English
1Vaishampayana said After Kripa had been taken away, the irrepressible Drona, having red horses, taking up his bow to which an arrow had already been set, rushed towards Arjuna of white horses.
2Seeing near him the preceptor moving on in hi golden chariot, Arjuna the foremost of victors, addressed Uttara saying
3May you fare well, O charioteer; take m before Drona's army, on whose high standard appears the emblem of a golden altar and around which flags are streaming, whose car is drawn by red, big, highly beautiful, trained, pleasant-looking and quiet horses of the colour of coral and having copper-coloured faces.
4Of large arms, great energy, endued with beauty and strength, the powerful son of Bharadvaja is known in all the worlds for his prowess.
5In intelligence he is like Shukra, and in the knowledge of moral laws like Brihaspati. He is equally well-read in the four Vedas, and follows the Brahmacharya mode of life.
6All the celestials weapons with the means of their withdrawal, and the entire science of archery always reside in him.
7Forgiveness, self-control, truthfulness, disinclination to injury and straight forwardness these and various other accomplishments always live in that twice-born one.
8I wish to fight with that great one in battle. Therefore, O Uttara, take me soon to the preceptor.
9Thus accosted by Arjuna, Virata's son urged the horses adorned with gold towards the car of Bharadvaja's son.
10Drona rushed with great force towards Partha, the son of Pandu, the foremost of carwarriors, who was advancing like a mad elephant rushing at another such.
11Drona then blew his conch, the sound of which resembled that of a hundred trumpets. And the whole army was agitated thereat like the ocean.
12Beholding his excellent red horses mixing with those (of Arjuna) white as swans and fleet as the mind in the encounter, all people were filled with surprise.
13Beholding those car-warriors, in the field of battle, the preceptor and disciple, Drona and Partha, both endued with prowess, irrepressible, learned, high-minded and greatly powerful, engaged with each other, the huge army of the Bharatas continually trembled (in fear).
14Reaching Drona's car by his own, the mighty car-warrior and highly energetic Partha was filled with joy, and smiled.
15Saluting him, the mighty-armed son of Kunti, the slayer of hostile heroes, said in sweet and becoming words.
16Having spent out the term of our exile in the woods, we wish to take revenge. O you irrepressible in battle, it does not behove you to be always angry.
17O gentle one, I will not strike you unless you strike me first. This is my determination. Do what you like.
18Thus addressed, Drona discharged at him more than twenty shafts. But the light-handed Partha severed them all before they could fall down on him.
19Displaying his weapons the energetic Drona soon covered Partha's chariot on all sides with thousands of arrows.
20As if to work up Partha with anger, that one of incomparable energy covered his horses of silvery hue with sharpened and Kankafeathered arrows.
21When the encounter thus took place between Drona and Arjuna, they equally discharged in battle fiery arrows.
22Both of them were equally illustrious and equal to the wind in speed, equally conversant with celestials weapons and gifted with great energy.
23When they spread a net-work of arrows, they bewildered the kings. And all the warriors, that were present there, were filled with wonder.
24(They all) admired Drona who quickly shot arrows, exclaiming “Well done! well done! Who else can fight with Drona in battle except Phalguni (Arjuna)?
25Surely the duty of a Kshatriya is very hard, since he fights with his preceptor.” Thus did the people, stationed in the battle field, say.
26Worked up with anger those two longarmed heroes, confronting each other, and each capable of vanquishing the other, covered each other with arrows.
27Then inflated with anger, the son of Bharadvaja, drawing his huge bow plated with gold and hard to be severed, struck Phalguni.
28Then shooting at Arjuna's car a goodly number of sharp arrows, bright as the sun, he covered the rays of the sun.
29That mighty car-warrior of large arms wounded Partha with sharpened arrows, as the clouds discharge showers on a mountain.
30Taking up the best of bows, the celestials Gandiva, capable of destroying enemies and carrying a heavy weight, the son of Pandu delightedly.
31Shot a number of variegated golden arrows; and that energetic (hero) baffled the downpour of shafts made by Bharadvaja's son.
32And speedily discharged arrows from the bow that appeared as wonderful. Moving about in his car, Dhananjaya the son of Pritha, worthy of being looked at.
33Displayed his weapons simultaneously in all the quarters. He converted the sky, with his arrows, into one (expansive) shade.
34Drona was not visible (like the sun) enshrouded mist. Thereupon covered on all sides with excellent arrows, he appeared.
35Like a burning mountain. Beholding his own chariot enveloped in the battle by the shafts of Partha.
36He, drawing his excellent bow making a sound like that of clouds, took up a huge weapon like a wheel of fire.
37Then Drona, ornament of an assembly, discharged sharpened arrows. Then arose a sound like that of bamboo's when set on fire.
38That of immeasurable energy enveloped all the quarters and the lustre of the sun with gold-winged arrows discharged from a variegated bow. one
39Those arrows, with depressed knots and golden wings, when they passed through the sky, looked like so many birds.
40The arrows shot from Drona's bow touching one another by the wings appeared like one long-extending row of arrows in the sky.
