Senodyoga Parva — The assassination of Vritra
Volume III — Virata & Udyoga Parva · Chapter 82
Sanskrit
1इन्द्र उवाच सर्वं व्याप्तमिदं देवा वृत्रेण जगदव्ययम्। न ह्यस्य सदृशं किंचित् प्रतिघाताय यद् भवेत्॥
2समर्थो ह्यभवं पूर्वमसमर्थोऽस्मि साम्प्रतम्। कथं नु कार्यं भद्रं वो दुर्धर्षः स हि मे मतः॥
3तेजस्वी च महात्मा च युद्धे चामितविक्रमः। ग्रसेत् त्रिभुवन् सर्वं सदेवासुरमानुषम्॥
4तस्माद् विनिश्चयमिमं शृणुध्वं त्रिदिवौकसः। विष्णोः क्षयमुपागम्य समेत्य च महात्मना। तेन सम्मन्त्र्य वेत्स्यामो वधोपायं दुरात्मनः॥
5शल्य उवाच एवमुक्ते मघवता देवाः सर्षिगणास्तदा। शरण्यं शरणं देवं जग्मुर्विष्णुं महाबलम्॥
6ऊचुश्च सर्वे देवेशं विष्णुं वृत्रभयार्दिताः। त्रयो लोकास्त्वया क्रान्तास्त्रिभिर्विक्रमणैः पुरा॥
7अमृतं चाहृतं विष्णो दैत्याच निहता रणे। बलिं बद्ध्वा महादैत्यं शक्रो देवाधिपः कृतः॥
8त्वं प्रभुः सर्वदेवानां त्वया सर्वमिदं ततम्। त्वं हि देवो महादेव सर्वलोकनमस्कृतः॥
9गतिर्भव त्वं देवानां सेन्द्राणाममरोत्तम। जगद् व्याप्तमिदं सर्वं वृत्रेणासुरसूदन॥
10विष्णुरुवाच अवश्यं करणीयं मे भवतां हितमुत्तमम्। तस्मादुपायं वक्ष्यामि यथाऽसौ न भविष्यति॥
11गच्छध्वं सर्षिगन्धर्वा यत्रासौ विश्वरूपधृक्। साम तस्य प्रयुञ्जध्वं तत एनं विजेष्यथ॥
12भविष्यति जयो देवाः शक्रस्य मम तेजसा। अदृश्यश्च प्रवेक्ष्यामि वज्रे ह्यस्यायुधोत्तमे॥
13गच्छध्वमृषिभिः सार्धं गन्धर्वैश्च सुरोत्तमाः। वृत्रस्य सह शक्रेण सन्धिं कुरुत मा चिरम्॥
14शल्य उवाच एवमुक्ते तु देवेन ऋषयस्त्रिदशास्तथा। ययुः समेत्य सहिताः शक्रं कृत्वा पुरःसरम्॥
15समीपमेत्य च यदा सर्व एव महौजसः। तं तेजसा प्रज्वलितं प्रतपन्तं दिशो दश॥
16ग्रसन्तमिव लोकांस्त्रीन् सूर्याचन्द्रमसौ यथा। ददृशुस्ते ततो वृत्रं शक्रेण सह देवताः॥
17ऋषयोऽथ ततोऽभ्येत्य वृत्रमूचुः प्रियं वचः। व्याप्तं जगदिदं सर्वं तेजसा तव दुर्जय॥
18अ च शक्नोषि निर्जेतुं वासवं बलिनां वर। युध्यतोश्चापि वां कालो व्यतीतः सुमहानिह॥
19पीड्यन्ते च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानुषाः। सख्यं भवतु ते वृत्र शक्रेण सह नित्यदा॥
20अवाप्स्यसि सुखं त्वं च शक्रलोकांश्च शाश्वतान्। ऋषिवाक्यं निशम्याथ वृत्रः स तु महाबलः॥
21उवाच तानृषीन् सर्वान् प्रणम्य शिरसाऽसुरः। सर्वे यूयं महाभागा गन्धर्वाश्चैव सर्वशः॥ यद् बूथ तच्छतं सर्वं ममापि शृणुतानघाः। संधिः कथं वै भविता मम शक्रस्य चोभयोः। तेजसोहि द्वयोर्देवाः सख्यं वै भविता कथम्॥
22ऋषय ऊचुः सकृत् सतां संगतं लिप्सितव्यं ततः परं भविता भव्यमेव। नातिकामेत् सत्पुरुषेण संगतं तस्मात् सतां संगत् लिप्सितव्यम्॥
23दृढं सतां संगतं चापि नित्यं ब्रूयाच्चा) ह्यर्थकृच्छ्रेषु धीरः। महार्थवत् सत्पुरुषेण संगतं तस्मात् सन्तं न जिघांसेत धीरः॥
24इन्द्रः सतां सम्मतश्च निवासश्च महात्मनाम्। सत्यवादी ह्यनिन्द्यश्च धर्मवित् सूक्ष्मनिश्चयः॥
