Bhishma-Vadha Parva — The counsel of Bhishma
Volume IV — Bhishma Parva · Chapter 123
Sanskrit
1संजय उवाच व्युष्टायां तु महाराज शर्वर्यां सर्वपार्थिवाः। पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च उपातिष्ठन् पितामहम्॥
2तं वीरशयने वीरं शयानं कुरुसत्तम। अभिवाद्योपतस्थुर्वै क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम्॥
3कन्याश्चन्दनचूर्णैश्च लाजैर्माल्यैश्च सर्वशः। अवाकिरज्छान्तनवं तत्र गत्वा सहस्रशः॥
4स्त्रियो वृद्धास्तथा बालाः प्रेक्षकाच पृथग्जनाः। समभ्ययुः शान्तनवं भूतानीव तमोनुदम्॥
5तूर्याणि शतसंख्यानि तथैव नटनर्तकाः। शिल्पिनश्च तथाऽऽजग्मुः कुरुवृद्धं पितामहम्॥
6उपारण्य च युद्धेभ्यः संनाहान् विप्रमुच्य ते। आयुधानि च निक्षिप्य सहिताः कुरुपाण्डवाः॥
7अन्वासन्त दुराधर्षं देवव्रतमरिंदमम्। अन्योन्यं प्रीतिमन्तस्ते यथापूर्वं यथावयः॥
8सा पार्थिवशताकीर्णा समितिर्भीष्मशोभिता। शुशुभे भारती दीप्ता दिवीवादित्यमण्डलम्॥
9विबभो च नृपाणां सा गङ्गासुतमुपासताम्। देवानामिव देवेशं पितामहमुपासताम्॥
10भीष्मस्तु वेदनां धैर्यानिगृह्य भरतर्षभ। अभितप्तः शरैश्चैव निःश्वसन्नुरगो यथा।॥
11शराभितप्तकायोऽपि शस्त्रसम्पातमूर्छितः। पानीयमिति सम्प्रेक्ष्य राज्ञस्तान् प्रत्यभाषत॥
12ततस्ते क्षत्रिया राजन्नुपुजङ्गः समन्ततः। भक्ष्यानुच्चावचान् राजन् वारिकुम्भांश्च शीतलान्॥
13उपानीतं तु पानीयं दृष्ट्वा शान्तनवोऽब्रवीत्। नाद्यातीता मया शक्या भोगाः केचन मानुषाः॥
14अपक्रान्तो मनुष्येभ्यः शरशय्यां गतो ह्यहम्। प्रतीक्षमाणस्तिष्ठामि निवृत्तिं शशिसूर्ययोः॥
15एवमुक्त्वा शान्तनवो निन्दन् वाक्येन पार्थिवान्। अर्जुनं द्रष्टुमिच्छामीत्यभ्यभाषत भारत॥
16अथोपेत्य महाबाहुरभिवाद्य पितामहम्। अतिष्ठत् प्राञ्जलिः प्रह्वः किं करोमीति चाब्रवीत्॥
17तं दृष्ट्वा पाण्डवं राजन्नभिवाद्याग्रतः स्थितम्। अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः प्रीतो धनंजयम्॥
18दह्यतीव शरीरं मे संवृतस्य तवेषुभिः। मर्माणि परिदूयन्ते मुखं च परिशुष्यति॥
19वेदनार्तशरीरस्य प्रयच्छापो ममार्जुन। त्वं हि शक्तो महेष्वास दातुमापो यथाविधि॥
20अर्जुनस्तु तथेत्युक्त्वा रथमारुह्य वीयवान्। अधिज्यं बलवत् कृत्वा गाण्डीवं व्याक्षिपद् धनुः॥
21तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः। वित्रेसुः सर्वभूतानि सर्वे श्रुत्वा च पार्थिवाः॥
22ततः प्रदक्षिणं कृत्वा रथेन रथिनां वरः। शयानं भरतश्रेष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम्॥
23संधाय च शरं दीप्तमभिमत्र्य स पाण्डवः। पर्जन्यास्त्रेण संजोज्य सर्वलोकस्य पश्यतः॥
24अविध्यत् पृथिवीं पार्थः पार्श्वे भीष्मस्य दक्षिणे। उत्पपात ततो धारा वारिणो विमला शुभा॥
25शीतस्यामृतकल्पस्य दिव्यगन्धरसस्य च। अतर्पयत् ततः पार्थः शीतया जलधारया।॥
26भीष्मं कुरूणामृषभं दिव्यकर्मपराक्रमम्। कर्मणा तेन पार्थस्य शक्रस्येव विकुर्वतः॥
27विस्मयं परमं जग्मुस्ततस्ते वसुधाधिपाः। तत् कर्म प्रेक्ष्य बीभत्सोरतिमानुषविक्रमम्॥
28सम्प्रावेपन्त कुरवो गावः शीतार्दिता इव। विस्मयोच्चोत्तरीयाणि व्याविध्यन् सर्वतो नृपाः॥
29शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषस्तुमुल: सर्वतोऽभवत्। तृप्तः शान्तनवश्चापि राजन् बीभत्सुमब्रवीत्॥
30सर्वपार्थिववीराणां संनिधौ पूजयन्निव। नैतच्चित्रं महाबाहो त्वयि कौरवनन्दन।॥
31कथितो नारदेनासि पूर्वर्षिरमितद्युते। वासुदेवसहायस्त्वं महत् कर्म करिष्यसि॥
32यन्त्रोत्सहति देवेन्द्रः सह देवैरपि ध्रुवम्। विदुस्त्वां निधनं पार्थं सर्वक्षत्रस्य तद्विदः॥ धनुर्धराणामेकस्त्वं पृथिव्यां प्रवरो नृषु॥
33मनुष्या जगति श्रेष्ठाः पक्षिणां पतगेश्वरः। सरितां सागरः श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम्॥
34आदित्यस्तेजसां श्रेष्ठो गिरीणां हिमवान् वरः। जातीनां ब्राह्मणः श्रेष्ठः श्रेष्ठस्त्वमसि धन्विनाम्॥
35न वै श्रुतं धार्तराष्ट्रेण वाक्यं मयोच्यमानं विदुरेण चैव। द्रोणेन रामेण जनार्दनेन मुहुर्मुहुः संजयेनापि चोक्तम्॥
36परीतबुद्धिर्हि विसंज्ञकल्पो दुर्योधनो न च तच्छ्रद्दधाति। स शेष्यते वै निहतश्चिराय शास्त्रातिगो भीमवलाभिभूतः॥
