English
1Dhritarashtra said How, O descendant of the Bharata race, did Alambusha fight with the heroic son of Arjuna who had been slaying mighty car-warriors in battle?
2How did also the son of Subhadra that slayer of hostile heroes, fight with the son of Rishyashringa? Describe all this in detail to me as it actually happened in the battle.
3What did also Bhima, that foremost of carwarriors and the Rakshasa Ghatotkacha and Nakula and Sahadeva and the car-warriors Satyaki and Dhananjaya do to my troops in that battle? Tell me all this truly, O Sanjaya, for you are well acquainted with the incident of the battle.
4Sanjaya said I shall describe to you, O sire in detail, the hair-string battle that was fought between the prince of the Rakshasas an the son of Subhadra;
5As also the prowess that Arjuna and Bhimasena the son of Pandu, and Nakula and Sahadeva did display in battle;
6As also how your warriors, headed by Bhishma and Drona, fearlessly achieved many wonderful feats in battle.
7In that battle uttering fierce roars Abhimanyu the mighty car-warrior, Alambusha, repeatedly challenging the former,
8Rushed at him saying “Stop, Stop." Abhimanyu also, incessantly roaring like a lion,
9Rushed at that mighty bowman, the son of Rishyashringa, that implacable enemy of his father. Thereupon these two foremost of carwarriors, man and Rakshasa, impetuously met one another on their respective cars, like a deity and a Danava. The foremost of the Rakshasas was possessed of illusive powers while Phalguna's son was accomplished in the use of celestial weapons. at
10Thereafter, O mighty monarch, Krishna's nephew, piercing the son of Rishyashringa with three shafts of exceeding sharpness, again pierced him with five,
11Thereupon Alambusha, inflamed with rage, pierced Krishna's nephew on the breast with nine swift-coursing shafts, like a guide piercing a huge elephant with the hook.
12Then that ranger of the night, endued with great lightness, afflicted Arjuna's son in battle, OBharata, with thousands of arrows.
13Thereat Abhimanyu, waxing worth, with nine straight-knotted and whetted shafts, pierced that foremost of the Rakshasas on his broad chest.
14Those shafts, then piercing through his body, penetrated into his very vitals. His body mangled with those shafts, the foremost of the Rakshasas appeared beautiful,
15Like mountain overgrown with blossoming Kinshuka trees. Struck with those arrows furnished with golden wings, that highly powerful,
16And foremost Rakshasa, appeared beautiful like a mountain on fire. Thereupon, O monarch, the vindictive son of Rishyashringa, waxing worth, a
17Paired, with winged shafts, that nephew of Krishna, who resembled the great Indra himself. Those sharp arrows, resembling the rod of Death, discharged by the Rakshasa,
18Piercing through Abhimanyu, penetrated the surface of the earth. So also, gold-decked arrows shot by the son of Arjuna,
19Piercing Alambusha entered the earth. Then the son of Subhadra with his straight shafts,
20Compelled the Rakshasa to turn his face away from the field, like Shakra repulsing Maya in the great battle between the celestials and the Asuras. Thus repulsed and afflicted by the foe in battle, the Rakshasas,
21That afflicter of enemies, created a veil of impenetrable darkness through his illusive prowess. Then O ruler of men, every body was covered by the gloom;
22And none was able to discern Abhimanyu, or his friends or enemies. Then, beholding that palpable darkness of great fearfulness, Abhimanyu,
23That delighter of the Kuru race, invoked into existence the solar weapon of great effulgence. Then, O monarch, the world was again disclosed to the sight.
24And with that weapon Abhimanyu destroyed the illusion of that wicked-souled Rakshasa. Then waxing worth, that foremost of men, endued with great prowess, covered the prince of the Rakshasas in that battle with a net-work of straight-knotted shaft. Various other kinds of illusion was created by that Rakshasas;
25But Phalguna's son, of immeasurable should, and versed in the use of all weapons, destroyed them all. Then the Rakshasas, his illusions all neutralised, and himself afflicted with shafts,
26Fled out fear, forsaking his chariot even where he was. When that Rakshasas, ever fighting unfairly, had been thus speedily vanquished,
27Then son of Arjuna began to crush your troops in battle like an infuriated excellent elephant agitating a lake having lotuses blooming in its waters.
28Thereupon Bhishma the son of Shantanu beholding the troops thus routed by the son of Subhadra, choked the latter with a mighty shower of arrows.
