Kichaka-Vadha Parva — Contempt of Draupadi
Volume III — Virata & Udyoga Parva · Chapter 16
Sanskrit
1कीचक उवाच स्वागतं ते सुकेशान्ते सुव्युष्टा रजनी मम। स्वामिनी त्वमनुप्राप्ता प्रकुरुष्व मम प्रियम्॥
2सुवर्णमालाः कम्बूश्च कुण्डले परिहाटके। नानापत्तनजे शुभ्रे मणिरत्नं च शोभनम्॥
3आहरन्तु च वस्त्राणि कौशिकान्यजिनानि च। अस्ति मे शयनं दिव्यं त्वदर्थमुपक्लिपतम्। एहि तत्र मया सार्द्धं पिबस्व मधुमाधवीम्॥
4द्रौपद्युवाच अप्रैषीद् राजपुत्री मां सुराहारी तवान्तिकम्। पानमाहर मे क्षिप्रं पिपासा मेऽति चाब्रवीत्॥
5कीचक उवाच अन्या भद्रे नयिष्यन्ति राजपुत्र्याः प्रतिश्रुतम्। इत्येतां दक्षिणे पाणौ सूतपुत्रः परामृशत्॥
6द्रौपद्युवाच यथैवाहं नाभिचरे कदाचित् पतीन् मदाद् वै मनसापि जातु। तेनैव सत्येन वशीकृतं त्वां द्रष्टास्मि पापं परिकृष्यमाणम्॥
7वैशम्पायन उवाच स तामभिप्रेक्ष्य विशालनेत्रां जिघृक्षमाणः परिभर्सयन्तीम्। जग्राह तामुत्तरवस्त्रदेशे स कीचकस्तां सहसाऽऽक्षिपन्तीम्॥
8प्रगृह्यमाणा तु महाजवेन मुहुर्विनिःश्वस्य च राजपुत्री। तया समाक्षिप्ततनुः स पापः पपात शाखीव निकृत्तमूलः॥
9सा गृहीता विधुन्वाना भूमावाक्षिप्य कीचकम्। सभां शरणमागच्छद् यत्र राजा युधिष्ठिरः॥
10तां कीचकः प्रधावन्ती केशपाशे परामृशत्। अथैनां पश्यतो राज्ञः पातयित्वा पदावधीत्॥
11तस्य योऽसौ तदार्केण राक्षसः संनियोजितः। स कीचकमपोवाह वातवेगेन भारत॥
12स पपात तदा भूमौ रक्षोबलसमाहतः। विघूर्णमानो निश्चेष्टश्छिन्नमूल इव दुमः॥
13तां चासीनौ ददृशतुर्भीमसेनयुधिष्ठिरौ। अमृष्यमाणौ कृष्णायाः कीचकेन पराभवन्॥
14तस्य भीमो वधं प्रेप्सुः कीचकस्य दुरात्मनः। दन्तैर्दन्तांस्तदा रोषान्निष्पिपेष महामनाः॥
15धूमच्छाया ह्यभजतां नेत्रे चोच्छ्रित श्मणी। सस्वेदा भृकुटी चोग्रा ललाटे समवर्तत॥
16हस्तेन ममृजे चैव ललाटं परवीरहा। भूयश्च त्वरितः क्रुद्धः सहसोत्थातुमैच्छत॥
17अथावमृद्गादङ्गुष्ठमङ्गुष्ठेन युधिष्ठिरः। प्रबोधनभयाद् राजा भीमं तं प्रत्यषेधयत्॥
18तं मत्तमिव मातङ्गं वीक्षमाणं वनस्पतिम्। स तमावारयामास भीमसेनं युधिष्ठिरः॥
19आलोकयसि किं वृक्षं सूद दारुकृतेन वै। यदि ते दारुभिः कृत्यं बहिर्वक्षान्निगृह्यताम्॥
20सा सभाद्वारमासाद्य रुदती मत्स्यमब्रवीत्। अवेक्षमाणा सुश्रोणी पतीस्तान् दीनचेतसः॥ आकारमभिरक्षन्ती प्रतिज्ञाधर्मसंहिता। दह्यमानेव रौद्रेण चक्षुषा दुपदात्मजा॥
21येषां वैरी न स्वपिति षष्ठेऽपि विषये वसन्। तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत्॥
22ये दधुर्न च याचेयुर्ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः। तेषां मां मानिनी भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत्॥
23येषां दुन्दुभिनिर्घोषो ज्याघोषः श्रूयतेऽनिशम्। तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत्॥
24ये च तेजस्विनी दान्ता बलवन्तोऽतिमानिनः। तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत्॥
25सर्वलोकमिमं हन्युर्धर्मपाशसितास्तु ये। तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत्॥
