Bhishma-Vadha Parva — Commencement of the ninth day's fight
Volume IV — Bhishma Parva · Chapter 102
Sanskrit
1संजय उवाच अभिमन्यू रथोदारः पिशङ्गैस्तुरगोत्तमैः। अभिदुद्राव तेजस्वी दुर्योधनबलं महत्॥
2विकिरशरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदः। न शेकुः समरे क्रुद्धं सौभद्रमरिसूदनम्॥ शस्त्रौघिणं गाहमानं सेनासागरमक्षयम्। निवारयितुमप्याजौ त्वदीयाः कुरुनन्दन॥
3तेन मुक्ता रणे राजशराः शत्रुनिबर्हणाः। क्षत्रियाननयशूरान् प्रेतराजनिवेशनम्॥
4यमदण्डोपमान् घोराज्वलिताशीविषोपमान्। सौभद्रः समरे क्रुद्धः प्रेषयामास सायकान्॥
5सरथान् रथिनस्तूर्णं हयांश्चैव ससादिनः। गजारोहांश्च सगजान् दारयामास फाल्गुनिः॥
6तस्य तत् कुर्वतः कर्म महत् संख्ये महीभृतः। पूजयांचक्रिरे हृष्टाः प्रशशंसुश्च फाल्गुनिम्॥
7तान्यनीकानि सौभद्रो द्रावयामास भारत। तूलराशीनिवाकाशे मारुतः सर्वतो दिशम्॥
8तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि भारत। त्रातारं नाध्यगच्छन्त पङ्के मग्ना इव द्विपाः॥
9विद्राव्य सर्वसैन्यानि तावकानि नरोत्तम। अभिमन्युः स्थितो राजन् विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्॥
10न चैनं तावका राजन् विषेहुररिघातिनम्। प्रदीप्तं पावकं यद्वत् पतङ्गाः कालचोदिताः॥
11प्रहरन् सर्वशत्रुभ्यः पाण्डवानां महारथः। अदृश्यत महेष्वासः सवज्र इव वासवः॥
12हेमपृष्ठं धनुश्चास्य ददृशे विचरद् दिशः। तोयदेषु यथा राजन् राजमाना शतह्रदा॥
13शराश्च निशिताः पीता निश्चरन्ति स्म संयुगे। वनात् फुल्लद्रुमाद् राजन् भ्रमराणामिव व्रजाः॥
14तथैव चरतस्तस्य सौभद्रस्य महात्मनः। रथेन काञ्चनाङ्गेन ददृशुर्नान्तरं जनाः॥
15मोहयित्वा कृपं द्रोणं च सबृहद्बलम्। सैन्धवं च महेष्वासो व्यग्ररल्लघु सुष्ठु च॥
16मण्डलीकृतमेवास्य धनुः पश्याम भारत। सूर्यमण्डलसंकाशं दहतस्तव वाहिनीम्॥
17तं दृष्ट्वा क्षत्रियाः शूराः प्रतपन्तं तरस्विनम्। द्विफाल्गुनमिमं लोकं मेनिरे तस्य कर्मभिः॥
18तेनार्दिता महाराज भारती सा महाचमूः। व्यभ्रमत् तत्र तत्रैव योषिन्मदवशादिव॥
19द्रावयित्वा महासैन्यं कम्पयित्वा महारथान्। नन्दयामास सुहृदो मयं जित्वेव वासवः॥
20तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि संयुगे। चक्रुरास्विनं घोरं पर्जन्यनिनदोपमम्॥
21तं श्रुत्वा निनदं घोरं तव सैन्यस्य भारत। मारुतोद्भूतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि॥
22दुर्योधनस्तदा राजन्नार्घ्यशृङ्गिमभाषत। एष कर्णिमहाबाहो द्वितीय इव फाल्गुनः॥
23चमू द्रावयते क्रोधात् वृत्रो देवचमूमिव। तस्य चान्यन्न पश्यामि संयुगे भेषजं महत्॥
24ऋते त्वां राक्षसश्रेष्ठं सर्वविद्यासु पारगम्। स गत्वा त्वरितं वीरं जहि सौभद्रमाहवे॥
25वयं पार्थं हनिष्यामो भीष्मद्रोणपुरोगमाः। स एवमुक्तो बलवान् राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्॥
26प्रययौ समरे तूर्णं तव पुत्रस्य शासनात्। नर्दमानो महानादं प्रावृषीव बलाहकः॥
27तस्य शब्देन महता पाण्डवानां बलं महत्। प्राचलत् सर्वतो राजन् वातोद्भूत इवार्णवः॥
28बहवश्च महाराज तस्य नादेन भीषिताः। प्रियान् प्राणान् परित्यज्य निपेतुर्धरणीतले॥
29कार्णािश्चापि मुदा युक्तः प्रगृह्य सशरं धनुः। नृत्यन्निव रथोपस्थे तद् रक्षः समुपाद्रवत्॥
30ततः स राक्षसः क्रुद्धः सम्प्राप्यैवार्जुनि रणे। नातिदूरे स्थितां तस्य द्रावयामास वै चमूम्॥
31तां वध्यमानां च तथा पाण्डवानां महाचमूम्। प्रत्युद्ययौ रणे रक्षो देवसेनां यथा बलः॥
32विमर्दः सुमहानासीत् तस्य सैन्यस्य मारिष। रक्षसा घोररूपेण वध्यमानस्य संयुगे।॥
33ततः शरसहस्रेस्तां पाण्डवानां महाचमूम्। व्यद्रावयद् रणे रक्षो दर्शयन् स्वपराक्रमम्॥