25तेन ते सह शक्रेण संधिर्भवतु नित्यदा। एवं विश्वासमागच्छ मा तेऽभूद् बुद्धिरन्यथा।॥
26शल्य उवाच महर्षिवचनं श्रुत्वा तानुवाच महाद्युतिः। अवश्यं भगवन्तो मे माननीयास्तपस्विनः॥
27ब्रवीमि यदहं देवास्तत् सर्वं क्रियते यदि। ततः सर्वं करिष्यामि यदूचुर्मी द्विजर्षभाः॥
28न शुष्केण न चाद्रेण नाश्मना न च दारुणा। न शस्त्रेण न चास्त्रेण न दिवा न तथा निशि॥
29वध्यो भवेयं विप्रेन्द्राः शक्रस्य सह दैवतैः। एवं मे रोचते सन्धिः शक्रेण सह नित्यदा।॥
30बाढमित्येव ऋषयस्तमूचुर्भरतर्षभ। एवंवृत्ते तु संधाने वृत्रः प्रमुदितोऽभवत्॥
31युक्तः सदाभवच्चापि शक्रो हर्षसमन्वितः। वृत्रस्य वधसंयुक्तानुपायानन्वचिन्तयत्॥
32छिद्रान्वेषी समुद्विग्नः सदा वसति देवराट्। स कदाचित् समुद्रान्ते समपश्यन्महासुरम्॥
33संध्याकालं उपावृत्ते मुहुर्ते चातिदारुणे। ततः संचिन्त्य भगवान् वरदानं महात्मनः॥
34संध्येयं वर्तते रौद्रा ना रात्रिर्दिवसं न च। वृत्रश्चावश्यवध्योऽयं मम सर्वहरो रिपुः॥
35यदि वृत्रं न हम्यद्य वञ्चयित्वा महासुरम्। महाबलं महाकायं न मे श्रेयो भविष्यति॥
36एवं संचिन्तयन्नेव शक्रो विष्णुमनुस्मरन्। अथ फेनं तदाऽपश्यत् समुद्रे पर्वतोपमम्॥
37नायं शुष्को न चाद्रोऽयं न च शस्त्रमिदं तथा। एनं क्षेप्स्यामि वृत्रस्य क्षणादेव नशिष्यति॥
38सवज्रमथ फेनं तं क्षिप्रं वृत्रे निसृष्टवान्। प्रविश्य फेन तं विष्णुरथ वृत्रं व्यनाशयत्॥
39निहते तु ततो वृत्रे दिशो वितिमिराऽभवन्। प्रववौ च शिवो वायुः प्रजाश्च जहषुस्तथा॥
40ततो देवाः सगन्धर्वा यक्षरक्षोमहोरगाः। ऋषयश्च महेन्द्रं तमस्तुवन् विविधैः स्तवैः॥
41नमस्कृतः सर्वभूतैः सर्वभूता सान्त्वयत्। हत्वा शत्रु प्रहृष्टात्मा वासवः सह दैवतैः॥
42विष्णुं त्रिभुवनश्रेष्ठं पूजयामास धर्मवित्। ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयंकरे॥
43अनृतेनाभिभूतोऽभूच्छक्रः परमदुर्मनाः। त्रैशीर्षयाभिभूतश्च स पूर्वं ब्रह्महत्यया॥
44सोऽन्तमाश्रित्य लोकानां नष्टसंज्ञो विचेतनः। न प्राज्ञायत देवेन्द्रस्त्वभिभूतः स्वकल्मषैः॥
45प्रतिच्छन्नोऽवसच्चाप्सु चेष्टमान इवोरगः। ततः प्रनष्टे देवेन्द्रे ब्रह्महत्याभयादिते॥
46भूमिः प्रध्वस्तसंकाशा निर्वृक्षा शुष्ककानना। विच्छिन्नस्रोतसो नद्यः सरांस्यनुदकानि च।॥
47संक्षोभश्चापि सत्त्वानामनावृष्टिकृतोऽभवत्। देवाश्चापि भृशं त्रस्तास्तथा सर्वे महर्षयः॥
48अराजकं जगत् सर्वमभिभूतमुपद्रवैः। ततो भीताऽभवन् देवाः को नो राजा भरेदिति॥
49दिवि देवर्षयश्चापि देवराजविनाकृताः। न स्म कश्चन देवानां राज्ये वै कुरुते मतिम्॥
English
1Shakra said The whole of this indestructible universe has been pervaded, O gods, by Vritra. There is nothing equal to opposing him.
2I was before this capable of (doing this) but at present I am incapable. I wish you well. What can I do? I think he is hard to vanquish.
