Bhishma-Vadha Parva — Falling of Bhishma,
Volume IV — Bhishma Parva · Chapter 121
Sanskrit
1संजय उवाच एवं ते पाण्डवाः सर्वे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्। विव्यधुः समरे भीष्मं परिवार्य समन्ततः॥
2शतघ्नीभिः सुघोराभिः परिघैश्च परश्वधैः। मुद्गरैर्मुसलैः प्रासैः क्षेपणीयैश्च सर्वशः॥
3शरैः कनकपुबैश्च शक्तितोमरकम्पनैः। नाराचैर्वत्सदन्तैश्च भुशुण्डीभिश्च सर्वशः॥
4अताडयन् रणे भीष्मं सहिताः सर्वसृञ्जयाः। स विशीर्णतनुत्राणः पीडितो बहुभिस्तदा॥
5न विव्यथे तदा भीष्मो भिद्यमानेषु मर्मसु। संदीप्तशरचापाग्निरस्त्रप्रसृतमारुतः॥ नेमिनिदिसंतापो महास्त्रोदयपावकः। चित्रचापमहाज्वालो वीरक्षयमहेन्धनः॥ युगान्ताग्निसमप्रख्यः परेषां समपद्यत। विवृत्य रथसङ्घानामन्तरेण विनिःसृतः॥ दृश्यते स्म नरेन्द्राणां पुनर्मध्यगतश्चरन्। ततः पञ्चालराजं च धृष्टकेतुमचिन्त्य च॥
6पाण्डवानीकिनीमध्यमाससाद विशाम्पते। ततः सात्यकिभीमौ च पाण्डवं च धनंजयम्॥ दुपदं च विराटं च धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्। भीमघोषैर्महावेगैर्मर्मावरणभेदिभिः॥ षडेतान् निशितैर्भीष्मः प्रविव्याधोत्तमैः शरैः। तस्य ते निशितान् बाणान् संनिवार्य महारथाः॥
7दशभिर्दशभिर्भीष्ममर्दयामासुरोजसा। शिखण्डी तु महाबाणान् यान् मुमोच महारथः॥ न चक्रुस्ते रुजं तस्य स्वर्णपङ्खाः शिलाशिताः। ततः किरीटी संरब्धो भीष्ममेवाभ्यधावत॥
8शिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाच्छिनत्। भीष्मस्य धनुपश्छेदं नामृष्यन्त महारथाः॥
9द्रोणश्च कृतवर्मा च सैन्धवश्च जयद्रथः। भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तस्तथैव च॥
10सप्तैते परमक्रुद्धाः किरीटिनमभिद्रुताः। तत्र शस्त्राणि दिव्यानि दर्शयन्तो महारथाः॥
11अभिपेतुर्भृशं क्रुद्धाश्छादयन्तश्च पाण्डवम्। तेषामापततां शब्दः शुश्रुवे फाल्गुनं प्रति॥ उद्वृत्तानां यथा शब्दः समुद्राणां युगक्षये। मतानयत गृह्णीत विद्ध्यध्वमवकर्तत॥ इत्यासीत् तुमुलः शब्दः फाल्गुनस्य रथं प्रति।
12तं शब्दं तुमुलं श्रुत्वा पाण्डवानां महारथाः॥ अभ्यधावन् परीप्सन्तः फाल्गुनं भरतर्षभ।
13सात्यकिर्भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः॥ विराटदुपदौ चोभौ राक्षसश्च घटोत्कचः।
14अभिमन्युश्च संक्रुद्धः सप्तैते क्रोधमूर्च्छिताः॥ समभ्यधावंस्त्वरिताश्चित्रकार्मुकधारिणः।
15तेषां समभवद् युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्॥ संग्रामे भरतश्रेष्ठ देवानां दानवैरिव।
16शिखण्डी त रणे श्रेष्ठो रक्ष्यमाणः किरीटिना॥ अविध्यद् दशभिर्भीष्मं छिन्नधन्वानमाहवे।
17सारथिं दशभिश्चास्य ध्वजं चैकेन चिच्छिदे॥ सोऽन्यत् कार्मुकमादाय गाङ्गेयो वेगवत्तरम्।
18तदप्यस्य शितैर्बाणैस्त्रिभिश्चिच्छेद फाल्गुनः॥ एवं स पाण्डवः क्रुद्ध आत्तमात्तं पुनः पुनः। धनुश्चिच्छेद भीष्मस्य सव्यसाची परंतपः॥ स छिन्नधन्वा संक्रुद्धः सृक्किणी परिसंलिहन्।
19शक्ति जग्राह तरसा गिरीणामपि दारणीम्॥ तां च चिक्षेप संक्रुद्धः फाल्गुनस्य रथं प्रति।
20तामापतन्ती सम्प्रेक्ष्य ज्वलन्तीमशनीमिव॥ समादत्त शितान् भल्लान् पञ्च पाण्डवनन्दनः।
21तस्य चिच्छेद तां शक्तिं पञ्चधा पञ्चभिः शरैः॥ संक्रुद्धो भरतश्रेष्ठ भीष्मबाहुप्रवेरिताम्।
22सा पपात तथा च्छिन्ना संक्रुद्धेन किरीटिना॥ मेघवृन्दपरिभ्रष्टा विच्छिन्नेव शतह्रदा।
23छिन्नां तां शक्तिमालोक्य भीष्मः क्रोधसमन्वितः॥ अचिन्तयद् रणे वीरो बुद्ध्या परपुरंजयः।
24शक्तोऽहं धनुषैकेन निहन्तुं सर्वपाण्डवान्॥ यद्येषां न भवेद् गोप्ता विष्वक्सेनो महाबलः।
25कारणद्वयमास्थाय नाहं योत्स्यामि पाण्डवान्॥ अवध्यत्वाच्च पाण्डूनां स्त्रीभावाच्च शिखण्डिनः।
26पित्रा तुष्टेन मे पूर्व यदा कालीमुदावहम्॥ स्वच्छन्दमरणं दत्तमवध्यत्वं रणे तथा।
27तस्मान्मृत्युमहं मन्ये प्राप्तकालमिवात्मनः॥ एवं ज्ञात्वा व्यवसितं भीष्मस्यामिततेजसः।
28ऋषयो वसवश्चैव वियत्स्था भीष्ममब्रुवन्॥ यत् ते व्यवसितं तात तदस्माकमपि प्रियम्।
29तत् कुरुष्व महाराज युद्धे बुद्धि निवर्तय॥ अस्य वाक्यस्य निधने प्रादुरासीच्छिवोऽनिलः।
30अनुलोमः सुगन्धी च पृषतैश्च समन्वितः॥ देवदुन्दुभयश्चैव सम्प्रणेदुर्महास्वनाः।
31पपात पुष्पवृष्टिश्च भीष्मस्योपरि मारिष॥ न च तच्छुश्रुवे कश्चित् तेषां संवदतां नृप।
32ऋते भीष्मं महाबाहुं मां चापि मुनितेजस॥ सम्भ्रमश्च महानासीत् त्रिदशानां विशाम्पते। पतिष्यति स्थाद् भीष्मे सर्वलोकप्रिये तदा॥ इति देवगणानां च वाक्यं श्रुत्वा महातपाः।
33ततः शान्तनवो भीष्मो बीभत्सु नात्यवर्तत॥ भिद्यमानः शितैर्बाणैः सर्वावरणभेदिभिः।
34शिखण्डी तु महाराज भरताना पितामहम्॥ आजघानोरसि क्रुद्धो नवभिर्निशितैः शरैः।
35स तेनाभिहत: संख्ये भीष्मः कुरुपितामहः॥ नाकम्पत महाराज क्षितिकम्पे यथाचलः।
36ततः प्रहस्य बीभत्सुर्व्याक्षिपन् गाण्डिवं धनुः॥ गाङ्गेयं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत्।
37पुनः पुनः शतैरेनं त्वरमाणो धनंजयः॥ सर्वगात्रेषु शंक्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत्।
38एवमन्यैरपि भृशं विद्ध्यमानः सहस्रशः॥ तानप्याशु शरैर्भीष्मः प्रविव्याध महारथः।
39तैश्च मुक्ताञ्छरान् भीष्मो युधि सत्यपराक्रमः॥ निवारयामास शरैः समं संनतपर्वभिः।
40शिखण्डी तु रणे बाणान् यान् मुमोच महारथः॥ न चक्रुस्ते रुजं तस्य रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः।
41ततः किरीटी संक्रुद्धो भीष्ममेवाभ्यवर्तत॥ शिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाच्छिनत्।
42अथैनं नवभिर्विद्ध्वा ध्वजमेकेन चिच्छिदे॥ सारथिं विशिखैश्चास्य दशभिः समकम्पयत्।
43सोऽन्यत् कार्मुकमादाय गाङ्गेयो बलवत्तरम्॥ तदप्यस्य शितैर्भल्लैस्त्रिधा त्रिभिरघातयत्। निमेषार्धन कौन्तेय आत्तमात्तं महारणे॥ एवमस्य धनूंष्याजौ चिच्छेद सुबहून्यथ।
44ततः शान्तनवो भीष्मो बीभत्सु नात्यवर्तत॥ अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समाप्रयत्।
45सोऽतिविद्धा महेष्वासो दुःशासनमभाषत॥ एष पार्थो रणे क्रुद्धः पाण्डवानां महारथः।
46शरैरनेकसाहौर्मामेवाभ्यहनन् रणे॥ ३. न चैष समरे शक्यो जेतुं बज्रभृता अपि।
47न चापि सहिता वीरा देवदानवराक्षसाः॥ मां चापि शक्ता निर्जेतुं किमु मर्त्या महारथाः।
48एवं तयोः संवदतोः फाल्गुनो निशितैः शरैः॥ शिखण्डिनं पुरस्कृत्य भीष्मं विव्याध संयुगे।
49ततो दुःशासनं भूयः स्मयमान इवाब्रवीत्॥ अतिविद्धः शितैर्बाणैर्भृशं गाण्डीवधन्वना।
50वज्राशनिसमस्पर्शा अर्जुनेन शरा युधि॥ मुक्ताः सर्वेऽव्यवच्छिन्ना नेमे बाणाः शिखण्डिनः।
51निकृन्तमाना मर्माणि दृढावरणभेदिनः॥ मुसला इव मे नन्ति नेमे बाणाः शिखण्डिनः। वज्रदण्डसमस्पर्शा वज्रवेगदुरासदाः॥ मम प्राणानारुजन्ति नेमे बाणा: शिखण्डिनः।
52नाशयन्तीव मे प्राणान् यमदूता इवाहिताः॥ गदापरिघसंस्पर्शा नेमे बाणाः शिखण्डिनः।
53भुजगा इव संक्रुद्धा लेलिहाना विषोल्बणाः॥ समाविशन्ति मर्माणि नेमे बाणाः शिखण्डिनः।
54अर्जुनस्य इमे बाणा नेमे बाणाः शिखण्डिनः॥ कृन्तन्ति मम गात्राणि माघमां सेगवा इव।
55सर्वे ह्यपि न मे दुःखं कुर्युरन्ये नराधिपाः॥ वीरं गाण्डीवधन्वानमृते जिष्णुं कपिध्वजम्।
56इति ब्रुवञ्छान्तनवो दिधक्षुरिव पाण्डवान्॥ शक्तिं भीष्मः स पार्थाय ततश्चिक्षेप भारत।
57तामस्य विशिखैश्छित्त्वा त्रिधा त्रिभिरपातयत्॥ पश्यतां कुरुवीराणां सर्वेषां तव भारत।
58चर्माथादत्त गाड्यो जातरूपपरिष्कृतम्॥ खङ्गं चान्यतप्रेप्सुर्मृत्योरगे जयाय वा।
59तस्य तच्छतधा चर्म व्यधमत् सायकैस्तथा॥ रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत्।
60ततो युधिष्ठिरो राजा स्वान्यनीकान्यचोदयत्॥ अभिद्रवत गाङ्गेयं मा वोऽस्तु भयमण्वपि।
61अथ ते तोमरैः प्रासैर्वाणौधैश्च समन्ततः॥ पट्टिशैश्च सुनिस्त्रिशैर्नाराचैश्च तथा शितैः।
62वत्सदन्तैश्च भल्लैश्च तमेकमभिदुद्रुवुः॥ सिंहनादस्ततो घोरः पाण्डवानामभूत् तदा।
63तथैव तव पुत्राश्च नेदुर्भीष्मजयैषिणः॥ तमेकमभ्यरक्षन्त सिंहनादांश्च चक्रिरे।
64तत्रासीत् तुमुलं युद्धं तावकानां परैः सह॥ दशमेऽहनि राजेन्द्र भीष्मार्जुनसमागमे।
65आसीद् गाङ्ग इवावर्तो मुहूर्तमुदधेरिव॥ सैन्यानां युध्यमानानां निघ्नतामितरेतरम्।
66असौम्यरूपा पृथिवी शोणिताक्ताभवत् तदा॥ समं च विषमं चैव न प्राज्ञायत किंचन।