34सा वध्यमाना च तथा पाण्डवानामनीकिनी। रक्षसा घोररूपेण प्रदुद्राव रणे भयात्॥
35प्रमृद्य च रणे सेनां पद्मिनी वारणो यथा। ततोऽभिदुद्राव रणे द्रौपदेयान् महाबलान्॥
36ते तु क्रुद्धा महेष्वासा द्रौपदेयाः प्रहारिणः। राक्षसं दुद्रुवुः संख्ये ग्रहाः पञ्च रविं यथा।॥
37वीर्यवद्भिस्ततस्तैस्तु पीडितो राक्षसोत्तमः। यथा युगक्षये घोरे चन्द्रमाः पञ्चभिर्ग्रहै:॥
38प्रतिविन्ध्यस्ततो रक्षो बिभेद निशितैः शरैः। सर्वपारशवैस्तूर्णैरकुण्ठागैर्महाबलः॥
39स तैर्भिन्नतनुत्राणः शुशुभे राक्षसोत्तमः। मरीचिभिरिवार्कस्य संस्यूतो जलदो महान्॥
40विषक्तैः स शरैश्चापि तपनीयपरिच्छदैः। आHशृङ्गिर्बभौ राजन् दीप्तशृङ्ग इवाचलः॥
41ततस्ते भ्रातरः पञ्च राक्षसेन्द्रं महाहवे। विव्यधुनिशितैर्वाणैस्तपनीयविभूषितैः॥
42स निर्भिन्नः शरैोरैर्भुजगैः कोपितैरिव। अलम्बुषो भृशं राजन् नागेन्द्र इव चुक्रुधे॥
43सोऽतिविद्धो महाराज मुहूर्तमथ मारिष। प्रविवेश तमो दीर्घं पीडितस्तैर्महारथैः॥
44प्रतिलभ्य ततः संज्ञां क्रोधेन द्विगुणीकृतः। चिच्छेद सायकांस्तेषां ध्वजांश्चैव धनूंषि च॥
45एकैकं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्मयन्निव। अलम्बुषो रथोपस्थे नृत्यन्निव महारथः॥
46त्वरमाणः सुसंरब्धो हयांस्तेषां महात्मनाम्। जघान राक्षसः क्रुद्धः सारथींश्च महाबलः॥
47बिभेद च सुसंरब्धः पुनश्चैनान् सुसंशितैः। शरैर्बहुविधाकारैः शतशोऽथ सहस्रशः॥
48विरथांश्च महेष्वासान् कृत्वा तत्र स राक्षसः। अभिदुद्राव वेगेन हन्तुकामो निशाचरः॥
49तानर्दितान् रणे तेन राक्षसेन दुरात्मना। दृष्ट्वार्जुनसुतः संख्ये राक्षसं समुपाद्रवत्॥
50तयोः समभवद् युद्धं वृत्रवासवयोरिव। ददृशुस्तावकाः सर्वे पाण्डवाश्च महारथाः॥
51तौ समेतौ महायुद्धे क्रोधदीप्तौ परस्परम्। महाबलौ महाराज क्रोधसंरक्तलोचनौ॥
52परस्परमवेक्षतां कालानलसमौ युधि। तयोः समागमो घोरो बभूव कटुकोदयः॥ यथा देवासुरे युद्धे शक्रशम्बरयोः पुरा॥
English
1Sanjaya said Thereafter the generous hero Abhimanyu borne by excellent steeds of tawny colour, rushed against the mighty divisions of Duryodhana,
2Showering an arrow downpour like the clouds showering rain. All your warriors, O scion of the Kuru race, were not able to resist that slayer of foes, that enraged son of Subhadra, who had then, armed with weapor plunged into the illimitable ocean of the Kaurava army.
3Arrows .capable of crushing the foes, O king being discharged by him in that battle, conveyed many heroic Kshatriyas to the mansion of the king of the departed.
4Inflamed with rage, Subhadra's discharged in that battle fierce arrows that resembled the mace of Death, and blazing snakes of Virulent venom.
5That son of Phalguna, soon shattered into pieces may cars with their rider and many elephant-warriors with the elephants they rode upon.
6When he was achieving these wonderful feats in battle, the rulers of earth greatly delighted worshipped and applauded the son of Phalguna.
7son That son of Subhadra, O Bharata, scattered your divisions, like the tempest scattering a heap of cotton on all sides in the firmament,
8Thus scattered by him, your troops, O Bharata, could not find a protector, like elephants suck deep in mire.
9Thus counting all your troop. O foremost of men, Abhimanyu stood, O king, like a blazing fire with not a streak of smoke.
10Your troops, O king, could not bear that slayer of foes, like insects failing to bear a blazing fire, when urged on by Fate.