29Then the mighty car-warrior of the Dhritarashtra's host encircling that single hero, began to pierce him forcibly with many arrows.
30Thereat that hero (Abhimanyu) equal in prowess to his father and to the son of Vasudeva in strength and powers,
31That foremost of all wielders of weapon, performed in battle many a wonderful feat worthy of his father and his maternal uncle.
32Thereupon that heroic Dhananjaya, highly enraged, desirous of rescuing his son, rushed to the spot where the latter was, slaying your troops as he came.
33So also, O monarch your sire Devavrata encountered the son of Pritha in battle, like Rahu meeting the lustrous orb.
34Thereupon, O ruler of men, your sons with cars, steeds, and and elephants, surrounded Bhishma in battle and began to protect him.
35So also, O king, the Pandavas, clad in mail, surrounding Dhananjaya, O foremost of the Bharatas, began to put forth all their energies in battle.
36Then, O king, The son of Sharadvata, who was stationed in front of Bhishma, pierced Arjuna with a number of twenty five arrows.
37Rushing against him like a tiger rushing against an elephant, Satyaki pierced him with whetted shafts, desirous of doing good to the Pandavas.
38The son of Gautami also great celerity and waxing worth, pierced the descendant of Madhu's race on the breast with nine shafts decked with golden wings.
39Thereat the grandson of Shini also highly inflamed with rage, bending his bow quickly fixed on the bow-string a shaft capable of doing away with the son of Gautami.
40Then the irate son of Drona seeing the effulgent dare course swiftly like the thunderbolt of Indra, speedily cut it in twain.
41Thereupon that foremost of car-warriors the grandson of Shini, forsaking Gautama's son in battle, rushed towards Drona's son, like Rahu in the firmament rushing towards the moon.
42The son of Drona cut of the bow of Satyaki in twain. O Bharata; then he pierced him whose bow had been cut with numerous shafts.
43Then taking up another capable of slaying the foe and of bearing great stream, Satyaki pierced the son of Drona on the breast and on the arms with a group of sixty shafts, O king.
44Thus pierced and pained, the latter became unconscious and he sat down on the terrace of his and supported himself by holding the flagstaff.
45Then Drona's son possessed of great prowess regaining consciousness and waxing worth, pierced the descendant of the Vrishni race with a Naracha.
46That Naracha penetrating Shini's grandson, entered the surface of the earth like a powerful young snake entering its hold in the spring.
47Then with another broad-headed arrow Drona's down the excellent standard of him of Madhu's race; and then uttered a fierce warcry.
48One more he covered Satyaki with a dreadful group of arrows, O monarch, like clouds covering the sun at the expiration of the summer season.
49Satyki also, O mighty monarch, destroying that net-work of arrows, speedily scattered on Drona's a large number of arrows.
50Then that grandson of Shini, freed from that net-work of arrows, like the sun emerging out of the clouds, began to scorch the son of Drona (with his arrows).
51Inflamed with ire, the highly puissant Satyaki once again covered Drona's son with a thousand shafts; and then uttered his war-cry.
52Then beholding his son in that plight, like the moon devoured by Rahu, the highly powerful son of Bharadvaja rushed against the grandson of Shini.
53Then in that great battle, he pierced him of the Vrishni race with arrows of excceding sharpness, desirous of rescuing his own son so afflicted by the latter (Satyaki).
54Then abandoning that mighty car-warrior that son of the preceptor Drona, Satyaki, picrced Drona with twenty shafts of sharpness like that battle axe.
55At this crisis, that afflicter of foes that mighty car-warrior the son of Kunti, (Arjuna) waxing worth, rushed against Drona.
56Then Drona and Arjuna met in that fierce battle, like, O mighty monarch, Venus and Jupiter meeting one another on the heavens.
Hindi
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे भरतवंश के वंशज, युद्ध में महारथियों का वध करते हुए अर्जुन के उन वीर पुत्र से अलम्बुष ने किस प्रकार युद्ध किया?
