The return of Uluka
Volume III — Virata & Udyoga Parva · Chapter 232
Sanskrit
1संजय उवाच दुर्योधनस्य तद् वाक्य निशम्य भरतर्षभ। नेत्राभ्यामतिताम्राभ्यां कैतव्य समुदैक्षत॥
2स केशवमभिप्रेक्ष्य गुडाकेशो महायशाः। अभ्याभाषत कैतव्यं प्रगृह्य विपुलं भुजम्॥
3स्ववीर्यं यः समाश्रित्य समाह्वयति वै परान्। अभीतो युध्यते शत्रून् स वै पुरुष उच्यते॥
4परवीर्यं समाश्रित्य यः समाह्वयते परान्। क्षत्रबन्धुरशक्तत्वाल्लोके स पुरुषाधमः॥
5स त्वं परेषां वीर्येण मन्यसे वीर्यमात्मनः। स्वयं कापुरुषो मूढ परांश्च क्षेप्तुमिच्छसि॥
6यस्त्वं वृद्धं सर्वराज्ञां हितबुद्धिं जितेन्द्रियम्। मरणाय महाप्रज्ञं दीक्षयित्वा विकत्थसे॥
7भावस्ते विदितोऽस्माभिर्दुर्बुद्धे कुलपांसन। न हनिष्यन्ति गाङ्गेयं पाण्डवा घृणयेति हि॥
8यस्य वीर्यं समाश्रित्य धार्तराष्ट्र विकत्यसे। हन्तास्मि प्रथमं भीष्मं मिषतां सर्वधन्विनाम्॥
9कैतव्य गत्वा भरतान् समेत्य सुयोधनं धार्तराष्ट्रं वदस्व। तथेत्युवाचार्जुनः सव्यसाची निशाव्यपाये भविता विमर्दः॥
10यद् वाब्रवीद् वाक्यमदीनसत्त्वं मध्ये कुरून् हर्षयन् सत्यसंघः। अहं हन्ता सृञ्जयानामनीकं शाल्वेयकांचेति ममैष भारः॥
11हन्यामहं द्रोणमृतेऽपि लोकं न ते भयं विद्यते पाण्डवेभ्यः। ततो हि ते लब्धतमं च राज्यमापद्गताः पाण्डवाश्चेति भावः॥
12मात्मन्यपि वर्तमानम्। तस्मादहं ते प्रथमं समूहे हन्ता समक्षं कुरुवृद्धमेव॥
13सूर्योदये युक्तसेनः प्रतीक्ष्य द्वजी रथी रक्ष तं सत्यसंधम्। अहं हि वः पश्यतां द्वीपमेनं भीष्मं रथात् पातयिष्यामि बाणैः॥
14श्वोभूते कत्थनावाक्यं विज्ञास्यति सुयोधनः। आचितं शरजालेन मया दृष्ट्वा पितामहम्॥
15यदुक्तश्च सभामध्ये पुरुषो ह्रस्वदर्शनः। क्रुद्धेन भीमसेनेन भ्राता दुःशासनस्तव॥ अधर्मज्ञो नित्यवैरी पापबुद्धिर्नृशंसवत्। सत्यां प्रतिज्ञामचिराद् द्रक्ष्यसे तां सुयोधन॥
16अभिमानस्य दर्पस्य क्रोधपारुष्ययोस्तथा। नैष्ठुर्यस्यावलेपस्य आत्मसम्भावनस्य च॥
17नृशंसतायास्तैक्ष्ण्यस्य धर्मविद्वेषणस्य च। अधर्मस्यातिवादस्य वृद्धातिक्रमणस्य च॥
18दर्शनस्य च चक्रस्य कृत्स्नस्यापनयस्य च। द्रक्ष्यसि त्वं फलं तीव्रमचिरेण सुयोधन॥
19वासुदेवद्वितीये हि मयि क्रुद्धे नराधमा आशा ते जीविते मूढ राज्ये वा केन हेतुना।॥
20शान्ते भीष्मे तथा द्रोणे सूतपुत्रे च पातिते। निराशो जीविते राज्ये पुत्रेषु च भविष्यसि॥
21भ्रातृणां निधनं श्रुत्वा पुत्राणां च सुयोधन। भीमसेनेन निहतो दुष्कृतानि स्मरिष्यसि॥
22न द्वितीयां प्रतिज्ञां हि प्रतिजानामि कैतव। सत्यं ब्रवीम्यहं ह्येतत् सर्वं सत्यं भविष्यति॥
23युधिष्ठिरोऽपि कैतव्यमुलूकमिदमब्रवीत्। उलूक मद्वचो ब्रूहि गत्वा तात सुयोधनम्॥
24स्वेन वृत्तेन मे वृत्तं नाधिगन्तुं त्वमर्हसि। उभयोरन्तरं वेद सूनृतानृतयोरपि॥
25न चाहं कामये पापमपि कीटपिपीलयोः। किं पुनर्जातिषु वधं कामयेयं कथंचन॥
26एतदर्थं मया तात पञ्च ग्रामा वृताः पुरा। कथं तव सुदुर्बुद्धे न प्रेक्ष्ये व्यसनं महत्॥
27स त्वं कामपरीतात्मा मूढभावाच्च कत्थसे। तथैव वासुदेवस्य न गृह्णासि हितं वचः॥
28किं चेदानी बहूक्तेन युध्यस्व सह बान्धवैः। मम विप्रियकर्तारं कैतव्य ब्रूहि कौरवम्॥
29श्रुतं वाक्यं गृहीतोऽर्थो मतं यत् ते तथास्तु तत्। भीमसेनस्ततो वाक्यं भूय आह नृपात्मजम्॥ उलूक मद्वचो ब्रूहि दुर्मति पापपूरुषम्।
