्त अन्तराल तथा दिशाओं के सब छोर केवल आपसे ही व्याप्त हैं। हे परमात्मन्, आपके इस अद्भुत और उग्र रूप को देखकर तीनों लोक काँप रहे हैं।
21देवताओं के समूह आप में प्रवेश कर रहे हैं; कुछ तो भयभीत होकर हाथ जोड़े "आपकी जय हो" कहते हुए स्तुति कर रहे हैं। महर्षियों और सिद्धों के समूह असंख्य स्तोत्रों से आपकी स्तुति कर रहे हैं।
22रुद्र, आदित्य, वसु, साध्य, विश्वेदेव, अश्विनीकुमार, मरुत्, उष्मप, गन्धर्व, यक्ष, असुर तथा सिद्धों के समूह आपको देख रहे हैं; और वे सब चकित हैं।
23हे महाबाहो, समस्त प्राणी भयभीत हैं, और मैं भी आपके उस विशाल रूप को देख रहा हूँ जिसमें अनेक मुख और नेत्र हैं, असंख्य भुजाएँ, जंघाएँ, चरण और उदर हैं, और जो अनेक दाढ़ों के कारण भयंकर है।
24आपके उस विशाल रूप को देखकर, जो आकाश को ही छू रहा है, जो अग्नि के समान देदीप्यमान है, अनेक वर्णों वाला है, विकराल मुख खोले हुए है और विशाल तथा जलती हुई आँखों वाला है — मैं न धैर्य धारण कर पा रहा हूँ, न मन की शान्ति पा रहा हूँ।
25दाढ़ों के कारण भयंकर तथा युग के अन्त में सब कुछ भस्म करने वाली अग्नि के समान भयावह आपके मुखों को देखकर मैं न दिशाओं को पहचान पा रहा हूँ, न मन की शान्ति पा रहा हूँ।
26धृतराष्ट्र के सब पुत्र, राजाओं के समूह सहित, भीष्म, द्रोण तथा सूतपुत्र कर्ण, और हमारे पक्ष के प्रमुख योद्धा भी —
27— आपके उन भयंकर मुखों में, जो दाढ़ों के कारण और भी भयंकर हैं, शीघ्रता से प्रवेश कर रहे हैं। कुछ तो सिर चूर्ण हुए आपके दाँतों की सन्धियों में अटके हुए दिखाई देते हैं।
28जैसे भिन्न-भिन्न मार्गों से बहती हुई जल की अनेक धाराएँ वेग से समुद्र में जा मिलती हैं, वैसे ही ये संसार के वीर आपके प्रज्वलित मुखों में प्रवेश कर रहे हैं।
29जैसे पतंगे अपने ही विनाश के लिए बढ़ते हुए वेग से प्रज्वलित अग्नि में जा गिरते हैं, वैसे ही ये मनुष्य अपने ही विनाश के लिए निरन्तर वेग से आपके मुख में प्रवेश कर रहे हैं।
30सब ओर से इन समस्त मनुष्यों को ग्रसते हुए आप अपने ज्वालामय मुखों से उन्हें चाट रहे हैं। हे विष्णु, आपका भयंकर तेज अपनी महान् ऊर्जा से समस्त जगत् को भरकर सब कुछ तपा रहा है।
31मुझे बताइए कि इस भयंकर रूप वाले आप कौन हैं। मैं आपको सिर झुकाकर प्रणाम करता हूँ; हे देवश्रेष्ठ, मुझ पर प्रसन्न होइए। हे आदिपुरुष, मैं आपको जानना चाहता हूँ; क्योंकि आपके कर्म मैं नहीं समझ पाता।