2और उन शत्रुवीरहन्ता सुभद्रापुत्र ने ऋष्यशृङ्ग के पुत्र से किस प्रकार युद्ध किया? यह सब मुझे विस्तार से बताओ, जैसा वह युद्ध में वास्तव में घटित हुआ।
3उस युद्ध में उन रथिश्रेष्ठ भीम ने, राक्षस घटोत्कच ने, नकुल और सहदेव ने तथा महारथी सात्यकि और धनञ्जय ने मेरी सेना के साथ क्या किया? हे सञ्जय, यह सब मुझे सच-सच बताओ, क्योंकि तुम युद्ध की घटनाओं से भलीभाँति परिचित हो।
4सञ्जय ने कहा — हे तात, राक्षसराज और सुभद्रापुत्र के बीच लड़े गए उस रोमाञ्चकारी युद्ध का मैं आपसे विस्तार से वर्णन करूँगा;
5— तथा वह पराक्रम भी, जो अर्जुन, पाण्डुपुत्र भीमसेन तथा नकुल और सहदेव ने युद्ध में दिखाया;
6— और यह भी कि भीष्म तथा द्रोण के नेतृत्व वाले आपके योद्धाओं ने युद्ध में निर्भय होकर किस प्रकार अनेक अद्भुत पराक्रम किए।
7उस युद्ध में भयंकर गर्जनाएँ करते हुए अलम्बुष ने उन महारथी अभिमन्यु को बार-बार ललकारते हुए —
8— "ठहरो, ठहरो" कहते हुए उन पर आक्रमण किया। अभिमन्यु भी निरन्तर सिंह के समान गर्जते हुए —
9— अपने पिता के उस अमिट शत्रु, महाधनुर्धर ऋष्यशृङ्गपुत्र पर टूट पड़े। तब वे दोनों रथिश्रेष्ठ — मनुष्य और राक्षस — अपने-अपने रथों पर सवार होकर देवता और दानव के समान वेगपूर्वक एक-दूसरे से भिड़ गए। वह राक्षसश्रेष्ठ मायावी शक्तियों से सम्पन्न था, जबकि फाल्गुन का पुत्र दिव्यास्त्रों के प्रयोग में निपुण था।
10हे महाराज, तत्पश्चात् कृष्ण के भानजे ने ऋष्यशृङ्गपुत्र को अत्यन्त तीक्ष्ण तीन बाणों से बींधकर पुनः पाँच बाणों से बींधा।
11तब क्रोध से जलते हुए अलम्बुष ने कृष्ण के भानजे को नौ तीव्रगामी बाणों से छाती पर बींध डाला, जैसे महावत अङ्कुश से विशाल हाथी को बींधता है।
12हे भरतवंशी, तब महान् फुर्ती से सम्पन्न उस निशाचर ने युद्ध में अर्जुन के पुत्र को सहस्रों बाणों से पीड़ित किया।
13इस पर क्रोध से बढ़ते हुए अभिमन्यु ने नौ सीधे, गाँठदार और तीक्ष्ण बाणों से उस राक्षसश्रेष्ठ की चौड़ी छाती को बींध डाला।
14तब वे बाण उसके शरीर को भेदकर उसके मर्मस्थलों तक घुस गए। उन बाणों से क्षत-विक्षत शरीर लिए वह राक्षसश्रेष्ठ सुन्दर प्रतीत हुआ —
15— फूले हुए किंशुक वृक्षों से भरे पर्वत के समान। स्वर्ण के पंखों से युक्त उन बाणों से आहत होकर वह अत्यन्त बलशाली —
16— राक्षसश्रेष्ठ आग लगे पर्वत के समान सुन्दर प्रतीत हुआ। तब, हे महाराज, प्रतिशोध लेने को उद्यत ऋष्यशृङ्ग का वह पुत्र क्रोध से बढ़ते हुए —
17— पंखयुक्त बाणों से कृष्ण के उन भानजे को, जो साक्षात् महेन्द्र के समान थे, बींध डाला। उस राक्षस द्वारा छोड़े गए काल के दण्ड के समान वे तीक्ष्ण बाण —
18— अभिमन्यु को भेदकर पृथ्वी के तल में घुस गए। इसी प्रकार अर्जुन के पुत्र द्वारा छोड़े गए स्वर्ण से सजे बाण —
19— अलम्बुष को बींधकर पृथ्वी में समा गए। तब सुभद्रापुत्र ने अपने सीधे बाणों से —