30शठं नैकृतिकं पापं दुराचारं सुयोधनम्॥ गृध्रोदरे वा वस्तव्यं पुरे वा नागसाह्वये। प्रतिज्ञातं मया तच्च सभामध्ये नराधम॥
31कर्ताह तद् वचः सत्यं सत्येनैव शपामि ते। दुःशासनस्य रुधिरं हत्वा पास्याम्यहं मृधे॥
32सक्थिनी तव भक्त्वैव हत्वा हि तव सोदरान्। सर्वेषां धार्तराष्ट्राणामहं मृत्युः सुयोधन॥ ।
33सर्वेषां राजपुत्राणामभिमन्युरसंशयम्। कर्मणाः तोषयिष्यामि भूयश्चैव वचः शृणु॥
34हत्वा सुयोधन त्वां वै सहितं सर्वसोदरैः। आक्रमिष्ये पदा मूर्ध्नि धर्मराजस्य पश्यतः॥
35नकुलस्तु ततो वाक्यमिदमाह महीपते। उलूक ब्रूहि कौरव्यं धार्तराष्ट्र सुयोधनम्॥
36श्रुतं ते गदतो वाक्यं सर्वमेव यथातथम्। तथा कर्तास्मि कौरव्य यथा त्वमनुशासि माम्॥
37सहदेवोऽपि नृपते इदमाह वचोऽर्थवत्। सुयोधन मतिर्या ते वृथैषा ते भविष्यति॥
38शोचिष्यसे महाराज सपुत्रज्ञातिबान्धवः। इमं च क्लेशमस्माकं हृष्टो यत् त्वं विकत्थसे॥
39विराटदुपदौ वृद्धावुलूकमिदमूचतुः। दासभावं नियच्छेव साधोरिति मतिः सदा। तौ च दासावदासौ वा पौरुषं यस्य यादृशम्॥
40शिखण्डी तु ततो वाक्यमुलूकमिदमब्रवीत्। वक्तव्यो भवता राजा पापेष्वभिरतः सदा॥
41पृश्य त्वं मां राजन् कुर्वाणं कर्म दारुणम्। यस्य वीर्यं समासाद्य मन्यसे विजयं युधि॥
42तमहं पातयिष्यामि रथात् तव पितामहम्। अहं भीष्मवधात् सृष्टो नूनं धात्रा महात्मना॥
43सोऽहं भीष्मं हनिष्यामि मिषतां सर्वधन्विनाम्। धृष्टद्युम्नोऽपि कैतव्यमुलूकमिदमब्रवीत्॥
44सुयोधनो मम वचो वक्तव्यो नृपतेः सुतः। अहं द्रोणं हनिष्यामि सगणं सहबान्धवम्॥
45अवश्यं च मया कार्य पूर्वेषां चरितं महत्। कर्ता चाहं तथा कर्म यथा नान्यः करिष्यति॥
46तमब्रवीद् धर्मराजः कारुण्यार्थं वचो महत्। नाहं ज्ञातिवधं राजन् कामयेयं कथंचन॥
47तवैव दोषाद् दुर्बुद्धे सर्वमेतत् त्वनावृतम्। स गच्छ मा चिरं तात उलूक यदि मन्यसे॥
48इह वा तिष्ठ भद्रं ते वयं हि तव बान्धवाः। उलूकस्तु ततो राजन् धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्॥
49आमन्त्र्य प्रययौ तत्र यत्र राजा सुयोधनः। उलूकस्तत आगम्य दुर्योधनममर्षणम्॥
50अर्जुनस्य समादेशं यथोक्तं सर्वमब्रवीत्। वासुदेवस्य भीमस्य धर्मराजस्य पौरुषम्॥
51नकुलस्य विराटस्य द्रुपदस्य च भारत। सहदेवस्य च वचो धृष्टद्युम्नशिखण्डिनोः।
52केशवार्जुनयोर्वाक्यं यथोक्तं सर्वमब्रवीत्॥ कैतव्यस्य तु तद् वाक्यं निशम्य भरतर्षभः।
53दुःशासनं च कर्णं च शकुनि चापि भारत॥ आज्ञापयत राज्ञश्च बलं मित्रबलं तथा।
54यथा प्रागुदयात् सर्वेयुक्तास्तिष्ठन्त्यनीकिनः॥ ततः कर्णसमादिष्टा दूताः संत्वरिता रथैः।
55उष्ट्रवामीभिरप्यन्ये सदश्चैश्च महाजवैः॥ तूर्णं परिययुः सेनां कृत्स्ना कर्णस्य शासनात्। आज्ञापयन्तो राज्ञश्च योग: प्रागुदयादिति॥
English
1Sanjaya said That foremost of the Bharata race, hearing those words of Duryodhana, looked on that son of a gambler with eyes excessively red.
2Gudakesha, of great renown, looking on Keshava, said to the gambler's son tossing up his mighty arms.
3He, who, relying on his own prowess challenges his enemies to fight and fights with them without being struck with fear, is said to be a man.
4But he, who challenges his enemies relying on the prowess of others, is the lowest among the Kshatriyas and owing to his weakness he is called the lowest of men.