41Those heroes, then shooting their golden arrows, enveloped, as it were the welkin with a downpour of fire-brands.
42Decked with the feathers of Kanka birds, these arrows looked like a number of cranes wandering in the autumnal sky.
43Then there ensued a highly terrific encounter between the high-souled Drona and Arjuna like that between Vritra and Vasava.
44They wounded each other with arrows shot from bows drawn to the highest stretch like two elephants assailing each other with their tusks.
45Those two angry heroes, ornamenting the battle-field, fighting according to the practice, showed many celestials weapons in due order.
46one Arjuna, the foremost of victors, warded off, with sharp arrows, the sharpened arrows shot by the foremost of preceptors.
47Showing many weapons to the spectators, that of dreadful prowess speedily enveloped the sky with many arrows.
48(Beholding) Arjuna, the foremost of men, of fierce energy, discharging celestials weapons in that great battle and killing (soldiers) the foremost of preceptors and warriors Drona, played with Arjuna with arrows of depressed knots. And warding off his weapons with his, Bharadvaja's son fought with Arjuna. Then there ensued an encounter between those two foremost of men, worked up with anger and striking each other, like that between the celestials and demons. Arjuna repeatedly warded off with his own, the weapons Aindra, Vayavya and Agneya discharged by Drona. Shooting sharp arrows, those two great heroes converted the sky, with a shade. Coming down on the bodies of the enemy's heroes, the shafts, discharged by Arjuna, made a sound like that of thunderbolt striking against a mountain. Then, o king, the elephants, cars and horses, covered with blood, looked like Kinsuka trees crested with flowers. And in that encounter between Drona and Partha, the field being filled with arms adorned with variegated bangles, mighty car-warriors' golden coats of mail, banners struck down, and warriors slain and assailed by Partha's shafts, the army were terrified. And moving their bows capable of bearing stain, they covered each other with shafts. O foremost of Bharatas, there took place a great encounter between Drona and Arjuna like that between Bali and Vasava. Then with arrows of depressed knots shot from the bows fully drawn, they struck each other even at the risk of their lives. There was heard a voice in the sky speaking highly of Drona.
49Drona has performed a difficult feat for he fights with Arjuna, of great energy, firmhanded, irrepressible and an afflicter of foes.
50The conqueror of the celestials and Daityas and of all mighty car-warriors. Beholding in battle Partha's certain aim, training, lightness of hand and the range (of his arrows), Drona was stricken greatly with wonder. Then taking up with his hands the celestials bow Gandiva, the energetic Partha, O foremost of Bharatas, drew it. Beholding the downpour of his shafts coming down like a swarm of locusts, they, all filled with wonder, exclaimed “Well done! well done!" Even the very air could not penetrate into the space intervening between his arrows.
51The on-lookers could not mark any cessation between Partha's taking up arrows and shooting them.
52In that dreadful battle of quickly discharged weapons Partha, speedily and more speedily, shot arrows.
53Then simultaneously hundreds and thousands of arrows with depressed knots came down upon the car of Drona.
54O foremost of Bharatas, beholding Drona entirely enveloped with shafts shot by the holder of the Gandiva bow, the army set a mighty lamentation.
55Even Indra spoke highly of the lighthandedness Arjuna in the discharge of arrows, as also the Gandharvas and Apsaras who came there.
56Then encircled by a vast array of cars, the mighty car-warrior, the son of the preceptor obstructed Partha.
57Though greatly enraged with him, Ashvathama praised in his mind that deed of the high-souled Arjuna.
58Then possessed by wrath, he encountered Partha in battle and discharged at him a downpour of arrows like clouds discharging their watery contents.
59Then turning his horses towards Drona's son, Partha offered Drona an opportunity to retreat.