11That mighty car-warrior of the Pandava host smiting all his opponents, appeared like Vasava the wielder of the thunder bolt.
12His bow of golden stave, moving on all sides, appeared beautiful, O king, like flashes of lightning illumining the rain clouds.
13Arrows, well-sharpened and well-tempered, shot from that bow, in that battle, appeared, O king, like flights of bees coming out from a blossoming tree in a forest.
14When that high-souled son of Subhadra thus careered through the field on his car of golden sides, his foes could not detect any weakness in him.
15Confounding Kripa, Drona, Drona's son of great prowess, and the ruler of the Sindhus, that fierce bow-man began to move with celerity and grace on the field of battle.
16When, O Bharata, he thus consumed your ranks, I saw his bow drawn as to resembled a circle and the solar disc of effulgence.
17Beholding him fall upon them with celerity, the heroic Kshatriyas considered, in consequence of the feats accomplished by him, that the world contained two Phalguna.
18Thus crushed by him, O monarch, the mighty army of the Bharatas, reeled here and there like a woman intoxicated with drink.
19Thus shattering the mighty hostile army and causing the mighty car-warriors to tremble, the delighted his forces like queered Maya.
20Crushed by him, your troops in that battle, uttered terrible cries of distress resembling the rumbling of the rain clouds.
21Then 0 Bharata, hearing that fierce distressful shrink uttered by your troops, that resembled the roar of the tempest-tossed ocean in a Parva,
22Your son Duryodhana, O king, addressing Rishyashringa's son said 'Single-handed the nephew of Krishna, O mighty-armed hero, like a second Phalguna,
23Is tossing in rage my army like Vritra tossing the celestial host. I do not see any other efficacious medicine for him in battle,
24Save and except, ( foremost of the Rakshasas, your oneself who have seen the end of all learning. So encountering without delay the heroic son of Subhadra, do you slay him in battle.
25We on the other hand headed by Bhishma and Drona shall slay Arjuna in battle.” Thus spoken to that prince of the Rakshasas, possessed of might and prowess,
26Complying with the commands of your son, speedily rushed to battle uttering deafening roars like those of clouds in the rainy season.
27In consequence of those fierce roars of his, the mighty army of the Pandavas became agitated in all parts, like the ocean becoming agitated by the tempest.
28Many were they, O king, who terrified at his roars, fell down on the surface of he carth giving up their dear lives.
29The nephew of Krishna, filled with delight grasping a bow with arrows fixed on the string, rushed against the Rakshasa, as if dancing in the terrace of his car.
30Then that Rakshasa, encountering the son of Arjuna, began to crush, in rage, the latter's divisions even, those that were not far from him.
31Thus slaughtering the vast army of the Pandavas, the Rakshasas mashed at it like Vala rushing at the celestial host.
32Great was the carnage that produced, O sire, in the ranks of the enemy., when they were assigned and slaughtered by the Rakshasas of fearful of fearful aspect.
33Then with thousand arrows, the Rakshasas ruled the vast army of the Pandavas, displaying the superiority of the prowess.
34Thus slaughtered by that Rakshasas of dreadful expression, the division of the Pandavas fled in all directions out of great apprehension.
35Thus crushing the troops in battle bike an elephant crushing a lotus, that highly puissant Rakshasas rushed against the sons Draupadi.
36Thereat inflamed with rage, the sons of Draupadi, all mighty bowmen accomplished in smiting down the foe, rushed against the Rakshasas, like the five planets rushing at the a sun.
37Then that foremost of the Rakshasas sorely affected by those warriors endued with prowess, appeared like the moon affected by the five planets at the time of the dreadful dissolution at the end of a Yuga.
38Then the highly powerful Prativindhya penetrated the Rakshasas with whetted arrows, sharp as battle axes and with keen points.
39With his Armour penetrated by those arrows, that foremost of the Rakshasas appeared beautiful like a mass of rain cloud fried by the rays of the solar orb.
40Struck with those arrows furnished with golden wings, the Rishyashringa, O king appeared beautiful like an immovable hill with its crest on fire.
41Thereafter the brothers, in that fierce conflict, that foremost of the Rakshasas, with whetted shafts furnished with golden wings.
42Thus pierced by those dreadful arrows resembling furious snakes, Alambusha, O king, became infuriated like a prince of elephants.
43Thus, O monarch, deeply pierced and sorely afflicted by those mighty car-warrior within a few moments, the Rakshasas remained unconscious in a swoon for, a long time.
44Thereafter regaining consciousness, and swelling through fury to double his dimensions, cut the bows, arrows and standards of his adversaries.
45Then that mighty car-warrior Alambusha as if dancing on the terrace of his car, wounded every one of the brothers with five shafts each, smiling all the while.
46Then that highly powerful Rakshasas excited to the highest pitch of fury slew the steeds and charioteers of his high-souled foes, with great activity.
47Then again, waxing worth, he pierced them with arrows duly-whetted, of diverse shapes, and discharged by hundreds and thousands.
48Then that Rakshasas that ranger of the nights, depriving those mighty champions of their cars, rushed against them desirous of slaying them.
49Seeing brother thus afflicted by the wickedsouled Rakshasas in battle, he son of Arjuna rushed the former.