5You too think the prowess of others to be your own prowess; being yourself a coward, O fool, you want to have others slain.
6You now boast, having installed as your leader the oldest of all kings, whose intelligence is directed to the good of others, who has brought his senses under control and who is endued with great wisdom and has made his death certain.
7O you of wicked intelligence, O you the stain of your race, your intention is known by us. (You thought) the son of Pandu, would, out of kindness, not slay the son of Ganga,
8Him depending on whose strength you are now boasting. I shall first slay that Bhishma within the sight of all bow men.
9O gambler's son, going to the Bharatas, and going near the son of Dhritarashtra say that Arjuna or Savyasachin has said “Be it so; on the down of the day there will be war.”
10The one of unfailing prowess (Bhishma) said among those men leading noble lives and delighting the Kurus namely "that I shall slay the army of the Srinjayas and the army of Shalva; that is my task."
11(Bhishma also said) I shall also slay the entire world except Drona" and therefore do you consider this kingdom already gained and that the sons of Pandu are in a calamity?
12Being filled with that proud thought you will however see ruin overtake yourself and I shall first slay you in the army in the presence of the oldest among the Kurus.
13At sun rise, at the head of your army attend with your chariot and your flags on, that one devoted to truth and protect him. I shall within your sight by my arrows fell down from the chariot Bhishma, your refuge,
14When the morrow comes Suyodhana will know what it is to boast of seeing the grandfather felled down by my shower of arrows.
15What your brother Dushasana, that man of little foresight, who does not know what virtue is, who is ever hostile to me, who is sinful intellect and inhuman, has been told by the angry Bhimasena, you will soon see that resolve fulfilled, O Suyodhana.
16Of too much pride, vanity and of anger and harsh words, of enmity, arrogance and boasts,
17Of inhumanity, of cutting speeches, of hating virtue, of vice, of speaking ill of others, and of action against the advice of the old,
18Of partial opinions and of all vices united together, you shall soon see the sharp effects, O Suyodhana.
19Having Vasudeva for my second and myself being angry, O worst of men, who are you that have hopes of life and of getting the kingdom, O fool.
20Bhishma, the son of Shantanu, and Drona and the son of a Suta being felled down, you will despair of your life, of the kingdom and of the life of your sons.
21Hearing of the death of your brother and of your son, O Suyodhana, and being struck by Bhimasena you will remember your vices.
22O gambler's son, I do not know how to make a second resolve. I tell you the truth, all this will truly happen."
23Yudhishthira too said to Uluka the gambler's son, “Uluka, tell my words when you go to Suyodhana.'
24It is not proper that you should judge of my conduct to you by your own conduct; know that the difference between us two is the same as the difference between truth and falsehood.
25I do not desire to harm even the worms and ants; how can I then by any means desire the massacre of my kinsmen?
26It was for this reason, my dear brothers, that I asked for five villages only before; why is it that you do not realize this great calamity, O you of exceedingly sinful understanding?
27Having your soul now overpowered by lust and out of folly you are now boasting and for the same reason you do not accept the beneficial words of Vasudeva.
28What is the use of much speaking now? Fight with all your friends” O gambler's son, speak this to the Kuru who ever does what I do not like.
29Your words have been heard by us and their sense accepted; let it be as you wish.” Then did Bhimasena, that son of a king, again say O Uluka, tell my words to that wicked man of sinful intellect.
30To that vicious wretch of sinful habits, Suyodhana; "you will have to remain in the belly of a vulture or in the city called by the name of an elephant. And the resolve made by me in the council,
31I shall make true, I swear by truth. Having slain Dushasana, I shall drink his blood in the battle.
32I shall break down your thighs after slaying your brothers. I am the death, O Suyodhana, of all the sons of Dhritarashtra.
33And Abhimanyu is without doubt the death of all the princes. I shall satisfy you by my deeds. Hear again my words.
34Slaying yourself, O Suyodhana, with all your brothers, I shall strike you on the head with my feet in the sight of the virtuous king.”
35Nakula also, O lord of the earth, then said these words; "O Uluka, O Kauravya, say to Suyodhana, the son of Dhritarashtra,
36The words uttered by you have all been heard by me, let them be so; I shall, O Kauravya, do what you have instructed me to do.
37Sahadeva too, O ruler of men, said these words pregnant with meaning. “O Suyodhana, the hopes entertained by you will be vain.
38You will grieve, ogreat king, along with your sons, kinsmen and friends, for this brag of yours at our troubles."
39The two old kings Virata and Drupada said this to Uluka "We are ever willing to be the slaves of a good man and we shall see who is the slave and who the master and who is now powerful in the battle.”
40Shikhandin then said these words to Uluka “By you should the king ever addicted to vice be thus spoken.
41Behold me, O king, to be doing hard deeds in the battle. Depending on whose prowess you hope for victory in the battle,
42I shall fell down that grand gather of yours from the chariot. I was surely created by the great souled Creator for the slaying of Bhishma.
43Therefore shall I slay Bhishma within the sight of all bowmen.” Dhrishtadyumna said this to Uluka, the son of a gambler.
44Suyodhana, the son of the king should thus be spoken to, on my behalf. “I shall kill Drona along with his host and his friends.
45The work of which I shall be the doer no one else will do.” Then did the virtuous king say the noble words out of kindness to him.
46“O king, I never desire the massacre of my kinsmen and all this is going to happen owing to your fault.