20— उस राक्षस को रणभूमि से मुँह मोड़ने पर विवश कर दिया, जैसे देवताओं और असुरों के महायुद्ध में शक्र ने मय को खदेड़ा था। इस प्रकार युद्ध में शत्रु द्वारा खदेड़ा और पीड़ित किया गया वह राक्षस —
21— वह शत्रुसन्तापक, अपनी मायाशक्ति से अभेद्य अन्धकार का पर्दा रच बैठा। तब, हे नरेश्वर, सब कुछ उस अन्धकार से ढक गया;
22— और कोई भी अभिमन्यु को, अपने मित्रों को अथवा शत्रुओं को नहीं देख सका। तब अत्यन्त भयंकर उस घने अन्धकार को देखकर अभिमन्यु ने —
23— उन कुरुवंश के आनन्दवर्धक ने महातेजस्वी सूर्यास्त्र का आवाहन किया। तब, हे महाराज, संसार पुनः दृष्टिगोचर हो गया।
24और उस अस्त्र से अभिमन्यु ने उस दुष्टात्मा राक्षस की माया नष्ट कर दी। तब क्रोध से बढ़ते हुए महापराक्रमी उन पुरुषश्रेष्ठ ने उस युद्ध में राक्षसराज को सीधे गाँठदार बाणों के जाल से ढक दिया। उस राक्षस ने विविध अन्य प्रकार की मायाएँ भी रचीं;
25— किन्तु समस्त अस्त्रों के प्रयोग में निपुण अमित तेजस्वी फाल्गुनपुत्र ने उन सबका नाश कर दिया। तब वह राक्षस, जिसकी समस्त मायाएँ निष्फल हो चुकी थीं और जो स्वयं बाणों से पीड़ित था —
26— भय से, जहाँ था वहीं अपना रथ छोड़कर भाग निकला। जब सदा अनुचित रीति से लड़ने वाला वह राक्षस इस प्रकार शीघ्र ही परास्त हो गया —
27— तब अर्जुन का पुत्र युद्ध में आपकी सेना को इस प्रकार कुचलने लगा, जैसे कोई मदमत्त उत्तम हाथी अपने जल में खिले कमलों वाले सरोवर को मथ डालता है।
28तब सुभद्रापुत्र द्वारा सेना को इस प्रकार छिन्न-भिन्न होते देखकर शान्तनुपुत्र भीष्म ने उन्हें बाणों की प्रचण्ड वर्षा से घेर लिया।
29तब धृतराष्ट्र की सेना के महारथी उन अकेले वीर को घेरकर उन्हें अनेक बाणों से बलपूर्वक बींधने लगे।
30इस पर वे वीर (अभिमन्यु), जो पराक्रम में अपने पिता के और बल तथा शक्ति में वसुदेव के पुत्र के समान थे —
31— समस्त शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ उन्होंने युद्ध में अपने पिता और अपने मामा के योग्य अनेक अद्भुत पराक्रम किए।
32तब अत्यन्त क्रुद्ध वीर धनञ्जय अपने पुत्र की रक्षा की इच्छा से आपकी सेना का संहार करते हुए उस स्थान की ओर दौड़े जहाँ वह था।
33हे महाराज, इसी प्रकार आपके पिता देवव्रत भी युद्ध में पृथापुत्र से इस प्रकार भिड़े, जैसे राहु तेजस्वी सूर्यमण्डल से भिड़ता है।
34हे नरेश्वर, तब आपके पुत्रों ने रथों, घोड़ों और हाथियों सहित युद्ध में भीष्म को घेरकर उनकी रक्षा करनी आरम्भ की।
35हे राजन्, हे भरतश्रेष्ठ, इसी प्रकार कवच धारण किए पाण्डवों ने भी धनञ्जय को घेरकर युद्ध में अपनी समस्त शक्ति लगानी आरम्भ की।
36हे राजन्, तब भीष्म के आगे खड़े शरद्वान् के पुत्र (कृप) ने अर्जुन को पच्चीस बाणों से बींधा।
37पाण्डवों का हित करने के इच्छुक सात्यकि ने हाथी पर टूटते व्याघ्र के समान उन पर टूटकर उन्हें तीक्ष्ण बाणों से बींध डाला।
38गौतमी के पुत्र ने भी महान् फुर्ती से और क्रोध से बढ़ते हुए मधुवंश के वंशज को स्वर्ण के पंखों से सजे नौ बाणों से छाती पर बींधा।