50Then between them commenced a combat that resembled that between Vritra and Vasava. Your troops as also those o! the Pandavas, all mighty car-warriors, then began to at that fight.
51Those two highly powerful heroes, O monarch, meeting one another dreadful fight, both bring with rage and with eyes red in rage,
52And both resembling the All destructive fire, began to eye one another. That encounter between them became dreadful and destructive forces, like that in the days of old between Shakra and Shambara, during the battle between the gods and the demons,
Hindi
1सञ्जय ने कहा — तत्पश्चात् पिङ्गल वर्ण के उत्तम घोड़ों द्वारा वहन किए जाते हुए उदारहृदय वीर अभिमन्यु दुर्योधन के विशाल सेनाविभागों पर टूट पड़े —
2— मेघों की जलवर्षा के समान बाणों की वर्षा करते हुए। हे कुरुवंश के वंशज, आपके समस्त योद्धा उन शत्रुहन्ता, क्रोध से भरे सुभद्रापुत्र को रोक न सके, जो शस्त्र धारण किए कौरवसेना के अपार समुद्र में कूद पड़े थे।
3हे राजन्, उस युद्ध में उनके द्वारा छोड़े गए शत्रुओं को चूर कर देने वाले बाणों ने अनेक वीर क्षत्रियों को यमराज के भवन पहुँचा दिया।
4क्रोध से जलते हुए सुभद्रापुत्र ने उस युद्ध में ऐसे भयंकर बाण छोड़े, जो काल के दण्ड तथा तीव्र विष वाले जलते सर्पों के समान थे।
5उन फाल्गुनपुत्र ने शीघ्र ही अनेक रथों को उनके सवारों सहित तथा अनेक गजारोहियों को उनके हाथियों सहित चूर-चूर कर डाला।
6जब वे युद्ध में ये अद्भुत पराक्रम कर रहे थे, तब पृथ्वी के शासक अत्यन्त हर्षित होकर उन फाल्गुनपुत्र की पूजा और प्रशंसा करने लगे।
7हे भरतवंशी, उन सुभद्रापुत्र ने आपके सेनाविभागों को इस प्रकार बिखेर दिया, जैसे आँधी आकाश में रुई के ढेर को चारों ओर बिखेर देती है।
8हे भरतवंशी, उनके द्वारा इस प्रकार बिखेरी गई आपकी सेना को कोई रक्षक नहीं मिल सका, जैसे दलदल में गहरे धँसे हाथियों को।
9हे पुरुषश्रेष्ठ, हे राजन्, इस प्रकार आपकी समस्त सेना को भस्म करते हुए अभिमन्यु धूम की एक रेखा तक न रखने वाली प्रज्वलित अग्नि के समान खड़े रहे।
10हे राजन्, काल से प्रेरित होकर आपकी सेना उन शत्रुहन्ता को उसी प्रकार सह न सकी, जैसे कीट-पतंगे प्रज्वलित अग्नि को नहीं सह पाते।
11अपने समस्त प्रतिपक्षियों को मार गिराते हुए पाण्डवसेना के वे महारथी वज्रधारी वासव (इन्द्र) के समान प्रतीत होते थे।
12हे राजन्, चारों ओर घूमता हुआ उनका स्वर्णदण्ड वाला धनुष ऐसा सुन्दर प्रतीत होता था, जैसे वर्षा के मेघों को प्रकाशित करती बिजली की चमक।
13हे राजन्, उस युद्ध में उस धनुष से छोड़े गए भलीभाँति तीक्ष्ण और सुसंस्कृत बाण ऐसे प्रतीत होते थे, जैसे वन में फूले हुए वृक्ष से निकलते भ्रमरों के झुण्ड।
14जब वे महात्मा सुभद्रापुत्र स्वर्णमय पार्श्वों वाले अपने रथ पर इस प्रकार रणभूमि में विचरण कर रहे थे, तब उनके शत्रु उनमें कोई भी दुर्बलता नहीं ढूँढ़ सके।
15कृप, द्रोण, महापराक्रमी द्रोणपुत्र तथा सिन्धुराज को मोहित करते हुए वे भयंकर धनुर्धर रणभूमि में फुर्ती और लालित्य से विचरने लगे।
16हे भरतवंशी, जब वे इस प्रकार आपकी पंक्तियों को भस्म कर रहे थे, तब मैंने उनका धनुष इस प्रकार खिंचा हुआ देखा कि वह मण्डलाकार और सूर्यमण्डल के समान तेजस्वी प्रतीत होता था।