37एतच्छ्रुत्वा तद्वचः कौरवेन्द्रो दुर्योधनो दीनमना बभूव। तमब्रवीच्छान्तनवोऽभिवीक्ष्य निबोध राजन् भव वीतमन्युः॥
38दृष्टं दुर्योधनैतत् ते यथा पार्थेन धीमता। जलस्य धारा जनिता शीतस्यामृतगन्धिनः॥
39एतस्य कर्ता लोकेऽस्मिन् नान्यः कश्चन विद्यते। आग्नेयं वारुणं सौम्यं वायव्यमथ वैष्णवम्॥
40ऐन्द्रं पाशुपत ब्राह्मं पारमेष्ठ्यं प्रजापतेः। धातुस्त्वष्टुश्च सवितुर्वैवस्वतमथापि वा॥
41सर्वस्मिन् मानुषे लोके वेत्त्येको हि धनंजयः। कृष्णो वा देवकीपुत्रो नान्यो वेदेह कश्चन॥
42अशक्यः पाण्डवस्तात युद्धो जेतुं कथंचन। अमानुषाणि कर्माणि यस्यैतानि महात्मनः॥
43तेन सत्त्ववता संख्ये शूरेणाहवशोभिना। कृतिना समरे राजन् संधिर्मवतु मा चिरम्॥
44यावत् कृष्णो महाबाहुः स्वाधीनः कुरुसत्तम। तावत् पार्थेन शूरेण संधिस्ते तात युज्यताम्॥
45यावन्न ते चमूः चमूः सर्वाः शरैः संनतपर्वभिः। नाशयत्यर्जुनस्तावत् संधिस्ते तात युज्यताम्॥
46यावत् तिष्ठन्ति समरे हतशेषाः सहोदराः। नृपाश्च बहवो राजस्तावत् संधिः प्रयुज्यताम्॥
47न निर्दहति ते यावत् क्रोधदीप्तेक्षणश्चमूम्। युधिष्ठिरो रणे तावत् संधिस्ते तात युज्यताम्॥ नकुलः सहदेवश्च भीमसेनश्च पाण्डवः। यावच्चमू महाराज नाशयन्ति न सर्वशः॥
48तावत् ते पाण्डवैवीरैः सौहार्द मम रोचते। युद्धं मदन्तमेवास्तु तात संशाम्य पाण्डवैः॥
49एतत् तु रोचतां वाक्यं यदुक्तोऽसि मयानघ। एतत् क्षेममहं मन्ये तव चैव कुलस्य च॥
50त्यक्त्वा मन्युं व्युपशाम्यस्व पार्थैः पर्याप्तमेतद् यत् कृतं फाल्गुनेन। भीष्मस्यान्तादस्तु वः सौहृदं च जीवन्तु शेषाः साधु राजन् प्रसीद॥
51मिन्द्रप्रस्थं धर्मराजोऽभियातु। मा मित्रचक् पार्थिवानां जघन्यः "पापां कीर्ति प्राप्स्यसे कौरवेन्द्र॥
52ममावसानाच्छान्तिरस्तु प्रजानां संगच्छन्तां पार्थिवाः प्रीतिमन्तः। पिता पुत्रं मातुलं भागिनेयो भ्राता चैव भ्रातरं प्रैतु राजन्॥
53न चेदेवं प्राप्तकालं वचो मे मोहाविष्टः प्रतिपत्स्यस्यबुद्ध्या। तप्स्यन्ते एतदन्ताः स्थ सर्वे सत्यामेतां भारतीमीरयामि॥
54एतद् वाक्यं सौहृदादापगेयो मध्ये राज्ञां भारतं श्रावयित्वा। तूष्णीमासीच्छल्यसंतप्तमर्मा योज्यात्मानं वेदनां संनियम्य॥
55संजय उवाच धर्मार्थसहितं वाक्यं श्रुत्वा हितमनामयम्। नारोचयत् पुत्रस्ते मुमूर्षुरिव भेषजम्॥
English
1Sanjaya said O monarch, after the night had passed away, all the kings belonging to the Pandava and Dhritarashtra hosts approached the grandsire.
2Then all the Kshatriyas, having saluted that foremost of the Kurus, that hero prostrate on a hero's bed, that chief of all; Kshatriyas, stood near him.
3Repairing there by thousands, maidens covered the son of Shantanu on all parts of his body, with pulverised sandal-wood. fieldpaddy, and garlands of flowers.
4Women, old and children, and numerous other, spectators approached the son of Shantanu, like the Bhutas approaching the iising .luminary of the day.
5Trumpeters, courtesans, mimes, actors and dancers and artisans, in crowds repaired to that venerable grandsire of the Kurus.
6Desisting from fight and doffing their armours and laying aside their weapons, the Kurus and the Pandavas together, men
7Approached the invincible Devavrata that subduer of foes. Then as in former days, they were friendly to one another, and addressed one another in agreeable words.
8Then that assembly crowded with numerous Bharata kings, and ornamented by the presence of Bhishma, appeared beautiful like a conclave of the gods in the heavens.
9And that assembly of kings paying their respects of the son of Ganga, appeared beautiful like that of the gods adoring their lord the venerable Grandsire (Brahma).
10Then, O foremost of the Bharatas, Bhishma, having overcome his pain by his patience, and afflicted with many dares, breathed like a snake.