67योधानामयुतं हत्वा तस्मिन् स दशमेऽहनि॥ अतिष्ठदाहवे भीष्मो भिद्यमानेषु मर्मसु।
68ततः सेनामुखे तस्मिन् स्थितः पार्थो धनुर्धरः॥ मध्येन कुरुसैन्यानां द्रावयामास वाहिनीम्।
69वयं श्वेतहयाद् भीताः कुन्तीपुत्राद् धनंजयात्॥ पीड्यमानाः शितैः शस्त्रैः प्रद्रवाम रणे तदा।
70सौवीराः कितवाः प्राच्याः प्रतीच्योदीच्यमालवाः॥ अभीषाहाः शूरसेनाः शिवयोऽथ वसातयः।
71शाल्वाश्रयास्त्रिगर्ताश्च अम्बष्ठाः केकयैः सह॥ सर्व एते महात्मानः शरार्ता व्रणपीडिताः।
72संग्रामे न जहुर्भीष्मं युध्यमानं किरीटिना॥ ततस्तमेकं बहवः परिवार्य समन्ततः।
73परिकाल्य कुरून् सर्वाशरवर्षैरवाकिरन्॥ निपातयत गृह्णीत युध्यध्वमवकृन्तत।
74इत्यासीत् तुमुल: शब्दो राजन् भीष्मरथं प्रति॥ निहत्य समरे राजशतशोऽथ सहस्रशः।
75न तस्यासीदनिर्भिन्नं गात्रे व्यङ्गुलमन्तरम्॥ एवंभूतस्तव पिता शरैर्विशकलीकृतः। शिताचैः फाल्गुनेनाजौ प्राक्शिराः प्रापतद् रथात्॥ किंचिच्छेषे दिनकरे पुत्राणां तव पश्यताम्।
76हाहेति दिवि देवानां पार्थिवानां च भारत॥ पतमाने बभूव सुमहास्वनः।
77सम्पतन्तमभिप्रेक्ष्य महात्मानं पितामहम्॥ सह भीष्मेण सर्वेषां प्रापतन् हृदयानि नः।
78स पपात महाबाहुर्वसुधामनुनादयन्॥ इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टः केतुः सर्वधनुष्मताम्।
79धरणी न स पस्पर्श शरसंधैः समावृतः॥ रथाद् भीष्मे शरतल्पे महेष्वासं शयानं पुरुषर्षभम्।
80रथात् प्रपतितं चैनं दिवियो भावः समाविशत्॥ अभ्यवर्षच्च पर्जन्यः प्राकम्पत च मेदिनी।
81पतन् स ददृशे चापि दक्षिणेन दिवाकरम्॥ संज्ञां चोपालभद् वीरः कालं संचिन्त्य भारत।
82अन्तरिक्षे च शुश्राव दिव्या वाचः समन्ततः॥ कथं महात्मा गाङ्गेयः सर्वशस्त्रभृतां वरः।
83कालकर्ता नरव्याघ्रः सम्प्राप्ते दक्षिणायने॥ स्थितोऽस्मीति च गाङ्गेयस्तच्छ्रुत्वा वाक्यमब्रवीत्।
84धारयामास च प्राणान् पतितोऽपि महीतले॥ उत्तरायणमन्विच्छन् भीष्मः कुरुपितामहः।
85तस्य तन्मतमाज्ञाय गङ्गा हिमवतः सुता॥ महर्षीन् हंसरूपेण प्रेषयामास तत्र वै।
86ततः सम्पातिनो हंसास्त्वरिता मानसौकसः॥ आजग्मुः सहिता द्रष्टुं भीष्मं कुरुपितामहम्।
87यत्र शेते नरश्रेष्ठः शरतल्पे पितामहः॥ ते तु भीष्मं समासाद्य ऋषयो हंसरूपिणः।
88अपश्यञ्छरतल्पस्थं भीष्मं कुरुकुलोद्वहम्॥ ते तं दृष्ट्वा महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्।
89गाङ्गेयं भरतश्रेष्ठं दक्षिणेन च भास्करम्॥ इतरेतरमामन्त्र्य प्राहुस्तत्र मनीषिणः।
90भीष्मः कथं महात्मा सन् संस्थाता दक्षिणायने॥ इत्युक्त्वा प्रस्थिता हंसा दक्षिणामभितो दिशम्।
91सम्प्रेक्ष्य वै महाबुद्धिश्चिन्तयित्वा च भारत॥ तानब्रवीच्छान्तनवो नहां गन्ता कथंचन।
92दक्षिणावर्त आदित्ये एतन्मे मनसि स्थितम्॥ गमिष्यामि स्वकं स्थानमासीद् यन्मे पुरातनम्।
93उदगायन आदित्ये हंसाः सत्यं ब्रवीमि वः॥ धारयिष्याम्यहं प्राणानुत्तरायणकाक्षया।
94ऐश्वर्यभूतः प्राणानामुत्सर्गो हि यतो मम॥ तस्मात् प्राणान् धारयिष्ये मुमूर्षुरदगायने।
95यश्च दत्तो वरो मह्यं पित्रा तेन महात्मना॥ छन्दतो मृत्युरित्येवं तस्य चास्तु वरस्तथा।
96धारयिष्ये ततः प्राणानुस्सर्गे नियते सति॥ इत्युक्त्वा तांस्दा हंसान् स शेते शरतल्पगः।
97एवं कुरूणां पतिते शृङ्गे भीष्मे महौजसि॥ पाण्डवाः सुंजयाश्चैव सिंहनादं प्रचक्रिरे।
98तस्मिन् हते महासत्त्वे भरतानां पितामहे॥ न किंचित् प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्ते भरतर्षभ।
99सम्मोहश्चैव तुमुलः कुरूणामभवत् तदा॥ कृपदुर्योधनमुखा निःश्वस्य रुरुदुस्ततः।
100विषादाच्च चिरं कालमतिष्ठन् विगतेन्द्रियाः॥ दध्युश्चैव महाराज न युद्धे दधिरे मनः।
101ऊरुग्राहगृहीताश्च नाभ्यधावन्त पाण्डवान्॥ अवध्ये शन्तनोः पुत्रे हते भीष्मे महौजसि।
102अभावः सहसा राजन् कुरुराजस्य तर्कितः॥ हतप्रवीरास्तु वयं निकृत्ताश्च शितैः शरैः।
103कर्तव्यं नाभिजानीमो निर्जिताः सव्यसाचिना॥ पाण्डवाश्च जयं लब्ध्वा परत्र च परां गतिम्।
104सर्वे दध्मुर्महाशङ्खाशूराः परिघबाहवः॥ सोमकाश्च सपञ्चालाः प्राहृष्यन्त जनेश्वर।
105ततस्तूर्यसहस्रेषु नदत्सु स महाबलः॥ आस्फोटयामास भृशं भीमसेनो ननाद च।
106सेनयोरुभयोश्चापि गाङ्गेये निहते विभौ॥ संन्यस्य वीराः शस्त्राणि प्राध्यायन्त समन्ततः।
107प्राक्रोशन् प्राद्रवंश्चान्ये जग्मुर्मोहः तथापरे॥ क्षत्रं चान्येऽभ्यनिन्दन्त भीष्मं चान्येऽभ्यपूजयन्।
108ऋषयः पितरश्चैव प्रशशंसुर्महाव्रतम्।१२०॥ भरतानां च ये पूर्वे ते चैनं प्रशशंसिरे।
109महोपनिषदं चैव योगमास्थाय वीर्यवान्॥ जपशान्तनवो धीमान् कालाकाक्षी स्थितोऽभवत्।।
English
1Sanjaya said Thus all the Pandavas, placing Shikhandin before them and surrounding Bhishma on all sides began to pierce him in battle.
2Then with terrible Shataghnis, with bludgeons, battle-axes, maces, mallets, thick short clubs, and lances, and other missiles,
3With arrows furnished with golden wings, with dares, javelins and Kampanas, with Narachas, Vatsadantas, and Bhushundis,
4The Srinjayas united together began to wound Bhishma in battle. Then when his shattered and he himself overwhelmed with many arrows.
5Bhishma experienced no pain pierced though he was to the very vitals. On the other hand Bhishma then appeared fearful to his enemies like the all destructive fire at the expiration of a Yuga, fire, whose flames were armour was constituted by his effulgent arrows and bow, whose (friendly) gale was constituted by the vibrations of air produced by the shafts shot by him, whose heat was constituted by the clatter of his car-wheel, whose splendor was constituted by his mighty weapons, tongues by his variegated bow and fuel by the destruction of heroes. Wheeling in the midst of those car divisions, he sometimes came out of the press, And sometimes again was seen to career rapidly through them. Thereafter without regarding the king of the Panchalas and Dhrishtaketu,
6Bhishma, O ruler of men, penetrated into the very heart of the Pandava ranks. Then with arrows of excellent make and great sharpness, all capable of penetrating all kinds of armour and producing great whizz, and charged with great velocity, Bhishma pierced deeply the following six car-warriors, viz., Satyaki, Bhima, Dhananjaya the son of Pandu, Draupada, Virata and Dhrishtadyumna of Prishata's race. These mighty car-warriors also resisting those sharp arrows shot by Bhishma,
7Pierced him with force, each shooting ten arrows. Those dreadful arrows which that mighty car-warrior Shikhandin shot, and which were furnished with wings of gold and whetted on stone, quickly penetrated the body of Bhishma. Thereupon the diadem-decked Arjuna waxing worth rushed at Bhishma,
8And placing Shikhandin before him, he cut off the bow of the latter. Then the following seven mighty car-warriors did not brook that cutting off of Bhishma's bow, warriors namely,
9Drona, Kritavarina, Jayadratha the ruler of the Sindhus, Bhurishravas, Sala, Shalya, and Bhagadatta.
10These seven car-warriors waxing irascible and displaying weapons of celestial make rushed against the diadem-decked Arjuna.
11Indeed excited to the highest pitch of fury they fell upon that son of Pandu shrouding him (with those arrows). Great was the din that as they rushed against Phalguna's chariot. The challenges with loud voice of those warriors who attacked on Arjuna was heard like the roaring seas who violate the limits in devastation (Pralaya kala) and move forward to merge the entire universe with them. The dreadful words started making echo as-"Kill them", "Bring here", "trap soon", "pierce in pieces", "divide in small fractions" near the chariot of Arjuna.