39इस पर अत्यन्त क्रोध से जलते हुए शिनि के पौत्र ने भी अपना धनुष झुकाकर शीघ्र ही प्रत्यञ्चा पर ऐसा बाण चढ़ाया, जो गौतमी के पुत्र का अन्त कर सकता था।
40तब क्रुद्ध द्रोणपुत्र ने इन्द्र के वज्र के समान वेग से जाते उस देदीप्यमान भाले को देखकर शीघ्र ही उसे दो टुकड़ों में काट डाला।
41तब उन रथिश्रेष्ठ शिनिपौत्र ने युद्ध में गौतमपुत्र को छोड़कर द्रोणपुत्र की ओर इस प्रकार धावा किया, जैसे आकाश में राहु चन्द्रमा की ओर दौड़ता है।
42हे भरतवंशी, द्रोणपुत्र ने सात्यकि का धनुष दो टुकड़ों में काट डाला; फिर धनुष कट जाने पर उन्हें अनेक बाणों से बींधा।
43हे राजन्, तब शत्रु का वध करने में समर्थ और महान् तनाव सह सकने वाला दूसरा धनुष उठाकर सात्यकि ने द्रोणपुत्र को छाती और भुजाओं पर साठ बाणों के समूह से बींध डाला।
44इस प्रकार बिंधकर और पीड़ित होकर वे संज्ञाशून्य हो गए और अपने रथ की बैठक पर बैठ गए तथा ध्वजदण्ड थामकर स्वयं को सँभाला।
45तब महापराक्रमी द्रोणपुत्र ने चेतना लौटने पर और क्रोध से बढ़ते हुए वृष्णिवंश के वंशज को एक नाराच से बींध डाला।
46वह नाराच शिनि के पौत्र को भेदकर पृथ्वी के तल में इस प्रकार समा गया, जैसे वसन्त में कोई बलिष्ठ युवा सर्प अपने बिल में घुस जाता है।
47तब एक अन्य चौड़े फल वाले बाण से द्रोणपुत्र ने मधुवंशी की उत्तम ध्वजा काट गिराई; और फिर भयंकर सिंहनाद किया।
48हे महाराज, उन्होंने पुनः सात्यकि को बाणों के भयंकर समूह से इस प्रकार ढक दिया, जैसे ग्रीष्म ऋतु के अन्त में मेघ सूर्य को ढक लेते हैं।
49हे महाराज, सात्यकि ने भी बाणों के उस जाल को नष्ट करके शीघ्र ही द्रोणपुत्र पर बाणों की विशाल राशि बिखेर दी।
50तब बाणों के उस जाल से मुक्त होकर मेघों से निकलते सूर्य के समान वे शिनिपौत्र द्रोणपुत्र को (अपने बाणों से) तपाने लगे।
51क्रोध से जलते हुए अत्यन्त पराक्रमी सात्यकि ने पुनः द्रोणपुत्र को सहस्र बाणों से ढक दिया; और फिर सिंहनाद किया।
52तब अपने पुत्र को राहु द्वारा ग्रसे चन्द्रमा के समान उस दशा में देखकर अत्यन्त बलशाली भरद्वाजपुत्र शिनिपौत्र पर टूट पड़े।
53तब उस महायुद्ध में उन्होंने उस (सात्यकि) द्वारा इस प्रकार पीड़ित अपने पुत्र की रक्षा की इच्छा से वृष्णिवंशी को अत्यन्त तीक्ष्ण बाणों से बींधा।
54तब आचार्य द्रोण के उस महारथी पुत्र को छोड़कर सात्यकि ने द्रोण को फरसे के समान तीक्ष्ण बीस बाणों से बींध डाला।
55इस संकट के अवसर पर वे शत्रुसन्तापक महारथी कुन्तीपुत्र (अर्जुन) क्रोध से बढ़ते हुए द्रोण पर टूट पड़े।
56हे महाराज, तब उस घोर युद्ध में द्रोण और अर्जुन इस प्रकार भिड़ गए, जैसे आकाश में शुक्र और बृहस्पति एक-दूसरे से मिलते हों।
Nepali
1धृतराष्ट्रले भने — हे भरतवंशका वंशज, युद्धमा महारथीहरूको वध गर्दै गरेका अर्जुनका ती वीर पुत्रसँग अलम्बुषले कसरी युद्ध गर्यो?