11His body was burning with the pain caused by the arrow's struck therein, and he was being deprived of his senses in consequence of the weapons-cuts. Beholding those kings, he then said "Bring me water."
12Thereat those Kshatriyas, O king, brought many excellent viands, and jars filled with cold water.
13Thereupon Shantanu's son beholding water brought for him said "This day forward, O son, I will no longer use articles of human enjoyment.
14I have passed away from the society of men, and am now lying on this bed of arrows. I am lying here expectant of the change in the sun and moon."
15Having thus spoken, and censuring those kings with (cruel) words, Bhishma said, O Bharata I desire to see Arjuna."
16Thereupon that mighty-armed hero Arjuna approaching and saluting the grandsire stood there with palms folded, and said “What shall I do."
17Beholding that son of Pandu stand before him with folded palms, the virtuous-souled Bhishma highly pleased, said these words of Dhananjaya.
18“My body is burning, and I am covered with your sorrows. All the vital parts of my body are suffering extreme pain and my mouth is becoming dry.
19Afflicted as my body is with extreme pain, give me water, O Arjuna, to drink. It is you alone, O mighty bowman, that are capable of supplying me with proper drink now."
20Thereupon the highly puissant Arjuna saying "yea" to Bhishma's words, mounted on his chariot. Then fixing the string to his mighty bow Gandiva, he began to stretch it.
21Then hearing the twang of his bow and the slap of his arms that resembled the rumble of thunder, the troops and kings there, were inspired with terror.
22Thereafter that foremost of car-warriors (Arjuna) circumambulating that prostrate chief of the Bharatas, that foremost of all wielders of weapons, viz., Bhishma,
23And fixing on his bowstring an effulgent arrow inspired with aphorisms and identified with the Parjanya weapon, before the very eyes of all the people present,
24Penetrated the earth a little to the right of the spot where Bhishma lay. Thereupon, there gushed out a jet of water pure and auspicious,
25And cool and nectar-like an fraught with celestial fragrance and tastefulness. Then with that cool jet of water did the son of Pritha gratify.
26That foremost of the Kurus, viz., Bhishma of god-like achievements and prowess. Then seeing that feat of Pritha son, that resembled that of Indra himself,
27All the rulers of the earth present there, were filled with wonder. Then beholding that feat of Vibhatsu that indicated his superhuman prowess,
28The Kurus began to shiver like kine afflicted with the chill of winter. Out of amazement the kings then began to waive their garments;
29And the sound of drums and the blare of conchs on all sides became deafening. Then, O king, Shantanu's son, being greatly gratified, thus addressed Vibhatsu,
30Applauding him before all the heroic rulers of earth. “O mighty-armed hero, this feat is not a marvel in respect to you, O delighter of the Kurus.
31You have been spoken of by Narada as an ancient sage, O you of dazzling effulgence. Having the son of Vasudeva for your helpmate, you shall achieve great feats,
32That even the lord of the celestial with his heavenly host dare not accomplish. Those that are conversant with the knowledge of every thing, regard you, O Arjuna, to be the foremost bowman among all the Kshatriyas.
33Among all human wielders of bows, you are unrivaled; you are the foremost of all men. As man is the foremost of all created beings of this world, as Garuda is the chief of all winged creatures,
34As the Ocean is the chief of all reservoirs of water, as the cow is the best of all quadruped animals, as the Himavat is the chief of all mountains, as the Brahmana is the foremost of all castes, so are you the foremost of all wielders of bows.
35The son of Dhritarashtra paid no heed to the (salutary) counsel repeatedly offered by myself, by Vidura, Drona, Rama, Janardana and Sanjaya.
36Raft of his reason, and like one senseless, Duryodhana then disregarded our words. Past all counsel, he shall have soon to lie on the field crushed by the might of Bhishma.”
37Hearing these words of Bhishma, Duryodhana, the lord of the Kurus, became depressed at heart. Then the son of Shantanu, casting his eyes on him once more said "Hear me, O king, renounce your wrath.
38You have seen, even now, O Duryodhana, how the intelligent Partha created that jet of water, cool and fraught with nectarious fragrance.
39There is none in the universe who can achieve the self-same feat. The weapons of are which the presiding deities respectively are Agni, Varuna, Soma Vayu, Vishnu,
40Indra, Pashupati, Paramesthi, Prajapati, Dhata, Tvashtra, Savita, and Vaivasvata,
41Alll these weapons known to Dhananjaya only, as also to Krishna, the son of Devaki, and not to any one else.
42This son of Pandu, O sire, is incapable of being defeated in battle, by the celestial and the Asuras united together. These are the superhuman feats achieved by this illustrious hero.
43Therefore, O monarch, let peace be soon concluded with that truthful hero that ornament of the fled, accomplished in all modes of warfare.
44As long as the mighty-armed Krishna is under his own control let, O sire, O foremost the Kurus, peace be made with this heroic sons of Pritha.
45O son! Your alliance with Arjuna is must to be made unless he destroys your whole army by hitting hard through the arrows having bent knots.
46As still, O king, these your uterine brothers and these myriad kings here survive the battle, let peace be concluded.
47As long as Yudhishthira does not burn down your army with his eyes flashing the fire of wrath, let peace by concluded with him, O sire. As long as Nakula, Sahadeva, and Pandu's son Bhimasena, do not totally crush your army down, let peace be made with them.
48It likes me best to see amity established between you and the heroic Pandavas. Let, O sire, peace by concluded with the Pandavas.
49Let these words, O sinless one, uttered by me, be agreeable to you. This conclusion of peace do I consider to be beneficial to you and to your dynasty.
50Renouncing your wrath, do you conclude peace with the sons of Pritha. Enough has already been accomplished by Phalguna. Let amity be established among you with the death of Bhishma. Let the rest (of the warriors) live! Relent, reient, O monarch!