12Hearing that dreadful din, the mighty carwarriors of the Pandava host rushed to battle desirous of rescuing that foremost of the Bharatas, viz., Phalguna.
13arose Then Satyaki, Bhimasena, Prishata's son Dhrishtadyumna, both Virata and Draupada, the Rakshasa Ghatotkacha,
14The enraged Abhimanyu, all these seven warriors seized with fury and wielding variegated bows rushed to battle, at the top of their speed.
15Then, O foremost of the Bharatas, like the battle between the celestial and the Danavas, the battle between those seven car-warriors of each army raged fiercely causing the hair to stand erect.
16In that battle, protected as he was by Dhananjaya, that excellent warrior Shikhandin, with ten shafts pierced Bhishma whose bow had been cut off.
17He then pierced the latter's charioteer with ten shafts and with another one shaft cut off his standard. Then Ganga's son took up another bow of superior toughness.
18But that again was cut off with three sharp shafts by Phalguna. 'Thus that scorcher of foes that son of Pandu namely Savyasachin, excited with wrath again and again cut off all the bows that Bhishma took up. Then excited with wrath in consequence of his bows being cut off and licking the corners of his mouth,
19Bhishma took up a lance with lightness, that was capable of rending even the breasts of mountains, and inflamed with rage he hurled that lance at the car of Phaiguna.
20Beholding that lance course towards himself like the blazing bolt of Heaven, the son of Pandu took up five sharp broad headed arrows,
21Then, O foremost of the Bharatas, inflamed with rage, Arjuna with those five arrows, splintered into five fragments that lance hurled with strength of Bhishma's arms.
22Then shattered by the wrathful Arjuna decked with a diadem, that lance fell down like forks of lightning torn away from large masses of clouds.
23Beholding his lance severed, Bhishma became inflamed with rage; and that hero that subduer of hostile cities began to think with the help of his understanding thus.
24“I can slay even with a single bow all these Pandavas, if highly powerful Visaksena (Krishna) be not their protector.
25I shall not fight with the Pandavas for two reasons, viz., for the unslayableness of the Pandavas and for the femininity of Shikhandin.
26Formerly on the occasion of his marrying Kali, my father gratified with me, accorded me two boons, viz., death at my pleasure, and unslayableness in battle.
27I now think that the proper time for my death has arrived." Ascertaining this to be the intention of Bhishma of immeasurable energy,
28The Rishis and Vasus stationed in the firmament then thus addressed Bhishma saying "What you have resolved upon O sire, is also our dear will.
29Therefore, O monarch, follow up in action what you have resolved; and withdraw your heart from fight.” At the conclusion of these words there began to blow an auspicious breeze,
30Fragrant and moistened with sprinkles of water, from all directions. Celestial drums were also sounded emitting great din.
31And, O sire, over Bhishma fell a shower of blossoms. As those Rishis and Vasus spoke, O king, none heard then.
32Save the mighty armed Bhishma and myself through the prowess of the sage (Vyasa). O ruler of men, great was the flurry that was then found among the Gods, As they thought of the fall of Bhishma, that favorite of all the worlds. Then hearing those words of the celestial, that hero of great ascetic wealth, viz.,
33Shantanu's son Bhishma assailed not Vibhatsu although he was then being pierced by sharp shafts capable of penetrating through all armours.
34Then, O mighty monarch, Shikhaindin inflamed with wrath struck the grandsire of the Bharatas on the breast with nine shafts of great sharpness.
35Then, O mighty monarch, Shikhandin inflamed with wrath struck the grandsire of the Bharatas on the breast with nine shafts of great sharpness.
36Then smiling and stretching his bow Gandiva, Vibhatsu wounded Ganga's son with twenty-five short thick shafts.
37Then again under the influence of wrath, Dhananjaya pierced him quick on all parts of his body and to the vitals, with one hundred shafts more.
38Thus pierced by many other warriors with thousands of arrows, the mighty car-warrior Bhishma pierced them all in return quickly with his own arrows.
39Then Bhishma of prowess unfailing, in battle, with his own shafts of depressed knots simultaneously baffled all these arrows shot by the hostile warriors.
40Those arrows furnished with golden wings and whetted on stone that Shikhandin the mighty car-warrior shot at him could not produce any the slightest pain to him.
41Thereupon inflamed with wrath the diademdecked Arjuna placing Shikhandin before him rushed at Bhishma and cut off the latter's bow.
42Then he pierced Bhishma with ten arrows and with another cut down the latter's standard; then with ten other arrows he caused Bhishma's charioteer to tremble.
43Then that son of Ganga took up another bow of great toughness. Then in that battle, within a twinkling of the eye, Arjuna cut off with three sharp broad-headed arrows that bow as soon as it was taken up. Thus Arjuna cut off successively all the bows that the son of Ganga took up one after another.
44Thereupon Bhishma the son of Shantanu did no longer assail Vibhatsu; then the latter pierced the former with twenty-five small arrows.
45That mighty bowman thus deeply pierced addressing Dushasana said: 'This mighty carwarriot of the Pandava host, viz., Pritha's son Arjuna, inflamed with rage,
46Is afflicting me in battle with many thousands of arrows. This one is incapable of being conquered even by the wielder of the thunder bolt.
47Regarding me, I may say that all the heroic celestial, Danavas and Rakshasas, united together, can not vanquish me in battle, what to speak of human car-warriors?"
48Thus when they were conversing with one another, Arjuna, placing Shikhandin before him, began to pierce Bhishma in battle with shafts of great sharpness.
49Thus pierced with sharp arrows by the wielder of the Gandiva, Bhishma once more addressing Dushasana smilingly said:
50These arrows of touch resembling that of the thunder bolt, coming in an unbroken line towards me have been discharged by Arjuna. Surely they are not Shikhandin's.
51Eating into my very vitals, and penetrating even through my invulnerable armour, these arrows are striking like so many bludgeons. Surely they are not Shikhandin's. Of the touch like that of a Brahmana's rod, of velocity like that of the thunder bolt and incapable of being repulsed, these arrows are sucking out my vital energies. Surely they are not Shikhandin's.
52Of touch heavy like that of a mace or a bludgeon these arrows are destroying my vital breaths like so many messengers of Death. Surely they are not Shikhandin's.
53Like infuriate snakes of virulent venom with their tongues protruding out these arrows are penetrating into my very vitals. Surely these are not Shikhandin's.
54These are the arrows of Arjuna and not of Shikhandin, arrows that are cutting me to the quick like the bleakness of winter cutting kine to the quick.
55Save and except the heroic wielder of the Gandiva bow, that owner of the standard marked with the device of an ape, viz., the ever victorious Arjuna, all the other monarchs united together can not afflict me."
56Having thus spoken, the highly powerful Bhishma, as if desirous of consuming the Pandavas, hurled at Pritha's son a (terrible) lance.
57Thereupon with three arrows cutting that lance into three pierces Arjuna felied it down on the ground, O Bharata, even before the very eyes of all the Kurus heroes.
58Thereafter Ganga's son grasped a buckler of the polish of gold, as also a resplendent sword, desirous of reaping either victory or death.
59But before he (Bhishma) could descend from his chariot, Arjuna with his shafts splintered that buckler into hundred fragments. Indeed that looked like something marvelous.
60Thereupon, king Yudhishthira urged on his own division saying “Assail the son of Ganga. Entertain not the slightest fear."
61Thereupon from all sides, those troops, with dares, lances, arrows, battle-axes, excellent swords, long shafts of great sharpness,
62With Vatsadantas, and broad-headed arrows, rushed against that single warrior. Then loud was the sin of war-cries that rang through the Pandava ranks.
63Similarly, O king, your sons all desirous of seeing Bhishma victorious rushed forward for rescuing that single hero, and they also set up a mighty uproar caused by their yells and warcries.
64Then on that the tenth day when Bhishma and Arjuna contested with one another, fierce was the fight that regard between your soldiers and those of the enemy.
65Then at the spot where the hostile troops clashed and smote down one another an eddy seemed to stare up into existence like that occurring at the spot where Ganga meets the Ocean.
66Deluged with blood the earth then assumed a hideous aspect, and her undulations were lost to sight.
67Having slain ten thousand warriors on that the tenth day of the fight, Bhishma stood on the field while his vitals were being pierced into by Arjuna.
68Then Partha, holding his bow and standing at the head of his divisions broke the Kuru ranks in the very centre of their array.
69Then afraid of that son of Kunti viz., Dhananjaya the owner of cream-coloured steeds and afflicted with his sharp arrows, we then began to fly away from the field of battle.
70Then the Souviras, the Kitavas, the Westerners, the Northermers and the Malavas, the Abhishahas, the Shurasenas, the Shinis, the Vasatis,
71The Shalvas, Shakas, the Trigartas, the Ambashta, the Kaikeyas, all these illustrious warriors, afflicted with shafts, and pained with thcir cuts,
72Did not abandon Bhishma in battle who had been fighting with the diadem-decked Arjuna. Then surrounding the single car-warrior *Bhishma, large numbers of the enemy,
73Covered him with arrows showers, having at first defeated the rest of the Kuru warriors. “Slay” “Seize” “Fight” “Cut into pieces,"
74Such were the cries, O king, that were then heard round Bhishma's chariot. Bhishma then slaughtered his foes by hundreds and thousands.
75But then there was not even a space of two fingers in all his body that was not mangled with shafts. Thus then your father, mangled with keep-pointed dares shot by Phalguna, fail down from his car on the field with his head laid towards the East, a little before sunset before the very eyes of your sons.
76Then at the overthrow of Bhishma loud lamentations of “Alas" and "Oh" were heard,O Bharata, among the kings, and the celestial in the heaven.
77Beholding the illustrious grandsire fall, we all became dejected and depressed at heart.
78That foremost of all bowmen, that mightyarmed hero fell like an uprooted standard in honour of Indra, causing the earth tremble for the while.
79Covered closely with arrows he did not then touch the earth's surface. Then as that mighty bowman, that foremost of all male beings lay prostrate on his arrows bed,
80Being overthrown from his car, a divine inspiration took possession of him. The raincloud Parjanya then poured down its contents and the earth waked.
81When falling Bhishma had marked the sun to be then on the Southern solstice and that hero considering that hour to be inauspicious for paying his debt to nature did not allow his senses to depart.
82He then also heard divine utterance in the heaven, viz., “Why should that foremost of all wielders of weapons, Oh, why should the illustrious son of Ganga,
83Why should that foremost of men give up his life when the sun is in the Southern solstice?" Hearing those words Ganga's son said "I am still alive."
84Then desirous of yielding his life up during the Northern solstice, the grandsire of the Kurus, viz., Bhishma though fallen on earth still retained his vital breaths.
85Ascertaining that to be his intention, Ganga, the daughter of the Himalayas sent great sages under the disguise of swans then to Bhishma. one,
86Then those sages disguised under the forms of swans inhabiting the Manasa lake flew to the sky, and in a line came to see Bhishma, the grandsire of the Kurus,
87At the spot where that foremost of men was lying on his arrowy bed. Then coming to Bhishma those sages under the forms of swans,
88Beheld that perpetuator of the Kuru race, viz., Bhishma laid on his bed of arrows. Then beholding that illustrious and circumbulating.
89That foremost of the Bharatas, that son of Ganga, the sages, knowing the sun to be then in the Southern solstice addressing one another said
90“Why should the high-souled Bhishma pass away when the sun is in the Southern solstice." Having thus spoken, the swans flew towards the Southern directions.