47Of course, I shall have to approve of the doings of these followers. There do you go without delay, O Uluka, if you wish it,
48Or remain here, may you farewell for we are your kinsmen too." Then Uluka taking leave of Yudhishthira, the son of Dharina, O king,
49Went where the king Suyodhana was staying. Uluka then coming to the wrathful Duryodhana,
50Told him all he had been instructed to say by Arjuna as also the manly speeches of Vasudeva, of Bhima and of the virtuous king,
51And of Nakula, Virata, and Drupada, 0 Bharata and the speeches of Dhrishtadyumna and Shikhandi,
52And the speeches of Keshava and Arjuna, all as he had been instructed to say. The foremost of the Bharata race hearing the words of that gambler's son,
53Commanded Dushasana, Karna, Shakuni, O Bharata, and his own army as also those of his allies,
54So that all might be at the head of their respective divisions before sun rise. Then did messengers instructed by Karna, mount on cars speedily.
55And others on camels, and others again on good horses went out and ordered the united army at Karna's behest to be ready for battle before sunrise.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — दुर्योधन के वे वचन सुनकर भरतवंश के उन श्रेष्ठ पुरुष (अर्जुन) ने उस जुआरी के पुत्र की ओर अत्यन्त लाल आँखों से देखा।
2महायशस्वी गुडाकेश ने केशव की ओर देखते हुए अपनी बलवान् भुजाएँ ऊपर उठाकर उस जुआरी के पुत्र से कहा —
3जो अपने ही पराक्रम के भरोसे अपने शत्रुओं को युद्ध के लिए ललकारता है और बिना भयभीत हुए उनसे लड़ता है, वही पुरुष कहलाता है।
4किन्तु जो दूसरों के पराक्रम के भरोसे अपने शत्रुओं को ललकारता है, वह क्षत्रियों में सबसे नीच है और अपनी दुर्बलता के कारण मनुष्यों में अधम कहलाता है।
5तुम भी दूसरों के पराक्रम को अपना पराक्रम समझते हो; हे मूर्ख, स्वयं कायर होकर तुम दूसरों का वध कराना चाहते हो।
6राजाओं में सबसे वृद्ध उन (भीष्म) को अपना सेनापति बनाकर तुम अब डींग हाँकते हो — वे, जिनकी बुद्धि दूसरों के हित की ओर लगी है, जिन्होंने अपनी इन्द्रियाँ वश में की हैं, जो महान् प्रज्ञा से सम्पन्न हैं और जिन्होंने अपनी मृत्यु निश्चित कर ली है।
7हे दुर्बुद्धि, हे अपने कुल के कलंक, तुम्हारा अभिप्राय हम जानते हैं। तुमने सोचा कि पाण्डुपुत्र दया के कारण गंगापुत्र का वध नहीं करेंगे —
8जिनके बल पर आश्रित होकर तुम अब डींग हाँक रहे हो। मैं समस्त धनुर्धरों के देखते हुए सबसे पहले उन्हीं भीष्म का वध करूँगा।
9हे जुआरीपुत्र, भरतवंशियों के पास जाकर और धृतराष्ट्रपुत्र के निकट पहुँचकर कहना कि अर्जुन अथवा सव्यसाची ने कहा है — "ऐसा ही हो; कल प्रातःकाल युद्ध होगा।"
10अमोघ पराक्रम वाले (भीष्म) ने उन श्रेष्ठ जीवन जीने वाले और कुरुओं को आनन्द देने वाले पुरुषों के बीच कहा था — "मैं सृंजयों की सेना और शाल्वों की सेना का संहार करूँगा; यही मेरा कार्य है।"
11भीष्म ने यह भी कहा था — "द्रोण को छोड़कर मैं समस्त संसार का भी वध करूँगा" — और इसलिए तुम इस राज्य को अभी से जीता हुआ और पाण्डुपुत्रों को विपत्ति में पड़ा हुआ मानते हो?
12उस अभिमानपूर्ण विचार से भरकर तुम स्वयं अपने ऊपर विनाश आते देखोगे; और कुरुओं में सबसे वृद्ध (भीष्म) की उपस्थिति में मैं सेना के बीच सबसे पहले तुम्हारा ही वध करूँगा।
13सूर्योदय के समय अपनी सेना के अग्रभाग में अपने रथ और ध्वजाओं सहित उन सत्यनिष्ठ (भीष्म) के पास रहकर उनकी रक्षा करना। मैं तुम्हारे देखते-देखते अपने बाणों से तुम्हारे आश्रय भीष्म को रथ से गिरा दूँगा।
14कल जब सवेरा होगा तब सुयोधन जान लेगा कि मेरे बाणों की वर्षा से पितामह को गिरा हुआ देखकर डींग हाँकने का क्या अर्थ है।
15तुम्हारे भाई दुःशासन को, उस अल्पदर्शी पुरुष को, जो धर्म क्या है यह नहीं जानता, जो सदा मेरा शत्रु है, जो पापबुद्धि और निर्दय है — क्रुद्ध भीमसेन ने जो कहा है, हे सुयोधन, उस प्रतिज्ञा को पूर्ण होते तुम शीघ्र ही देखोगे।
16अत्यधिक अभिमान, दर्प, क्रोध और कठोर वचनों के, शत्रुता, उद्दण्डता और डींगों के,
17निर्दयता, कटु वचनों, धर्म से द्वेष, दुराचार, दूसरों की निन्दा तथा वृद्धों की सलाह के विरुद्ध आचरण के,
18पक्षपाती मतों के और एकत्र हुए इन समस्त दोषों के तीखे परिणाम तुम शीघ्र ही देखोगे, हे सुयोधन।
19वासुदेव को अपना सहायक बनाए और स्वयं क्रुद्ध हुए मुझसे — हे नराधम, हे मूर्ख, तुम कौन हो जो जीवन की और राज्य पाने की आशा रखते हो?