32श्रीभगवान् ने कहा — मैं (अब) लोकों का नाश करने वाले काल का पूर्ण प्रकट रूप हूँ। भिन्न-भिन्न व्यूहों में खड़े ये समस्त योद्धा, तुम्हारे न मारने पर भी, नहीं रहेंगे।
33इसलिए उठो और यश प्राप्त करो। शत्रुओं को जीतकर इस समृद्ध राज्य का भोग करो। ये सब मनुष्य पहले से ही मेरे द्वारा मारे जा चुके हैं। तुम केवल निमित्तमात्र बनो।
34द्रोण, भीष्म, जयद्रथ, कर्ण तथा इन सब वीर योद्धाओं को मारो — वे मेरे द्वारा पहले ही मारे जा चुके हैं। व्यथित मत हो। युद्ध करो, तुम रण में अपने शत्रुओं को जीतोगे।
35संजय ने कहा — ये वचन सुनकर मुकुटधारी अर्जुन ने काँपते हुए, हाथ जोड़कर कृष्ण को प्रणाम किया। प्रणाम करके, भय से अभिभूत होकर, उसने रुँधे हुए कण्ठ से एक बार फिर उनसे कहा —
36अर्जुन ने कहा — हे हृषीकेश, यह सर्वथा उचित ही है कि जगत् आपकी स्तुति गाने में हर्षित और मुग्ध होता है, राक्षस भयभीत होकर सब दिशाओं में भाग जाते हैं और सिद्धों के समूह (आपके चरणों में) प्रणाम करते हैं।
37और हे परमात्मन्, वे आपको प्रणाम क्यों न करें, क्योंकि आप ब्रह्मा से भी महान् हैं, आप आदिकारण हैं। हे अनन्त, हे देवों के देव, हे जगत् के आश्रय, आप अविनाशी हैं, आप सत् भी हैं और असत् भी, तथा जो सत् और असत् दोनों से परे है वह भी आप ही हैं।
38आप आदिदेव हैं, पुरातन पुरुष हैं; आप इस जगत् के परम आश्रय हैं। आप ज्ञाता हैं और जानने योग्य वस्तु भी हैं; आप परम धाम हैं। हे अनन्तरूप, यह समस्त जगत् आपसे ही व्याप्त है।
39आप वायु हैं, यम हैं, अग्नि हैं, वरुण हैं, चन्द्रमा हैं, प्रजापति हैं और पितामह हैं। मैं आपको सहस्र बार सिर झुकाकर प्रणाम करता हूँ। बार-बार और फिर-फिर मैं आपको सिर झुकाकर प्रणाम करता हूँ।
40आपको आगे से नमस्कार; आपको पीछे से नमस्कार। हे सर्वस्वरूप, आपको सब ओर से नमस्कार। आप ही सब कुछ हैं, आपका तेज अनन्त है, आपका पराक्रम अपरिमेय है; आप सबको अपने में समेटे हुए हैं।
41हे कृष्ण, हे यादव, हे सखा, हे अक्षय, हे अनन्त — आपकी महिमा को न जानकर, अविवेक से अथवा प्रेम से आपको केवल सखा मानकर, हँसी-मजाक में अथवा खेल के अवसरों पर, लेटे हुए, बैठे हुए अथवा भोजन करते समय, एकान्त में अथवा दूसरों के सामने — जो कुछ मैंने असावधानी से कह दिया हो और जो कुछ अनादर मैंने आपका किया हो, उसके लिए मैं आपसे क्षमा माँगता हूँ।
42आप चराचर इस जगत् के पिता हैं; आप समस्त पूजा के योग्य महान् गुरु हैं। आपके समान कोई नहीं है। फिर इन लोकों में, जहाँ आपकी शक्ति अनुपम है, आपसे बढ़कर कोई कैसे हो सकता है?