60Securing an opportunity, he too, with his coat of mail and banner shattered, and wounded with great arrows, quickly went away on his swiftly-coursing horses.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — कृप के हटा लिए जाने पर लाल घोड़ों वाले अजेय द्रोण ने पहले से बाण चढ़ा हुआ अपना धनुष उठाकर श्वेत अश्वों वाले अर्जुन की ओर धावा किया।
2अपने निकट स्वर्णमय रथ पर आते हुए आचार्य को देखकर विजयियों में श्रेष्ठ अर्जुन ने उत्तर को सम्बोधित करके कहा —
3हे सारथि, तुम्हारा कल्याण हो; मुझे द्रोण की सेना के सम्मुख ले चलो, जिनकी ऊँची ध्वजा पर स्वर्ण-वेदी का चिह्न दिखाई देता है और जिसके चारों ओर पताकाएँ लहरा रही हैं, जिनका रथ मूँगे के रंग वाले, ताम्रवर्ण मुख वाले, लाल, विशाल, अत्यन्त सुन्दर, सुशिक्षित, मनोहर और शान्त घोड़ों से जुता है।
4विशाल भुजाओं वाले, महान् तेजस्वी, सौन्दर्य और बल से युक्त वे बलशाली भरद्वाजपुत्र अपने पराक्रम के लिए समस्त लोकों में विख्यात हैं।
5बुद्धि में वे शुक्र के समान हैं और धर्मशास्त्र के ज्ञान में बृहस्पति के समान। वे चारों वेदों में समान रूप से पारंगत हैं और ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं।
6समस्त दिव्यास्त्र, उनके उपसंहार की विधि सहित, तथा सम्पूर्ण धनुर्वेद सदा उनमें निवास करते हैं।
7क्षमा, संयम, सत्य, अहिंसा और सरलता — ये तथा अन्य अनेक गुण सदा उन द्विजश्रेष्ठ में निवास करते हैं।
8मैं उन महापुरुष से युद्ध करना चाहता हूँ। इसलिए, हे उत्तर, मुझे शीघ्र आचार्य के पास ले चलो।
9अर्जुन के इस प्रकार कहने पर विराटपुत्र ने स्वर्णभूषित घोड़ों को भरद्वाजपुत्र के रथ की ओर हाँका।
10द्रोण भी महान् वेग से रथियों में श्रेष्ठ पाण्डुपुत्र पार्थ की ओर झपटे, जो वैसे ही बढ़ रहे थे जैसे कोई मदमत्त हाथी दूसरे मदमत्त हाथी पर टूट पड़ता है।
11तब द्रोण ने अपना शंख बजाया, जिसका नाद सौ तुरहियों के समान था। उससे समस्त सेना समुद्र के समान विक्षुब्ध हो उठी।
12युद्ध में उनके उत्तम लाल घोड़ों को (अर्जुन के) हंस के समान श्वेत और मन के समान वेगवान् घोड़ों से मिलते देखकर सब लोग विस्मय से भर उठे।
13रणभूमि में गुरु और शिष्य — द्रोण और पार्थ — दोनों पराक्रमी, अजेय, विद्वान्, उदारचेता तथा अत्यन्त बलशाली महारथियों को परस्पर भिड़ते देखकर भरतवंशियों की विशाल सेना निरन्तर (भय से) काँपती रही।
14अपने रथ से द्रोण के रथ के निकट पहुँचकर वह महारथी तथा अत्यन्त तेजस्वी पार्थ हर्ष से भर गया और मुसकरा उठा।
15उन्हें प्रणाम करके महाबाहु कुन्तीपुत्र, उस शत्रुवीरहन्ता ने मधुर और उचित वचनों में कहा —
16वन में अपने वनवास की अवधि पूरी करके हम प्रतिशोध लेना चाहते हैं। हे युद्ध में अजेय, आपको सदा क्रुद्ध रहना शोभा नहीं देता।
17हे साधु, जब तक आप पहले मुझ पर प्रहार न करें, तब तक मैं आप पर प्रहार नहीं करूँगा। यही मेरा निश्चय है। अब आप जो चाहें, करें।
18इस प्रकार कहे जाने पर द्रोण ने उस पर बीस से अधिक बाण छोड़े। किन्तु हस्तलाघवसम्पन्न पार्थ ने उन सबको अपने ऊपर गिरने से पहले ही काट डाला।
19अपने अस्त्रों का प्रदर्शन करते हुए तेजस्वी द्रोण ने शीघ्र ही सहस्रों बाणों से पार्थ के रथ को चारों ओर से ढक दिया।
20मानो पार्थ को क्रोध दिलाने के लिए ही उस अनुपम तेजस्वी ने उसके रजतवर्ण घोड़ों को कंकपंख वाले तीक्ष्ण बाणों से ढक दिया।
21जब इस प्रकार द्रोण और अर्जुन का द्वन्द्व हुआ, तब दोनों ने युद्ध में समान रूप से अग्नितुल्य बाण छोड़े।
22वे दोनों समान रूप से यशस्वी थे, वेग में वायु के समान थे, दिव्यास्त्रों के समान ज्ञाता थे और महान् तेज से सम्पन्न थे।
23जब उन्होंने बाणों का जाल फैलाया, तब उन्होंने राजाओं को विमूढ़ कर दिया। और वहाँ उपस्थित समस्त योद्धा विस्मय से भर गए।
24शीघ्रता से बाण छोड़ते हुए द्रोण की सबने प्रशंसा की और कहा — "साधु! साधु! फाल्गुन (अर्जुन) के अतिरिक्त और कौन द्रोण से युद्ध कर सकता है?