17उन्हें वेगपूर्वक अपने ऊपर टूटते देखकर वीर क्षत्रियों ने उनके किए हुए पराक्रमों के कारण यह माना कि संसार में दो फाल्गुन हैं।
18हे महाराज, उनके द्वारा इस प्रकार कुचली गई भरतों की विशाल सेना मदिरा से मत्त स्त्री के समान इधर-उधर लड़खड़ाने लगी।
19इस प्रकार शत्रु की विशाल सेना को छिन्न-भिन्न करके और महारथियों को कँपाकर उन्होंने अपने पक्ष की सेना को हर्षित कर दिया।
20उनके द्वारा कुचली गई आपकी सेना ने उस युद्ध में वर्षा के मेघों की गड़गड़ाहट के समान भयंकर आर्तनाद किया।
21हे भरतवंशी, तब आपकी सेना द्वारा किया गया वह घोर आर्तनाद सुनकर, जो पर्व के दिनों में आँधी से उमड़े समुद्र की गर्जना के समान था —
22— हे राजन्, आपके पुत्र दुर्योधन ने ऋष्यशृङ्ग के पुत्र को सम्बोधित करके कहा — "हे महाबाहु वीर, कृष्ण का भानजा अकेला ही, मानो दूसरा फाल्गुन हो —
23— क्रोध से मेरी सेना को इस प्रकार उलट-पुलट रहा है, जैसे वृत्र देवसेना को उलट देता हो। मुझे युद्ध में उसके लिए कोई अन्य प्रभावकारी औषध दिखाई नहीं देती —
24— हे राक्षसश्रेष्ठ, केवल तुम्हारे अतिरिक्त, जिसने समस्त विद्याओं का पार देख लिया है। अतः बिना विलम्ब किए वीर सुभद्रापुत्र से भिड़कर तुम युद्ध में उसका वध कर दो।
25दूसरी ओर हम भीष्म और द्रोण के नेतृत्व में युद्ध में अर्जुन का वध करेंगे।" इस प्रकार कहे जाने पर बल और पराक्रम से सम्पन्न वह राक्षसराज —
26— आपके पुत्र की आज्ञा मानकर वर्षाकाल के मेघों की गर्जना के समान कान बहरे कर देने वाली गर्जनाएँ करता हुआ शीघ्रता से युद्ध के लिए दौड़ा।
27उसकी उन भयंकर गर्जनाओं से पाण्डवों की विशाल सेना सब ओर से इस प्रकार विचलित हो गई, जैसे आँधी से समुद्र विचलित हो जाता है।
28हे राजन्, अनेक ऐसे थे जो उसकी गर्जनाओं से आतंकित होकर अपने प्रिय प्राण त्यागते हुए पृथ्वी के तल पर गिर पड़े।
29हर्ष से भरे कृष्ण के भानजे ने प्रत्यञ्चा पर बाण चढ़ाए धनुष थामकर उस राक्षस पर आक्रमण किया, मानो अपने रथ की बैठक पर नृत्य कर रहे हों।
30तब उस राक्षस ने अर्जुन के पुत्र से भिड़कर क्रोध में उनके उन सेनाविभागों को भी कुचलना आरम्भ किया, जो उससे दूर नहीं थे।
31इस प्रकार पाण्डवों की विशाल सेना का संहार करते हुए वह राक्षस उस पर इस प्रकार टूट पड़ा, जैसे वल देवसेना पर टूटा था।
32हे तात, जब वे भयंकर रूप वाले राक्षसों द्वारा आक्रान्त और संहार किए जा रहे थे, तब शत्रु की पंक्तियों में महान् संहार हुआ।
33तब उस राक्षस ने सहस्रों बाणों से पाण्डवों की विशाल सेना को छलनी कर दिया और अपने पराक्रम की श्रेष्ठता दिखाई।
34भयंकर मुद्रा वाले उस राक्षस द्वारा इस प्रकार संहार किए जाने पर पाण्डवों का वह सेनाविभाग महान् भय से चारों दिशाओं में भाग खड़ा हुआ।
35इस प्रकार युद्ध में सेना को कमल को कुचलते हाथी के समान कुचलते हुए वह अत्यन्त पराक्रमी राक्षस द्रौपदी के पुत्रों पर टूट पड़ा।
36इस पर क्रोध से जलते हुए द्रौपदी के पुत्र, जो सभी शत्रु को मार गिराने में निपुण महाधनुर्धर थे, उस राक्षस पर इस प्रकार टूट पड़े, जैसे पाँच ग्रह सूर्य पर टूट पड़ें।
37तब पराक्रम से सम्पन्न उन योद्धाओं द्वारा घोर रूप से पीड़ित वह राक्षसश्रेष्ठ युगान्त के भयंकर प्रलयकाल में पाँच ग्रहों से पीड़ित चन्द्रमा के समान प्रतीत हुआ।
38तब अत्यन्त बलशाली प्रतिविन्ध्य ने फरसे के समान तीक्ष्ण और पैनी नोक वाले बाणों से उस राक्षस को बींध डाला।