43इसलिए हे प्रभु, हे पूजनीय, आपको प्रणाम करके, आपके सम्मुख साष्टांग होकर मैं आपकी कृपा की याचना करता हूँ। हे देव, आपको मेरे अपराध वैसे ही क्षमा करने चाहिए जैसे पिता पुत्र के, सखा सखा के और प्रेमी प्रिय के अपराध क्षमा करता है।
44पहले कभी न देखा हुआ आपका यह रूप देखकर मैं हर्षित हुआ हूँ, किन्तु मेरा मन भय से व्याकुल हो गया है। हे देव, मुझे अपना वही साधारण रूप दिखाइए। हे देवेश, हे जगन्निवास, प्रसन्न होइए।
45मैं आपको पहले की भाँति मुकुट, चक्र और गदा धारण किए हुए देखना चाहता हूँ। हे सहस्रबाहु, हे विश्वरूप, आप उसी चतुर्भुज रूप में हो जाइए।
46श्रीभगवान् ने कहा — हे अर्जुन, तुम पर प्रसन्न होकर मैंने अपनी योगशक्ति से तुम्हें अपना यह परम रूप दिखाया है — तेजोमय, विश्वरूप, अनन्त और आदि — जिसे तुमसे पूर्व और किसी ने नहीं देखा।
47हे कुरुवीर, केवल तुम्हारे अतिरिक्त इस लोक में मुझे इस रूप में और कोई नहीं देख सकता — न वेदों के अध्ययन से, न यज्ञों से, न दान से, न कर्मों से, और न कठोर से कठोर तपों से।
48मेरा यह भयंकर रूप देखकर तुम्हें भय अथवा चित्त की व्याकुलता नहीं होनी चाहिए। भय से मुक्त होकर, प्रसन्न हृदय से मेरा वही दूसरा रूप देखो।
49संजय ने कहा — अर्जुन से यह सब कहकर वासुदेव ने उसे पुनः अपना वही साधारण रूप दिखाया। उन महात्मा ने पुनः अपना सौम्य रूप धारण करके अत्यन्त व्याकुल अर्जुन को आश्वस्त किया।
50अर्जुन ने कहा — हे जनार्दन, आपका यह सौम्य मानव रूप देखकर मैं अपनी सुध-बुध में और अपनी स्वाभाविक अवस्था में आ गया हूँ।
51श्रीभगवान् ने कहा — "मेरा वह रूप, जिसे तुमने (अभी) देखा, अत्यन्त दुर्लभ है। देवता भी सदा मेरे उस महान् रूप के दर्शन के लिए उत्सुक रहते हैं।
52न वेदों के अध्ययन से, न तपों से, न दान से और न यज्ञों से मैं अपने उस रूप में देखा जा सकता हूँ, जिसे तुमने देखा है।
53किन्तु हे अर्जुन, हे परन्तप, अनन्य भक्ति के द्वारा मैं इस रूप में जाना जा सकता हूँ, यथार्थ रूप से देखा जा सकता हूँ और प्राप्त किया जा सकता हूँ।
54हे अर्जुन, जो सब कुछ मेरे लिए करता है, जिसका परम लक्ष्य केवल मैं हूँ, जिसका परम लक्ष्य केवल मैं हूँ, जो समस्त आसक्तियों से मुक्त है और जो किसी भी प्राणी के प्रति वैरभाव नहीं रखता — वह मुझे प्राप्त होता है।
Nepali
1अर्जुनले भने — परम आत्मा र जीवात्मासँग सम्बन्धित जुन उत्तम र रहस्यमय वचन तपाईंले मलाई भन्नुभयो, ती वचनले मेरो मोह हटाइदिएको छ।
2हे कमलनयन, मैले तपाईंबाट प्राणीहरूको उत्पत्ति र लयको रहस्य तथा तपाईंको अक्षय महिमा विस्तारपूर्वक सुनेको छु।