20शान्तनुपुत्र भीष्म, द्रोण और सूतपुत्र के गिर जाने पर तुम अपने जीवन से, राज्य से और अपने पुत्रों के जीवन से निराश हो जाओगे।
21हे सुयोधन, अपने भाई और अपने पुत्र की मृत्यु सुनकर तथा भीमसेन द्वारा आहत होकर तुम अपने दुर्गुणों का स्मरण करोगे।
22हे जुआरीपुत्र, मैं दूसरी बार निश्चय करना नहीं जानता। मैं तुमसे सत्य कहता हूँ — यह सब निश्चय ही होगा।"
23युधिष्ठिर ने भी जुआरीपुत्र उलूक से कहा — "हे उलूक, जब तुम सुयोधन के पास जाओ तब मेरे ये वचन कहना —
24'यह उचित नहीं कि तुम अपने आचरण से मेरे तुम्हारे प्रति आचरण को नापो; जान लो कि हम दोनों के बीच वही अन्तर है जो सत्य और असत्य के बीच है।
25मैं कीड़ों और चींटियों तक की हानि नहीं चाहता; फिर मैं किसी भी प्रकार अपने बन्धुओं के संहार की इच्छा कैसे कर सकता हूँ?
26हे प्रिय भाइयो, इसी कारण मैंने पहले केवल पाँच गाँव माँगे थे; हे अत्यन्त पापबुद्धि, तुम इस महान् विपत्ति को क्यों नहीं समझते?
27अब तुम्हारी आत्मा काम से अभिभूत है और मूर्खतावश तुम डींग हाँक रहे हो; इसी कारण तुम वासुदेव के हितकर वचन स्वीकार नहीं करते।
28अब अधिक कहने से क्या लाभ? अपने समस्त मित्रों सहित युद्ध करो।' हे जुआरीपुत्र, उस कुरु से यह कहना जो सदा वही करता है जो मुझे प्रिय नहीं।
29'तुम्हारे वचन हमने सुन लिए और उनका अभिप्राय स्वीकार कर लिया; जैसा तुम चाहते हो वैसा ही हो।'" तब राजपुत्र भीमसेन ने फिर कहा — हे उलूक, उस पापबुद्धि दुष्ट पुरुष से मेरे ये वचन कहना —
30उस पापाचारी नीच सुयोधन से — "तुम्हें या तो गीध के पेट में रहना होगा या हस्ति के नाम वाले नगर (हस्तिनापुर) में। और सभा में मैंने जो प्रतिज्ञा की थी,
31उसे मैं सत्य कर दिखाऊँगा — मैं सत्य की शपथ खाता हूँ। दुःशासन का वध करके मैं युद्ध में उसका रक्त पिऊँगा।
32तुम्हारे भाइयों का वध करके मैं तुम्हारी जाँघें तोड़ डालूँगा। हे सुयोधन, मैं समस्त धृतराष्ट्रपुत्रों की मृत्यु हूँ।
33और अभिमन्यु निःसन्देह समस्त राजकुमारों की मृत्यु है। मैं अपने कर्मों से तुम्हें सन्तुष्ट करूँगा। मेरे वचन फिर सुनो।
34हे सुयोधन, तुम्हारा तुम्हारे समस्त भाइयों सहित वध करके मैं धर्मात्मा राजा के देखते हुए अपने पैर से तुम्हारे सिर पर प्रहार करूँगा।"
35हे पृथ्वीपते, तब नकुल ने भी ये वचन कहे — "हे उलूक, हे कौरव्य, धृतराष्ट्रपुत्र सुयोधन से कहना —
36'तुम्हारे कहे समस्त वचन मैंने सुन लिए, वैसा ही हो; हे कौरव्य, तुमने मुझे जो करने का निर्देश दिया है वही मैं करूँगा।'"
37हे नरपते, सहदेव ने भी ये अर्थपूर्ण वचन कहे — "हे सुयोधन, तुम्हारी पाली हुई आशाएँ व्यर्थ होंगी।
38हे महाराज, हमारे कष्टों पर की गई इस अपनी डींग के लिए तुम अपने पुत्रों, बन्धुओं और मित्रों सहित शोक करोगे।"
39दोनों वृद्ध राजा विराट और द्रुपद ने उलूक से यह कहा — "हम सज्जन पुरुष के दास बनने को सदा तैयार हैं; और हम देखेंगे कि कौन दास है और कौन स्वामी, तथा अब युद्ध में कौन बलवान् है।"
40तब शिखण्डी ने उलूक से ये वचन कहे — "सदा दुराचार में लिप्त रहने वाले उस राजा से तुम्हें इस प्रकार कहना चाहिए —
41'हे राजन्, मुझे युद्ध में दुष्कर कर्म करते देखो। जिनके पराक्रम के भरोसे तुम युद्ध में विजय की आशा रखते हो,
42तुम्हारे उन पितामह को मैं रथ से गिरा दूँगा। निश्चय ही मुझे महात्मा विधाता ने भीष्म के वध के लिए ही रचा है।
43इसलिए मैं समस्त धनुर्धरों के देखते हुए भीष्म का वध करूँगा।'" धृष्टद्युम्न ने जुआरीपुत्र उलूक से यह कहा —