26शरणं ये प्रपन्नानां भवन्ति शरणार्थिनाम्। चरन्ति लोके प्रच्छन्नाः क्व नु तेऽद्य महारथाः॥
27कथं ते सूतपुत्रेण वध्यमानां प्रियां सतोम्। मर्षयन्ति यथा क्लीबा बलवन्तोऽमितौजसः॥
28क्व नु तेषाममर्षश्च वीर्य तेजश्च वर्तते। न परीप्सन्ति ये भार्यां वध्यमानां दुरात्मना॥
29मयात्र शक्यं किं कर्तुं विराटे धर्मदूषके। यः पश्यन् मां मर्षयति वध्यमानामनागसम्॥
30न राजा राजवत् किंचित् समाचरति कीचके। दस्यूनामिव धर्मस्ते न हि संसदि शोभते॥
31नाहमेतेन युक्तं वै हन्तुं मत्स्य तवान्तिके। सभासदोऽत्र पश्यन्तु कीचकस्य व्यतिक्रमम्॥
32कीचको न च धर्मज्ञो न च मत्स्यः कथंचन। सभासदोऽप्यधर्मज्ञा य एनं पर्युपासते।॥
33वैशम्पायन उवाच एवंविधैर्वचोभिः सा तदा कृष्णाश्रुलोचना। उपलाभत राजानं मत्स्यानां वरवर्णिनी॥
34विराट उवाच परोक्षं नाभिजानामि विग्रहं युवयोरहम्। अर्थतत्त्वमविज्ञाय किं नु स्यात् कौशलं मम॥
35वैशम्पायन उवाच ततस्तु सभ्या विज्ञाय कृष्णां भूयोऽभ्यपूजयन्। साधु साध्विति चाप्याहुः कीचकं च व्यगर्हयन्॥
36सभ्या ऊचुः यस्येयं चारुसर्वाङ्गी भार्या स्यादायतेक्षणा। परो लाभस्तु तस्य स्यान्न च शोचेत् कथंचन॥
37न हीदृशी मनुष्येषु सुलभा वरवर्णिनी। नारी सर्वानवद्याङ्गी देवीं मन्यामहे वयम्॥
38वैशम्पायन उवाच एवं सम्पूजयन्तस्ते कृष्णां प्रेक्ष्य सभासदः। युधिष्ठिरस्य कोपात् तु ललाटे स्वेद आगमत्॥
39अथाब्रवीद् राजपुत्री कौरव्यो महिषीं प्रियाम्। गच्छ सैरन्ध्र मात्र स्थाः सुदेष्णाया निवेशनम्॥
40भर्तारमनुरुन्धन्त्यः क्लिश्यन्ते वीरपत्नयः। शुश्रूषया क्लिश्यमानाः पतिलोकं जयन्त्युत॥
41मन्ये न कालं क्रोधस्य पश्यन्ति पतयस्तव। तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः॥
42अकालज्ञासि सैरन्ध्र शैलूषीव विरोदिषि। विघ्नं करोषि मत्स्यानां दीव्यतां राजसंसदि॥
43गच्छ सैरन्ध्र गन्धर्वाः करिष्यन्ति तव प्रियम्। व्यपनेष्यन्ति ते दुःखं येन ते विप्रियं कृतम्॥
44सैरभ्युवाच अतीव तेषां घृणिनामर्थेऽहं धर्मचारिणी। तस्य तस्यैव ते वध्या येषां ज्येष्ठोऽक्षदेविता॥
45वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा प्राद्रवत् कृष्णा सुदेष्णाया निवेशनम्। केशान् मुक्त्वा च सुश्रोणी संरम्भाल्लोहितेक्षणा।।४६
46शुशुभे वदनं तस्या रुदत्याः सुचिरं तदा। मेघलेखाविनिर्मुक्तं दिवीव शशिमण्डलम्॥
47सुदेष्णोवाच कस्त्वावधीद् वरारोहे कस्माद् रोदिषि शोभने। कस्याद्य न सुखं भद्रे केन ते विप्रियं कृतम्॥
48द्रौपद्युवाच कीचको मावधीत् तत्र सुराहारीं गतां तवा सभायां पश्यतो राज्ञो यथैव विजने वने॥
49सुदेष्णोवाच घातयामि सुकेशान्ते कीचकं यदि मन्यसे। योऽसौ त्वां कामसम्मत्तो दुर्लभामवमन्यते॥
50सैन्ध्युवाच अन्ये चैनं वधिष्यन्ति येषामागः करोति सः। मन्ये चैवाद्य सुव्यक्तं यमलोकं गमिष्यति॥
English
1Kichaka said O fair one of beautiful tresses with curls at the end, you are welcome; very luckily for me the night has passed. I have got you as the mistress of my house, pray do what is good to me,