25निश्चय ही क्षत्रिय का धर्म अत्यन्त कठोर है, क्योंकि उसे अपने ही आचार्य से युद्ध करना पड़ता है।" रणभूमि में स्थित लोगों ने ऐसा कहा।
26क्रोध से भरे वे दोनों महाबाहु वीर, परस्पर आमने-सामने होकर और एक-दूसरे को परास्त करने में समर्थ, बाणों से एक-दूसरे को ढकने लगे।
27तब क्रोध से भरकर भरद्वाजपुत्र ने स्वर्णमण्डित और दुर्भेद्य अपने विशाल धनुष को खींचकर फाल्गुन पर प्रहार किया।
28फिर अर्जुन के रथ पर सूर्य के समान देदीप्यमान अनेक तीक्ष्ण बाण छोड़कर उन्होंने सूर्य की किरणों को ही ढक दिया।
29उन विशालबाहु महारथी ने पार्थ को तीक्ष्ण बाणों से वैसे ही घायल किया जैसे मेघ पर्वत पर जलधाराएँ बरसाते हैं।
30शत्रुओं का नाश करने में समर्थ और महान् भार सहने वाले श्रेष्ठ दिव्य धनुष गाण्डीव को उठाकर पाण्डुपुत्र ने हर्षपूर्वक
31अनेक विचित्र स्वर्णमय बाण छोड़े; और उस तेजस्वी वीर ने भरद्वाजपुत्र की बाणवर्षा को विफल कर दिया।
32और उस अद्भुत प्रतीत होने वाले धनुष से शीघ्रता से बाण छोड़े। अपने रथ पर विचरण करते हुए, दर्शनीय पृथापुत्र धनञ्जय ने
33एक साथ समस्त दिशाओं में अपने अस्त्रों का प्रदर्शन किया। उन्होंने अपने बाणों से आकाश को एक विस्तृत छाया में बदल दिया।
34कुहरे से ढके सूर्य के समान द्रोण दिखाई नहीं दे रहे थे। तब चारों ओर से उत्तम बाणों से ढके हुए वे ऐसे प्रतीत हुए —
35जैसे कोई जलता हुआ पर्वत। युद्ध में पार्थ के बाणों से अपने रथ को आच्छादित देखकर
36उन्होंने मेघ के समान गर्जना करने वाले अपने उत्तम धनुष को खींचकर अग्निचक्र के समान एक महान् अस्त्र उठाया।
37तब सभा के आभूषणस्वरूप द्रोण ने तीक्ष्ण बाण छोड़े। तब आग में जलते हुए बाँसों के समान ध्वनि उठी।
38अपरिमेय तेज वाले उन्होंने विचित्र धनुष से छोड़े गए स्वर्णपंख वाले बाणों से समस्त दिशाओं तथा सूर्य की प्रभा को भी ढक दिया।
39निम्न गाँठों और स्वर्णपंखों वाले वे बाण जब आकाश में जाते, तब असंख्य पक्षियों के समान प्रतीत होते थे।
40द्रोण के धनुष से छोड़े गए बाण अपने पंखों से एक-दूसरे को छूते हुए आकाश में बाणों की एक लम्बी पंक्ति के समान दिखाई देते थे।
41तब वे वीर अपने स्वर्णमय बाण छोड़ते हुए मानो उल्काओं की वर्षा से आकाश को ढक रहे थे।
42कंक पक्षियों के पंखों से युक्त वे बाण शरत्काल के आकाश में विचरते हुए सारसों के समूह के समान दिखाई देते थे।
43तब महात्मा द्रोण और अर्जुन के बीच वैसा ही अत्यन्त भयंकर युद्ध हुआ जैसा वृत्र और वासव (इन्द्र) के बीच हुआ था।
44पूरी तरह खींचे गए धनुषों से छोड़े गए बाणों द्वारा उन्होंने एक-दूसरे को वैसे ही घायल किया जैसे दो हाथी अपने दाँतों से एक-दूसरे पर प्रहार करते हैं।
45रणभूमि की शोभा बढ़ाते हुए वे दोनों क्रुद्ध वीर विधिपूर्वक युद्ध करते हुए क्रमशः अनेक दिव्यास्त्रों का प्रदर्शन करते रहे।
46विजयियों में श्रेष्ठ अर्जुन ने आचार्यों में श्रेष्ठ द्रोण द्वारा छोड़े गए तीक्ष्ण बाणों को अपने तीक्ष्ण बाणों से रोक दिया।
47दर्शकों को अनेक अस्त्र दिखाते हुए उस भयंकर पराक्रमी ने शीघ्र ही अनेक बाणों से आकाश को ढक दिया।