91Then that highly intelligent Bhishma beholding them and reflecting for a while said to them, "I shall not yield up my life,
92As long as the sun will remain in the Southern solstice. This indeed is my determination, I shall repair to my own former abode,
93When the sun will be in the Northern solstice; this, O Swans. I tell you forsooth. I shall retain my vital breaths loO king anxiously forward for the Northern' solstice.
94In as much as my giving up of my life is under my thorough control, therefore shall I retain it desirous of dying during the Northern solstice.
95The boon that my illustrious father accorded me. viz.,; that I shall die at my own pleasure, let that boon be true.
96As the yielding up of my vital breaths lies entirely with me, I shall retain them.” Having then thus spoken to the swans, he remained (motionless) on his arrowy bed.
97Thus when the crest of the Kurus, viz., the highly puissant Bhishma was over thrown the Pandavas and the Srinjayas set up a loud warcry.
98When that grandsire of the Bharatas, possessed of great strength was overthrown, O foremost of the Bharatas, your sons knew not what to do.
99Then the Kurus were totally confounded; and Kripa and Duryodhana and others began to wail aloud drawing long and heavy signs.
100With their senses deprived of their powers in consequence of grief, they remained inert and reflected for long and did not think of fighting.
101They could not then rush against the Pandavas as if their thighs were locked and seized in a vice. When that unslayable son of Shantanu. viz., Bhishma endued with great prowess was overthrown,
102O king, the destruction of the Kuru monarch became apparent. Mangled with sharp shafts and with our foremost heroes slain,
103And crushed completely by Savyasachin (Arjuna), we did not then know what to do. Then obtaining victory, and a highly blessed state of existence (hereafter), the Pandavas,
104All endued with heroism and possessed of bludgeon-like arms, blew their mighty conchs and, O ruler of men, the Somakas together with the Panchalas then were filled with great delight.
105Then when thousands of drums were struck up, the highly powerful Bhimasena uttered his fierce war-cries and slapped his arms.
106On the fall of that illustrious son of Ganga, the heroic combatants of the two armies laying down their weapons, fell to thinking.
107Some wept aloud, some ran wildly, some were overwhelmed with swoon; some then censured the life of a Kshatriya and some worshipped Bhishma.
108The sages and the Patriarchs all applauded Bhishma. The ancestral manes of the Bharata race also began to praise him.
109Then the highly intelligent son of Shantanu, viz., Bhishma endued with great prowess, be taking himself to the Yoga taught in the Upanishadas and reiterating prayers in his mind, remained quite, anxiously loO king forward for his last hour.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — इस प्रकार समस्त पाण्डव शिखण्डी को आगे रखकर और भीष्म को चारों ओर से घेरकर युद्ध में उन्हें बींधने लगे।
2तब भयंकर शतघ्नियों से, मुद्गरों, परशुओं, गदाओं, मुसलों, मोटी छोटी लाठियों, शक्तियों तथा अन्य अस्त्रों से —
3सुनहरे पंखों वाले बाणों से, तोमरों, भालों और कम्पनों से, नाराचों, वत्सदन्तों और भुशुण्डियों से —
4सृञ्जय एक साथ मिलकर युद्ध में भीष्म को घायल करने लगे। तब जब उनका (धनुष) टूट गया और वे स्वयं अनेक बाणों से आच्छादित हो गए —
5तब भी भीष्म ने कोई पीड़ा अनुभव नहीं की, यद्यपि वे मर्मस्थलों तक बींधे जा चुके थे। इसके विपरीत भीष्म तब अपने शत्रुओं को युगान्त की सर्वसंहारक अग्नि के समान भयंकर प्रतीत हुए — वह अग्नि जिसकी ज्वालाओं का कवच उनके तेजस्वी बाण और धनुष थे, जिसकी (सहायक) वायु उनके द्वारा छोड़े गए बाणों से उत्पन्न वायु-कम्पन थी, जिसकी ऊष्मा उनके रथचक्रों की घर्घराहट थी, जिसकी दीप्ति उनके महान् अस्त्र थे, जिसकी जिह्वाएँ उनका विचित्र धनुष था और जिसका ईंधन वीरों का विनाश था। उन रथसमूहों के बीच चक्कर काटते हुए वे कभी उस भीड़ से बाहर निकल आते और कभी उन्हीं के बीच तीव्र गति से विचरते दिखाई देते। तत्पश्चात् पाञ्चालराज और धृष्टकेतु की परवाह न करते हुए —
6हे नरेश्वर, भीष्म पाण्डव पंक्तियों के ठीक मध्य में घुस गए। तब उत्तम बनावट वाले और अत्यन्त तीक्ष्ण, सब प्रकार के कवचों को भेदने में समर्थ, महान् सनसनाहट करने वाले तथा अत्यन्त वेगवान् बाणों से भीष्म ने इन छह महारथियों को गहराई तक बींध डाला — सात्यकि, भीम, पाण्डुपुत्र धनञ्जय, द्रुपद, विराट और पृषतवंशी धृष्टद्युम्न। इन महारथियों ने भी भीष्म द्वारा छोड़े गए उन तीक्ष्ण बाणों का निवारण करते हुए —
7बलपूर्वक उन्हें बींधा, प्रत्येक ने दस-दस बाण छोड़े। महारथी शिखण्डी ने जो भयंकर बाण छोड़े, जो सुनहरे पंखों से युक्त और शाण पर चढ़ाए हुए थे, वे शीघ्र ही भीष्म के शरीर में घुस गए। तदनन्तर किरीटधारी अर्जुन क्रोध से भरकर भीष्म पर टूट पड़े —
8और शिखण्डी को आगे रखकर उन्होंने भीष्म का धनुष काट डाला। तब भीष्म के धनुष का यह कटना निम्नलिखित सात महारथियों को सहन न हुआ, अर्थात् —
9द्रोण, कृतवर्मा, सिन्धुराज जयद्रथ, भूरिश्रवा, शल, शल्य और भगदत्त।
10क्रोध से भरे हुए ये सातों महारथी दिव्य अस्त्रों का प्रदर्शन करते हुए किरीटधारी अर्जुन पर टूट पड़े।
11सचमुच अत्यन्त क्रोध से उत्तेजित होकर वे उस पाण्डुपुत्र पर आ पड़े और उसे (बाणों से) ढँक दिया। जब वे फाल्गुन के रथ पर टूटे तब महान् कोलाहल उठा। अर्जुन पर आक्रमण करने वाले उन योद्धाओं की उच्च स्वर वाली ललकारें ऐसी सुनाई पड़ीं मानो प्रलयकाल में मर्यादा तोड़कर समस्त विश्व को अपने में लीन करने के लिए आगे बढ़ते हुए समुद्र गरज रहे हों। अर्जुन के रथ के समीप "इन्हें मार डालो", "यहाँ ले आओ", "शीघ्र फँसा लो", "टुकड़े-टुकड़े कर दो", "छोटे-छोटे खण्डों में बाँट दो" — ये भयंकर शब्द गूँजने लगे।
12वह भयंकर कोलाहल सुनकर पाण्डव सेना के महारथी भरतश्रेष्ठ फाल्गुन की रक्षा की इच्छा से युद्ध के लिए दौड़ पड़े।
13तब सात्यकि, भीमसेन, पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न, विराट और द्रुपद दोनों, राक्षस घटोत्कच —
14तथा क्रुद्ध अभिमन्यु — ये सातों योद्धा क्रोध से भरकर और विचित्र धनुष धारण करके पूरे वेग से युद्ध के लिए दौड़े।
15तब हे भरतश्रेष्ठ, देवों और दानवों के युद्ध के समान, दोनों सेनाओं के उन सात-सात महारथियों के बीच रोमांचकारी घोर युद्ध छिड़ गया।
16उस युद्ध में धनञ्जय द्वारा संरक्षित उस श्रेष्ठ योद्धा शिखण्डी ने दस बाणों से भीष्म को, जिनका धनुष कट चुका था, बींध डाला।
17फिर उन्होंने दस बाणों से उनके सारथि को बींधा और एक अन्य बाण से उनकी ध्वजा काट दी। तब गङ्गापुत्र ने अत्यन्त दृढ़ दूसरा धनुष उठाया।
18किन्तु फाल्गुन ने तीन तीक्ष्ण बाणों से उसे भी काट डाला। इस प्रकार शत्रुतापन पाण्डुपुत्र सव्यसाची ने क्रोध से भरकर भीष्म द्वारा उठाए गए समस्त धनुषों को बार-बार काट डाला। तब अपने धनुषों के कटते रहने से क्रुद्ध होकर और अपने मुँह के कोने चाटते हुए —
19भीष्म ने एक हलकी शक्ति उठाई, जो पर्वतों के वक्षःस्थल तक को विदीर्ण करने में समर्थ थी, और क्रोध से जलते हुए उन्होंने वह शक्ति फाल्गुन के रथ पर फेंकी।
20उस शक्ति को अपनी ओर आकाश के प्रज्वलित वज्र के समान आते देखकर पाण्डुपुत्र ने पाँच तीक्ष्ण भल्ल बाण उठाए,