44"मेरी ओर से राजपुत्र सुयोधन से इस प्रकार कहना — 'मैं द्रोण का उनकी सेना और उनके मित्रों सहित वध करूँगा।
45जिस कर्म का मैं कर्ता बनूँगा उसे और कोई नहीं करेगा।'" तब धर्मात्मा राजा ने उस पर दया करके ये श्रेष्ठ वचन कहे —
46"हे राजन्, मैं कभी अपने बन्धुओं के संहार की इच्छा नहीं करता, और यह सब तुम्हारे ही दोष से होने जा रहा है।
47निश्चय ही मुझे इन अनुयायियों के कर्मों का अनुमोदन करना ही होगा। हे उलूक, यदि तुम चाहो तो बिना विलम्ब वहाँ चले जाओ,
48अथवा यहीं रह जाओ; तुम्हारा कल्याण हो, क्योंकि तुम भी हमारे बन्धु ही हो।" हे राजन्, तब उलूक धर्मपुत्र युधिष्ठिर से विदा लेकर
49वहाँ गया जहाँ राजा सुयोधन ठहरा हुआ था। तब उलूक ने क्रुद्ध दुर्योधन के पास आकर,
50अर्जुन ने जो कुछ कहने का निर्देश दिया था वह सब उसे कह सुनाया, तथा वासुदेव, भीम और धर्मात्मा राजा के पौरुषपूर्ण वचन भी,
51और हे भरत, नकुल, विराट और द्रुपद के वचन तथा धृष्टद्युम्न और शिखण्डी के वचन,
52और केशव तथा अर्जुन के वचन — सब वैसे ही जैसे उसे कहने का निर्देश मिला था। उस जुआरीपुत्र के वचन सुनकर भरतवंश के उस श्रेष्ठ पुरुष ने
53हे भरत, दुःशासन, कर्ण और शकुनि को तथा अपनी सेना को और अपने सहयोगियों की सेनाओं को आज्ञा दी,
54कि सूर्योदय से पहले सब अपने-अपने विभागों के अग्रभाग में उपस्थित हो जाएँ। तब कर्ण द्वारा निर्देश पाए दूत शीघ्रता से रथों पर सवार हुए,
55और कुछ ऊँटों पर तथा कुछ उत्तम अश्वों पर सवार होकर निकल पड़े और कर्ण की आज्ञा से संयुक्त सेना को सूर्योदय से पहले युद्ध के लिए तैयार रहने का आदेश दिया।
Nepali
1सञ्जयले भने — दुर्योधनका ती वचन सुनेर भरतवंशका ती श्रेष्ठ पुरुष (अर्जुन)ले त्यस जुवाडेका पुत्रतिर अत्यन्त रातो आँखाले हेरे।
2महायशस्वी गुडाकेशले केशवतिर हेर्दै आफ्ना बलवान् पाखुरा माथि उठाएर त्यस जुवाडेका पुत्रलाई भने —
3जसले आफ्नै पराक्रमको भरमा आफ्ना शत्रुहरूलाई युद्धका लागि ललकार्दछ र भयभीत नभई तिनीहरूसँग लड्दछ, त्यही पुरुष कहलाउँछ।
4तर जसले अरूको पराक्रमको भरमा आफ्ना शत्रुहरूलाई ललकार्दछ, ऊ क्षत्रियहरूमा सबभन्दा नीच छ र आफ्नो दुर्बलताका कारण मानिसहरूमा अधम कहलाउँछ।
5तिमी पनि अरूको पराक्रमलाई आफ्नो पराक्रम ठान्दछौ; हे मूर्ख, स्वयं कायर भएर तिमी अरूको वध गराउन चाहन्छौ।
6राजाहरूमा सबभन्दा वृद्ध ती (भीष्म)लाई आफ्नो सेनापति बनाएर तिमी अब फुर्ती लगाउँछौ — ती, जसको बुद्धि अरूको हिततिर लागेको छ, जसले आफ्ना इन्द्रिय वशमा पारेका छन्, जो महान् प्रज्ञाले सम्पन्न छन् र जसले आफ्नो मृत्यु निश्चित गरिसकेका छन्।
7हे दुर्बुद्धि, हे आफ्नो कुलको कलङ्क, तिम्रो अभिप्राय हामीले जानेका छौँ। तिमीले सोच्यौ कि पाण्डुपुत्रहरूले दयाका कारण गङ्गापुत्रको वध गर्नेछैनन् —
8जसको बलमा आश्रित भई तिमी अब फुर्ती लगाइरहेका छौ। म सम्पूर्ण धनुर्धरहरूको देख्दादेख्दै सबभन्दा पहिले उनै भीष्मको वध गर्नेछु।
9हे जुवाडेपुत्र, भरतवंशीहरूकहाँ गएर र धृतराष्ट्रपुत्रको नजिक पुगेर भन्नू कि अर्जुन अथवा सव्यसाचीले भनेका छन् — "त्यस्तै होस्; भोलि बिहान युद्ध हुनेछ।"
10अमोघ पराक्रम भएका (भीष्म)ले ती श्रेष्ठ जीवन बिताउने र कुरुहरूलाई आनन्द दिने पुरुषहरूका बीचमा भनेका थिए — "म सृञ्जयहरूको सेना र शाल्वहरूको सेनाको संहार गर्नेछु; यही मेरो कार्य हो।"
11भीष्मले यो पनि भनेका थिए — "द्रोणबाहेक म सम्पूर्ण संसारको पनि वध गर्नेछु" — र त्यसैले तिमी यस राज्यलाई अहिल्यैबाट जितिएको र पाण्डुपुत्रहरूलाई विपत्तिमा परेको ठान्दछौ?