48उस महायुद्ध में दिव्यास्त्र छोड़ते और (सैनिकों का) संहार करते हुए प्रचण्ड तेज वाले नरश्रेष्ठ अर्जुन को देखकर आचार्यों और योद्धाओं में श्रेष्ठ द्रोण निम्न गाँठों वाले बाणों से अर्जुन के साथ क्रीड़ा करने लगे। और अपने अस्त्रों से उसके अस्त्रों का निवारण करते हुए भरद्वाजपुत्र अर्जुन से युद्ध करते रहे। तब क्रोध से भरे और एक-दूसरे पर प्रहार करते उन दोनों नरश्रेष्ठों में वैसा ही द्वन्द्व हुआ जैसा देवताओं और दानवों में होता है। द्रोण द्वारा छोड़े गए ऐन्द्र, वायव्य और आग्नेय अस्त्रों को अर्जुन ने बार-बार अपने अस्त्रों से रोका। तीक्ष्ण बाण छोड़ते हुए उन दोनों महावीरों ने आकाश को छाया से भर दिया। शत्रुवीरों के शरीरों पर गिरते हुए अर्जुन के छोड़े बाण वैसी ध्वनि करते थे जैसी पर्वत पर गिरते वज्र की। हे राजन्, तब रक्त से सने हाथी, रथ और घोड़े फूलों से लदे किंशुक वृक्षों के समान दिखाई देते थे। और द्रोण तथा पार्थ के उस द्वन्द्व में रणभूमि विचित्र केयूरों से सजी भुजाओं, महारथियों के स्वर्णमय कवचों, गिरी हुई ध्वजाओं तथा पार्थ के बाणों से आहत और मारे गए योद्धाओं से भर गई और सेना भयभीत हो उठी। और भारी तनाव सहने में समर्थ अपने धनुषों को चलाते हुए उन दोनों ने एक-दूसरे को बाणों से ढक दिया। हे भरतश्रेष्ठ, द्रोण और अर्जुन के बीच वैसा ही महान् द्वन्द्व हुआ जैसा बलि और वासव के बीच। तब पूरी तरह खींचे गए धनुषों से छोड़े निम्न गाँठों वाले बाणों से उन्होंने प्राणों की भी परवाह किए बिना एक-दूसरे पर प्रहार किया। तब आकाश में द्रोण की प्रशंसा करती हुई वाणी सुनाई पड़ी —
49"द्रोण ने अत्यन्त कठिन कार्य किया है, क्योंकि वे महान् तेजस्वी, स्थिरहस्त, अजेय और शत्रुओं को पीड़ित करने वाले अर्जुन से युद्ध कर रहे हैं —
50उस अर्जुन से, जो देवताओं, दैत्यों तथा समस्त महारथियों का विजेता है।" युद्ध में पार्थ के अचूक लक्ष्य, शिक्षा, हस्तलाघव तथा (उसके बाणों की) मार देखकर द्रोण अत्यन्त विस्मित हो उठे। हे भरतश्रेष्ठ, तब तेजस्वी पार्थ ने अपने हाथों में दिव्य धनुष गाण्डीव लेकर उसे खींचा। टिड्डियों के दल के समान गिरती हुई उसकी बाणवर्षा देखकर सब विस्मय से भरकर बोल उठे — "साधु! साधु!" उसके बाणों के बीच के अवकाश में वायु तक प्रवेश नहीं कर सकती थी।
51पार्थ के बाण उठाने और उन्हें छोड़ने के बीच दर्शक कोई अन्तर नहीं देख पाते थे।
52शीघ्रता से अस्त्र छोड़े जाने वाले उस भयंकर युद्ध में पार्थ और भी अधिक शीघ्रता से बाण छोड़ता रहा।
53तब एक साथ सैकड़ों-हजारों निम्न गाँठों वाले बाण द्रोण के रथ पर गिरने लगे।
54हे भरतश्रेष्ठ, गाण्डीवधारी के छोड़े बाणों से द्रोण को पूर्णतः आच्छादित देखकर सेना ने महान् हाहाकार किया।
55बाण छोड़ने में अर्जुन के हस्तलाघव की स्वयं इन्द्र ने भी भूरि-भूरि प्रशंसा की, तथा वहाँ आए गन्धर्वों और अप्सराओं ने भी।
56तब रथों के विशाल समूह से घिरे हुए महारथी आचार्यपुत्र ने पार्थ को रोका।
57यद्यपि वह उस पर अत्यन्त क्रुद्ध था, तथापि अश्वत्थामा ने मन ही मन महात्मा अर्जुन के उस कर्म की प्रशंसा की।
58तब क्रोध से आविष्ट होकर उसने युद्ध में पार्थ का सामना किया और उस पर वैसे ही बाणों की वर्षा की जैसे मेघ अपना जल बरसाते हैं।
59तब अपने घोड़ों को द्रोणपुत्र की ओर मोड़कर पार्थ ने द्रोण को पीछे हटने का अवसर दे दिया।
60अवसर पाकर वे भी, जिनका कवच और ध्वजा छिन्न-भिन्न हो चुके थे और जो बड़े बाणों से घायल थे, अपने द्रुतगामी घोड़ों पर शीघ्र ही चले गए।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — कृपलाई लगिसकेपछि राता घोडा भएका अजेय द्रोणले पहिले नै बाण चढाइएको आफ्नो धनु उठाएर श्वेत अश्व भएका अर्जुनतिर धावा गरे।