3हे महेश्वर, तपाईंले आफ्नो विषयमा जे-जे भन्नुभयो, त्यो ठीक त्यस्तै (सर्वथा सत्य) छ। हे पुरुषोत्तम, म तपाईंको दिव्य रूप हेर्न चाहन्छु।
4हे प्रभु, यदि तपाईं ठान्नुहुन्छ कि म त्यो रूप हेर्न समर्थ छु भने, हे योगेश्वर, मलाई आफ्नो त्यो अविनाशी रूप देखाउनुहोस्।
5श्रीभगवान्ले भने — हे पार्थ, मेरा सयौँ र हजारौँ रूप हेर। ती नाना प्रकारका, दिव्य, तथा भिन्न-भिन्न वर्ण र आकृति भएका छन्।
6आदित्यहरूलाई, वसुहरूलाई, रुद्रहरूलाई, अश्विनीकुमारहरूलाई र मरुत्हरूलाई हेर। हे भारत, ती असङ्ख्य आश्चर्यहरू हेर जो तिमीले पहिले कहिल्यै देखेका छैनौ।
7हे गुडाकेश, चराचरसहित सम्पूर्ण जगत्लाई र जे-जे पनि तिमी हेर्न चाहन्छौ, त्यो सबैलाई मेरो यस शरीरमा एकसाथ एकत्र देख।
8तर तिमी आफ्ना यी आँखाले मलाई हेर्न समर्थ छैनौ। त्यसैले म तिमीलाई दिव्य दृष्टि दिन्छु। अब मेरो महान् योगैश्वर्य हेर।
9सञ्जयले अगाडि भने — हे महाराज, यसो भनेर योगका महान् स्वामी हरिले पार्थलाई आफ्नो महान् दिव्य रूप देखाए —
10अनेक मुख र नेत्र भएको, अनेक अद्भुत रूप भएको, अनेक दिव्य आभूषणले युक्त, अनेक उठेका दिव्य आयुध भएको;
11दिव्य माला र वस्त्रले सुशोभित, दिव्य गन्धले सुवासित, सम्पूर्ण आश्चर्यले भरिएको; त्यो देदीप्यमान र अनन्त थियो, तथा सबैतिर मुख फर्काएको थियो।
12यदि आकाशमा एकैसाथ एक हजार सूर्यको तेज फुट्यो भने, त्यो त्यस महान् पुरुषको तेजसँग केही मिल्दो हुन्थ्यो।
13तब पाण्डुपुत्र (अर्जुन)ले अनेक भागमा विभक्त र उपविभक्त सम्पूर्ण जगत्लाई ती देवका देवको शरीरमा एकसाथ स्थित देखे।
14तब आश्चर्यले भरिएका धनञ्जयले, रोमाञ्चित भई, टाउको निहुराएर र हात जोडेर ती महादेवसँग यसरी भने —
15अर्जुनले भने — हे महादेव, म सम्पूर्ण देवता र प्राणीहरूका नाना समूह देखिरहेको छु। म आफ्नो कमलासनमा बसेका ब्रह्मालाई देख्दछु; म सम्पूर्ण महर्षि र दिव्य नागहरूलाई देख्दछु।
16हे अनन्तरूप, म तपाईंलाई सबैतिर असङ्ख्य भुजा, उदर, मुख र नेत्रले युक्त देख्दछु। हे विश्वेश्वर, हे विश्वरूप, म तपाईंको न अन्त्य देख्दछु, न मध्य, न आदि।
17म तपाईंलाई अपरिमेय देख्दछु, तपाईंलाई जसतिर हेर्न कठिन छ। म तपाईंलाई मुकुट, गदा र चक्र धारण गरेको, सबैतिरबाट देदीप्यमान, तेजको राशिले युक्त, तथा प्रज्वलित सूर्याग्निको दीप्तिले दुर्निरीक्ष्य देख्दछु।
18तपाईं अविनाशी हुनुहुन्छ र यस जगत्को परम आश्रयभूत हुनुहुन्छ। तपाईं अक्षय हुनुहुन्छ र सनातन धर्मको रक्षक हुनुहुन्छ। म तपाईंलाई सनातन महापुरुष पाउँछु।
19म तपाईंलाई आदि, मध्य र अन्त्यरहित देख्दछु। म तपाईंलाई अनन्त पराक्रम र असङ्ख्य भुजाले युक्त, सूर्य र चन्द्रमालाई आफ्ना दुई नेत्र बनाएको, तथा प्रज्वलित अग्निलाई आफ्नो मुख बनाएको देख्दछु; म तपाईंलाई आफ्नै महान् तेजले यो जगत्लाई तपाइरहेको देख्दछु।