2Let golden chains, couches, brilliant golden ear-rings of different countries, beautiful gems and jewels, silken garments and dcer skins be gathered for you.
3I have a very fine bed prepared only for you; pray come there and drink with me the honeyed wine.
4Draupadi said The princess has sent me to you for taking away wine; give it to me quickly, she said to ine she has a great thirst.
5Kichaka said O gentle one, others will take the wine that has been wromised to the princess, Saying this the Suta's son seized her by the right arm.
6Draupadi said As I have never acted faithlessly towards my husbands, even at heart through infatuation; by virtue of that truth, O sinful one, I shall behold you overpowered and completely hurled down on the ground.
7Vaishampayana said Wishing thus to take hold of her Kichaka, seeing that large-eyed lady reproaching him in this wise, seized her by the end of her upper garment while she was about to run away.
8But seized with great force the princess of excellent limbs began to pant and unable to put up with it, she, with a frame trembling in wrath, hurled him hard on the ground. Being thus thrown down by her that sinful one fell to the ground like a tree whose root has been cut.
9Having thus thrown Kichaka down on the ground while seized by him she ran trembling to the court, where the king Yudhishthira was, to seek protection.
10Kichaka seized her by the locks while she was running with speed and struck her down by a kick in the very presence of the king.
110 Bharata, the Rakshasa that was appointed by the sun-god for her protection, gave a push to Kichaka with as much force as that of the wind.
12Then he, completely overpowered by the Rakshasa might, fell down on the ground, reeling and motionless like a tree whose root has been cut.
13Both Bhimasena and Yudhishthira, who were seated there, beheld with unforgiving attitude, that outrage on Krishna committed by Kichaka.
14Desiring the death of that wicked Kichaka the high-minded Bhima began to knash his teeth in wrath.
15His eyes with their lashes upraised, assumed the aspect of smoky dark, and terrible wrinkles covered with sweat appeared on his forehead.
16That slayer of hostile heroes rubbed his forehead with his hand and incensed with ire desired many times to rise up in haste.
17The king Yudhishthira, apprehending discovery, pressed his thumb with his own and commanded Bhima to desist.
18Yudhishthira forbade Bhimasena who looked like an infuriated elephant beholding a large tree.
19O cook, do you behold trees for fuel? If you are in need of faggots better gather them up from the trees abroad.