51Give half of your kingdom to the Pandavas. Let Yudhishthira repair to Indraprastha. Be not despised by the rulers of the earth for having brewed in testine broils. Do not, O foremost of the Kurus, attain a sinful notoriety.
52With my passing away, let peace be enjoyed by the people; let these kings embrace one another out of friendship. Let father be reconciled to his son, let nephew be reconciled to his uncle; let brother he reconciled to his brother, O king.
53If through perverted understanding, and possessed by folly, you do not listen to these reasonable words of mine, then-this I tell you for certain-you shall have to rue your folly hereinafter. Therefore let the war end here."
54Having out of affection spoken these words of Duryodhana among all those kings, the son of Ganga remained silent; though his vital parts were then being consumed by those arrowwounds, he, overcoming his agony, kept himself tranquil.
55Sanjaya said Hearing these salutary and peaceful words of counsel, fraught with virtue and worldly profit, your son refused to act up to them, like a dying man refusing to take medicine.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — हे राजन्, रात्रि बीत जाने पर पाण्डवों और धृतराष्ट्र की सेनाओं के समस्त राजा पितामह के पास पहुँचे।
2तब समस्त क्षत्रियों ने कुरुश्रेष्ठ, वीरशय्या पर पड़े उन वीर, समस्त क्षत्रियों के अधिपति को प्रणाम करके उनके समीप खड़े हो गए।
3सहस्रों की संख्या में वहाँ पहुँचकर कन्याओं ने शान्तनुपुत्र के शरीर के समस्त अंगों को चूर्ण किए हुए चन्दन, लाजा और पुष्पमालाओं से ढँक दिया।
4स्त्रियाँ, वृद्ध और बालक तथा अन्य अनेक दर्शक शान्तनुपुत्र के समीप वैसे ही पहुँचे जैसे भूतगण उदय होते हुए दिनकर के समीप जाते हैं।
5तुरही बजाने वाले, गणिकाएँ, नट, अभिनेता, नर्तक और शिल्पी — भीड़ के रूप में कुरुओं के उन पूज्य पितामह के पास पहुँचे।
6युद्ध से विरत होकर, अपने कवच उतारकर और शस्त्र एक ओर रखकर कुरु और पाण्डव — सब मिलकर —
7अजेय शत्रुदमन देवव्रत के पास पहुँचे। तब पूर्व दिनों की भाँति वे परस्पर मैत्रीपूर्ण हो गए और एक-दूसरे से प्रिय वचनों में बात करने लगे।
8तब अनेक भरतवंशी राजाओं से भरी और भीष्म की उपस्थिति से सुशोभित वह सभा आकाश में देवताओं की सभा के समान सुन्दर प्रतीत हुई।
9और गङ्गापुत्र को आदर अर्पित करती हुई राजाओं की वह सभा उन देवताओं की सभा के समान सुन्दर लगी जो अपने स्वामी पूज्य पितामह (ब्रह्मा) की आराधना करते हैं।
10तब हे भरतश्रेष्ठ, अपने धैर्य से पीड़ा को जीतकर तथा अनेक बाणों से बिंधे हुए भीष्म सर्प के समान साँस ले रहे थे।
11उनके शरीर में गड़े बाणों से उत्पन्न पीड़ा से वह जल रहा था, और शस्त्रों के घावों के कारण उनकी चेतना लुप्त होती जा रही थी। उन राजाओं को देखकर तब उन्होंने कहा — "मेरे लिए जल लाओ।"
12तब हे राजन्, वे क्षत्रिय अनेक उत्तम भोज्य पदार्थ तथा शीतल जल से भरे घड़े ले आए।
13तब अपने लिए लाया गया जल देखकर शान्तनुपुत्र ने कहा — "हे पुत्र, आज से मैं मनुष्यों के भोग की वस्तुओं का उपयोग नहीं करूँगा।
14मैं मनुष्यों के समाज से विदा ले चुका हूँ और अब इस शरशय्या पर पड़ा हूँ। मैं यहाँ सूर्य और चन्द्रमा के परिवर्तन की प्रतीक्षा करता हुआ लेटा हूँ।"
15ऐसा कहकर और उन राजाओं की (कठोर) वचनों से भर्त्सना करके भीष्म ने कहा — "हे भरतवंशी, मैं अर्जुन को देखना चाहता हूँ।"
16तब वे महाबाहु वीर अर्जुन पास आकर और पितामह को प्रणाम करके हाथ जोड़े हुए वहाँ खड़े हो गए और बोले — "मैं क्या करूँ?"