21तब हे भरतश्रेष्ठ, क्रोध से जलते हुए अर्जुन ने उन पाँच बाणों से भीष्म की भुजाओं के बल से फेंकी गई उस शक्ति के पाँच टुकड़े कर डाले।
22तब किरीटधारी क्रुद्ध अर्जुन द्वारा खण्डित होकर वह शक्ति ऐसे गिर पड़ी जैसे विशाल मेघराशियों से टूटकर बिजली की लपटें गिरती हैं।
23अपनी शक्ति को कटा हुआ देखकर भीष्म क्रोध से जल उठे; और शत्रुनगरियों को वश में करने वाले वे वीर अपनी बुद्धि के सहारे इस प्रकार विचार करने लगे —
24"यदि परम बलशाली विष्वक्सेन (कृष्ण) इनके रक्षक न होते तो मैं एक ही धनुष से इन समस्त पाण्डवों का वध कर सकता था।
25दो कारणों से मैं पाण्डवों से युद्ध नहीं करूँगा — एक तो पाण्डवों का अवध्य होना, और दूसरा शिखण्डी का स्त्रीत्व।
26पूर्वकाल में काली (सत्यवती) से विवाह के अवसर पर मुझ पर प्रसन्न होकर मेरे पिता ने मुझे दो वर दिए थे — इच्छानुसार मृत्यु और युद्ध में अवध्यता।
27अब मैं समझता हूँ कि मेरी मृत्यु का उपयुक्त समय आ पहुँचा है।" अप्रमेय तेजस्वी भीष्म का यही अभिप्राय जानकर —
28आकाश में स्थित ऋषियों और वसुओं ने तब भीष्म को इस प्रकार सम्बोधित करते हुए कहा — "हे तात, आपने जो निश्चय किया है वही हमारी भी प्रिय इच्छा है।
29इसलिए हे राजन्, जो आपने निश्चय किया है उसे कार्य में उतारिए और युद्ध से अपना मन हटा लीजिए।" इन वचनों के समाप्त होते ही समस्त दिशाओं से एक मंगलमय वायु बहने लगी —
30सुगन्धित और जलकणों से आर्द्र। दिव्य दुन्दुभियाँ भी महान् नाद करती हुई बज उठीं।
31और हे तात, भीष्म पर पुष्पों की वर्षा हुई। हे राजन्, वे ऋषि और वसु जो कुछ बोले, उसे तब किसी ने नहीं सुना —
32महाबाहु भीष्म और मेरे अतिरिक्त — हम दोनों ने ही मुनि (व्यास) के प्रभाव से वह सुना। हे नरेश्वर, समस्त लोकों के प्रिय भीष्म के पतन का विचार करके देवताओं में तब जो व्याकुलता फैली वह महान् थी। तब देवताओं के वे वचन सुनकर महान् तपोधन वे वीर, अर्थात् —
33शान्तनुपुत्र भीष्म ने विभत्सु पर प्रहार नहीं किया, यद्यपि वे उस समय समस्त कवचों को भेदने में समर्थ तीक्ष्ण बाणों से बींधे जा रहे थे।
34तब हे महाराज, क्रोध से जलते हुए शिखण्डी ने अत्यन्त तीक्ष्ण नौ बाणों से भरतों के पितामह के वक्षःस्थल पर प्रहार किया।
35तब हे महाराज, क्रोध से जलते हुए शिखण्डी ने अत्यन्त तीक्ष्ण नौ बाणों से भरतों के पितामह के वक्षःस्थल पर प्रहार किया।
36तब मुस्कराते हुए और अपना गाण्डीव धनुष खींचकर विभत्सु ने पच्चीस मोटे छोटे बाणों से गङ्गापुत्र को घायल किया।
37फिर क्रोध के वशीभूत होकर धनञ्जय ने और सौ बाणों से उनके शरीर के समस्त अंगों को तथा मर्मस्थलों को शीघ्रता से बींध डाला।
38इस प्रकार अन्य अनेक योद्धाओं द्वारा सहस्रों बाणों से बींधे जाने पर भी महारथी भीष्म ने अपने बाणों से शीघ्र ही उन सबको बदले में बींध डाला।
39तब युद्ध में अमोघ पराक्रम वाले भीष्म ने अपने निम्नपर्व बाणों से शत्रुयोद्धाओं द्वारा छोड़े गए उन समस्त बाणों को एक ही साथ विफल कर दिया।
40सुनहरे पंखों वाले और शाण पर चढ़ाए हुए जो बाण महारथी शिखण्डी ने उन पर छोड़े, वे उन्हें तनिक भी पीड़ा न पहुँचा सके।
41तदनन्तर क्रोध से जलते हुए किरीटधारी अर्जुन ने शिखण्डी को आगे रखकर भीष्म पर आक्रमण किया और उनका धनुष काट डाला।
42फिर उन्होंने दस बाणों से भीष्म को बींधा और एक अन्य बाण से उनकी ध्वजा गिरा दी; तत्पश्चात् दस अन्य बाणों से उन्होंने भीष्म के सारथि को कँपा दिया।
43तब गङ्गापुत्र ने अत्यन्त दृढ़ दूसरा धनुष उठाया। तब उस युद्ध में पलक झपकते ही अर्जुन ने तीन तीक्ष्ण भल्ल बाणों से उस धनुष को उठाते ही काट डाला। इस प्रकार गङ्गापुत्र ने एक के बाद एक जितने भी धनुष उठाए, अर्जुन ने उन सबको क्रमशः काट डाला।
44तत्पश्चात् शान्तनुपुत्र भीष्म ने विभत्सु पर और प्रहार नहीं किया; तब विभत्सु ने पच्चीस छोटे बाणों से उन्हें बींध डाला।
45इस प्रकार गहराई तक बींधे जाने पर उन महाधनुर्धर ने दुःशासन को सम्बोधित करते हुए कहा — "पाण्डव सेना का यह महारथी, अर्थात् पृथापुत्र अर्जुन, क्रोध से जलता हुआ —
46सहस्रों बाणों से मुझे युद्ध में पीड़ित कर रहा है। यह वज्रधारी (इन्द्र) के द्वारा भी जीता जाना सम्भव नहीं है।
47और रही मेरी बात, तो मैं कह सकता हूँ कि समस्त वीर देवता, दानव और राक्षस मिलकर भी मुझे युद्ध में परास्त नहीं कर सकते — फिर मनुष्य महारथियों की तो बात ही क्या?"
48इस प्रकार जब वे परस्पर बातचीत कर रहे थे, तब अर्जुन ने शिखण्डी को आगे रखकर अत्यन्त तीक्ष्ण बाणों से युद्ध में भीष्म को बींधना आरम्भ किया।
49गाण्डीवधारी द्वारा तीक्ष्ण बाणों से इस प्रकार बींधे जाने पर भीष्म ने पुनः दुःशासन को सम्बोधित करते हुए मुस्कराकर कहा —
50"वज्र के स्पर्श के समान ये बाण, जो अटूट पंक्ति में मेरी ओर आ रहे हैं, अर्जुन द्वारा छोड़े गए हैं। निश्चय ही ये शिखण्डी के नहीं हैं।
51मेरे मर्मस्थलों को खाते हुए और मेरे अभेद्य कवच को भी भेदते हुए ये बाण मुद्गरों के समान प्रहार कर रहे हैं। निश्चय ही ये शिखण्डी के नहीं हैं। ब्राह्मण के दण्ड के समान स्पर्श वाले, वज्र के समान वेग वाले और अनिवार्य ये बाण मेरी प्राणशक्ति को सोख रहे हैं। निश्चय ही ये शिखण्डी के नहीं हैं।
52गदा या मुद्गर के समान भारी स्पर्श वाले ये बाण यमराज के दूतों के समान मेरे प्राणों का नाश कर रहे हैं। निश्चय ही ये शिखण्डी के नहीं हैं।
53तीव्र विष वाले क्रुद्ध सर्पों के समान, जिह्वाएँ बाहर निकाले हुए, ये बाण मेरे मर्मस्थलों में घुस रहे हैं। निश्चय ही ये शिखण्डी के नहीं हैं।
54ये अर्जुन के बाण हैं, शिखण्डी के नहीं — ये बाण मुझे उसी प्रकार मर्म तक काट रहे हैं जैसे शीत ऋतु की कठोरता गौओं को मर्म तक काटती है।
55गाण्डीव धनुष के वीर धारक, कपिध्वज उस सदा-विजयी अर्जुन को छोड़कर अन्य समस्त राजा मिलकर भी मुझे पीड़ित नहीं कर सकते।"
56ऐसा कहकर परम बलशाली भीष्म ने मानो पाण्डवों को भस्म करने की इच्छा से पृथापुत्र पर एक (भयंकर) शक्ति फेंकी।
57तदनन्तर हे भरतवंशी, अर्जुन ने तीन बाणों से उस शक्ति के तीन टुकड़े करके उसे समस्त कुरुवीरों के देखते-देखते भूमि पर गिरा दिया।
58तत्पश्चात् गङ्गापुत्र ने सुवर्ण की चमक वाली ढाल तथा एक देदीप्यमान खड्ग उठाया — या तो विजय या मृत्यु प्राप्त करने की इच्छा से।
59किन्तु इससे पहले कि वे (भीष्म) अपने रथ से उतर पाते, अर्जुन ने अपने बाणों से उस ढाल के सौ टुकड़े कर डाले। सचमुच वह अद्भुत-सा दिखाई दिया।
60तदनन्तर राजा युधिष्ठिर ने अपनी सेना को यह कहकर प्रेरित किया — "गङ्गापुत्र पर आक्रमण करो। तनिक भी भय मत करो।"
61तब चारों ओर से वे सैनिक तोमरों, शक्तियों, बाणों, परशुओं, उत्तम खड्गों, अत्यन्त तीक्ष्ण लम्बे बाणों —
62वत्सदन्तों और भल्ल बाणों को लेकर उस अकेले योद्धा पर टूट पड़े। तब पाण्डव पंक्तियों में युद्ध-घोष का उच्च नाद गूँज उठा।
63इसी प्रकार हे राजन्, आपके पुत्र भी भीष्म की विजय देखने की इच्छा से उस अकेले वीर की रक्षा के लिए आगे बढ़े, और उन्होंने भी अपनी ललकारों तथा युद्ध-घोषों से महान् कोलाहल उत्पन्न किया।
64तब युद्ध के उस दसवें दिन, जब भीष्म और अर्जुन परस्पर भिड़े हुए थे, आपके सैनिकों और शत्रु के सैनिकों के बीच घोर युद्ध हुआ।
65तब जिस स्थान पर शत्रु-सेनाएँ टकराईं और एक-दूसरे को कुचलने लगीं, वहाँ ऐसा भँवर उठता प्रतीत हुआ जैसा गङ्गा के समुद्र से मिलने के स्थान पर उठता है।
66रक्त से आप्लावित होकर पृथ्वी ने तब वीभत्स रूप धारण कर लिया, और उसके ऊँचे-नीचे स्थल दृष्टि से ओझल हो गए।
67युद्ध के उस दसवें दिन दस सहस्र योद्धाओं का वध करके भीष्म रणभूमि में खड़े रहे, जब कि अर्जुन उनके मर्मस्थलों को बींधे जा रहे थे।
68तब पार्थ ने अपना धनुष धारण किए हुए अपनी सेनाओं के आगे खड़े होकर कुरु-सेना की व्यूह-रचना को ठीक बीच से तोड़ डाला।
69तब श्वेतवर्ण अश्वों वाले कुन्तीपुत्र धनञ्जय से भयभीत होकर और उनके तीक्ष्ण बाणों से पीड़ित होकर हम तब रणभूमि से भागने लगे।