20The weeping daughter of Draupadi, endowed with excellent hips, approaching the entrance of the court and beholding her lords of melancholy mood, tenacious in keeping up the disguise observing the pledge they had already sworn, burning with flashing eyes, spoke to the king of the Matsya's.
21The son of a Suta has kicked me the honored spouse of those whose enemies can never sleep even if they reside in regions of anchorites (what to speak of their living in a country of their own).
22The son of a Suta has kicked me, the respected consort of those who are truthful, devoted to Brahmans and used to give away without asking any thing in gift.
23The son of a Suta has kicked me the beloved wife of those, the sounds of whose drums and twangs of whose bow are constantly heard.
24The son of a Suta has kicked me the respected wife of those who are endowed with energy, and power of self-control, and who are exceedingly mighty and highly dignified.
25The son of a Suta has kicked me the honored wife of those who, if they had not been tied down by duty, could destroy the whole of this world.
26Alas where do those mighty warriors ramble in disguise today who grant refuge to those that come to solicit it.
27How do these inighty personages of exceeding energy quietly suffer, like eunuchs, their beloved and chaste wife to be thus outraged by the son of a Suta?
28Ah, where is their wrath, the prowess and the energy when they cannot protect their wife from being thus insulted by a wretch.
29What can I do in the city of Virata, the defiler of virtue, who coolly allows my innocent self thus to be insulted although he sees it (with his own eyes).
30The king does not act like a king in the slightest degree towards Kichaka. O king, your conduct is like that of a robber and does not become the royal court.
31O Matsya, it is highly unbecoming that I should thus be outraged by this villain in the very presence of yours. Let all the courtiers mark this laxity on the part of Kichaka.
32Neither Kichaka is virtuous nor ever is Matsya. The courtiers who wait upon the king are also destitute of virtue.
33Vaishampayana said With words like these the graceful Krishna, with eyes teeming with tears, rebuked the king of the Matsya.
34Virata said I do not know anything of your quarrel that happened out of our light. How can there be any justice on that score unless I go through the true version of the case.
35Vaishampayana said Then the courtiers, hearing everything, praised Krishna and repeatedly exclaimed “well done well done,” and reproached Kichaka.
36The Courtiers said Surely the man, who has this lady of expansive eyes and of all-graceful limbs for his wife, possesses every thing that is valuable and shall on.no occasion have to indulge in grief.
37Surely such a lady, of exceeding grace an perfectly faultless limbs, is hardly to be found among men. Indeed she seems in all wise to be a goddess to us.
38Vaishampayana said While the courtiers, seeing Krishna, were praising her in this way, there came from ire the drops of perspiration on the forehead of Yudhishthira.
39Then the chief of the Kurus addressed the princess, his beloved consort, saying "O Sairandhri, do not stay here, go to the apartment of Sudeshna.
40The wives of heroes endure pain for the sake of their husbands; but undergoing trouble in waiting upon their lords they at last go to the regions where their husbands depart.
41Me-seems your Gandharva husbands of sun-like effulgence do not consider this as a befitting opportunity of giving vent to their spleen, and therefore do not run on to your succour.
42O Sairandhri, you are ignorant of opportunity and therefore weep like an actress; you are causing annoyance in the court of the Matsya's while they are diverting themselves with gaming.
43Retire, O Sairandhri, the Gandharvas will do what is agreeable to you. They will dispel your sorrow and make away with him who has wronged you.
44Sairandhri said I practise piety for their sake who are extremely kind. They, of whom the eldest is addicted to dice, are to be oppressed by all.
45Vaishampayana said Having said this the fair Krishna with loosened hair and eyes reddened with wrath, rushed on towards the apartments of Sudeshna.
46On her having wept so long her countenance appeared like the lunar disc in the sky freed from the clouds.
47Sudeshana said O beautiful one of excellent hips, who has slighted you, why do you weep. O gentle one, whose happiness will come to an end this day? Who has done wrong to you?
48Draupadi said As I went to fetch wine for you Kichaka struck me in the court in the very presence of the king as if in the midst of a lonely forest.