2आफ्नो नजिक सुनको रथमा आइरहेका आचार्यलाई देखेर विजयीहरूमा श्रेष्ठ अर्जुनले उत्तरलाई सम्बोधन गर्दै भने —
3हे सारथि, तिम्रो कल्याण होस्; मलाई द्रोणको सेनाको सामु लैजाऊ, जसको अग्लो ध्वजामा सुनको वेदीको चिह्न देखिन्छ र जसको वरिपरि पताकाहरू फर्फराइरहेका छन्, जसको रथ मुँगाको रङका, तामाजस्तै मुख भएका, राता, विशाल, अत्यन्त सुन्दर, सुशिक्षित, मनोहर र शान्त घोडाहरूले जोतिएको छ।
4विशाल पाखुरा भएका, महान् तेजस्वी, सौन्दर्य र बलले युक्त ती बलशाली भरद्वाजपुत्र आफ्नो पराक्रमका लागि सम्पूर्ण लोकमा विख्यात छन्।
5बुद्धिमा उनी शुक्रसमान छन् र धर्मशास्त्रको ज्ञानमा बृहस्पतिसमान। उनी चारै वेदमा समान रूपले पारङ्गत छन् र ब्रह्मचर्यको पालन गर्दछन्।
6सम्पूर्ण दिव्यास्त्र, तिनका उपसंहारको विधिसहित, तथा सम्पूर्ण धनुर्वेद सधैँ उनमा निवास गर्दछन्।
7क्षमा, संयम, सत्य, अहिंसा र सरलता — यी तथा अन्य अनेक गुण सधैँ ती द्विजश्रेष्ठमा निवास गर्दछन्।
8म ती महापुरुषसँग युद्ध गर्न चाहन्छु। त्यसैले, हे उत्तर, मलाई चाँडै आचार्यको छेउमा लैजाऊ।
9अर्जुनले यसरी भनेपछि विराटपुत्रले सुनले सजिएका घोडाहरूलाई भरद्वाजपुत्रको रथतिर हाँके।
10द्रोण पनि महान् वेगले रथीहरूमा श्रेष्ठ पाण्डुपुत्र पार्थतिर झम्टिए, जो त्यसरी नै अघि बढिरहेका थिए जसरी कुनै मातेको हात्ती अर्को मातेको हात्तीमाथि खनिन्छ।
11तब द्रोणले आफ्नो शङ्ख फुके, जसको नाद सय तुरहीजस्तै थियो। त्यसले सम्पूर्ण सेना समुद्रझैँ विक्षुब्ध भयो।
12युद्धमा उनका उत्तम राता घोडाहरूलाई (अर्जुनका) हाँसझैँ सेता र मनझैँ वेगवान् घोडाहरूसँग मिसिएको देखेर सबै मानिस विस्मयले भरिए।
13रणभूमिमा गुरु र शिष्य — द्रोण र पार्थ — दुवै पराक्रमी, अजेय, विद्वान्, उदारचेता तथा अत्यन्त बलशाली महारथीलाई परस्पर भिडेको देखेर भरतवंशीहरूको विशाल सेना निरन्तर (भयले) काँपिरह्यो।
14आफ्नो रथले द्रोणको रथको नजिक पुगेर ती महारथी तथा अत्यन्त तेजस्वी पार्थ हर्षले भरिए र मुस्कुराए।
15उनलाई प्रणाम गरेर महाबाहु कुन्तीपुत्र, ती शत्रुवीरहन्ताले मधुर र उचित वचनमा भने —
16वनमा आफ्नो वनवासको अवधि पूरा गरेर हामी प्रतिशोध लिन चाहन्छौँ। हे युद्धमा अजेय, तपाईंलाई सधैँ क्रुद्ध रहनु सुहाउँदैन।
17हे साधु, जबसम्म तपाईंले पहिले ममाथि प्रहार गर्नुहुन्न, तबसम्म म तपाईंमाथि प्रहार गर्दिनँ। यही मेरो निश्चय हो। अब तपाईंले जे चाहनुहुन्छ, गर्नुहोस्।
18यसरी भनिएपछि द्रोणले उनीमाथि बीसभन्दा बढी बाण छोडे। तर हस्तलाघवसम्पन्न पार्थले ती सबैलाई आफूमाथि खस्नुअघि नै काटिदिए।
19आफ्ना अस्त्रको प्रदर्शन गर्दै तेजस्वी द्रोणले चाँडै हजारौँ बाणले पार्थको रथलाई चारैतिरबाट ढाकिदिए।
20मानौँ पार्थलाई रिस उठाउनकै लागि ती अनुपम तेजस्वीले उनका चाँदीवर्ण घोडाहरूलाई कङ्कपखेटा भएका तीक्ष्ण बाणले ढाकिदिए।
21जब यसरी द्रोण र अर्जुनको द्वन्द्व भयो, तब दुवैले युद्धमा समान रूपले आगोतुल्य बाण छोडे।
22ती दुवै समान रूपले यशस्वी थिए, वेगमा वायुसमान थिए, दिव्यास्त्रका समान ज्ञाता थिए र महान् तेजले सम्पन्न थिए।
23जब तिनीहरूले बाणको जाल फैलाए, तब तिनीहरूले राजाहरूलाई विमूढ पारे। अनि त्यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण योद्धा विस्मयले भरिए।
24शीघ्रताका साथ बाण छोड्ने द्रोणको सबैले प्रशंसा गरे र भने — "साधु! साधु! फाल्गुन (अर्जुन)बाहेक अरू कसले द्रोणसँग युद्ध गर्न सक्दछ?