2अनि ती शत्रुवीरहन्ता सुभद्रापुत्रले ऋष्यशृङ्गका पुत्रसँग कसरी युद्ध गरे? यो सबै मलाई विस्तारले बताऊ, जस्तो त्यो युद्धमा वास्तवमा घटेको थियो।
3त्यस युद्धमा ती रथिश्रेष्ठ भीमले, राक्षस घटोत्कचले, नकुल र सहदेवले तथा महारथी सात्यकि र धनञ्जयले मेरो सेनासँग के गरे? हे सञ्जय, यो सबै मलाई साँचो-साँचो बताऊ, किनभने तिमी युद्धका घटनासँग राम्ररी परिचित छौ।
4सञ्जयले भने — हे तात, राक्षसराज र सुभद्रापुत्रबीच लडिएको त्यस रोमाञ्चकारी युद्धको म तपाईंसमक्ष विस्तारले वर्णन गर्नेछु;
5— तथा त्यो पराक्रम पनि, जुन अर्जुन, पाण्डुपुत्र भीमसेन तथा नकुल र सहदेवले युद्धमा देखाए;
6— र यो पनि कि भीष्म तथा द्रोणको नेतृत्वमा रहेका तपाईंका योद्धाहरूले युद्धमा निर्भय भई कसरी अनेक अद्भुत पराक्रम गरे।
7त्यस युद्धमा भयङ्कर गर्जन गर्दै अलम्बुषले ती महारथी अभिमन्युलाई बारम्बार ललकार्दै —
8— "रोकिऊ, रोकिऊ" भन्दै उनीमाथि आक्रमण गर्यो। अभिमन्यु पनि निरन्तर सिंहसमान गर्जँदै —
9— आफ्ना पिताका त्यस अमिट शत्रु, महाधनुर्धर ऋष्यशृङ्गपुत्रमाथि जाइलागे। तब ती दुवै रथिश्रेष्ठ — मानिस र राक्षस — आआफ्ना रथमा सवार भई देवता र दानवसमान वेगपूर्वक एकअर्कासँग भिडे। त्यो राक्षसश्रेष्ठ मायावी शक्तिले सम्पन्न थियो, भने फाल्गुनका पुत्र दिव्यास्त्रको प्रयोगमा निपुण थिए।
10हे महाराज, त्यसपछि कृष्णका भान्जाले ऋष्यशृङ्गपुत्रलाई अत्यन्त तिखा तीन बाणले बिँधेर पुनः पाँच बाणले बिँधे।
11तब क्रोधले जलेको अलम्बुषले कृष्णका भान्जालाई नौ तीव्रगामी बाणले छातीमा बिँधिदियो, जसरी महावतले अङ्कुशले विशाल हात्तीलाई बिँध्दछ।
12हे भरतवंशी, तब महान् फुर्तीले सम्पन्न त्यस निशाचरले युद्धमा अर्जुनका पुत्रलाई हजारौँ बाणले पीडित पार्यो।
13यसमा क्रोधले बढ्दै अभिमन्युले नौ सीधा, गाँठे र तिखा बाणले त्यस राक्षसश्रेष्ठको चौडा छाती बिँधिदिए।
14तब ती बाण उसको शरीर भेदेर उसका मर्मस्थलसम्म पसे। ती बाणले क्षतविक्षत शरीर लिएर त्यो राक्षसश्रेष्ठ सुन्दर देखियो —
15— फुलेका किंशुक रूखले भरिएको पर्वतसमान। सुनका पखेटा भएका ती बाणले आहत भई त्यो अत्यन्त बलशाली —
16— राक्षसश्रेष्ठ आगो लागेको पर्वतसमान सुन्दर देखियो। तब, हे महाराज, प्रतिशोध लिन उद्यत ऋष्यशृङ्गको त्यो पुत्र क्रोधले बढ्दै —
17— पखेटायुक्त बाणले कृष्णका ती भान्जालाई, जो साक्षात् महेन्द्रसमान थिए, बिँधिदियो। त्यस राक्षसले छोडेका कालको दण्डसमान ती तिखा बाण —
18— अभिमन्युलाई भेदेर पृथ्वीको सतहमा पसे। त्यसै गरी अर्जुनका पुत्रले छोडेका सुनले सजिएका बाण —
19— अलम्बुषलाई बिँधेर पृथ्वीमा समाए। तब सुभद्रापुत्रले आफ्ना सीधा बाणले —