3He is spirited large minded and of unparalleled prowess in battle and he will absorb all the three worlds with all their gods, Asuras and men.
4Therefore O you denizens of the heaven, this is certain that by going to the abode of Vishnu and joining with that large-minded one and consulting with him we shall know the means of slaying the vicious one.
5Shalya said The gods being thus spoken to by Maghavan the group of Rishis placed themselves under the protection of the god Vishnu of great influence and competent to be a protector.
6And they, distressed with the fear of Vritra, spoke thus to Vishnu the lord of all gods-In days of yore did you cover the three worlds with three steps.
7And O Vishnu, robbed it of nectar and killed in battle all the Daityas and after slaying Vali the great Daityas appointed Shakra, as the lord of the gods.
8You are the Supreme Lord of all the gods and the whole (of this world) is pervaded by you; you, O Lord, are the supreme Lord revered by all the worlds.
9O you best among the immortals, be the means of salvation of the gods including Indra. O you slayer of Asuras, the entire world is pervaded by Vritra.
10Vishnu said Doing your good is my imperative duty; therefore am I speaking of the means by which he shall cease to exist.
11In company with the Rishis and the Gandharvas you go to the place where that holder of the universal from is staying; make use of conciliatory policy towards him; then shall you win victory over him.
12O gods, through my influence, victory will be on the side of Shakra. Being invisible shall I enter the thunder bolt-that excellent weapons of his.
13O you best among the gods, go in company with the Rishis and the Gandharvas. Effect a truce without delay between Shakra and Vritra.
14Shalya said The Rishis and the dwellers, of the third heaven being thus spoken to by that god, went together, with Shakra at their head.
15Then all those mighty ones came near him, through whose influence the ten cardinal points were on fire and being scorched.
16Those gods, with Indra, then saw Vritra who seemed as if swallowing the three worlds and looking as the sun or the moon.
17Then the Rishis came there and said these conciliatory words of Vritra. O you hard to conquer, this world is pervaded by your energy.
18O you best of powerful beings, you will not be able to conquer Vasava and a very long period has elapsed since you commenced fighting.
19All beings including the gods, the Asuras and the human beings, are enduring misery. Let there always exit, O Vritra, friendship between you and Shakra.
20You will gain happiness and ever dwell in the regions of Shakra. Hearing these words of the Rishis, Vritra of great strength.
21The Asura bowed unto all those Rishis with his head and said to them-O you endowed with good qualities and you Gandharvas, what you all have said, I have listened to. O you stainless beings, hear now what I say. How can there be peace between us two-myself and Shakra? How can there be friendship between two gods who are both powerful?
22The Rishis said The company of virtuous ones is desirable (even for a time); thereafter what is fated will come to pass. The opportunity of friendship with virtuous men should not be lost; therefore is the company of virtuous men desirable.
23Wise men ever speak of firm friendship with virtuous men as wealth is times of pecuniary difficulties. The company of virtuous men is vast wealth indeed; therefore wise men should not injure virtuous ones.
24Indra is honoured by virtuous men and the refuse of the large-minded. He is also truth speaking, blameless, understands virtue and has refined judgment.
25Let there be peace, to eternity, with Indra; come to entertain faith in him; let not your opinion be otherwise.
26Shalya said The being with great luster, having heard the speech of the great Rishis, said to them! O devotees, O lord, you are, of course, to be honoured by me.
27O gods, if you do all that I am going to say then shall I do all that you have said to me, O foremost among the twice born.
28Not by dry thing nor be a wet one, not by stone, nor by wood, nor by a weapon fit for use from a distance, nor by one fit for hand to hand fight, not during the day time nor during the night,
29Shall I be capable of being slain, O chief among the Brahmanas, by Shakra, assisted by the gods. If you ordain this then shall there ever be peace with Shakra.
30O best among the race of Bharata the Rishis said-"very well" and Vritra too became pleased with having peace under these conditions.
31Shakra too became delighted and became constantly engaged in the thought of finding out some means of killing Vritra.
32The chief among the gods always remained anxious land on the look out for some loop-hole. He one day saw the great Asura at the sea coast.
33It was evening and the moment was aweinspiring and the god thus thought of the boons granted by the large minded one (Vishnu).
34This is evening, it is not in the sun; it is neither the night nor the day. And Vritra, the enemy who has robbed me of all must be slain.
35If I do not this day slay the great Asura, Vritra of great strength and of a huge body by an artifice, it will not be well with me.
36Thus thinking Shakra invoked Vishnu and then saw coming out of the sea, foam high as a mountain.
37This is not wet nor dry nor is this a weapon. I shall fling this which will destroy Vritra is moment.
38Quickly did he fling the foam with the thunderbolt at Vritra and Vishnu having entered the foam destroyed Vritra.
39And Vritra being slain, the cardinal points became divested of darkness and a pleasant wind blew and the beings of the earth rejoiced.