12त्यस अभिमानपूर्ण विचारले भरिएर तिमी स्वयं आफूमाथि विनाश आइरहेको देख्नेछौ; र कुरुहरूमा सबभन्दा वृद्ध (भीष्म)को उपस्थितिमा म सेनाको बीचमा सबभन्दा पहिले तिम्रै वध गर्नेछु।
13सूर्योदयको समयमा आफ्नो सेनाको अग्रभागमा आफ्नो रथ र ध्वजासहित ती सत्यनिष्ठ (भीष्म)को नजिक रहेर उनको रक्षा गर्नू। म तिमीले हेर्दाहेर्दै आफ्ना बाणले तिम्रो आश्रय भीष्मलाई रथबाट खसाइदिनेछु।
14भोलि बिहान हुँदा सुयोधनले जान्नेछ कि मेरा बाणको वर्षाले पितामहलाई खसेको देखेर फुर्ती लगाउनुको के अर्थ छ।
15तिम्रो भाइ दुःशासनलाई, त्यस अल्पदर्शी पुरुषलाई, जसले धर्म के हो भन्ने जान्दैन, जो सधैँ मेरो शत्रु छ, जो पापबुद्धि र निर्दय छ — क्रुद्ध भीमसेनले जे भनेका छन्, हे सुयोधन, त्यस प्रतिज्ञा पूरा हुँदै गरेको तिमीले चाँडै देख्नेछौ।
16अत्यधिक अभिमान, दर्प, क्रोध र कठोर वचनका, शत्रुता, उद्दण्डता र फुर्तीका,
17निर्दयता, कटु वचन, धर्मसँग द्वेष, दुराचार, अरूको निन्दा तथा वृद्धहरूको सल्लाहविरुद्धको आचरणका,
18पक्षपाती मतका र जम्मा भएका यी सम्पूर्ण दोषका तीखा परिणाम तिमीले चाँडै देख्नेछौ, हे सुयोधन।
19वासुदेवलाई आफ्नो सहायक बनाएका र स्वयं क्रुद्ध भएका मसँग — हे नराधम, हे मूर्ख, तिमी को हौ जसले जीवनको र राज्य पाउने आशा राख्दछौ?
20शान्तनुपुत्र भीष्म, द्रोण र सूतपुत्र ढलेपछि तिमी आफ्नो जीवनबाट, राज्यबाट र आफ्ना पुत्रहरूको जीवनबाट निराश हुनेछौ।
21हे सुयोधन, आफ्नो भाइ र आफ्नो पुत्रको मृत्यु सुनेर तथा भीमसेनद्वारा आहत भई तिमी आफ्ना दुर्गुणको स्मरण गर्नेछौ।
22हे जुवाडेपुत्र, म दोस्रो पटक निश्चय गर्न जान्दिनँ। म तिमीलाई सत्य भन्दछु — यो सबै निश्चय नै हुनेछ।"
23युधिष्ठिरले पनि जुवाडेपुत्र उलूकलाई भने — "हे उलूक, जब तिमी सुयोधनकहाँ जान्छौ तब मेरा यी वचन भन्नू —
24'यो उचित होइन कि तिमीले आफ्नो आचरणले मेरो तिमीप्रतिको आचरणलाई नापौ; जान कि हामी दुवैका बीचमा त्यही अन्तर छ जो सत्य र असत्यका बीचमा छ।
25म कीरा र कमिलासम्मको हानि चाहन्नँ; त्यसो भए म कुनै पनि प्रकारले आफ्ना बन्धुहरूको संहारको इच्छा कसरी गर्न सक्छु?
26हे प्रिय भाइहरू, यसैकारण मैले पहिले केवल पाँच गाउँ मागेको थिएँ; हे अत्यन्त पापबुद्धि, तिमी यस महान् विपत्तिलाई किन बुझ्दैनौ?