70तब सौवीर, कितव, पश्चिम देश के निवासी, उत्तर देश के निवासी और मालव, अभिषाह, शूरसेन, शिनि, वसाति —
71शाल्व, शक, त्रिगर्त, अम्बष्ठ और कैकेय — ये समस्त यशस्वी योद्धा बाणों से पीड़ित और उनके घावों से व्यथित होकर भी —
72किरीटधारी अर्जुन से युद्ध कर रहे भीष्म को युद्ध में नहीं छोड़ा। तब उन अकेले महारथी भीष्म को घेरकर शत्रु के विशाल समूहों ने —
73पहले शेष कुरुयोद्धाओं को पराजित करके उन्हें बाणों की वर्षा से ढँक दिया। "मारो", "पकड़ो", "लड़ो", "टुकड़े-टुकड़े कर दो" —
74हे राजन्, ऐसी ही ललकारें तब भीष्म के रथ के चारों ओर सुनाई दे रही थीं। भीष्म ने तब सैकड़ों और सहस्रों की संख्या में अपने शत्रुओं का संहार किया।
75किन्तु तब उनके समस्त शरीर में दो अंगुल भर भी ऐसा स्थान न बचा जो बाणों से क्षत-विक्षत न हुआ हो। इस प्रकार फाल्गुन द्वारा छोड़े गए तीक्ष्ण अग्रभाग वाले बाणों से छिन्न-भिन्न होकर आपके पिता आपके पुत्रों के देखते-देखते सूर्यास्त से कुछ पूर्व अपने रथ से पूर्व की ओर सिर किए हुए रणभूमि पर गिर पड़े।
76तब भीष्म के गिरने पर हे भरतवंशी, राजाओं में तथा आकाश के देवताओं में "हाय" और "ओह" के उच्च विलाप सुनाई पड़े।
77उन यशस्वी पितामह को गिरा हुआ देखकर हम सब हृदय से खिन्न और अवसन्न हो गए।
78समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ वे महाबाहु वीर इन्द्रध्वज के उखड़े हुए स्तम्भ के समान गिर पड़े, जिससे क्षण भर के लिए पृथ्वी काँप उठी।
79बाणों से सघन रूप से ढँके होने के कारण वे तब पृथ्वी के तल को छू भी न सके। तब जब वे महाधनुर्धर, समस्त पुरुषों में श्रेष्ठ, अपनी शरशय्या पर पड़े हुए थे —
80अपने रथ से गिराए जाने पर उनमें एक दिव्य प्रेरणा जाग उठी। तब वर्षा का मेघ पर्जन्य अपना जल बरसाने लगा और पृथ्वी जाग उठी।
81गिरते समय भीष्म ने यह लक्ष्य कर लिया था कि सूर्य उस समय दक्षिणायन में है, और उस घड़ी को प्रकृति का ऋण चुकाने के लिए अशुभ मानकर उन वीर ने अपने प्राणों को जाने नहीं दिया।
82तब उन्होंने आकाश में दिव्य वाणी भी सुनी, अर्थात् — "समस्त अस्त्रधारियों में श्रेष्ठ वे, अरे, यशस्वी गङ्गापुत्र —
83पुरुषों में श्रेष्ठ वे भला सूर्य के दक्षिणायन में रहते हुए अपने प्राण क्यों त्यागें?" वे वचन सुनकर गङ्गापुत्र ने कहा — "मैं अभी जीवित हूँ।"
84तब उत्तरायण में अपने प्राण त्यागने की इच्छा से कुरुओं के पितामह भीष्म पृथ्वी पर गिर जाने पर भी अपने प्राणों को धारण किए रहे।
85उनका यही अभिप्राय जानकर हिमालय की पुत्री गङ्गा ने तब हंसों के वेश में महर्षियों को भीष्म के पास भेजा।
86तब मानसरोवर में निवास करने वाले हंसों का रूप धारण किए वे ऋषि आकाश में उड़े और पंक्ति बाँधकर कुरुओं के पितामह भीष्म को देखने आए —
87उस स्थान पर जहाँ वे पुरुषश्रेष्ठ अपनी शरशय्या पर पड़े हुए थे। तब भीष्म के समीप आकर हंसों के रूप में वे ऋषि —
88कुरुवंश के प्रवर्तक भीष्म को शरशय्या पर लेटा हुआ देखा। तब उन यशस्वी को देखकर और उनकी परिक्रमा करके —
89उन भरतश्रेष्ठ गङ्गापुत्र को देखकर उन ऋषियों ने, सूर्य को उस समय दक्षिणायन में जानकर, परस्पर सम्बोधित करते हुए कहा —
90"महात्मा भीष्म सूर्य के दक्षिणायन में रहते हुए भला क्यों प्रयाण करें?" ऐसा कहकर वे हंस दक्षिण दिशा की ओर उड़ चले।
91तब उन परम बुद्धिमान् भीष्म ने उन्हें देखकर और क्षण भर विचार करके उनसे कहा — "मैं अपने प्राण नहीं त्यागूँगा —
92जब तक सूर्य दक्षिणायन में रहेगा। निश्चय ही यही मेरा संकल्प है। मैं अपने पूर्व धाम को तभी जाऊँगा —
93जब सूर्य उत्तरायण में होगा; हे हंसो, यह मैं तुमसे सत्य कहता हूँ। उत्तरायण की उत्सुकतापूर्वक प्रतीक्षा करते हुए मैं अपने प्राणों को धारण किए रहूँगा।
94क्योंकि अपने प्राणों का त्याग पूर्णतया मेरे अपने वश में है, इसलिए उत्तरायण में मरने की इच्छा से मैं उन्हें धारण किए रहूँगा।
95मेरे यशस्वी पिता ने मुझे जो वर दिया था, अर्थात् यह कि मैं अपनी इच्छा से मरूँगा — वह वर सत्य हो।
96चूँकि प्राणों का त्याग पूर्णतः मेरे अधीन है, इसलिए मैं उन्हें धारण किए रहूँगा।" हंसों से ऐसा कहकर वे अपनी शरशय्या पर (निश्चल) पड़े रहे।
97इस प्रकार जब कुरुओं के शिरोमणि, परम पराक्रमी भीष्म गिरा दिए गए, तब पाण्डवों और सृञ्जयों ने उच्च स्वर से युद्ध-घोष किया।
98हे भरतश्रेष्ठ, जब महाबली भरतपितामह गिरा दिए गए, तब आपके पुत्रों को यह न सूझा कि क्या करें।
99तब कुरु पूर्णतया व्याकुल हो उठे; और कृप, दुर्योधन आदि लम्बी और भारी साँसें लेते हुए उच्च स्वर से विलाप करने लगे।
100शोक के कारण उनकी इन्द्रियाँ अपनी शक्ति खो बैठीं, वे निश्चेष्ट पड़े रहे और देर तक सोचते रहे, किन्तु युद्ध का विचार तक न किया।
101वे तब पाण्डवों पर आक्रमण न कर सके, मानो उनकी जाँघें किसी शिकंजे में जकड़ ली गई हों। जब वे अवध्य शान्तनुपुत्र, अर्थात् महापराक्रमी भीष्म गिरा दिए गए —
102हे राजन्, तब कुरुनरेश का विनाश स्पष्ट हो गया। तीक्ष्ण बाणों से क्षत-विक्षत होकर और अपने श्रेष्ठ वीरों के मारे जाने पर —
103तथा सव्यसाची (अर्जुन) द्वारा पूर्णतया कुचले जाकर हमें तब यह न सूझा कि क्या करें। तब विजय तथा (परलोक में) परम कल्याणमय स्थिति प्राप्त करके पाण्डव —
104सभी वीरतासम्पन्न और मुद्गर के समान भुजाओं वाले, अपने महान् शङ्ख बजाने लगे; और हे नरेश्वर, सोमक तथा पाञ्चाल तब महान् हर्ष से भर उठे।
105तब जब सहस्रों दुन्दुभियाँ बज उठीं, महाबली भीमसेन ने घोर सिंहनाद किया और अपनी भुजाएँ ठोंकीं।
106उन यशस्वी गङ्गापुत्र के गिरने पर दोनों सेनाओं के वीर योद्धा अपने शस्त्र रखकर सोच में डूब गए।
107कोई उच्च स्वर से रोने लगे, कोई उन्मत्त होकर दौड़ने लगे, कोई मूर्च्छा से अभिभूत हो गए; कोई क्षत्रिय के जीवन को धिक्कारने लगे और कोई भीष्म की पूजा करने लगे।
108ऋषियों और प्रजापतियों ने भी भीष्म की प्रशंसा की। भरतवंश के पितरों ने भी उनका गुणगान आरम्भ किया।
109तब परम बुद्धिमान् शान्तनुपुत्र, महापराक्रमी भीष्म उपनिषदों में उपदिष्ट योग का आश्रय लेकर और मन ही मन प्रार्थनाओं का पुनरावर्तन करते हुए मौन हो रहे, अपनी अन्तिम घड़ी की उत्सुकतापूर्वक प्रतीक्षा करते हुए।
Nepali
1सञ्जयले भने — यसरी सम्पूर्ण पाण्डवहरूले शिखण्डीलाई अगाडि राखेर र भीष्मलाई चारै तिरबाट घेरेर युद्धमा उनलाई छेड्न थाले।
2तब भयङ्कर शतघ्नीहरूले, मुद्गर, परशु, गदा, मुसल, मोटा छोटा लट्ठी, शक्ति तथा अन्य अस्त्रहरूले —
3सुनौला पखेटा भएका बाणहरूले, तोमर, भाला र कम्पनहरूले, नाराच, वत्सदन्त र भुशुण्डीहरूले —
4सृञ्जयहरू एकसाथ मिलेर युद्धमा भीष्मलाई घाइते पार्न थाले। तब जब उनको (धनु) भाँचियो र उनी आफैँ अनेक बाणले ढाकिए —
5तब पनि भीष्मले कुनै पीडा अनुभव गरेनन्, यद्यपि उनी मर्मस्थलसम्मै छेडिइसकेका थिए। बरु भीष्म तब आफ्ना शत्रुहरूलाई युगान्तको सर्वसंहारक अग्निजस्तै भयङ्कर देखिए — त्यो अग्नि जसका ज्वालाको कवच उनका तेजस्वी बाण र धनु थिए, जसको (सहायक) वायु उनले छोडेका बाणबाट उत्पन्न वायुकम्पन थियो, जसको ताप उनका रथचक्रको घर्घराहट थियो, जसको दीप्ति उनका महान् अस्त्र थिए, जसका जिब्रा उनको विचित्र धनु थियो र जसको इन्धन वीरहरूको विनाश थियो। ती रथसमूहका बीचमा चक्कर काट्दै उनी कहिले त्यो भीडबाट बाहिर निस्कन्थे र कहिले तिनैका बीच तीव्र गतिले विचरण गरेको देखिन्थ्यो। त्यसपछि पाञ्चालराज र धृष्टकेतुको वास्ता नगरी —
6हे नरेश्वर, भीष्म पाण्डव पङ्क्तिहरूको ठीक बीचमा पसे। तब उत्तम बनावटका र अत्यन्त तीक्ष्ण, सबै प्रकारका कवच भेद्न समर्थ, ठूलो सनसनाहट गर्ने तथा अत्यन्त वेगवान् बाणहरूले भीष्मले यी छ महारथीलाई गहिरोसम्म छेडिदिए — सात्यकि, भीम, पाण्डुपुत्र धनञ्जय, द्रुपद, विराट र पृषतवंशी धृष्टद्युम्न। यी महारथीहरूले पनि भीष्मले छोडेका ती तीक्ष्ण बाणहरूको निवारण गर्दै —