39उन बाणों से अपना कवच बिंधा हुआ लिए वह राक्षसश्रेष्ठ ऐसा सुन्दर प्रतीत हुआ, जैसे सूर्यमण्डल की किरणों से रँगा वर्षा का मेघसमूह।
40हे राजन्, स्वर्ण के पंखों से युक्त उन बाणों से आहत होकर ऋष्यशृङ्ग का वह पुत्र ऐसा सुन्दर प्रतीत हुआ, जैसे शिखर पर आग लगा हुआ कोई अटल पर्वत।
41तत्पश्चात् उन भाइयों ने उस घोर संग्राम में स्वर्ण के पंखों वाले तीक्ष्ण बाणों से उस राक्षसश्रेष्ठ को बींध डाला।
42हे राजन्, क्रुद्ध सर्पों के समान उन भयंकर बाणों से इस प्रकार बिंधकर अलम्बुष गजराज के समान क्रोध से भर उठा।
43हे महाराज, इस प्रकार उन महारथियों द्वारा कुछ ही क्षणों में गहरे बिंधा और घोर रूप से पीड़ित वह राक्षस दीर्घकाल तक मूर्च्छित होकर संज्ञाशून्य पड़ा रहा।
44तत्पश्चात् चेतना लौटने पर और क्रोध से अपना आकार दुगुना करके उसने अपने प्रतिपक्षियों के धनुष, बाण और ध्वजाएँ काट डालीं।
45तब वह महारथी अलम्बुष, मानो अपने रथ की बैठक पर नृत्य कर रहा हो, मुसकराते हुए उन भाइयों में से प्रत्येक को पाँच-पाँच बाणों से घायल कर बैठा।
46तब क्रोध की चरम सीमा तक उत्तेजित उस अत्यन्त बलशाली राक्षस ने बड़ी फुर्ती से अपने महात्मा शत्रुओं के घोड़ों और सारथियों का वध कर दिया।
47फिर क्रोध से बढ़ते हुए उसने उन्हें विधिवत् तीक्ष्ण किए गए विविध आकार के बाणों से, जिन्हें सैकड़ों और सहस्रों की संख्या में छोड़ा गया, बींध डाला।
48तब वह निशाचर राक्षस उन बलशाली वीरों को उनके रथों से वञ्चित करके उनका वध करने की इच्छा से उन पर टूट पड़ा।
49अपने भाइयों को उस दुष्टात्मा राक्षस द्वारा युद्ध में इस प्रकार पीड़ित देखकर अर्जुन का पुत्र उस (राक्षस) पर टूट पड़ा।
50तब उन दोनों के बीच वृत्र और वासव के युद्ध के समान संग्राम आरम्भ हुआ। तब आपके तथा पाण्डवों के समस्त महारथी उस युद्ध को देखने लगे।
51हे महाराज, वे दोनों अत्यन्त बलशाली वीर उस भयंकर युद्ध में एक-दूसरे से भिड़कर, दोनों ही क्रोध से जलते हुए और क्रोध से रक्तवर्ण नेत्रों वाले —
52— तथा दोनों ही सर्वसंहारक अग्नि के समान, एक-दूसरे को घूरने लगे। उन दोनों के बीच का वह संग्राम भयंकर और सेनाओं का विनाशक हो उठा — ठीक वैसा ही, जैसा पूर्वकाल में देवताओं और दानवों के युद्ध के समय शक्र और शम्बर के बीच हुआ था।
Nepali
1सञ्जयले भने — त्यसपछि पिङ्गल वर्णका उत्तम घोडाहरूले बोकेका उदारहृदय वीर अभिमन्यु दुर्योधनका विशाल सेनाविभागमाथि जाइलागे —
2— मेघको जलवर्षासमान बाणको वर्षा गर्दै। हे कुरुवंशका वंशज, तपाईंका सम्पूर्ण योद्धाले ती शत्रुहन्ता, क्रोधले भरिएका सुभद्रापुत्रलाई रोक्न सकेनन्, जो शस्त्र धारण गरेर कौरवसेनाको अपार समुद्रमा हामफालेका थिए।
3हे राजन्, त्यस युद्धमा उनले छोडेका शत्रुहरूलाई चूर पार्ने बाणले अनेक वीर क्षत्रियलाई यमराजको भवनमा पुर्याइदिए।
4क्रोधले जलेका सुभद्रापुत्रले त्यस युद्धमा यस्ता भयङ्कर बाण छोडे, जो कालको दण्ड तथा तीव्र विष भएका बलिरहेका सर्पसमान थिए।
5ती फाल्गुनपुत्रले चाँडै अनेक रथलाई तिनका सवारसहित तथा अनेक गजारोहीलाई तिनका हात्तीसहित चूरचूर पारिदिए।
6जब उनी युद्धमा यी अद्भुत पराक्रम गरिरहेका थिए, तब पृथ्वीका शासकहरू अत्यन्त हर्षित भई ती फाल्गुनपुत्रको पूजा र प्रशंसा गर्न थाले।
7हे भरतवंशी, ती सुभद्रापुत्रले तपाईंका सेनाविभागलाई यसरी छरिदिए, जसरी आँधीले आकाशमा कपासको थुप्रो चारैतिर छर्दछ।