40And then the gods along with the Gandharvas, Yakshas, Rakshasas and Pannagas and the Rishis propitiated the great Indra with diverse hymns.
41Being bowed down to by all beings, he encouraged all the beings in his turn. Slaying the enemy, the mind of Vasava became delighted with the gods.
42The one knowing virtue worshipped the foremost in the three worlds, Vishnu, after the great hero and fierce god Vritra was slain.
43Now, Shakra became overpowered by false-hood and exceedingly depressed in spirits and also overpowered by the sin of slaying the Brahmana (the three headed one).
44Staying at the end of the worlds, he became deprived of his senses and consciousness and the chief of the gods overpowered with the weight of his own sins could not be recognised.
45He remained as if in disguise under the water restless as a serpent. And then the lord of the gods, struck with the fear of the sin of killing a Brahmana, was destroyed, so to say.
46The earth became desolate and went to ruins and became treeless and the forests became dry. And the currents of the rivers became stopped and the lakes lost all their water.
47And there came distress among the beings of the earth, owing to death of rain and the gods and the great Rishis remained struck with intense fear.
48And the entire world oppressed with anarchy became overpowered with all sorts of disasters and the gods became frightened for no hody would be their king.
49And the divine saints in heaven also being deprived of the protection of the king of the gods became fearful. No body was inclined to be the king of the gods.
Hindi
1शक्र ने कहा — हे देवगण, यह समस्त अविनाशी विश्व वृत्र से व्याप्त हो गया है। उसका सामना करने योग्य कोई नहीं है।
2इससे पूर्व मैं (ऐसा करने में) समर्थ था, किन्तु इस समय असमर्थ हूँ। आपका कल्याण हो; मैं क्या करूँ? मुझे लगता है वह दुर्जय है।
3वह तेजस्वी, महामना तथा युद्ध में अनुपम पराक्रम वाला है; वह देवताओं, असुरों और मनुष्यों सहित तीनों लोकों को निगल जाएगा।
4इसलिए हे स्वर्गवासियो, यह निश्चित है कि विष्णु के धाम में जाकर, उन महामना से मिलकर तथा उनसे परामर्श करके ही हम उस दुष्ट के वध का उपाय जान सकेंगे।
5शल्य ने कहा — मघवान् (इन्द्र) के ऐसा कहने पर देवताओं तथा ऋषियों के समूह ने महाप्रभावशाली और रक्षा करने में समर्थ भगवान् विष्णु की शरण ली।
6और वृत्र के भय से पीड़ित उन्होंने समस्त देवताओं के स्वामी विष्णु से इस प्रकार कहा — प्राचीन काल में आपने तीन पगों से तीनों लोकों को नाप लिया था।
7और हे विष्णु, आपने उससे अमृत का हरण किया, युद्ध में समस्त दैत्यों का वध किया, तथा महान् दैत्य बलि को मारकर शक्र को देवताओं का स्वामी बनाया।
8आप समस्त देवताओं के परमेश्वर हैं और यह सम्पूर्ण (जगत्) आपसे व्याप्त है; हे प्रभु, आप ही समस्त लोकों के द्वारा पूजित परम स्वामी हैं।
9हे अमरों में श्रेष्ठ, इन्द्र सहित देवताओं के उद्धार का साधन बनिए। हे असुरहन्ता, समस्त संसार वृत्र से व्याप्त है।
10विष्णु ने कहा — आपका कल्याण करना मेरा अवश्य कर्तव्य है; इसलिए मैं वह उपाय बताता हूँ जिससे उसका अन्त हो जाएगा।
11ऋषियों तथा गन्धर्वों के साथ आप उस स्थान पर जाइए जहाँ वह विश्वरूपधारी रहता है; उसके प्रति साम (सन्धि) की नीति का प्रयोग कीजिए; तभी आप उस पर विजय प्राप्त करेंगे।
12हे देवगण, मेरे प्रभाव से विजय शक्र के पक्ष में होगी। मैं अदृश्य होकर उनके उस उत्तम शस्त्र वज्र में प्रवेश करूँगा।
13हे देवश्रेष्ठ, ऋषियों तथा गन्धर्वों के साथ जाइए। शक्र और वृत्र के बीच बिना विलम्ब सन्धि करा दीजिए।
14शल्य ने कहा — उन देव (विष्णु) के ऐसा कहने पर ऋषि तथा स्वर्ग के निवासी शक्र को आगे करके एक साथ गए।
15तब वे सब महाबली उसके समीप पहुँचे, जिसके प्रभाव से दसों दिशाएँ जल रही थीं और तप रही थीं।
16तब इन्द्र सहित उन देवताओं ने वृत्र को देखा, जो मानो तीनों लोकों को निगल रहा था और सूर्य अथवा चन्द्रमा के समान दिखाई देता था।
17तब ऋषि वहाँ आए और उन्होंने वृत्र से ये सान्त्वनापूर्ण वचन कहे — हे दुर्जय, यह संसार तुम्हारे तेज से व्याप्त है।
18हे बलवानों में श्रेष्ठ, तुम वासव को जीत नहीं सकोगे, और तुम्हें युद्ध आरम्भ किए हुए बहुत लम्बा समय बीत चुका है।
19देवता, असुर तथा मनुष्य — सभी प्राणी दुःख भोग रहे हैं। हे वृत्र, तुम्हारे और शक्र के बीच सदा मित्रता बनी रहे।
20तुम सुख पाओगे और सदा शक्र के लोकों में निवास करोगे। ऋषियों के ये वचन सुनकर महाबली वृत्र —
21उस असुर ने उन समस्त ऋषियों को सिर झुकाकर प्रणाम किया और उनसे कहा — हे सद्गुणसम्पन्न (ऋषियो) तथा हे गन्धर्वो, आप सबने जो कहा, वह मैंने सुन लिया। हे निष्पाप जनो, अब मैं जो कहता हूँ उसे सुनिए। हम दोनों में — मुझमें और शक्र में — शान्ति कैसे हो सकती है? दो समान बलशाली देवों के बीच मित्रता कैसे सम्भव है?