7बलपूर्वक उनलाई छेडे, प्रत्येकले दस-दस बाण छोडे। महारथी शिखण्डीले छोडेका भयङ्कर बाणहरू, जो सुनौला पखेटायुक्त र सानमा उध्याइएका थिए, चाँडै भीष्मको शरीरभित्र पसे। त्यसपछि किरीटधारी अर्जुन क्रोधले भरिएर भीष्ममाथि जाइलागे —
8र शिखण्डीलाई अगाडि राखेर उनले भीष्मको धनु काटिदिए। तब भीष्मको धनु काटिएको कुरा निम्न सात महारथीहरूले सहन सकेनन्, अर्थात् —
9द्रोण, कृतवर्मा, सिन्धुराज जयद्रथ, भूरिश्रवा, शल, शल्य र भगदत्त।
10क्रोधले भरिएका यी सातै महारथीहरू दिव्य अस्त्रहरूको प्रदर्शन गर्दै किरीटधारी अर्जुनमाथि जाइलागे।
11साँच्चै अत्यन्त क्रोधले उत्तेजित भई तिनीहरू ती पाण्डुपुत्रमाथि आइलागे र उनलाई (बाणहरूले) ढाकिदिए। जब तिनीहरू फाल्गुनको रथमाथि जाइलागे तब ठूलो कोलाहल उठ्यो। अर्जुनमाथि आक्रमण गर्ने ती योद्धाहरूका उच्च स्वरका ललकार यसरी सुनिए मानौँ प्रलयकालमा मर्यादा तोडेर सम्पूर्ण विश्वलाई आफूमा लीन गर्न अघि बढ्दै गरेका समुद्रहरू गर्जिरहेका छन्। अर्जुनको रथको नजिक "यिनलाई मार", "यहाँ ल्याऊ", "चाँडै फसाऊ", "टुक्रा-टुक्रा पार", "साना खण्डमा बाँड" — यी भयङ्कर शब्दहरू गुञ्जिन थाले।
12त्यो भयङ्कर कोलाहल सुनेर पाण्डव सेनाका महारथीहरू भरतश्रेष्ठ फाल्गुनको रक्षा गर्ने इच्छाले युद्धका लागि दौडे।
13तब सात्यकि, भीमसेन, पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न, विराट र द्रुपद दुवै, राक्षस घटोत्कच —
14तथा क्रुद्ध अभिमन्यु — यी सातै योद्धा क्रोधले भरिएर र विचित्र धनु धारण गरेर पूरा वेगमा युद्धका लागि दौडे।
15तब हे भरतश्रेष्ठ, देव र दानवहरूको युद्धजस्तै, दुवै सेनाका ती सात-सात महारथीहरूबीच रोमाञ्चकारी घोर युद्ध छेडियो।
16त्यो युद्धमा धनञ्जयद्वारा संरक्षित ती श्रेष्ठ योद्धा शिखण्डीले दस बाणले भीष्मलाई, जसको धनु काटिइसकेको थियो, छेडिदिए।
17अनि उनले दस बाणले उनका सारथिलाई छेडे र अर्को एक बाणले उनको ध्वजा काटिदिए। तब गङ्गापुत्रले अत्यन्त दृढ अर्को धनु उठाए।
18तर फाल्गुनले तीन तीक्ष्ण बाणले त्यसलाई पनि काटिदिए। यसरी शत्रुतापन पाण्डुपुत्र सव्यसाचीले क्रोधले भरिएर भीष्मले उठाएका सम्पूर्ण धनुहरू पटकपटक काटिदिए। तब आफ्ना धनु काटिइरहेकाले क्रुद्ध भई र आफ्नो मुखका कुना चाट्दै —
19भीष्मले एउटा हलुका शक्ति उठाए, जो पर्वतहरूको छाती समेत विदीर्ण गर्न समर्थ थियो, र क्रोधले जल्दै उनले त्यो शक्ति फाल्गुनको रथमाथि हुर्याए।
20त्यो शक्तिलाई आफूतिर आकाशको प्रज्वलित वज्रजस्तै आइरहेको देखेर पाण्डुपुत्रले पाँच तीक्ष्ण भल्ल बाण उठाए,
21तब हे भरतश्रेष्ठ, क्रोधले जल्दै अर्जुनले ती पाँच बाणले भीष्मका पाखुराको बलले हुर्याइएको त्यो शक्तिका पाँच टुक्रा पारिदिए।
22तब किरीटधारी क्रुद्ध अर्जुनद्वारा खण्डित भई त्यो शक्ति यसरी खस्यो जसरी विशाल मेघराशिबाट टुक्रिएर बिजुलीका लप्का खस्छन्।
23आफ्नो शक्ति काटिएको देखेर भीष्म क्रोधले जले; र शत्रुनगरीहरूलाई वशमा पार्ने ती वीर आफ्नो बुद्धिको सहारामा यसरी विचार गर्न थाले —
24"यदि परम बलशाली विष्वक्सेन (कृष्ण) यिनका रक्षक नभएका भए म एउटै धनुले यी सम्पूर्ण पाण्डवहरूको वध गर्न सक्थेँ।
25दुई कारणले म पाण्डवहरूसँग युद्ध गर्ने छैनँ — एउटा पाण्डवहरूको अवध्य हुनु, र अर्को शिखण्डीको स्त्रीत्व।
26पूर्वकालमा काली (सत्यवती)सँगको विवाहको अवसरमा ममाथि प्रसन्न भई मेरा पिताले मलाई दुई वर दिएका थिए — इच्छाअनुसार मृत्यु र युद्धमा अवध्यता।
27अब म ठान्छु कि मेरो मृत्युको उपयुक्त समय आइपुगेको छ।" अप्रमेय तेजस्वी भीष्मको यही अभिप्राय थाहा पाएर —
28आकाशमा रहेका ऋषिहरू र वसुहरूले तब भीष्मलाई यसरी सम्बोधन गर्दै भने — "हे तात, तपाईंले जुन निश्चय गर्नुभएको छ, त्यही नै हाम्रो पनि प्रिय इच्छा हो।
29त्यसैले हे राजन्, तपाईंले जुन निश्चय गर्नुभएको छ त्यसलाई कार्यमा उतार्नुहोस् र युद्धबाट आफ्नो मन हटाउनुहोस्।" यी वचन सकिनासाथ सम्पूर्ण दिशाबाट एउटा मङ्गलमय वायु बहन थाल्यो —
30सुगन्धित र जलकणले भिजेको। दिव्य दुन्दुभिहरू पनि महान् नाद गर्दै बजे।
31र हे तात, भीष्ममाथि पुष्पवर्षा भयो। हे राजन्, ती ऋषि र वसुहरूले जे बोले, त्यो तब कसैले सुनेन —
32महाबाहु भीष्म र मबाहेक — हामी दुवैले नै मुनि (व्यास)को प्रभावले त्यो सुन्यौँ। हे नरेश्वर, सम्पूर्ण लोकका प्रिय भीष्मको पतनको विचार गरेर देवताहरूमा तब फैलिएको व्याकुलता महान् थियो। तब देवताहरूका ती वचन सुनेर महान् तपोधन ती वीर, अर्थात् —
33शान्तनुपुत्र भीष्मले विभत्सुमाथि प्रहार गरेनन्, यद्यपि उनी त्यस बेला सम्पूर्ण कवच भेद्न समर्थ तीक्ष्ण बाणहरूले छेडिँदै थिए।
34तब हे महाराज, क्रोधले जल्दै शिखण्डीले अत्यन्त तीक्ष्ण नौ बाणले भरतहरूका पितामहको छातीमा प्रहार गरे।
35तब हे महाराज, क्रोधले जल्दै शिखण्डीले अत्यन्त तीक्ष्ण नौ बाणले भरतहरूका पितामहको छातीमा प्रहार गरे।
36तब मुस्कुराउँदै र आफ्नो गाण्डीव धनु तान्दै विभत्सुले पच्चीस मोटा छोटा बाणले गङ्गापुत्रलाई घाइते पारे।
37अनि क्रोधको वशमा परी धनञ्जयले अरू सय बाणले उनको शरीरका सम्पूर्ण अङ्ग तथा मर्मस्थलहरू चाँडै छेडिदिए।
38यसरी अरू अनेक योद्धाहरूद्वारा हजारौँ बाणले छेडिँदा पनि महारथी भीष्मले आफ्ना बाणले चाँडै ती सबैलाई बदलामा छेडिदिए।
39तब युद्धमा अमोघ पराक्रम भएका भीष्मले आफ्ना निम्नपर्व बाणहरूले शत्रुयोद्धाहरूद्वारा छोडिएका ती सम्पूर्ण बाण एकैसाथ विफल पारिदिए।
40सुनौला पखेटा भएका र सानमा उध्याइएका जुन बाण महारथी शिखण्डीले उनीमाथि छोडे, तिनले उनलाई अलिकति पनि पीडा दिन सकेनन्।
41त्यसपछि क्रोधले जल्दै किरीटधारी अर्जुनले शिखण्डीलाई अगाडि राखेर भीष्ममाथि आक्रमण गरे र उनको धनु काटिदिए।
42अनि उनले दस बाणले भीष्मलाई छेडे र अर्को एक बाणले उनको ध्वजा ढालिदिए; त्यसपछि दस अरू बाणले उनले भीष्मका सारथिलाई कँपाइदिए।
43तब गङ्गापुत्रले अत्यन्त दृढ अर्को धनु उठाए। तब त्यो युद्धमा आँखा झिम्क्याउने बेलामै अर्जुनले तीन तीक्ष्ण भल्ल बाणले त्यो धनु उठाउनासाथ काटिदिए। यसरी गङ्गापुत्रले एकपछि अर्को जति धनु उठाए, अर्जुनले ती सबै क्रमशः काटिदिए।
44त्यसपछि शान्तनुपुत्र भीष्मले विभत्सुमाथि थप प्रहार गरेनन्; तब विभत्सुले पच्चीस साना बाणले उनलाई छेडिदिए।
45यसरी गहिरोसम्म छेडिएपछि ती महाधनुर्धरले दुःशासनलाई सम्बोधन गर्दै भने — "पाण्डव सेनाका यी महारथी, अर्थात् पृथापुत्र अर्जुन, क्रोधले जल्दै —
46हजारौँ बाणले मलाई युद्धमा पीडित पारिरहेका छन्। यिनी वज्रधारी (इन्द्र)द्वारा पनि जितिन सम्भव छैन।
47र रह्यो मेरो कुरा, त म भन्न सक्छु कि सम्पूर्ण वीर देवता, दानव र राक्षसहरू मिलेर पनि मलाई युद्धमा परास्त गर्न सक्दैनन् — अनि मानव महारथीहरूको त कुरै के?"
48यसरी जब तिनीहरू आपसमा कुराकानी गर्दै थिए, तब अर्जुनले शिखण्डीलाई अगाडि राखेर अत्यन्त तीक्ष्ण बाणहरूले युद्धमा भीष्मलाई छेड्न थाले।
49गाण्डीवधारीद्वारा तीक्ष्ण बाणहरूले यसरी छेडिएपछि भीष्मले फेरि दुःशासनलाई सम्बोधन गर्दै मुस्कुराएर भने —
50"वज्रको स्पर्शजस्ता यी बाणहरू, जो अटुट पङ्क्तिमा मतिर आइरहेका छन्, अर्जुनद्वारा छोडिएका हुन्। निश्चय नै यी शिखण्डीका होइनन्।
51मेरा मर्मस्थलहरू खाँदै र मेरो अभेद्य कवच पनि भेद्दै यी बाणहरू मुद्गरजस्तै प्रहार गरिरहेका छन्। निश्चय नै यी शिखण्डीका होइनन्। ब्राह्मणको दण्डजस्तो स्पर्श भएका, वज्रजस्तो वेग भएका र अनिवार्य यी बाणहरूले मेरो प्राणशक्ति सोसिरहेका छन्। निश्चय नै यी शिखण्डीका होइनन्।
52गदा वा मुद्गरजस्तो भारी स्पर्श भएका यी बाणहरू यमराजका दूतजस्तै मेरा प्राणको नाश गरिरहेका छन्। निश्चय नै यी शिखण्डीका होइनन्।
53तीव्र विष भएका क्रुद्ध सर्पहरूजस्तै, जिब्रा बाहिर निकालेर, यी बाणहरू मेरा मर्मस्थलमा पस्दै छन्। निश्चय नै यी शिखण्डीका होइनन्।
54यी अर्जुनका बाण हुन्, शिखण्डीका होइनन् — यी बाणहरूले मलाई त्यसरी नै मर्मसम्म काटिरहेका छन् जसरी शीत ऋतुको कठोरताले गाईहरूलाई मर्मसम्म काट्छ।
55गाण्डीव धनुका वीर धारक, कपिध्वज ती सदा-विजयी अर्जुनलाई छोडेर अरू सम्पूर्ण राजाहरू मिलेर पनि मलाई पीडित पार्न सक्दैनन्।"