8हे भरतवंशी, उनले यसरी छरेको तपाईंको सेनाले कुनै रक्षक पाएन, जसरी दलदलमा गहिरो धसिएका हात्तीहरूले।
9हे पुरुषश्रेष्ठ, हे राजन्, यसरी तपाईंको सम्पूर्ण सेनालाई भस्म पार्दै अभिमन्यु धूवाँको एउटा रेखासम्म नभएको प्रज्वलित अग्निसमान उभिइरहे।
10हे राजन्, कालले प्रेरित भई तपाईंको सेनाले ती शत्रुहन्तालाई त्यसै गरी सहन सकेन, जसरी कीरा-पतिङ्गरले प्रज्वलित अग्नि सहन सक्दैनन्।
11आफ्ना सम्पूर्ण प्रतिपक्षीलाई मारेर ढाल्दै पाण्डवसेनाका ती महारथी वज्रधारी वासव (इन्द्र)समान देखिन्थे।
12हे राजन्, चारैतिर घुम्दै गरेको उनको सुनको दण्ड भएको धनु यस्तो सुन्दर देखिन्थ्यो, जसरी वर्षाका मेघलाई प्रकाशित पार्ने बिजुलीको चमक।
13हे राजन्, त्यस युद्धमा त्यस धनुबाट छोडिएका राम्ररी तिखारिएका र सुसंस्कृत बाण यस्ता देखिन्थे, जसरी वनमा फुलेको रूखबाट निस्केका भमराका हुल।
14जब ती महात्मा सुभद्रापुत्र सुनका पक्ष भएको आफ्नो रथमा यसरी रणभूमिमा विचरण गरिरहेका थिए, तब उनका शत्रुहरूले उनमा कुनै पनि कमजोरी भेट्टाउन सकेनन्।
15कृप, द्रोण, महापराक्रमी द्रोणपुत्र तथा सिन्धुराजलाई मोहित पार्दै ती भयङ्कर धनुर्धर रणभूमिमा फुर्ती र लालित्यसाथ विचरण गर्न थाले।
16हे भरतवंशी, जब उनी यसरी तपाईंका पङ्क्ति भस्म पार्दै थिए, तब मैले उनको धनु यसरी तानिएको देखेँ कि त्यो मण्डलाकार र सूर्यमण्डलसमान तेजस्वी देखिन्थ्यो।
17उनलाई वेगपूर्वक आफूमाथि जाइलागेको देखेर वीर क्षत्रियहरूले उनले गरेका पराक्रमका कारण यो ठाने कि संसारमा दुई फाल्गुन छन्।
18हे महाराज, उनले यसरी कुल्चेको भरतहरूको विशाल सेना मदिराले मात्तिएकी स्त्रीसमान यताउता लडखडाउन थाल्यो।
19यसरी शत्रुको विशाल सेनालाई छिन्नभिन्न पारेर र महारथीहरूलाई कँपाएर उनले आफ्नो पक्षको सेनालाई हर्षित पारिदिए।
20उनले कुल्चेको तपाईंको सेनाले त्यस युद्धमा वर्षाका मेघको गडगडाहटसमान भयङ्कर आर्तनाद गर्यो।
21हे भरतवंशी, तब तपाईंको सेनाले गरेको त्यो घोर आर्तनाद सुनेर, जो पर्वका दिनमा आँधीले उर्लिएको समुद्रको गर्जनसमान थियो —
22— हे राजन्, तपाईंका पुत्र दुर्योधनले ऋष्यशृङ्गका पुत्रलाई सम्बोधन गर्दै भने — "हे महाबाहु वीर, कृष्णका भान्जा एक्लै नै, मानौँ दोस्रो फाल्गुन हुन् —
23— क्रोधले मेरो सेनालाई यसरी उलटपुलट पारिरहेका छन्, जसरी वृत्रले देवसेनालाई उल्टाइदिन्छ। मलाई युद्धमा उनका लागि अरू कुनै प्रभावकारी औषधि देखिँदैन —
24— हे राक्षसश्रेष्ठ, केवल तिमीबाहेक, जसले सम्पूर्ण विद्याको पार देखिसकेको छ। त्यसैले विलम्ब नगरी वीर सुभद्रापुत्रसँग भिडेर तिमीले युद्धमा उनको वध गरिदेऊ।
25अर्कोतिर हामी भीष्म र द्रोणको नेतृत्वमा युद्धमा अर्जुनको वध गर्नेछौँ।" यसरी भनिएपछि बल र पराक्रमले सम्पन्न त्यो राक्षसराज —
26— तपाईंका पुत्रको आज्ञा मानेर वर्षाकालका मेघको गर्जनसमान कान बहिरो पार्ने गर्जन गर्दै हतारिँदै युद्धका लागि दौड्यो।
27उसका ती भयङ्कर गर्जनले पाण्डवहरूको विशाल सेना सबैतिरबाट यसरी विचलित भयो, जसरी आँधीले समुद्र विचलित हुन्छ।
28हे राजन्, अनेक यस्ता थिए जो उसका गर्जनले आतङ्कित भई आफ्ना प्रिय प्राण त्याग्दै पृथ्वीको सतहमा ढले।
29हर्षले भरिएका कृष्णका भान्जाले ताँदोमा बाण चढाएर धनु समातेर त्यस राक्षसमाथि आक्रमण गरे, मानौँ आफ्नो रथको बैठकमा नृत्य गरिरहेका छन्।