17उस पाण्डुपुत्र को हाथ जोड़े अपने सम्मुख खड़ा देखकर धर्मात्मा भीष्म परम प्रसन्न होकर धनञ्जय से ये वचन बोले —
18"मेरा शरीर जल रहा है और मैं तुम्हारे बाणों से आच्छादित हूँ। मेरे शरीर के समस्त मर्मस्थल अत्यन्त पीड़ा भोग रहे हैं और मेरा मुख सूखता जा रहा है।
19मेरा शरीर अत्यन्त पीड़ा से व्यथित है, अतः हे अर्जुन, मुझे पीने के लिए जल दो। हे महाधनुर्धर, इस समय मुझे उचित पेय देने में केवल तुम ही समर्थ हो।"
20तब परम पराक्रमी अर्जुन ने भीष्म के वचनों को "जो आज्ञा" कहकर स्वीकार किया और अपने रथ पर आरूढ़ हुए। फिर अपने महान् गाण्डीव धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ाकर वे उसे खींचने लगे।
21तब उनके धनुष की टंकार और मेघगर्जन के समान उनकी भुजाओं की ताल सुनकर वहाँ उपस्थित सेनाएँ और राजा भय से भर उठे।
22तत्पश्चात् उन रथियों में श्रेष्ठ (अर्जुन) ने शरशय्या पर पड़े भरतश्रेष्ठ, समस्त अस्त्रधारियों में श्रेष्ठ भीष्म की परिक्रमा करके —
23और मन्त्रों से अभिमन्त्रित तथा पर्जन्य अस्त्र से युक्त एक तेजस्वी बाण अपनी प्रत्यंचा पर चढ़ाकर, वहाँ उपस्थित समस्त जनों के देखते-देखते —
24जहाँ भीष्म लेटे थे उससे कुछ दाहिनी ओर पृथ्वी को बींध डाला। तदनन्तर वहाँ से पवित्र और मंगलमय जल की एक धारा फूट पड़ी —
25शीतल, अमृत के समान, दिव्य सुगन्ध और स्वाद से युक्त। तब उस शीतल जलधारा से पृथापुत्र ने तृप्त किया —
26उन कुरुश्रेष्ठ भीष्म को, जिनके कर्म और पराक्रम देवताओं के समान थे। तब पृथापुत्र का वह कार्य, जो स्वयं इन्द्र के कार्य के समान था, देखकर —
27वहाँ उपस्थित समस्त पृथ्वीपति आश्चर्य से भर उठे। तब विभत्सु के उस कार्य को, जो उनके अलौकिक पराक्रम का सूचक था, देखकर —
28कुरु शीत की ठिठुरन से पीड़ित गौओं के समान काँपने लगे। विस्मय से भरकर तब राजा अपने वस्त्र हिलाने लगे;
29और चारों ओर दुन्दुभियों का नाद तथा शङ्खों की ध्वनि कर्णभेदी हो उठी। तब हे राजन्, अत्यन्त प्रसन्न होकर शान्तनुपुत्र ने विभत्सु को इस प्रकार सम्बोधित किया —
30समस्त वीर पृथ्वीपतियों के सम्मुख उनकी प्रशंसा करते हुए — "हे महाबाहु वीर, हे कुरुओं के आनन्दवर्धक, तुम्हारे लिए यह कार्य कोई आश्चर्य नहीं है।
31हे देदीप्यमान तेज वाले, नारद ने तुम्हें प्राचीन ऋषि कहा है। वसुदेवपुत्र (कृष्ण) को अपना सहायक पाकर तुम ऐसे महान् कार्य करोगे —
32जिन्हें अपनी दिव्य सेना सहित देवराज भी करने का साहस नहीं करते। हे अर्जुन, सर्वज्ञ पुरुष तुम्हें समस्त क्षत्रियों में श्रेष्ठ धनुर्धर मानते हैं।
33समस्त मनुष्य धनुर्धरों में तुम्हारा कोई प्रतिद्वन्द्वी नहीं; तुम समस्त मनुष्यों में श्रेष्ठ हो। जैसे इस लोक के समस्त प्राणियों में मनुष्य श्रेष्ठ है, जैसे समस्त पक्षियों में गरुड़ श्रेष्ठ है,
34जैसे समस्त जलाशयों में समुद्र श्रेष्ठ है, जैसे समस्त चौपायों में गौ श्रेष्ठ है, जैसे समस्त पर्वतों में हिमवान् श्रेष्ठ है, जैसे समस्त वर्णों में ब्राह्मण श्रेष्ठ है — वैसे ही तुम समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ हो।
35धृतराष्ट्रपुत्र ने मेरे, विदुर, द्रोण, राम, जनार्दन और सञ्जय द्वारा बार-बार दी गई (हितकर) सलाह पर कोई ध्यान नहीं दिया।
36विवेक से रहित और मानो अचेत होकर दुर्योधन ने तब हमारे वचनों की अवहेलना की। समस्त सलाह की सीमा लाँघकर वह शीघ्र ही भीम के बल से कुचला जाकर रणभूमि में पड़ा रहेगा।"
37भीष्म के ये वचन सुनकर कुरुनरेश दुर्योधन हृदय से खिन्न हो गया। तब शान्तनुपुत्र ने उस पर पुनः दृष्टि डालकर कहा — "हे राजन्, मेरी बात सुनो, अपना क्रोध त्याग दो।
38हे दुर्योधन, तुमने अभी-अभी देखा कि बुद्धिमान् पार्थ ने किस प्रकार वह शीतल और अमृत-सी सुगन्ध से युक्त जलधारा उत्पन्न की।
39इस विश्व में कोई ऐसा नहीं जो यही कार्य कर सके। वे अस्त्र जिनके अधिष्ठातृ देवता क्रमशः अग्नि, वरुण, सोम, वायु, विष्णु —
40इन्द्र, पशुपति, परमेष्ठी, प्रजापति, धाता, त्वष्टा, सविता और वैवस्वत हैं —
41ये समस्त अस्त्र केवल धनञ्जय को ज्ञात हैं, तथा देवकीपुत्र कृष्ण को, और किसी अन्य को नहीं।
42हे तात, यह पाण्डुपुत्र देवताओं और असुरों के मिलकर भी युद्ध में परास्त किए जाने योग्य नहीं है। ये अलौकिक कार्य इसी यशस्वी वीर द्वारा किए गए हैं।
43इसलिए हे राजन्, समस्त युद्ध-विधाओं में निपुण, रणभूमि के आभूषण उस सत्यनिष्ठ वीर के साथ शीघ्र ही सन्धि कर लो।
44हे तात, हे कुरुश्रेष्ठ, जब तक महाबाहु कृष्ण अपने संयम में हैं, तब तक इन वीर पृथापुत्रों के साथ सन्धि कर लो।
45हे पुत्र, इससे पूर्व कि अर्जुन अपने निम्नपर्व बाणों के प्रचण्ड प्रहार से तुम्हारी समस्त सेना का नाश कर दे, तुम्हें उसके साथ मेल कर ही लेना चाहिए।
46हे राजन्, जब तक तुम्हारे ये सहोदर भाई और यहाँ के ये असंख्य राजा युद्ध में जीवित हैं, तब तक सन्धि कर लो।
47हे तात, जब तक युधिष्ठिर अपनी क्रोधाग्नि बरसाती आँखों से तुम्हारी सेना को भस्म नहीं कर देते, तब तक उनसे सन्धि कर लो। जब तक नकुल, सहदेव और पाण्डुपुत्र भीमसेन तुम्हारी सेना को पूर्णतः कुचल नहीं डालते, तब तक उनसे मेल कर लो।
48मुझे सबसे प्रिय यही है कि तुम्हारे और वीर पाण्डवों के बीच मैत्री स्थापित हो। हे तात, पाण्डवों से सन्धि कर लो।
49हे निष्पाप, मेरे द्वारा कहे गए ये वचन तुम्हें प्रिय लगें। मैं इस सन्धि को तुम्हारे लिए तथा तुम्हारे वंश के लिए हितकर मानता हूँ।
50अपना क्रोध त्यागकर तुम पृथापुत्रों से सन्धि कर लो। फाल्गुन द्वारा पहले ही पर्याप्त हो चुका है। भीष्म की मृत्यु के साथ ही तुम लोगों में मैत्री स्थापित हो जाए। शेष (योद्धा) जीवित रहें! हे राजन्, पिघलो, पिघलो!