20— त्यस राक्षसलाई रणभूमिबाट मुख फर्काउन बाध्य पारे, जसरी देवता र असुरहरूको महायुद्धमा शक्रले मयलाई लखेटेका थिए। यसरी युद्धमा शत्रुद्वारा लखेटिएको र पीडित पारिएको त्यो राक्षस —
21— त्यो शत्रुसन्तापक, आफ्नो मायाशक्तिले अभेद्य अन्धकारको पर्दा रच्यो। तब, हे नरेश्वर, सबथोक त्यस अन्धकारले छोपियो;
22— र कसैले पनि अभिमन्युलाई, आफ्ना मित्रलाई अथवा शत्रुलाई देख्न सकेन। तब अत्यन्त भयङ्कर त्यस बाक्लो अन्धकार देखेर अभिमन्युले —
23— ती कुरुवंशका आनन्दवर्धकले महातेजस्वी सूर्यास्त्रको आह्वान गरे। तब, हे महाराज, संसार पुनः दृष्टिगोचर भयो।
24अनि त्यस अस्त्रले अभिमन्युले त्यस दुष्टात्मा राक्षसको माया नष्ट पारिदिए। तब क्रोधले बढ्दै महापराक्रमी ती पुरुषश्रेष्ठले त्यस युद्धमा राक्षसराजलाई सीधा गाँठे बाणको जालले छोपिदिए। त्यस राक्षसले विविध अन्य प्रकारका माया पनि रच्यो;
25— तर सम्पूर्ण अस्त्रको प्रयोगमा निपुण अमित तेजस्वी फाल्गुनपुत्रले ती सबैको नाश गरे। तब त्यो राक्षस, जसका सम्पूर्ण माया निष्फल भइसकेका थिए र जो आफै बाणले पीडित थियो —
26— भयले, जहाँ थियो त्यहीँ आफ्नो रथ छोडेर भाग्यो। जब सधैँ अनुचित रीतिले लड्ने त्यो राक्षस यसरी चाँडै परास्त भयो —
27— तब अर्जुनका पुत्रले युद्धमा तपाईंको सेनालाई यसरी कुल्चन थाले, जसरी कुनै मदमत्त उत्तम हात्तीले आफ्नो जलमा फुलेका कमल भएको तलाउ मथिदिन्छ।
28तब सुभद्रापुत्रद्वारा सेनालाई यसरी छिन्नभिन्न भइरहेको देखेर शान्तनुपुत्र भीष्मले उनलाई बाणको प्रचण्ड वर्षाले घेरे।
29तब धृतराष्ट्रको सेनाका महारथीहरूले ती एक्लो वीरलाई घेरेर उनलाई अनेक बाणले बलपूर्वक बिँध्न थाले।
30यसमा ती वीर (अभिमन्यु), जो पराक्रममा आफ्ना पिताका र बल तथा शक्तिमा वसुदेवका पुत्रसमान थिए —
31— सम्पूर्ण शस्त्रधारीमा श्रेष्ठ उनले युद्धमा आफ्ना पिता र आफ्ना मामाका योग्य अनेक अद्भुत पराक्रम गरे।
32तब अत्यन्त क्रुद्ध वीर धनञ्जय आफ्ना पुत्रको रक्षाको इच्छाले तपाईंको सेनाको संहार गर्दै त्यस ठाउँतिर दौडे जहाँ ती थिए।
33हे महाराज, त्यसै गरी तपाईंका पिता देवव्रत पनि युद्धमा पृथापुत्रसँग यसरी भिडे, जसरी राहु तेजस्वी सूर्यमण्डलसँग भिड्दछ।
34हे नरेश्वर, तब तपाईंका पुत्रहरूले रथ, घोडा र हात्तीसहित युद्धमा भीष्मलाई घेरेर उनको रक्षा गर्न थाले।
35हे राजन्, हे भरतश्रेष्ठ, त्यसै गरी कवच धारण गरेका पाण्डवहरूले पनि धनञ्जयलाई घेरेर युद्धमा आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाउन थाले।
36हे राजन्, तब भीष्मको अगाडि उभिएका शरद्वान्का पुत्र (कृप)ले अर्जुनलाई पच्चीस बाणले बिँधे।