49Sudeshana said 50. O you of tresses with curly ends, if it be your will, I shall cause Kichaka to be slain, who maddened with lust, has insulted you utterly incapable of being won by him.
50Sairandhri said Others whom he has wronged will slay him; I think he will certainly go this very day to the region of Yama (Death).
Hindi
1कीचक ने कहा — हे छोरों पर घुँघराले केशों वाली सुन्दरी, तुम्हारा स्वागत है; मेरे लिए बड़े सौभाग्य से यह रात्रि बीती। मैंने तुम्हें अपने घर की स्वामिनी के रूप में पा लिया; कृपया वही करो जो मेरे लिए हितकर हो।
2तुम्हारे लिए स्वर्ण की मालाएँ, शय्याएँ, विभिन्न देशों के देदीप्यमान स्वर्णकुण्डल, सुन्दर मणि-रत्न, रेशमी वस्त्र तथा मृगचर्म एकत्र किए जाएँ।
3मैंने केवल तुम्हारे लिए एक अत्यन्त उत्तम शय्या तैयार कराई है; कृपया वहाँ आओ और मेरे साथ मधुर मदिरा का पान करो।
4द्रौपदी ने कहा — राजकुमारी ने मुझे मदिरा लाने के लिए तुम्हारे पास भेजा है; उसे शीघ्र दो, उन्होंने मुझसे कहा है कि उन्हें बड़ी प्यास लगी है।
5कीचक ने कहा — हे सौम्ये, राजकुमारी को जो मदिरा देने का वचन दिया गया है, उसे दूसरे ले जाएँगे। यह कहकर उस सूतपुत्र ने उनका दाहिना हाथ पकड़ लिया।
6द्रौपदी ने कहा — जैसे मैंने मोह में पड़कर मन से भी कभी अपने पतियों के प्रति विश्वासघात नहीं किया, उस सत्य के बल से, हे पापी, मैं तुम्हें परास्त तथा भूमि पर पूरी तरह पछाड़ा हुआ देखूँगी।
7वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार उन्हें पकड़ने की इच्छा से कीचक ने, उन विशाल नेत्रों वाली देवी को इस प्रकार अपनी भर्त्सना करते देखकर, जब वे भागने को हुईं, तब उनके उत्तरीय का छोर पकड़ लिया।
8किन्तु बड़े बल से पकड़ी जाने पर वे उत्तम अंगों वाली राजकुमारी हाँफने लगीं और इसे सह न सकने के कारण क्रोध से काँपते शरीर से उन्होंने उसे बलपूर्वक भूमि पर पटक दिया। उनके द्वारा इस प्रकार गिराया जाकर वह पापी उस वृक्ष के समान भूमि पर गिर पड़ा, जिसकी जड़ काट दी गई हो।
9उसके द्वारा पकड़े जाने पर कीचक को इस प्रकार भूमि पर पटककर वे काँपती हुई उस सभा की ओर दौड़ीं, जहाँ राजा युधिष्ठिर थे, ताकि शरण पा सकें।
10वे वेग से दौड़ रही थीं, तभी कीचक ने उनके केश पकड़ लिए और राजा की उपस्थिति में ही एक लात मारकर उन्हें गिरा दिया।
11हे भरत, सूर्यदेव द्वारा उनकी रक्षा के लिए नियुक्त उस राक्षस ने कीचक को वायु के समान वेग से धक्का दिया।
12तब राक्षस के बल से पूर्णतः अभिभूत होकर वह भूमि पर गिर पड़ा और उस वृक्ष के समान लड़खड़ाता हुआ निश्चल पड़ा रहा, जिसकी जड़ काट दी गई हो।