25निश्चय नै क्षत्रियको धर्म अत्यन्त कठोर छ, किनभने उसले आफ्नै आचार्यसँग युद्ध गर्नुपर्दछ।" रणभूमिमा रहेका मानिसहरूले यसो भने।
26क्रोधले भरिएका ती दुवै महाबाहु वीर, परस्पर आमनेसामने भई र एकअर्कालाई परास्त गर्न समर्थ, बाणले एकअर्कालाई ढाक्न थाले।
27तब क्रोधले भरिएर भरद्वाजपुत्रले सुनले मढिएको र दुर्भेद्य आफ्नो विशाल धनु तानेर फाल्गुनमाथि प्रहार गरे।
28अनि अर्जुनको रथमाथि सूर्यसमान देदीप्यमान अनेक तीक्ष्ण बाण छोडेर उनले सूर्यका किरणलाई नै ढाकिदिए।
29ती विशालबाहु महारथीले पार्थलाई तीक्ष्ण बाणले त्यसरी नै घाइते बनाए जसरी मेघले पर्वतमाथि जलधारा बर्साउँछ।
30शत्रुहरूको नाश गर्न समर्थ र महान् भार बोक्ने श्रेष्ठ दिव्य धनु गाण्डीव उठाएर पाण्डुपुत्रले हर्षपूर्वक
31अनेक विचित्र सुनका बाण छोडे; र ती तेजस्वी वीरले भरद्वाजपुत्रको बाणवर्षालाई विफल पारिदिए।
32अनि त्यस अद्भुत देखिने धनुबाट शीघ्रताका साथ बाण छोडे। आफ्नो रथमा विचरण गर्दै, दर्शनीय पृथापुत्र धनञ्जयले
33एकैचोटि सम्पूर्ण दिशामा आफ्ना अस्त्रको प्रदर्शन गरे। उनले आफ्ना बाणले आकाशलाई एउटै विस्तृत छायामा परिणत गरे।
34कुहिरोले ढाकिएको सूर्यझैँ द्रोण देखिँदैनथे। तब चारैतिरबाट उत्तम बाणले ढाकिएका उनी यस्ता देखिए —
35जसरी कुनै बल्दै गरेको पर्वत। युद्धमा पार्थका बाणले आफ्नो रथ ढाकिएको देखेर
36उनले मेघझैँ गर्जने आफ्नो उत्तम धनु तानेर आगोको चक्रजस्तै एउटा महान् अस्त्र उठाए।
37तब सभाका आभूषणस्वरूप द्रोणले तीक्ष्ण बाण छोडे। तब आगोमा बल्दै गरेका बाँसजस्तै ध्वनि उठ्यो।
38अपरिमेय तेजस्वी उनले विचित्र धनुबाट छोडिएका सुनको पखेटा भएका बाणले सम्पूर्ण दिशा तथा सूर्यको प्रभा पनि ढाकिदिए।
39होचो गाँठा र सुनका पखेटा भएका ती बाण जब आकाशमा जान्थे, तब असङ्ख्य चराझैँ देखिन्थे।
40द्रोणको धनुबाट छोडिएका बाण आफ्ना पखेटाले एकअर्कालाई छुँदै आकाशमा बाणहरूको एउटा लामो पङ्क्तिझैँ देखिन्थे।
41तब ती वीरहरूले आफ्ना सुनका बाण छोड्दै मानौँ उल्काहरूको वर्षाले आकाश ढाकिरहेका थिए।
42कङ्क पक्षीका पखेटाले युक्त ती बाण शरद्ऋतुको आकाशमा विचरण गर्ने सारसहरूको समूहझैँ देखिन्थे।
43तब महात्मा द्रोण र अर्जुनका बीच त्यस्तै अत्यन्त भयङ्कर युद्ध भयो जस्तो वृत्र र वासव (इन्द्र)का बीच भएको थियो।
44पूरै तानिएका धनुबाट छोडिएका बाणले उनीहरूले एकअर्कालाई त्यसरी नै घाइते बनाए जसरी दुई हात्तीले आफ्ना दाह्राले एकअर्कामाथि प्रहार गर्दछन्।
45रणभूमिको शोभा बढाउँदै ती दुवै क्रुद्ध वीरले विधिपूर्वक युद्ध गर्दै क्रमशः अनेक दिव्यास्त्रको प्रदर्शन गरे।
46विजयीहरूमा श्रेष्ठ अर्जुनले आचार्यहरूमा श्रेष्ठ द्रोणले छोडेका तीक्ष्ण बाणलाई आफ्ना तीक्ष्ण बाणले रोकिदिए।
47दर्शकहरूलाई अनेक अस्त्र देखाउँदै ती भयङ्कर पराक्रमीले चाँडै अनेक बाणले आकाश ढाकिदिए।