37पाण्डवहरूको हित गर्न इच्छुक सात्यकिले हात्तीमाथि जाइलाग्ने बाघसमान उनीमाथि जाइलागेर उनलाई तिखा बाणले बिँधिदिए।
38गौतमीका पुत्रले पनि महान् फुर्तीले र क्रोधले बढ्दै मधुवंशका वंशजलाई सुनका पखेटाले सजिएका नौ बाणले छातीमा बिँधे।
39यसमा अत्यन्त क्रोधले जलेका शिनिका नातिले पनि आफ्नो धनु निहुराएर चाँडै ताँदोमा यस्तो बाण चढाए, जसले गौतमीका पुत्रको अन्त्य गर्न सक्थ्यो।
40तब क्रुद्ध द्रोणपुत्रले इन्द्रको वज्रसमान वेगले गइरहेको त्यस देदीप्यमान भाला देखेर चाँडै त्यसलाई दुई टुक्रामा काटिदिए।
41तब ती रथिश्रेष्ठ शिनिनातिले युद्धमा गौतमपुत्रलाई छोडेर द्रोणपुत्रतिर यसरी धावा बोले, जसरी आकाशमा राहु चन्द्रमातिर दौड्दछ।
42हे भरतवंशी, द्रोणपुत्रले सात्यकिको धनु दुई टुक्रामा काटिदिए; अनि धनु काटिएपछि उनलाई अनेक बाणले बिँधे।
43हे राजन्, तब शत्रुको वध गर्न समर्थ र महान् तनाव सहन सक्ने अर्को धनु उठाएर सात्यकिले द्रोणपुत्रलाई छाती र पाखुरामा साठी बाणको समूहले बिँधिदिए।
44यसरी बिँधिएर र पीडित भई उनी संज्ञाशून्य भए र आफ्नो रथको बैठकमा बसे तथा ध्वजदण्ड समातेर आफूलाई सम्हाले।
45तब महापराक्रमी द्रोणपुत्रले चेतना फर्केपछि र क्रोधले बढ्दै वृष्णिवंशका वंशजलाई एउटा नाराचले बिँधिदिए।
46त्यो नाराच शिनिका नातिलाई भेदेर पृथ्वीको सतहमा यसरी समायो, जसरी वसन्तमा कुनै बलिष्ठ जवान सर्प आफ्नो दुलोमा पस्दछ।
47तब अर्को चौडा फलको बाणले द्रोणपुत्रले मधुवंशीको उत्तम ध्वजा काटेर झारे; र अनि भयङ्कर सिंहनाद गरे।
48हे महाराज, उनले पुनः सात्यकिलाई बाणको भयङ्कर समूहले यसरी छोपिदिए, जसरी ग्रीष्म ऋतुको अन्त्यमा मेघले सूर्यलाई छोप्दछन्।
49हे महाराज, सात्यकिले पनि बाणको त्यस जाललाई नष्ट पारेर चाँडै द्रोणपुत्रमाथि बाणको विशाल राशि छरिदिए।
50तब बाणको त्यस जालबाट मुक्त भई मेघबाट निस्कने सूर्यसमान ती शिनिनातिले द्रोणपुत्रलाई (आफ्ना बाणले) तताउन थाले।
51क्रोधले जलेका अत्यन्त पराक्रमी सात्यकिले पुनः द्रोणपुत्रलाई हजार बाणले छोपिदिए; र अनि सिंहनाद गरे।
52तब आफ्नो पुत्रलाई राहुले ग्रसेको चन्द्रमासमान त्यस अवस्थामा देखेर अत्यन्त बलशाली भरद्वाजपुत्र शिनिनातिमाथि जाइलागे।
53तब त्यस महायुद्धमा उनले त्यस (सात्यकि)द्वारा यसरी पीडित आफ्नो पुत्रको रक्षाको इच्छाले वृष्णिवंशीलाई अत्यन्त तिखा बाणले बिँधे।
54तब आचार्य द्रोणका त्यस महारथी पुत्रलाई छोडेर सात्यकिले द्रोणलाई बन्चरोसमान तिखा बीस बाणले बिँधिदिए।
55यस सङ्कटको अवसरमा ती शत्रुसन्तापक महारथी कुन्तीपुत्र (अर्जुन) क्रोधले बढ्दै द्रोणमाथि जाइलागे।
56हे महाराज, तब त्यस घोर युद्धमा द्रोण र अर्जुन यसरी भिडे, जसरी आकाशमा शुक्र र बृहस्पति एकअर्कासँग भेटिन्छन्।