13वहाँ बैठे भीमसेन तथा युधिष्ठिर — दोनों ने कीचक द्वारा कृष्णा पर किए गए उस अत्याचार को क्षमा न करने वाली दृष्टि से देखा।
14उस दुष्ट कीचक की मृत्यु चाहते हुए उच्चात्मा भीम क्रोध से अपने दाँत पीसने लगे।
15उनके नेत्र, जिनकी पलकें ऊपर उठी हुई थीं, धूम्रवर्ण के हो गए और उनके ललाट पर पसीने से ढँकी भयंकर रेखाएँ उभर आईं।
16उन शत्रुवीरों के संहारक ने अपने हाथ से अपना ललाट मला और क्रोध से भरकर अनेक बार शीघ्रता से उठ खड़े होने की इच्छा की।
17भेद खुल जाने की आशंका से राजा युधिष्ठिर ने अपने अंगूठे से उनका अंगूठा दबाया और भीम को रुक जाने की आज्ञा दी।
18विशाल वृक्ष देखकर मत्त हुए हाथी के समान दिखाई देने वाले भीमसेन को युधिष्ठिर ने रोक दिया।
19हे सूपकार, क्या तुम ईंधन के लिए वृक्ष देख रहे हो? यदि तुम्हें लकड़ियों की आवश्यकता हो, तो बाहर के वृक्षों से उन्हें बटोर लाना ही अच्छा है।
20उत्तम नितम्बों वाली द्रुपद की रोती हुई पुत्री सभा के द्वार पर पहुँचकर तथा अपने स्वामियों को उदास मुद्रा में और अपनी ली हुई प्रतिज्ञा का पालन करते हुए छद्मवेश बनाए रखने में दृढ़ देखकर, जलते हुए नेत्रों से मत्स्यराज से बोलीं।
21सूतपुत्र ने मुझे लात मारी है — मुझे, उनकी सम्मानित पत्नी को, जिनके शत्रु तपस्वियों के प्रदेशों में रहकर भी कभी चैन से सो नहीं सकते (फिर अपने ही देश में रहने की तो बात ही क्या)।
22सूतपुत्र ने मुझे लात मारी है — मुझे, उनकी आदरणीय पत्नी को, जो सत्यवादी हैं, ब्राह्मणों के प्रति अनुरक्त हैं और बिना माँगे ही दान देने के अभ्यस्त हैं।
23सूतपुत्र ने मुझे लात मारी है — मुझे, उनकी प्रिय पत्नी को, जिनके दुन्दुभियों का घोष तथा जिनके धनुष की टंकार निरन्तर सुनाई देती है।
24सूतपुत्र ने मुझे लात मारी है — मुझे, उनकी आदरणीय पत्नी को, जो तेज तथा आत्मसंयम की शक्ति से सम्पन्न हैं और जो अत्यन्त पराक्रमी तथा परम गरिमामय हैं।
25सूतपुत्र ने मुझे लात मारी है — मुझे, उनकी सम्मानित पत्नी को, जो यदि कर्तव्य से बँधे न होते, तो इस समस्त संसार का नाश कर सकते थे।
26हाय, वे महायोद्धा, जो शरण माँगने आने वालों को शरण देते हैं, आज छद्मवेश में कहाँ भटक रहे हैं?
27ये अत्यन्त तेजस्वी महापुरुष अपनी प्रिय तथा पतिव्रता पत्नी का सूतपुत्र द्वारा इस प्रकार अपमान किया जाना नपुंसकों की भाँति चुपचाप कैसे सह लेते हैं?
28आह, उनका वह क्रोध, वह पराक्रम तथा वह तेज कहाँ है, जब वे अपनी पत्नी को एक अधम द्वारा इस प्रकार अपमानित होने से नहीं बचा सकते?
29धर्म के इस दूषक विराट की नगरी में मैं क्या कर सकती हूँ, जो अपनी आँखों से देखते हुए भी मुझ निर्दोष का इस प्रकार अपमान होने देता है?