22ऋषियों ने कहा — सज्जनों का संग (थोड़े समय के लिए भी) वांछनीय है; उसके पश्चात् जो भाग्य में लिखा है वही होगा। सज्जनों के साथ मित्रता का अवसर खोना नहीं चाहिए; इसीलिए सत्पुरुषों का संग अभीष्ट है।
23बुद्धिमान् लोग सत्पुरुषों के साथ दृढ़ मित्रता को धन-संकट के समय के धन के समान बताते हैं। सत्पुरुषों का संग वास्तव में महान् धन है; इसलिए बुद्धिमानों को सज्जनों की हानि नहीं करनी चाहिए।
24इन्द्र सत्पुरुषों द्वारा सम्मानित हैं और महात्माओं के आश्रय हैं। वे सत्यवादी, निर्दोष, धर्म के ज्ञाता तथा परिष्कृत बुद्धि वाले भी हैं।
25इन्द्र के साथ सदा के लिए शान्ति हो; उन पर विश्वास करो; तुम्हारा मत इससे भिन्न न हो।
26शल्य ने कहा — महातेजस्वी उस (वृत्र) ने महर्षियों के वचन सुनकर उनसे कहा — हे तपस्वियो, हे स्वामियो, आप निस्सन्देह मेरे द्वारा सम्मान के योग्य हैं।
27हे देवगण, यदि आप वह सब करें जो मैं कहने जा रहा हूँ, तो हे द्विजश्रेष्ठ, मैं वह सब करूँगा जो आपने मुझसे कहा है।
28न सूखी वस्तु से, न गीली से, न पत्थर से, न काष्ठ से, न दूर से चलाए जाने वाले शस्त्र से, न हाथोंहाथ लड़ने के शस्त्र से, न दिन में और न रात में —
29हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, देवताओं से सहायता पाए हुए शक्र के द्वारा भी मेरा वध सम्भव न हो। यदि आप ऐसा विधान कर दें, तो शक्र के साथ सदा शान्ति बनी रहेगी।
30हे भरतवंश में श्रेष्ठ, ऋषियों ने कहा — "बहुत अच्छा", और वृत्र भी इन शर्तों पर शान्ति होने से प्रसन्न हुआ।
31शक्र भी प्रसन्न हुए और निरन्तर वृत्र के वध का कोई उपाय ढूँढ़ने के विचार में लगे रहे।
32देवताओं के स्वामी सदा चिन्तित रहते और किसी छिद्र की ताक में रहते थे। एक दिन उन्होंने उस महान् असुर को समुद्र के तट पर देखा।
33सन्ध्या का समय था और वह क्षण भय उत्पन्न करने वाला था; तब उन देव ने महामना (विष्णु) द्वारा दिए गए वरों का स्मरण किया।
34यह सन्ध्याकाल है, यह सूर्य के प्रकाश में नहीं है; यह न रात्रि है और न दिन। और वृत्र, वह शत्रु जिसने मेरा सब कुछ हर लिया है, अवश्य मारा जाना चाहिए।
35यदि आज मैं उस महान् असुर, महाबली और विशालकाय वृत्र को किसी छल से न मारूँ, तो मेरा कल्याण नहीं होगा।
36ऐसा सोचकर शक्र ने विष्णु का स्मरण किया और तभी समुद्र से पर्वत के समान ऊँचा फेन निकलता देखा।
37यह न गीला है, न सूखा, और न ही यह शस्त्र है। मैं इसे फेंकूँगा, जो क्षण भर में वृत्र का नाश कर देगा।
38उन्होंने शीघ्र ही वज्र सहित उस फेन को वृत्र पर फेंका, और विष्णु ने उस फेन में प्रवेश करके वृत्र का नाश कर दिया।
39वृत्र के मारे जाने पर दिशाएँ अन्धकार से मुक्त हो गईं, सुखद वायु बही और पृथ्वी के प्राणी आनन्दित हुए।
40तब गन्धर्वों, यक्षों, राक्षसों तथा पन्नगों सहित देवताओं ने और ऋषियों ने नाना स्तोत्रों से महान् इन्द्र की स्तुति की।