20स्वर्ग र पृथ्वीबीचको सम्पूर्ण अन्तराल तथा दिशाहरूका सबै छेउ केवल तपाईंले नै व्याप्त छन्। हे परमात्मन्, तपाईंको यस अद्भुत र उग्र रूप देखेर तीनै लोक काँपिरहेका छन्।
21देवताहरूका समूह तपाईंमा प्रवेश गरिरहेका छन्; कोही त भयभीत भई हात जोडेर "तपाईंको जय होस्" भन्दै स्तुति गरिरहेका छन्। महर्षि र सिद्धहरूका समूहले असङ्ख्य स्तोत्रले तपाईंको स्तुति गरिरहेका छन्।
22रुद्र, आदित्य, वसु, साध्य, विश्वेदेव, अश्विनीकुमार, मरुत्, उष्मप, गन्धर्व, यक्ष, असुर तथा सिद्धहरूका समूहले तपाईंलाई हेरिरहेका छन्; र ती सबै चकित छन्।
23हे महाबाहु, सम्पूर्ण प्राणी भयभीत छन्, र म पनि तपाईंको त्यो विशाल रूप हेरिरहेको छु जसमा अनेक मुख र नेत्र छन्, असङ्ख्य भुजा, तिघ्रा, चरण र उदर छन्, र जो अनेक दाह्राका कारण भयङ्कर छ।
24तपाईंको त्यो विशाल रूप देखेर, जो आकाशलाई नै छोइरहेको छ, जो अग्निसमान देदीप्यमान छ, अनेक वर्णको छ, विकराल मुख खोलेको छ र विशाल तथा जलिरहेका आँखा भएको छ — म न धैर्य धारण गर्न सकिरहेको छु, न मनको शान्ति पाइरहेको छु।
25दाह्राका कारण भयङ्कर तथा युगको अन्त्यमा सबै भस्म पार्ने अग्निसमान भयावह तपाईंका मुख देखेर म न दिशा चिन्न सकिरहेको छु, न मनको शान्ति पाइरहेको छु।
26धृतराष्ट्रका सबै पुत्र, राजाहरूको समूहसहित, भीष्म, द्रोण तथा सूतपुत्र कर्ण, र हाम्रो पक्षका प्रमुख योद्धाहरू पनि —
27— तपाईंका ती भयङ्कर मुखमा, जो दाह्राका कारण अझ भयङ्कर छन्, हतारिँदै प्रवेश गरिरहेका छन्। कोही त टाउको चूर्ण भई तपाईंका दाँतका सन्धिमा अड्किएका देखिन्छन्।
28जसरी भिन्न-भिन्न मार्गबाट बग्ने जलका अनेक धारा वेगले समुद्रमा गएर मिल्दछन्, त्यसै गरी यी संसारका वीरहरू तपाईंका प्रज्वलित मुखमा प्रवेश गरिरहेका छन्।
29जसरी पुतलीहरू आफ्नै विनाशका लागि बढ्दो वेगले प्रज्वलित अग्निमा गएर खस्दछन्, त्यसै गरी यी मनुष्यहरू आफ्नै विनाशका लागि निरन्तर वेगले तपाईंको मुखमा प्रवेश गरिरहेका छन्।
30सबैतिरबाट यी सम्पूर्ण मनुष्यलाई ग्रस्दै तपाईं आफ्ना ज्वालामय मुखले तिनीहरूलाई चाटिरहनुभएको छ। हे विष्णु, तपाईंको भयङ्कर तेजले आफ्नो महान् ऊर्जाले सम्पूर्ण जगत् भरेर सबै तपाइरहेको छ।
31मलाई भन्नुहोस् कि यस भयङ्कर रूप भएका तपाईं को हुनुहुन्छ। म तपाईंलाई टाउको निहुराएर प्रणाम गर्दछु; हे देवश्रेष्ठ, ममाथि प्रसन्न हुनुहोस्। हे आदिपुरुष, म तपाईंलाई जान्न चाहन्छु; किनभने तपाईंका कर्म म बुझ्न सक्दिनँ।
32श्रीभगवान्ले भने — म (अब) लोकहरूको नाश गर्ने कालको पूर्ण प्रकट रूप हुँ। भिन्न-भिन्न व्यूहमा उभिएका यी सम्पूर्ण योद्धा, तिमीले नमारे पनि, रहनेछैनन्।