48त्यस महायुद्धमा दिव्यास्त्र छोड्दै र (सैनिकहरूको) संहार गर्दै गरेका प्रचण्ड तेजस्वी नरश्रेष्ठ अर्जुनलाई देखेर आचार्य र योद्धाहरूमा श्रेष्ठ द्रोणले होचो गाँठा भएका बाणले अर्जुनसँग क्रीडा गर्न थाले। अनि आफ्ना अस्त्रले उनका अस्त्रको निवारण गर्दै भरद्वाजपुत्रले अर्जुनसँग युद्ध गरिरहे। तब क्रोधले भरिएका र एकअर्कामाथि प्रहार गर्दै गरेका ती दुवै नरश्रेष्ठका बीच त्यस्तै द्वन्द्व भयो जस्तो देवता र दानवका बीच हुन्छ। द्रोणले छोडेका ऐन्द्र, वायव्य र आग्नेय अस्त्रलाई अर्जुनले बारम्बार आफ्ना अस्त्रले रोके। तीक्ष्ण बाण छोड्दै ती दुवै महावीरले आकाशलाई छायाले भरिदिए। शत्रुवीरहरूका शरीरमाथि खस्दै गरेका अर्जुनका बाणले पर्वतमाथि खस्ने वज्रजस्तै ध्वनि गर्दथे। हे राजन्, तब रगतले भिजेका हात्ती, रथ र घोडाहरू फूलले लदेका किंशुक रूखझैँ देखिन्थे। अनि द्रोण र पार्थको त्यस द्वन्द्वमा रणभूमि विचित्र बाजुबन्दले सजिएका पाखुरा, महारथीहरूका सुनका कवच, ढलेका ध्वजा तथा पार्थका बाणले आहत भई मारिएका योद्धाहरूले भरियो र सेना भयभीत भयो। अनि ठूलो तनाव सहन सक्ने आफ्ना धनु चलाउँदै ती दुवैले एकअर्कालाई बाणले ढाकिदिए। हे भरतश्रेष्ठ, द्रोण र अर्जुनका बीच त्यस्तै महान् द्वन्द्व भयो जस्तो बलि र वासवका बीच। तब पूरै तानिएका धनुबाट छोडिएका होचो गाँठा भएका बाणले उनीहरूले प्राणको पनि पर्वाह नगरी एकअर्कामाथि प्रहार गरे। तब आकाशमा द्रोणको प्रशंसा गर्ने वाणी सुनियो —
49"द्रोणले अत्यन्त कठिन कार्य गरेका छन्, किनभने उनी महान् तेजस्वी, स्थिरहस्त, अजेय र शत्रुहरूलाई पीडित पार्ने अर्जुनसँग युद्ध गरिरहेका छन् —
50ती अर्जुनसँग, जो देवता, दैत्य तथा सम्पूर्ण महारथीहरूका विजेता हुन्।" युद्धमा पार्थको अचूक लक्ष्य, तालिम, हस्तलाघव तथा (उनका बाणको) मार देखेर द्रोण अत्यन्त विस्मित भए। हे भरतश्रेष्ठ, तब तेजस्वी पार्थले आफ्ना हातमा दिव्य धनु गाण्डीव लिएर त्यसलाई ताने। सलहको हुलझैँ खस्दै गरेको उनको बाणवर्षा देखेर सबै विस्मयले भरिएर बोले — "साधु! साधु!" उनका बाणहरूबीचको खाली ठाउँमा वायुले पनि प्रवेश गर्न सक्दैनथ्यो।
51पार्थले बाण उठाउने र त्यसलाई छोड्ने बीचमा दर्शकहरूले कुनै अन्तर देख्न सक्दैनथे।
52शीघ्रताका साथ अस्त्र छोडिने त्यस भयङ्कर युद्धमा पार्थले झन्-झन् शीघ्रताका साथ बाण छोडिरहे।
53तब एकैचोटि सयौँ-हजारौँ होचो गाँठा भएका बाण द्रोणको रथमाथि खस्न थाले।
54हे भरतश्रेष्ठ, गाण्डीवधारीले छोडेका बाणले द्रोणलाई पूर्णतः ढाकिएको देखेर सेनाले महान् हाहाकार गर्यो।
55बाण छोड्नमा अर्जुनको हस्तलाघवको स्वयं इन्द्रले पनि भूरिभूरि प्रशंसा गरे, तथा त्यहाँ आएका गन्धर्व र अप्सराहरूले पनि।
56तब रथहरूको विशाल समूहले घेरिएका महारथी आचार्यपुत्रले पार्थलाई रोके।
57यद्यपि उनी उनीमाथि अत्यन्त क्रुद्ध थिए, तथापि अश्वत्थामाले मनमनै महात्मा अर्जुनको त्यस कर्मको प्रशंसा गरे।
58तब क्रोधले आविष्ट भई उनले युद्धमा पार्थको सामना गरे र उनीमाथि त्यसरी नै बाणवर्षा गरे जसरी मेघले आफ्नो जल बर्साउँछ।
59तब आफ्ना घोडाहरूलाई द्रोणपुत्रतिर फर्काएर पार्थले द्रोणलाई पछि हट्ने अवसर दिए।
60अवसर पाएर उनी पनि, जसका कवच र ध्वजा छिन्नभिन्न भइसकेका थिए र जो ठूला बाणले घाइते थिए, आफ्ना द्रुतगामी घोडामा चढेर चाँडै गए।