41समस्त प्राणियों द्वारा प्रणाम किए जाने पर उन्होंने भी सब प्राणियों को आश्वस्त किया। शत्रु का वध करके वासव का मन देवताओं के साथ आनन्दित हुआ।
42उस महान् वीर तथा उग्र देव वृत्र के मारे जाने के पश्चात् धर्म के ज्ञाता (इन्द्र) ने तीनों लोकों में श्रेष्ठ विष्णु की पूजा की।
43अब शक्र असत्य से अभिभूत हो गए, अत्यन्त खिन्न हो गए, तथा ब्रह्महत्या के — उस त्रिशिरा के वध के — पाप से भी दबे रहे।
44लोकों के अन्त में जाकर रहते हुए वे अपनी चेतना और संज्ञा से रहित हो गए, और अपने ही पापों के भार से दबे हुए वे देवराज पहचाने तक न जा सके।
45वे जल के नीचे मानो छिपे हुए, सर्प के समान बेचैन पड़े रहे। और तब ब्रह्महत्या के पाप के भय से आहत वे देवेश्वर मानो नष्ट ही हो गए।
46पृथ्वी उजाड़ हो गई और विनाश को प्राप्त हुई, वृक्षहीन हो गई और वन सूख गए। नदियों की धाराएँ रुक गईं और सरोवरों का सारा जल जाता रहा।
47वर्षा के अभाव से पृथ्वी के प्राणियों में संकट उत्पन्न हो गया, और देवता तथा महर्षि तीव्र भय से ग्रस्त रहे।
48और अराजकता से पीड़ित समस्त संसार नाना प्रकार की विपत्तियों से अभिभूत हो गया, तथा देवता भयभीत हो गए, क्योंकि कोई उनका राजा होने को तैयार न था।
49स्वर्ग के देवर्षि भी देवराज की रक्षा से वंचित होकर भयभीत हो गए। कोई भी देवताओं का राजा बनने को उद्यत न था।
Nepali
1शक्रले भने — हे देवगण, यो सम्पूर्ण अविनाशी विश्व वृत्रले व्याप्त भएको छ। उसको सामना गर्न सक्ने कोही छैन।
2यसभन्दा पहिले म (त्यसो गर्न) समर्थ थिएँ, तर यतिखेर असमर्थ छु। तपाईंहरूको कल्याण होस्; म के गरूँ? मलाई लाग्छ ऊ दुर्जय छ।
3ऊ तेजस्वी, महामना तथा युद्धमा अनुपम पराक्रम भएको छ; उसले देवता, असुर र मानिससहित तीनै लोकलाई निल्नेछ।
4त्यसैले हे स्वर्गवासीहरू हो, यो निश्चित छ कि विष्णुको धाममा गएर, ती महामनासँग मिलेर तथा उनीसँग परामर्श गरेर मात्र हामी त्यो दुष्टको वधको उपाय जान्न सक्नेछौँ।
5शल्यले भने — मघवान् (इन्द्र)ले यसो भनेपछि देवता तथा ऋषिहरूको समूहले महाप्रभावशाली र रक्षा गर्न समर्थ भगवान् विष्णुको शरण लिए।
6र वृत्रको डरले पीडित तिनीहरूले सम्पूर्ण देवताका स्वामी विष्णुलाई यसरी भने — प्राचीन कालमा तपाईंले तीन पाइलाले तीनै लोक नापिदिनुभएको थियो।
7र हे विष्णु, तपाईंले त्यसबाट अमृतको हरण गर्नुभयो, युद्धमा सम्पूर्ण दैत्यको वध गर्नुभयो, तथा महान् दैत्य बलिलाई मारेर शक्रलाई देवताहरूको स्वामी बनाउनुभयो।
8तपाईं सम्पूर्ण देवताका परमेश्वर हुनुहुन्छ र यो सम्पूर्ण (जगत्) तपाईंले व्याप्त छ; हे प्रभु, तपाईं नै सम्पूर्ण लोकद्वारा पूजित परम स्वामी हुनुहुन्छ।
9हे अमरहरूमा श्रेष्ठ, इन्द्रसहित देवताहरूको उद्धारको साधन बन्नुहोस्। हे असुरहन्ता, सम्पूर्ण संसार वृत्रले व्याप्त छ।
10विष्णुले भने — तपाईंहरूको कल्याण गर्नु मेरो अवश्य कर्तव्य हो; त्यसैले म त्यो उपाय बताउँछु जसले उसको अन्त्य हुनेछ।