33त्यसैले उठ र यश प्राप्त गर। शत्रुहरूलाई जितेर यस समृद्ध राज्यको भोग गर। यी सबै मनुष्य पहिल्यै मबाट मारिइसकेका छन्। तिमी केवल निमित्तमात्र बन।
34द्रोण, भीष्म, जयद्रथ, कर्ण तथा यी सबै वीर योद्धालाई मार — ती मबाट पहिल्यै मारिइसकेका छन्। व्यथित नहोऊ। युद्ध गर, तिमीले रणमा आफ्ना शत्रुलाई जित्नेछौ।
35सञ्जयले भने — यी वचन सुनेर मुकुटधारी अर्जुनले काँप्दै, हात जोडेर कृष्णलाई प्रणाम गरे। प्रणाम गरेर, भयले अभिभूत भई, उनले रुँधिएको कण्ठले एक पटक फेरि उनलाई भने —
36अर्जुनले भने — हे हृषीकेश, यो सर्वथा उचित नै हो कि जगत् तपाईंको स्तुति गाउँदा हर्षित र मुग्ध हुन्छ, राक्षसहरू भयभीत भई सबै दिशामा भाग्दछन् र सिद्धहरूका समूहले (तपाईंका चरणमा) प्रणाम गर्दछन्।
37र हे परमात्मन्, तिनीहरूले तपाईंलाई किन प्रणाम नगरून्, किनभने तपाईं ब्रह्माभन्दा पनि महान् हुनुहुन्छ, तपाईं आदिकारण हुनुहुन्छ। हे अनन्त, हे देवका देव, हे जगत्को आश्रय, तपाईं अविनाशी हुनुहुन्छ, तपाईं सत् पनि हुनुहुन्छ र असत् पनि, तथा जो सत् र असत् दुवैभन्दा पर छ त्यो पनि तपाईं नै हुनुहुन्छ।
38तपाईं आदिदेव हुनुहुन्छ, पुरातन पुरुष हुनुहुन्छ; तपाईं यस जगत्को परम आश्रय हुनुहुन्छ। तपाईं ज्ञाता हुनुहुन्छ र जान्नुपर्ने वस्तु पनि हुनुहुन्छ; तपाईं परम धाम हुनुहुन्छ। हे अनन्तरूप, यो सम्पूर्ण जगत् तपाईंले नै व्याप्त छ।
39तपाईं वायु हुनुहुन्छ, यम हुनुहुन्छ, अग्नि हुनुहुन्छ, वरुण हुनुहुन्छ, चन्द्रमा हुनुहुन्छ, प्रजापति हुनुहुन्छ र पितामह हुनुहुन्छ। म तपाईंलाई हजार पटक टाउको निहुराएर प्रणाम गर्दछु। बारम्बार र फेरि-फेरि म तपाईंलाई टाउको निहुराएर प्रणाम गर्दछु।
40तपाईंलाई अगाडिबाट नमस्कार; तपाईंलाई पछाडिबाट नमस्कार। हे सर्वस्वरूप, तपाईंलाई सबैतिरबाट नमस्कार। तपाईं नै सबै हुनुहुन्छ, तपाईंको तेज अनन्त छ, तपाईंको पराक्रम अपरिमेय छ; तपाईंले सबैलाई आफूमा समेट्नुभएको छ।
41हे कृष्ण, हे यादव, हे सखा, हे अक्षय, हे अनन्त — तपाईंको महिमा नजानी, अविवेकले अथवा प्रेमले तपाईंलाई केवल सखा मानी, हाँसो-ठट्टामा अथवा खेलका अवसरमा, पल्टिँदा, बस्दा अथवा भोजन गर्दा, एकान्तमा अथवा अरूका सामु — जे-जे मैले असावधानीले भनेको छु र जे-जति अनादर मैले तपाईंको गरेको छु, त्यसका लागि म तपाईंसँग क्षमा माग्दछु।
42तपाईं चराचर यस जगत्का पिता हुनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण पूजाका योग्य महान् गुरु हुनुहुन्छ। तपाईंसमान कोही छैन। अनि यी लोकमा, जहाँ तपाईंको शक्ति अनुपम छ, तपाईंभन्दा ठूलो कोही कसरी हुन सक्दछ?