51पाण्डवों को अपने राज्य का आधा भाग दे दो। युधिष्ठिर इन्द्रप्रस्थ लौट जाएँ। घरेलू कलह भड़काने के कारण पृथ्वीपतियों द्वारा तिरस्कृत मत होओ। हे कुरुश्रेष्ठ, पापपूर्ण कीर्ति मत प्राप्त करो।
52मेरे प्रयाण के साथ ही प्रजा शान्ति का उपभोग करे; ये राजा मैत्रीवश एक-दूसरे का आलिंगन करें। हे राजन्, पिता पुत्र से मिल जाए, भानजा मामा से मिल जाए, भाई भाई से मिल जाए।
53यदि विकृत बुद्धि के कारण और मोह से ग्रस्त होकर तुम मेरे इन युक्तिसंगत वचनों को नहीं सुनोगे, तो — यह मैं तुमसे निश्चयपूर्वक कहता हूँ — तुम्हें आगे चलकर अपनी मूर्खता पर पछताना पड़ेगा। इसलिए यह युद्ध यहीं समाप्त हो।"
54उन समस्त राजाओं के बीच दुर्योधन से स्नेहवश ये वचन कहकर गङ्गापुत्र मौन हो गए; यद्यपि उनके मर्मस्थल उस समय बाणों के घावों से जल रहे थे, तथापि अपनी पीड़ा पर विजय पाकर वे शान्त बने रहे।
55सञ्जय ने कहा — धर्म और अर्थ से युक्त, कल्याणकारी और शान्तिपूर्ण इन उपदेशवचनों को सुनकर भी आपके पुत्र ने उन पर चलने से इनकार कर दिया, जैसे मरणासन्न रोगी औषधि लेने से इनकार कर देता है।
Nepali
1सञ्जयले भने — हे राजन्, रात बितेपछि पाण्डव र धृतराष्ट्रका सेनाका सम्पूर्ण राजाहरू पितामहकहाँ पुगे।
2तब सम्पूर्ण क्षत्रियहरूले कुरुश्रेष्ठ, वीरशय्यामा पल्टिएका ती वीर, सम्पूर्ण क्षत्रियका अधिपतिलाई प्रणाम गरेर उनको नजिक उभिए।
3हजारौँको संख्यामा त्यहाँ पुगेर कन्याहरूले शान्तनुपुत्रको शरीरका सम्पूर्ण अङ्गलाई पिसिएको चन्दन, लावा र पुष्पमालाले ढाकिदिए।
4स्त्रीहरू, वृद्धहरू र बालबालिका तथा अरू अनेक दर्शकहरू शान्तनुपुत्रको नजिक त्यसै गरी पुगे जसरी भूतगणहरू उदाउँदै गरेको दिनकरको नजिक जान्छन्।
5तुरही बजाउनेहरू, गणिकाहरू, नट, अभिनेता, नर्तक र शिल्पीहरू — भीडका रूपमा कुरुहरूका ती पूज्य पितामहकहाँ पुगे।
6युद्धबाट विरत भई, आफ्ना कवच उतारेर र शस्त्र एकातिर राखेर कुरु र पाण्डवहरू — सबै मिलेर —
7अजेय शत्रुदमन देवव्रतकहाँ पुगे। तब अघिल्ला दिनहरूमा झैँ तिनीहरू आपसमा मैत्रीपूर्ण भए र एकअर्कासँग प्रिय वचनमा कुरा गर्न थाले।
8तब अनेक भरतवंशी राजाहरूले भरिएको र भीष्मको उपस्थितिले सुशोभित त्यो सभा आकाशमा देवताहरूको सभाजस्तै सुन्दर देखियो।
9र गङ्गापुत्रलाई आदर अर्पण गरिरहेको राजाहरूको त्यो सभा ती देवताहरूको सभाजस्तै सुन्दर देखियो जो आफ्ना स्वामी पूज्य पितामह (ब्रह्मा)को आराधना गर्छन्।
10तब हे भरतश्रेष्ठ, आफ्नो धैर्यले पीडालाई जितेर तथा अनेक बाणले छेडिएका भीष्म सर्पजस्तै सास फेरिरहेका थिए।
11उनको शरीरमा गडेका बाणले उत्पन्न पीडाले त्यो जलिरहेको थियो, र शस्त्रका घाउका कारण उनको चेतना लोप हुँदै थियो। ती राजाहरूलाई देखेर तब उनले भने — "मेरा लागि जल ल्याऊ।"
12तब हे राजन्, ती क्षत्रियहरूले अनेक उत्तम भोज्य पदार्थ तथा शीतल जलले भरिएका गाग्री ल्याए।
13तब आफ्ना लागि ल्याइएको जल देखेर शान्तनुपुत्रले भने — "हे पुत्र, आजदेखि म मानिसहरूका भोगका वस्तुहरूको उपयोग गर्ने छैनँ।
14म मानिसहरूको समाजबाट बिदा भइसकेको छु र अब यो शरशय्यामा पल्टिरहेको छु। म यहाँ सूर्य र चन्द्रमाको परिवर्तनको प्रतीक्षा गर्दै पल्टिरहेको छु।"
15यसो भनेर र ती राजाहरूलाई (कठोर) वचनले भर्त्सना गरेर भीष्मले भने — "हे भरतवंशी, म अर्जुनलाई हेर्न चाहन्छु।"
16तब ती महाबाहु वीर अर्जुन नजिक आएर र पितामहलाई प्रणाम गरेर हात जोडेर त्यहाँ उभिए र भने — "म के गरूँ?"