11ऋषि तथा गन्धर्वहरूसँग तपाईंहरू त्यो स्थानमा जानुहोस् जहाँ त्यो विश्वरूपधारी बसेको छ; उसप्रति साम (सन्धि)को नीतिको प्रयोग गर्नुहोस्; तब मात्र तपाईंहरूले उसमाथि विजय प्राप्त गर्नुहुनेछ।
12हे देवगण, मेरो प्रभावले विजय शक्रको पक्षमा हुनेछ। म अदृश्य भई उनको त्यो उत्तम शस्त्र वज्रमा प्रवेश गर्नेछु।
13हे देवश्रेष्ठ, ऋषि तथा गन्धर्वहरूसँग जानुहोस्। शक्र र वृत्रबीच ढिलाइविना सन्धि गराइदिनुहोस्।
14शल्यले भने — ती देव (विष्णु)ले यसो भनेपछि ऋषि तथा स्वर्गका निवासीहरू शक्रलाई अगाडि राखेर सँगै गए।
15तब ती सबै महाबली उसको नजिक पुगे, जसको प्रभावले दसै दिशा जलिरहेका थिए र तापिरहेका थिए।
16तब इन्द्रसहित ती देवताहरूले वृत्रलाई देखे, जो मानौँ तीनै लोकलाई निलिरहेको थियो र सूर्य अथवा चन्द्रमाजस्तै देखिन्थ्यो।
17तब ऋषिहरू त्यहाँ आए र तिनीहरूले वृत्रलाई यी सान्त्वनापूर्ण वचन भने — हे दुर्जय, यो संसार तिम्रो तेजले व्याप्त छ।
18हे बलवान्हरूमा श्रेष्ठ, तिमीले वासवलाई जित्न सक्नेछैनौ, र तिमीले युद्ध सुरु गरेको धेरै लामो समय बितिसकेको छ।
19देवता, असुर तथा मानिस — सबै प्राणी दुःख भोगिरहेका छन्। हे वृत्र, तिम्रो र शक्रको बीचमा सधैँ मित्रता रहोस्।
20तिमीले सुख पाउनेछौ र सधैँ शक्रका लोकमा बास गर्नेछौ। ऋषिहरूका यी वचन सुनेर महाबली वृत्र —
21त्यो असुरले ती सम्पूर्ण ऋषिलाई शिर निहुराएर प्रणाम गर्यो र तिनीहरूलाई भन्यो — हे सद्गुणसम्पन्न (ऋषिहरू हो) तथा हे गन्धर्वहरू हो, तपाईंहरू सबैले जे भन्नुभयो, त्यो मैले सुनेँ। हे निष्पाप जनहरू हो, अब म जे भन्छु त्यो सुन्नुहोस्। हामी दुईबीच — ममा र शक्रमा — शान्ति कसरी हुन सक्छ? दुई समान बलशाली देवबीच मित्रता कसरी सम्भव छ?
22ऋषिहरूले भने — सज्जनको संगत (थोरै समयका लागि भए पनि) वाञ्छनीय छ; त्यसपछि जे भाग्यमा लेखिएको छ त्यही हुनेछ। सज्जनसँग मित्रताको अवसर गुमाउनुहुँदैन; त्यसैले सत्पुरुषको संगत अभीष्ट छ।
23बुद्धिमान् मानिसहरू सत्पुरुषसँगको दृढ मित्रतालाई धन-संकटको बेलाको सम्पत्तिसमान बताउँछन्। सत्पुरुषको संगत वास्तवमै महान् धन हो; त्यसैले बुद्धिमान्ले सज्जनको हानि गर्नुहुँदैन।
24इन्द्र सत्पुरुषद्वारा सम्मानित छन् र महात्माहरूका आश्रय हुन्। उनी सत्यवादी, निर्दोष, धर्मका ज्ञाता तथा परिष्कृत बुद्धि भएका पनि हुन्।
25इन्द्रसँग सधैँका लागि शान्ति होस्; उनीमाथि विश्वास गर; तिम्रो मत यसभन्दा भिन्न नहोस्।
26शल्यले भने — महातेजस्वी त्यस (वृत्र)ले महर्षिहरूका वचन सुनेर तिनीहरूलाई भन्यो — हे तपस्वीहरू हो, हे स्वामीहरू हो, तपाईंहरू निस्सन्देह मबाट सम्मानयोग्य हुनुहुन्छ।
27हे देवगण, यदि तपाईंहरूले त्यो सबै गर्नुहुन्छ जो म भन्न लागेको छु भने, हे द्विजश्रेष्ठ, म त्यो सबै गर्नेछु जो तपाईंहरूले मलाई भन्नुभएको छ।
28न सुक्खा वस्तुले, न भिजेकोले, न ढुंगाले, न काठले, न टाढाबाट चलाइने शस्त्रले, न हातहातै लड्ने शस्त्रले, न दिनमा र न रातमा —
29हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, देवताहरूको सहायता पाएका शक्रद्वारा पनि मेरो वध सम्भव नहोस्। यदि तपाईंहरूले यस्तो विधान गरिदिनुहुन्छ भने, शक्रसँग सधैँ शान्ति रहनेछ।
30हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, ऋषिहरूले भने — "धेरै राम्रो", र वृत्र पनि यी सर्तमा शान्ति भएकोमा प्रसन्न भयो।
31शक्र पनि प्रसन्न भए र निरन्तर वृत्रको वधको कुनै उपाय खोज्ने विचारमा लागिरहे।
32देवताहरूका स्वामी सधैँ चिन्तित रहन्थे र कुनै छिद्रको ढुकिरहन्थे। एक दिन उनले त्यो महान् असुरलाई समुद्रको किनारमा देखे।
33साँझको समय थियो र त्यो क्षण डर उत्पन्न गर्ने खालको थियो; तब ती देवले महामना (विष्णु)ले दिएका वरको स्मरण गरे।
34यो साँझको बेला हो, यो सूर्यको प्रकाशमा छैन; यो न रात हो न दिन। र वृत्र, त्यो शत्रु जसले मेरो सबथोक हरण गरेको छ, अवश्य मारिनुपर्छ।
35यदि आज मैले त्यो महान् असुर, महाबली र विशालकाय वृत्रलाई कुनै छलले मारिनँ भने, मेरो कल्याण हुनेछैन।
36यसो सोचेर शक्रले विष्णुको स्मरण गरे र त्यत्तिकैमा समुद्रबाट पर्वतजत्तिकै अग्लो फिँज निस्किरहेको देखे।
37यो न भिजेको छ, न सुक्खा, न त यो शस्त्र नै हो। म यसलाई फ्याँक्नेछु, जसले क्षणभरमै वृत्रको नाश गर्नेछ।
38उनले चाँडै नै वज्रसहित त्यो फिँजलाई वृत्रमाथि फ्याँके, र विष्णुले त्यो फिँजमा प्रवेश गरेर वृत्रको नाश गरिदिए।
39वृत्र मारिएपछि दिशाहरू अन्धकारबाट मुक्त भए, सुखद वायु बह्यो र पृथ्वीका प्राणीहरू आनन्दित भए।
40तब गन्धर्व, यक्ष, राक्षस तथा पन्नगसहित देवताहरूले र ऋषिहरूले नाना स्तोत्रले महान् इन्द्रको स्तुति गरे।
41सम्पूर्ण प्राणीद्वारा प्रणाम गरिएपछि उनले पनि सबै प्राणीलाई आश्वस्त पारे। शत्रुको वध गरेर वासवको मन देवताहरूसँगै आनन्दित भयो।
42त्यो महान् वीर तथा उग्र देव वृत्र मारिएपछि धर्मका ज्ञाता (इन्द्र)ले तीनै लोकमा श्रेष्ठ विष्णुको पूजा गरे।
43अब शक्र असत्यले अभिभूत भए, अत्यन्तै खिन्न भए, तथा ब्रह्महत्याको — त्यो त्रिशिराको वधको — पापले पनि थिचिए।
44लोकहरूको अन्त्यमा गएर बस्दा उनी आफ्नो चेतना र संज्ञाबाट रहित भए, र आफ्नै पापको भारले थिचिएका ती देवराज चिन्नै नसकिने भए।
45उनी जलमुनि मानौँ लुकेर, सर्पजस्तै बेचैन रहे। र तब ब्रह्महत्याको पापको डरले आहत ती देवेश्वर मानौँ नष्टै भए।
46पृथ्वी उजाड भई र विनाशमा पुगी, रूखविहीन भई र वनहरू सुके। नदीका धारा रोकिए र तालहरूको सबै पानी सुक्यो।
47वर्षाको अभावले पृथ्वीका प्राणीमा संकट उत्पन्न भयो, र देवता तथा महर्षिहरू तीव्र डरले ग्रस्त रहे।
48र अराजकताले पीडित सम्पूर्ण संसार नाना प्रकारका विपत्तिले अभिभूत भयो, तथा देवताहरू भयभीत भए, किनभने कोही तिनीहरूको राजा हुन तयार थिएन।
49स्वर्गका देवर्षिहरू पनि देवराजको रक्षाबाट वञ्चित भई भयभीत भए। कोही पनि देवताहरूको राजा बन्न उद्यत थिएन।