30तब त्यस राक्षसले अर्जुनका पुत्रसँग भिडेर क्रोधमा उनका ती सेनाविभागलाई पनि कुल्चन थाल्यो, जो त्यसबाट टाढा थिएनन्।
31यसरी पाण्डवहरूको विशाल सेनाको संहार गर्दै त्यो राक्षस त्यसमाथि यसरी जाइलाग्यो, जसरी वल देवसेनामाथि जाइलागेको थियो।
32हे तात, जब तिनीहरू भयङ्कर रूपका राक्षसहरूद्वारा आक्रान्त र संहार गरिँदै थिए, तब शत्रुका पङ्क्तिमा महान् संहार भयो।
33तब त्यस राक्षसले हजारौँ बाणले पाण्डवहरूको विशाल सेनालाई छियाछिया पारिदियो र आफ्नो पराक्रमको श्रेष्ठता देखायो।
34भयङ्कर मुद्रा भएको त्यस राक्षसद्वारा यसरी संहार गरिँदा पाण्डवहरूको त्यो सेनाविभाग महान् भयले चारै दिशामा भाग्यो।
35यसरी युद्धमा सेनालाई कमल कुल्चने हात्तीसमान कुल्चँदै त्यो अत्यन्त पराक्रमी राक्षस द्रौपदीका पुत्रहरूमाथि जाइलाग्यो।
36यसमा क्रोधले जलेका द्रौपदीका पुत्रहरू, जो सबै शत्रुलाई मारेर ढाल्न निपुण महाधनुर्धर थिए, त्यस राक्षसमाथि यसरी जाइलागे, जसरी पाँच ग्रह सूर्यमाथि जाइलाग्छन्।
37तब पराक्रमले सम्पन्न ती योद्धाहरूद्वारा घोर रूपमा पीडित त्यो राक्षसश्रेष्ठ युगान्तको भयङ्कर प्रलयकालमा पाँच ग्रहले पीडित चन्द्रमासमान देखियो।
38तब अत्यन्त बलशाली प्रतिविन्ध्यले बन्चरोसमान तिखा र पैनो टुप्पो भएका बाणले त्यस राक्षसलाई बिँधिदिए।
39ती बाणले आफ्नो कवच बिँधिएको लिएर त्यो राक्षसश्रेष्ठ यस्तो सुन्दर देखियो, जसरी सूर्यमण्डलका किरणले रङ्गिएको वर्षाको मेघसमूह।
40हे राजन्, सुनका पखेटा भएका ती बाणले आहत भई ऋष्यशृङ्गको त्यो पुत्र यस्तो सुन्दर देखियो, जसरी शिखरमा आगो लागेको कुनै अटल पर्वत।
41त्यसपछि ती भाइहरूले त्यस घोर सङ्ग्राममा सुनका पखेटा भएका तिखा बाणले त्यस राक्षसश्रेष्ठलाई बिँधिदिए।
42हे राजन्, क्रुद्ध सर्पसमान ती भयङ्कर बाणले यसरी बिँधिएर अलम्बुष गजराजसमान क्रोधले भरियो।
43हे महाराज, यसरी ती महारथीहरूद्वारा केही क्षणमै गहिरो बिँधिएको र घोर रूपमा पीडित त्यो राक्षस दीर्घकालसम्म मूर्छित भई संज्ञाशून्य परिरह्यो।
44त्यसपछि चेतना फर्केपछि र क्रोधले आफ्नो आकार दोब्बर पारेर उसले आफ्ना प्रतिपक्षीका धनु, बाण र ध्वजा काटिदियो।
45तब त्यो महारथी अलम्बुष, मानौँ आफ्नो रथको बैठकमा नृत्य गरिरहेको छ, मुस्कुराउँदै ती भाइहरूमध्ये प्रत्येकलाई पाँचपाँच बाणले घाइते पार्यो।
46तब क्रोधको चरम सीमासम्म उत्तेजित त्यस अत्यन्त बलशाली राक्षसले ठूलो फुर्तीले आफ्ना महात्मा शत्रुहरूका घोडा र सारथिको वध गर्यो।
47अनि क्रोधले बढ्दै उसले तिनलाई विधिवत् तिखारिएका विविध आकारका बाणले, जो सयौँ र हजारौँको सङ्ख्यामा छोडिए, बिँधिदियो।
48तब त्यो निशाचर राक्षस ती बलशाली वीरहरूलाई तिनका रथबाट वञ्चित पारेर तिनको वध गर्ने इच्छाले तिनीमाथि जाइलाग्यो।
49आफ्ना भाइहरूलाई त्यस दुष्टात्मा राक्षसद्वारा युद्धमा यसरी पीडित देखेर अर्जुनका पुत्र त्यस (राक्षस)माथि जाइलागे।
50तब ती दुवैबीच वृत्र र वासवको युद्धसमान सङ्ग्राम सुरु भयो। तब तपाईंका तथा पाण्डवहरूका सम्पूर्ण महारथी त्यस युद्ध हेर्न थाले।
51हे महाराज, ती दुवै अत्यन्त बलशाली वीर त्यस भयङ्कर युद्धमा एकअर्कासँग भिडेर, दुवै नै क्रोधले जल्दै र क्रोधले रातो भएका आँखा भएका —
52— तथा दुवै नै सर्वसंहारक अग्निसमान, एकअर्कालाई हेर्न थाले। ती दुवैबीचको त्यो सङ्ग्राम भयङ्कर र सेनाहरूको विनाशक भयो — ठीक त्यस्तै, जस्तो पूर्वकालमा देवता र दानवहरूको युद्धका बेला शक्र र शम्बरबीच भएको थियो।