17ती पाण्डुपुत्रलाई हात जोडेर आफ्नो सामु उभिएको देखेर धर्मात्मा भीष्म परम प्रसन्न भई धनञ्जयलाई यी वचन भने —
18"मेरो शरीर जलिरहेको छ र म तिम्रा बाणहरूले ढाकिएको छु। मेरो शरीरका सम्पूर्ण मर्मस्थलले अत्यन्त पीडा भोगिरहेका छन् र मेरो मुख सुक्दै गइरहेको छ।
19मेरो शरीर अत्यन्त पीडाले व्यथित छ, त्यसैले हे अर्जुन, मलाई पिउन जल देऊ। हे महाधनुर्धर, यस बेला मलाई उचित पेय दिन केवल तिमी नै समर्थ छौ।"
20तब परम पराक्रमी अर्जुनले भीष्मका वचनलाई "जो आज्ञा" भनी स्वीकार गरे र आफ्नो रथमा आरूढ भए। अनि आफ्नो महान् गाण्डीव धनुमा ताँदो चढाएर उनले त्यसलाई तान्न थाले।
21तब उनको धनुको टङ्कार र मेघगर्जनजस्तो उनका पाखुराको ठटाइ सुनेर त्यहाँ उपस्थित सेनाहरू र राजाहरू भयले भरिए।
22त्यसपछि ती रथीहरूमा श्रेष्ठ (अर्जुन)ले शरशय्यामा पल्टिएका भरतश्रेष्ठ, सम्पूर्ण अस्त्रधारीहरूमा श्रेष्ठ भीष्मको परिक्रमा गरेर —
23र मन्त्रले अभिमन्त्रित तथा पर्जन्य अस्त्रले युक्त एउटा तेजस्वी बाण आफ्नो ताँदोमा चढाएर, त्यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण जनहरूको आँखै अगाडि —
24जहाँ भीष्म पल्टिएका थिए त्यसभन्दा केही दायाँतिर पृथ्वीलाई छेडिदिए। त्यसपछि त्यहाँबाट पवित्र र मङ्गलमय जलको एउटा धारा फुट्यो —
25शीतल, अमृतजस्तै, दिव्य सुगन्ध र स्वादले युक्त। तब त्यो शीतल जलधाराले पृथापुत्रले तृप्त पारे —
26ती कुरुश्रेष्ठ भीष्मलाई, जसका कर्म र पराक्रम देवताहरूजस्तै थिए। तब पृथापुत्रको त्यो कार्य, जो स्वयं इन्द्रको कार्यजस्तै थियो, देखेर —
27त्यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण पृथ्वीपतिहरू आश्चर्यले भरिए। तब विभत्सुको त्यो कार्य, जो उनको अलौकिक पराक्रमको सूचक थियो, देखेर —
28कुरुहरू चिसोले पीडित गाईहरूजस्तै काँप्न थाले। विस्मयले भरिएर तब राजाहरूले आफ्ना वस्त्र हल्लाउन थाले;
29र चारै तिर दुन्दुभिको नाद तथा शङ्खको ध्वनि कर्णभेदी भयो। तब हे राजन्, अत्यन्त प्रसन्न भई शान्तनुपुत्रले विभत्सुलाई यसरी सम्बोधन गरे —
30सम्पूर्ण वीर पृथ्वीपतिहरूको सामु उनको प्रशंसा गर्दै — "हे महाबाहु वीर, हे कुरुहरूका आनन्दवर्धक, तिम्रा लागि यो कार्य कुनै आश्चर्य होइन।
31हे देदीप्यमान तेज भएका, नारदले तिमीलाई प्राचीन ऋषि भनेका छन्। वसुदेवपुत्र (कृष्ण)लाई आफ्नो सहायक पाएर तिमीले यस्ता महान् कार्य गर्नेछौ —
32जुन आफ्नो दिव्य सेनासहित देवराजले पनि गर्ने साहस गर्दैनन्। हे अर्जुन, सर्वज्ञ पुरुषहरूले तिमीलाई सम्पूर्ण क्षत्रियहरूमा श्रेष्ठ धनुर्धर मान्छन्।
33सम्पूर्ण मानव धनुर्धरहरूमा तिम्रो कुनै प्रतिद्वन्द्वी छैन; तिमी सम्पूर्ण मानिसहरूमा श्रेष्ठ छौ। जसरी यस लोकका सम्पूर्ण प्राणीमा मानिस श्रेष्ठ छ, जसरी सम्पूर्ण पक्षीहरूमा गरुड श्रेष्ठ छन्,
34जसरी सम्पूर्ण जलाशयमा समुद्र श्रेष्ठ छ, जसरी सम्पूर्ण चौपायामा गाई श्रेष्ठ छ, जसरी सम्पूर्ण पर्वतमा हिमवान् श्रेष्ठ छ, जसरी सम्पूर्ण वर्णमा ब्राह्मण श्रेष्ठ छ — त्यसरी नै तिमी सम्पूर्ण धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ छौ।
35धृतराष्ट्रपुत्रले मेरो, विदुर, द्रोण, राम, जनार्दन र सञ्जयद्वारा पटकपटक दिइएको (हितकर) सल्लाहमा कुनै ध्यान दिएनन्।
36विवेकरहित र मानौँ अचेत भई दुर्योधनले तब हाम्रा वचनको अवहेलना गरे। सम्पूर्ण सल्लाहको सीमा नाघेर उनी चाँडै नै भीमको बलले कुल्चिएर रणभूमिमा ढलिरहनेछन्।"