30राजा कीचक के प्रति तनिक भी राजा-जैसा आचरण नहीं करते। हे राजन्, आपका आचरण डाकू-जैसा है और राजसभा को शोभा नहीं देता।
31हे मत्स्यराज, आपकी उपस्थिति में ही इस दुष्ट द्वारा मेरा इस प्रकार अपमान होना अत्यन्त अनुचित है। समस्त सभासद् कीचक की इस उच्छृंखलता को देख लें।
32न कीचक धर्मात्मा है, न मत्स्यराज ही कभी धर्मात्मा हैं। राजा की सेवा में रहने वाले सभासद् भी धर्म से रहित हैं।
33वैशम्पायन ने कहा — ऐसे वचनों से अश्रुपूर्ण नेत्रों वाली सुभगा कृष्णा ने मत्स्यराज को फटकारा।
34विराट ने कहा — तुम्हारा जो झगड़ा हमारी दृष्टि से बाहर हुआ, उसके विषय में मैं कुछ नहीं जानता। जब तक मैं इस प्रकरण का यथार्थ वृत्तान्त न जान लूँ, तब तक उस विषय में न्याय कैसे हो सकता है?
35वैशम्पायन ने कहा — तब सभासदों ने सब कुछ सुनकर कृष्णा की प्रशंसा की और बार-बार "साधु! साधु!" कहकर कीचक की भर्त्सना की।
36सभासदों ने कहा — निश्चय ही जिस पुरुष की पत्नी विशाल नेत्रों वाली तथा सर्वथा मनोहर अंगों वाली यह देवी है, उसके पास वह सब कुछ है जो मूल्यवान् है, और उसे किसी भी अवसर पर शोक करना नहीं पड़ेगा।
37निश्चय ही ऐसी देवी, जो अनुपम शोभा तथा पूर्णतः निर्दोष अंगों वाली हैं, मनुष्यों में मिलनी कठिन है। वस्तुतः वे हमें सब प्रकार से देवी ही प्रतीत होती हैं।
38वैशम्पायन ने कहा — जब सभासद् कृष्णा को देखकर इस प्रकार उनकी प्रशंसा कर रहे थे, तब क्रोध के कारण युधिष्ठिर के ललाट पर पसीने की बूँदें आ गईं।
39तब उन कुरुश्रेष्ठ ने अपनी प्रिय पत्नी राजकुमारी से कहा — "हे सैरन्ध्री, यहाँ मत ठहरो, सुदेष्णा के कक्ष में जाओ।
40वीरों की पत्नियाँ अपने पतियों के लिए कष्ट सहती हैं; किन्तु अपने स्वामियों की सेवा में कष्ट उठाकर वे अन्ततः उन्हीं लोकों को जाती हैं, जहाँ उनके पति जाते हैं।
41मुझे लगता है कि सूर्य के समान तेजस्वी तुम्हारे गन्धर्व पति इसे अपना क्रोध प्रकट करने का उपयुक्त अवसर नहीं मानते, इसीलिए वे तुम्हारी सहायता के लिए दौड़े नहीं आते।
42हे सैरन्ध्री, तुम अवसर नहीं जानतीं और इसीलिए नटी की भाँति रोती हो; जब मत्स्यगण द्यूत से मनोरंजन कर रहे हैं, तब तुम उनकी सभा में विघ्न डाल रही हो।
43हे सैरन्ध्री, लौट जाओ; गन्धर्व वही करेंगे जो तुम्हें प्रिय हो। वे तुम्हारा शोक दूर करेंगे और उसका अन्त कर देंगे, जिसने तुम्हारे साथ अन्याय किया है।
44सैरन्ध्री ने कहा — मैं उनके लिए धर्म का पालन करती हूँ, जो अत्यन्त दयालु हैं। जिनमें ज्येष्ठ द्यूत का व्यसनी है, वे सबके द्वारा सताए जाने योग्य हैं।
45वैशम्पायन ने कहा — यह कहकर बिखरे केशों तथा क्रोध से लाल नेत्रों वाली सुभगा कृष्णा सुदेष्णा के कक्षों की ओर दौड़ पड़ीं।
46इतनी देर रोने के पश्चात् उनका मुख आकाश में मेघों से मुक्त चन्द्रमण्डल के समान प्रतीत हो रहा था।
47सुदेष्णा ने कहा — हे उत्तम नितम्बों वाली सुन्दरी, तुम्हारा किसने अपमान किया, तुम क्यों रोती हो? हे सौम्ये, आज किसके सुख का अन्त होने वाला है? किसने तुम्हारे साथ अन्याय किया है?