43त्यसैले हे प्रभु, हे पूजनीय, तपाईंलाई प्रणाम गरेर, तपाईंको सामु साष्टाङ्ग भई म तपाईंको कृपाको याचना गर्दछु। हे देव, तपाईंले मेरा अपराध त्यसै गरी क्षमा गर्नुपर्छ जसरी पिताले पुत्रका, सखाले सखाका र प्रेमीले प्रियका अपराध क्षमा गर्दछ।
44पहिले कहिल्यै नदेखेको तपाईंको यो रूप देखेर म हर्षित भएको छु, तर मेरो मन भयले व्याकुल भएको छ। हे देव, मलाई आफ्नो त्यही साधारण रूप देखाउनुहोस्। हे देवेश, हे जगन्निवास, प्रसन्न हुनुहोस्।
45म तपाईंलाई पहिलेझैँ मुकुट, चक्र र गदा धारण गरेको हेर्न चाहन्छु। हे सहस्रबाहु, हे विश्वरूप, तपाईं त्यही चतुर्भुज रूपमा हुनुहोस्।
46श्रीभगवान्ले भने — हे अर्जुन, तिमीमाथि प्रसन्न भई मैले आफ्नो योगशक्तिले तिमीलाई आफ्नो यो परम रूप देखाएको छु — तेजोमय, विश्वरूप, अनन्त र आदि — जो तिमीभन्दा पहिले अरू कसैले देखेको छैन।
47हे कुरुवीर, केवल तिमीबाहेक यस लोकमा मलाई यस रूपमा अरू कसैले देख्न सक्दैन — न वेदको अध्ययनले, न यज्ञले, न दानले, न कर्मले, र न कठोरभन्दा कठोर तपले।
48मेरो यो भयङ्कर रूप देखेर तिमीलाई भय अथवा चित्तको व्याकुलता हुनु हुँदैन। भयबाट मुक्त भई, प्रसन्न हृदयले मेरो त्यही अर्को रूप हेर।
49सञ्जयले भने — अर्जुनलाई यो सबै भनेर वासुदेवले उनलाई पुनः आफ्नो त्यही साधारण रूप देखाए। ती महात्माले पुनः आफ्नो सौम्य रूप धारण गरेर अत्यन्त व्याकुल अर्जुनलाई आश्वस्त पारे।
50अर्जुनले भने — हे जनार्दन, तपाईंको यो सौम्य मानव रूप देखेर म आफ्नो होसमा र आफ्नो स्वाभाविक अवस्थामा आएको छु।
51श्रीभगवान्ले भने — "मेरो त्यो रूप, जो तिमीले (भर्खरै) देख्यौ, अत्यन्त दुर्लभ छ। देवताहरू पनि सधैँ मेरो त्यस महान् रूपको दर्शनका लागि उत्सुक रहन्छन्।
52न वेदको अध्ययनले, न तपले, न दानले र न यज्ञले म आफ्नो त्यस रूपमा देखिन सक्दछु, जो तिमीले देख्यौ।
53तर हे अर्जुन, हे परन्तप, अनन्य भक्तिद्वारा म यस रूपमा जानिन सक्दछु, यथार्थ रूपमा देखिन सक्दछु र प्राप्त गरिन सक्दछु।
54हे अर्जुन, जसले सबै मेरा लागि गर्दछ, जसको परम लक्ष्य केवल म हुँ, जसको परम लक्ष्य केवल म हुँ, जो सम्पूर्ण आसक्तिबाट मुक्त छ र जसले कुनै पनि प्राणीप्रति वैरभाव राख्दैन — उसले मलाई प्राप्त गर्दछ।