37भीष्मका यी वचन सुनेर कुरुनरेश दुर्योधन हृदयदेखि खिन्न भए। तब शान्तनुपुत्रले उनीमाथि पुनः दृष्टि डालेर भने — "हे राजन्, मेरो कुरा सुन, आफ्नो क्रोध त्याग।
38हे दुर्योधन, तिमीले भर्खरै देख्यौ कि बुद्धिमान् पार्थले कसरी त्यो शीतल र अमृतजस्तो सुगन्धले युक्त जलधारा उत्पन्न गरे।
39यस विश्वमा कोही यस्तो छैन जसले यही कार्य गर्न सकोस्। ती अस्त्र जसका अधिष्ठातृ देवता क्रमशः अग्नि, वरुण, सोम, वायु, विष्णु —
40इन्द्र, पशुपति, परमेष्ठी, प्रजापति, धाता, त्वष्टा, सविता र वैवस्वत हुन् —
41यी सम्पूर्ण अस्त्र केवल धनञ्जयलाई ज्ञात छन्, तथा देवकीपुत्र कृष्णलाई, र अरू कसैलाई होइन।
42हे तात, यी पाण्डुपुत्र देवता र असुरहरू मिलेर पनि युद्धमा परास्त गर्न योग्य छैनन्। यी अलौकिक कार्य यिनै यशस्वी वीरद्वारा गरिएका हुन्।
43त्यसैले हे राजन्, सम्पूर्ण युद्धविधामा निपुण, रणभूमिका आभूषण ती सत्यनिष्ठ वीरसँग चाँडै नै सन्धि गर।
44हे तात, हे कुरुश्रेष्ठ, जबसम्म महाबाहु कृष्ण आफ्नो संयममा छन्, तबसम्म यी वीर पृथापुत्रहरूसँग सन्धि गर।
45हे पुत्र, अर्जुनले आफ्ना निम्नपर्व बाणहरूको प्रचण्ड प्रहारले तिम्रो सम्पूर्ण सेनाको नाश गर्नुभन्दा अघि नै तिमीले उनीसँग मेल गरिहाल्नुपर्छ।
46हे राजन्, जबसम्म तिम्रा यी सहोदर भाइहरू र यहाँका यी असंख्य राजाहरू युद्धमा जीवित छन्, तबसम्म सन्धि गर।
47हे तात, जबसम्म युधिष्ठिरले आफ्ना क्रोधाग्नि बर्साउने आँखाले तिम्रो सेनालाई भस्म पार्दैनन्, तबसम्म उनीसँग सन्धि गर। जबसम्म नकुल, सहदेव र पाण्डुपुत्र भीमसेनले तिम्रो सेनालाई पूर्ण रूपमा कुल्चँदैनन्, तबसम्म तिनीहरूसँग मेल गर।
48मलाई सबैभन्दा प्रिय यही छ कि तिमी र वीर पाण्डवहरूबीच मैत्री स्थापित होस्। हे तात, पाण्डवहरूसँग सन्धि गर।
49हे निष्पाप, मैले भनेका यी वचन तिमीलाई प्रिय लागून्। म यो सन्धिलाई तिम्रा लागि तथा तिम्रो वंशका लागि हितकर ठान्दछु।
50आफ्नो क्रोध त्यागेर तिमी पृथापुत्रहरूसँग सन्धि गर। फाल्गुनद्वारा पहिले नै पर्याप्त भइसकेको छ। भीष्मको मृत्युसँगै तिमीहरूबीच मैत्री स्थापित होस्। बाँकी (योद्धाहरू) जीवित रहून्! हे राजन्, पग्लिहाल, पग्लिहाल!
51पाण्डवहरूलाई आफ्नो राज्यको आधा भाग देऊ। युधिष्ठिर इन्द्रप्रस्थ फर्कून्। घरेलु कलह भडकाएका कारण पृथ्वीपतिहरूद्वारा तिरस्कृत नहोऊ। हे कुरुश्रेष्ठ, पापपूर्ण कीर्ति प्राप्त नगर।
52मेरो प्रयाणसँगै प्रजाले शान्तिको उपभोग गरून्; यी राजाहरूले मैत्रीवश एकअर्कालाई अङ्गालो हालून्। हे राजन्, बुबा छोरासँग मिलून्, भान्जा मामासँग मिलून्, दाजु भाइसँग मिलून्।
53यदि विकृत बुद्धिका कारण र मोहले ग्रस्त भई तिमीले मेरा यी युक्तिसङ्गत वचन सुनेनौ भने — यो म तिमीलाई निश्चयपूर्वक भन्दछु — तिमीले पछि गएर आफ्नो मूर्खतामा पछुताउनुपर्नेछ। त्यसैले यो युद्ध यहीँ समाप्त होस्।"
54ती सम्पूर्ण राजाहरूका बीच दुर्योधनलाई स्नेहवश यी वचन भनेर गङ्गापुत्र मौन भए; यद्यपि उनका मर्मस्थल त्यस बेला बाणका घाउले जलिरहेका थिए, तापनि आफ्नो पीडामाथि विजय पाएर उनी शान्त भइरहे।
55सञ्जयले भने — धर्म र अर्थले युक्त, कल्याणकारी र शान्तिपूर्ण यी उपदेशवचन सुनेर पनि तपाईंका पुत्रले तीअनुसार चल्न इन्कार गरे, जसरी मरणासन्न रोगीले औषधि लिन इन्कार गर्छ।