27अब तिम्रो आत्मा कामले अभिभूत छ र मूर्खतावश तिमी फुर्ती लगाइरहेका छौ; यसैकारण तिमी वासुदेवका हितकर वचन स्वीकार गर्दैनौ।
28अब बढी भन्नुको के लाभ? आफ्ना सम्पूर्ण मित्रसहित युद्ध गर।' हे जुवाडेपुत्र, त्यस कुरुलाई यो भन्नू जसले सधैँ त्यही गर्दछ जो मलाई प्रिय छैन।
29'तिम्रा वचन हामीले सुन्यौँ र तिनको अभिप्राय स्वीकार गर्यौँ; जस्तो तिमी चाहन्छौ त्यस्तै होस्।'" तब राजपुत्र भीमसेनले फेरि भने — हे उलूक, त्यस पापबुद्धि दुष्ट पुरुषलाई मेरा यी वचन भन्नू —
30त्यस पापाचारी नीच सुयोधनलाई — "तिमीले या त गिद्धको पेटमा बस्नुपर्नेछ या हस्तीको नाम भएको नगर (हस्तिनापुर)मा। र सभामा मैले जुन प्रतिज्ञा गरेको थिएँ,
31त्यसलाई म सत्य गरेर देखाउनेछु — म सत्यको शपथ खान्छु। दुःशासनको वध गरेर म युद्धमा उसको रगत पिउनेछु।
32तिम्रा भाइहरूको वध गरेर म तिम्रा तिघ्रा भाँचिदिनेछु। हे सुयोधन, म सम्पूर्ण धृतराष्ट्रपुत्रहरूको मृत्यु हुँ।
33र अभिमन्यु निःसन्देह सम्पूर्ण राजकुमारहरूको मृत्यु हो। म आफ्ना कर्मले तिमीलाई सन्तुष्ट पार्नेछु। मेरा वचन फेरि सुन।
34हे सुयोधन, तिम्रो तिम्रा सम्पूर्ण भाइसहित वध गरेर म धर्मात्मा राजाले हेर्दाहेर्दै आफ्नो खुट्टाले तिम्रो शिरमा प्रहार गर्नेछु।"
35हे पृथ्वीपति, तब नकुलले पनि यी वचन भने — "हे उलूक, हे कौरव्य, धृतराष्ट्रपुत्र सुयोधनलाई भन्नू —
36'तिमीले भनेका सम्पूर्ण वचन मैले सुनेँ, त्यस्तै होस्; हे कौरव्य, तिमीले मलाई जे गर्ने निर्देश दिएका छौ त्यही म गर्नेछु।'"
37हे नरपति, सहदेवले पनि यी अर्थपूर्ण वचन भने — "हे सुयोधन, तिमीले पालेका आशा व्यर्थ हुनेछन्।
38हे महाराज, हाम्रा कष्टमा गरिएको यस आफ्नो फुर्तीका लागि तिमी आफ्ना पुत्र, बन्धु र मित्रहरूसहित शोक गर्नेछौ।"
39दुवै वृद्ध राजा विराट र द्रुपदले उलूकलाई यो भने — "हामी सज्जन पुरुषका दास बन्न सधैँ तयार छौँ; र हामी हेर्नेछौँ कि को दास हो र को स्वामी, तथा अब युद्धमा को बलवान् छ।"
40तब शिखण्डीले उलूकलाई यी वचन भने — "सधैँ दुराचारमा लिप्त रहने त्यस राजालाई तिमीले यसरी भन्नुपर्दछ —
41'हे राजन्, मलाई युद्धमा दुष्कर कर्म गर्दै हेर। जसको पराक्रमको भरमा तिमी युद्धमा विजयको आशा राख्दछौ,
42तिम्रा ती पितामहलाई म रथबाट खसाइदिनेछु। निश्चय नै मलाई महात्मा विधाताले भीष्मको वधका लागि नै रचेका हुन्।
43त्यसैले म सम्पूर्ण धनुर्धरहरूको देख्दादेख्दै भीष्मको वध गर्नेछु।'" धृष्टद्युम्नले जुवाडेपुत्र उलूकलाई यो भने —
44"मेरो तर्फबाट राजपुत्र सुयोधनलाई यसरी भन्नू — 'म द्रोणको उनको सेना र उनका मित्रहरूसहित वध गर्नेछु।
45जुन कर्मको म कर्ता बन्नेछु त्यो अरू कसैले गर्नेछैन।'" तब धर्मात्मा राजाले उसमाथि दया गरेर यी श्रेष्ठ वचन भने —
46"हे राजन्, म कहिल्यै आफ्ना बन्धुहरूको संहारको इच्छा गर्दिनँ, र यो सबै तिम्रै दोषले हुन गइरहेको छ।
47निश्चय नै मैले यी अनुयायीहरूका कर्मको अनुमोदन गर्नै पर्नेछ। हे उलूक, यदि तिमी चाहन्छौ भने ढिलाइ नगरी त्यहाँ गइहाल,
48अथवा यहीँ बस; तिम्रो कल्याण होस्, किनभने तिमी पनि हाम्रै बन्धु हौ।" हे राजन्, तब उलूक धर्मपुत्र युधिष्ठिरसँग विदा लिएर
49त्यहाँ गयो जहाँ राजा सुयोधन बसेको थियो। तब उलूकले क्रुद्ध दुर्योधनकहाँ आएर,
50अर्जुनले जे भन्ने निर्देश दिएका थिए त्यो सबै उसलाई भनिदियो, तथा वासुदेव, भीम र धर्मात्मा राजाका पौरुषपूर्ण वचन पनि,
51र हे भरत, नकुल, विराट र द्रुपदका वचन तथा धृष्टद्युम्न र शिखण्डीका वचन,
52र केशव तथा अर्जुनका वचन — सबै त्यसै जसरी उसलाई भन्ने निर्देश मिलेको थियो। त्यस जुवाडेपुत्रका वचन सुनेर भरतवंशका त्यस श्रेष्ठ पुरुषले
53हे भरत, दुःशासन, कर्ण र शकुनिलाई तथा आफ्नो सेनालाई र आफ्ना सहयोगीहरूका सेनालाई आज्ञा दिए,
54कि सूर्योदयभन्दा पहिले सबै आ-आफ्ना विभागका अग्रभागमा उपस्थित होऊन्। तब कर्णद्वारा निर्देश पाएका दूतहरू चाँडै रथमा सवार भए,
55र केही ऊँटमा तथा केही उत्तम अश्वमा सवार भई निस्के र कर्णको आज्ञाले संयुक्त सेनालाई सूर्योदयभन्दा पहिले युद्धका लागि तयार रहन आदेश दिए।