56यसो भनेर परम बलशाली भीष्मले मानौँ पाण्डवहरूलाई भस्म गर्ने इच्छाले पृथापुत्रमाथि एउटा (भयङ्कर) शक्ति हुर्याए।
57त्यसपछि हे भरतवंशी, अर्जुनले तीन बाणले त्यो शक्तिका तीन टुक्रा पारेर त्यसलाई सम्पूर्ण कुरुवीरहरूको आँखै अगाडि भूमिमा ढालिदिए।
58त्यसपछि गङ्गापुत्रले सुनको चमक भएको ढाल तथा एउटा देदीप्यमान खड्ग उठाए — कि त विजय कि त मृत्यु प्राप्त गर्ने इच्छाले।
59तर उनी (भीष्म) आफ्नो रथबाट ओर्लन नपाउँदै अर्जुनले आफ्ना बाणले त्यो ढालका सय टुक्रा पारिदिए। साँच्चै त्यो अद्भुतजस्तै देखियो।
60त्यसपछि राजा युधिष्ठिरले आफ्नो सेनालाई यसो भनेर प्रेरित गरे — "गङ्गापुत्रमाथि आक्रमण गर। अलिकति पनि भय नमान।"
61तब चारै तिरबाट ती सैनिकहरू तोमर, शक्ति, बाण, परशु, उत्तम खड्ग, अत्यन्त तीक्ष्ण लामा बाण —
62वत्सदन्त र भल्ल बाणहरू लिएर त्यो एक्लो योद्धामाथि जाइलागे। तब पाण्डव पङ्क्तिहरूमा युद्धघोषको उच्च नाद गुञ्जियो।
63त्यसै गरी हे राजन्, तपाईंका पुत्रहरू पनि भीष्मको विजय हेर्ने इच्छाले त्यो एक्लो वीरको रक्षाका लागि अगाडि बढे, र तिनीहरूले पनि आफ्ना ललकार तथा युद्धघोषले महान् कोलाहल उत्पन्न गरे।
64तब युद्धको त्यो दसौँ दिन, जब भीष्म र अर्जुन आपसमा भिडिरहेका थिए, तपाईंका सैनिक र शत्रुका सैनिकहरूबीच घोर युद्ध भयो।
65तब जुन ठाउँमा शत्रुसेनाहरू ठोक्किए र एकअर्कालाई कुल्चन थाले, त्यहाँ त्यस्तो भुमरी उठेको देखियो जस्तो गङ्गा समुद्रसँग मिल्ने ठाउँमा उठ्छ।
66रगतले आप्लावित भई पृथ्वीले तब वीभत्स रूप धारण गर्यो, र यसका उच्च-नीच स्थल दृष्टिबाट ओझेल परे।
67युद्धको त्यो दसौँ दिन दस हजार योद्धाको वध गरेर भीष्म रणभूमिमा उभिइरहे, जबकि अर्जुनले उनका मर्मस्थलहरू छेडिरहेका थिए।
68तब पार्थले आफ्नो धनु धारण गरेर आफ्ना सेनाहरूको अगाडि उभिई कुरुसेनाको व्यूहरचनालाई ठीक बीचबाट भत्काइदिए।
69तब श्वेतवर्ण अश्व भएका कुन्तीपुत्र धनञ्जयदेखि भयभीत भई र उनका तीक्ष्ण बाणले पीडित भई हामी तब रणभूमिबाट भाग्न थाल्यौँ।
70तब सौवीर, कितव, पश्चिम देशका बासिन्दा, उत्तर देशका बासिन्दा र मालव, अभिषाह, शूरसेन, शिनि, वसाति —
71शाल्व, शक, त्रिगर्त, अम्बष्ठ र कैकेय — यी सम्पूर्ण यशस्वी योद्धाहरू बाणले पीडित र तिनका घाउले व्यथित भए पनि —
72किरीटधारी अर्जुनसँग युद्ध गरिरहेका भीष्मलाई युद्धमा छोडेनन्। तब ती एक्लो महारथी भीष्मलाई घेरेर शत्रुका विशाल समूहहरूले —
73पहिले बाँकी कुरुयोद्धाहरूलाई पराजित गरेर उनलाई बाणहरूको वर्षाले ढाकिदिए। "मार", "समात", "लड", "टुक्रा-टुक्रा पार" —
74हे राजन्, यस्तै ललकार तब भीष्मको रथको वरिपरि सुनिइरहेका थिए। भीष्मले तब सयौँ र हजारौँको संख्यामा आफ्ना शत्रुहरूको संहार गरे।
75तर तब उनको सम्पूर्ण शरीरमा दुई अङ्गुल जति पनि त्यस्तो ठाउँ बाँकी रहेन जो बाणले क्षतविक्षत नभएको होस्। यसरी फाल्गुनले छोडेका तीक्ष्ण टुप्पा भएका बाणहरूले छिन्नभिन्न भई तपाईंका पिता तपाईंका पुत्रहरूको आँखै अगाडि सूर्यास्तभन्दा केही अघि आफ्नो रथबाट पूर्वतिर शिर पारेर रणभूमिमा ढले।
76तब भीष्म ढलेपछि हे भरतवंशी, राजाहरूमा तथा आकाशका देवताहरूमा "हाय" र "ओहो" का उच्च विलाप सुनिए।
77ती यशस्वी पितामहलाई ढलेको देखेर हामी सबै हृदयदेखि खिन्न र अवसन्न भयौँ।
78सम्पूर्ण धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ ती महाबाहु वीर इन्द्रध्वजको उखेलिएको स्तम्भजस्तै ढले, जसले क्षणभर पृथ्वी काँपिहाल्यो।
79बाणहरूले सघन रूपमा ढाकिएका कारण उनले तब पृथ्वीको सतह छुन पनि सकेनन्। तब जब ती महाधनुर्धर, सम्पूर्ण पुरुषमा श्रेष्ठ, आफ्नो शरशय्यामा पल्टिरहेका थिए —
80आफ्नो रथबाट ढालिएपछि उनमा एउटा दिव्य प्रेरणा जागृत भयो। तब वर्षाको मेघ पर्जन्यले आफ्नो जल बर्साउन थाल्यो र पृथ्वी जागृत भयो।
81ढल्ने बेला भीष्मले यो लक्ष्य गरिसकेका थिए कि सूर्य त्यस बेला दक्षिणायनमा छ, र त्यो घडीलाई प्रकृतिको ऋण चुकाउन अशुभ ठानी ती वीरले आफ्ना प्राण जान दिएनन्।
82तब उनले आकाशमा दिव्य वाणी पनि सुने, अर्थात् — "सम्पूर्ण अस्त्रधारीहरूमा श्रेष्ठ ती, अहो, यशस्वी गङ्गापुत्र —
83पुरुषहरूमा श्रेष्ठ ती किन सूर्य दक्षिणायनमा हुँदा आफ्ना प्राण त्यागून्?" ती वचन सुनेर गङ्गापुत्रले भने — "म अझै जीवितै छु।"
84तब उत्तरायणमा आफ्ना प्राण त्याग्ने इच्छाले कुरुहरूका पितामह भीष्मले पृथ्वीमा ढले पनि आफ्ना प्राण धारण गरिरहे।
85उनको यही अभिप्राय थाहा पाएर हिमालयकी पुत्री गङ्गाले तब हंसको भेषमा महर्षिहरूलाई भीष्मकहाँ पठाइन्।
86तब मानसरोवरमा बस्ने हंसहरूको रूप धारण गरेका ती ऋषिहरू आकाशमा उडे र पङ्क्ति बाँधेर कुरुहरूका पितामह भीष्मलाई हेर्न आए —
87त्यो ठाउँमा जहाँ ती पुरुषश्रेष्ठ आफ्नो शरशय्यामा पल्टिरहेका थिए। तब भीष्मको नजिक आएर हंसको रूपमा ती ऋषिहरूले —
88कुरुवंशका प्रवर्तक भीष्मलाई शरशय्यामा पल्टिएको देखे। तब ती यशस्वीलाई देखेर र उनको परिक्रमा गरेर —
89ती भरतश्रेष्ठ गङ्गापुत्रलाई देखेर ती ऋषिहरूले, सूर्यलाई त्यस बेला दक्षिणायनमा रहेको जानी, आपसमा सम्बोधन गर्दै भने —
90"महात्मा भीष्मले सूर्य दक्षिणायनमा हुँदा किन प्रयाण गरून्?" यसो भनेर ती हंसहरू दक्षिण दिशातिर उडे।
91तब ती परम बुद्धिमान् भीष्मले तिनीहरूलाई देखेर र क्षणभर विचार गरेर तिनीहरूलाई भने — "म आफ्ना प्राण त्याग्ने छैनँ —
92जबसम्म सूर्य दक्षिणायनमा रहनेछ। निश्चय नै यही मेरो सङ्कल्प हो। म आफ्नो पूर्व धाममा तब मात्र जानेछु —
93जब सूर्य उत्तरायणमा हुनेछ; हे हंसहरू, यो म तिमीहरूलाई साँचो भन्दछु। उत्तरायणको उत्सुकतापूर्वक प्रतीक्षा गर्दै म आफ्ना प्राण धारण गरिरहनेछु।
94किनभने आफ्ना प्राणको त्याग पूर्ण रूपमा मेरो आफ्नै वशमा छ, त्यसैले उत्तरायणमा मर्ने इच्छाले म तिनलाई धारण गरिरहनेछु।
95मेरा यशस्वी पिताले मलाई जुन वर दिएका थिए, अर्थात् म आफ्नै इच्छाले मर्नेछु — त्यो वर सत्य होस्।
96प्राणको त्याग पूर्ण रूपमा मेरो अधीनमा भएकाले म तिनलाई धारण गरिरहनेछु।" हंसहरूसँग यसो भनेर उनी आफ्नो शरशय्यामा (निश्चल) पल्टिरहे।
97यसरी जब कुरुहरूका शिरोमणि, परम पराक्रमी भीष्म ढालिए, तब पाण्डव र सृञ्जयहरूले उच्च स्वरले युद्धघोष गरे।
98हे भरतश्रेष्ठ, जब महाबली भरतपितामह ढालिए, तब तपाईंका पुत्रहरूलाई के गर्ने भन्ने सुझेन।
99तब कुरुहरू पूर्ण रूपमा व्याकुल भए; र कृप, दुर्योधन आदि लामा र भारी सास फेर्दै उच्च स्वरले विलाप गर्न थाले।
100शोकका कारण तिनीहरूका इन्द्रियले आफ्नो शक्ति गुमाए, तिनीहरू निश्चेष्ट भइरहे र लामो समय सोचिरहे, तर युद्धको विचार नै गरेनन्।
101तिनीहरूले तब पाण्डवहरूमाथि आक्रमण गर्न सकेनन्, मानौँ तिनका तिघ्रा कुनै शिकञ्जामा जकडिएका छन्। जब ती अवध्य शान्तनुपुत्र, अर्थात् महापराक्रमी भीष्म ढालिए —
102हे राजन्, तब कुरुनरेशको विनाश स्पष्ट भयो। तीक्ष्ण बाणले क्षतविक्षत भई र आफ्ना श्रेष्ठ वीरहरू मारिएपछि —
103तथा सव्यसाची (अर्जुन)द्वारा पूर्ण रूपमा कुल्चिएपछि हामीलाई तब के गर्ने भन्ने सुझेन। तब विजय तथा (परलोकमा) परम कल्याणमय स्थिति प्राप्त गरेर पाण्डवहरू —
104सबै वीरतासम्पन्न र मुद्गरजस्ता पाखुरा भएका, आफ्ना महान् शङ्ख बजाउन थाले; र हे नरेश्वर, सोमक तथा पाञ्चालहरू तब महान् हर्षले भरिए।
105तब जब हजारौँ दुन्दुभि बजे, महाबली भीमसेनले घोर सिंहनाद गरे र आफ्ना पाखुरा ठटाए।
106ती यशस्वी गङ्गापुत्र ढलेपछि दुवै सेनाका वीर योद्धाहरू आफ्ना शस्त्र राखेर सोचमा डुबे।
107कोही उच्च स्वरले रुन थाले, कोही उन्मत्त भई दौडन थाले, कोही मूर्च्छाले अभिभूत भए; कोही क्षत्रियको जीवनलाई धिक्कार्न थाले र कोही भीष्मको पूजा गर्न थाले।
108ऋषिहरू र प्रजापतिहरूले पनि भीष्मको प्रशंसा गरे। भरतवंशका पितृहरूले पनि उनको गुणगान सुरु गरे।
109तब परम बुद्धिमान् शान्तनुपुत्र, महापराक्रमी भीष्म उपनिषद्हरूमा उपदिष्ट योगको आश्रय लिएर र मनमनै प्रार्थनाहरू दोहोर्याउँदै मौन भइरहे, आफ्नो अन्तिम घडीको उत्सुकतापूर्वक प्रतीक्षा गर्दै।