48द्रौपदी ने कहा — जब मैं आपके लिए मदिरा लेने गई, तब कीचक ने राजा की उपस्थिति में ही सभा में मुझे इस प्रकार मारा, मानो निर्जन वन के बीच हो।
49सुदेष्णा ने कहा — हे छोरों पर घुँघराले केशों वाली, यदि तुम्हारी इच्छा हो, तो मैं कीचक का वध करा दूँ, जिसने काम से उन्मत्त होकर तुम्हारा अपमान किया है, जबकि तुम उसके द्वारा सर्वथा अप्राप्य हो।
50सैरन्ध्री ने कहा — जिनके साथ उसने अन्याय किया है, वे ही उसका वध करेंगे; मैं समझती हूँ कि वह निश्चय ही आज ही यमलोक को जाएगा।
Nepali
1कीचकले भन्यो — हे छेउमा घुम्रिएका केश भएकी सुन्दरी, तिम्रो स्वागत छ; मेरा लागि ठूलो सौभाग्यले यो रात बित्यो। मैले तिमीलाई आफ्नो घरकी स्वामिनीका रूपमा पाएँ; कृपया त्यही गर जो मेरा लागि हितकर होस्।
2तिम्रा लागि सुनका माला, शय्या, विभिन्न देशका देदीप्यमान सुनका कुण्डल, सुन्दर मणिरत्न, रेशमी वस्त्र तथा मृगछाला जम्मा गरिऊन्।
3मैले केवल तिम्रा लागि एउटा अत्यन्त उत्तम शय्या तयार गराएको छु; कृपया त्यहाँ आऊ र मसँग मधुर मदिराको पान गर।
4द्रौपदीले भनिन् — राजकुमारीले मलाई मदिरा लिन तिमीकहाँ पठाएकी छिन्; त्यो चाँडै देऊ, उनले मलाई भनेकी छिन् कि उनलाई ठूलो तिर्खा लागेको छ।
5कीचकले भन्यो — हे सौम्ये, राजकुमारीलाई जुन मदिरा दिने वचन दिइएको छ, त्यो अरूले लैजानेछन्। यसो भनेर त्यस सूतपुत्रले उनको दाहिने हात समात्यो।
6द्रौपदीले भनिन् — जसरी मैले मोहमा परेर मनले पनि कहिल्यै आफ्ना पतिहरूप्रति विश्वासघात गरिनँ, त्यस सत्यको बलले, हे पापी, म तिमीलाई परास्त तथा भूमिमा पूरै पछारिएको देख्नेछु।
7वैशम्पायनले भने — यसरी उनलाई समात्ने इच्छाले कीचकले, ती विशाल नेत्र भएकी देवीलाई यसरी आफ्नो भर्त्सना गरिरहेकी देखेर, जब उनी भाग्न लागिन्, तब उनको उत्तरीयको छेउ समात्यो।
8तर ठूलो बलले समातिएपछि ती उत्तम अङ्ग भएकी राजकुमारी हाँफ्न थालिन् र यो सहन नसकेकाले क्रोधले काँपिरहेको शरीरले उनले उसलाई बलपूर्वक भूमिमा पछारिन्। उनीद्वारा यसरी लडाइएपछि त्यो पापी त्यस रूखझैँ भूमिमा ढल्यो, जसको जरा काटिएको होस्।
9उसद्वारा समातिँदा कीचकलाई यसरी भूमिमा पछारेर उनी काँप्दै त्यस सभातिर दौडिन्, जहाँ राजा युधिष्ठिर थिए, ताकि शरण पाऊन्।
10उनी वेगले दौडिरहेकी थिइन्, त्यही बेला कीचकले उनका केश समात्यो र राजाकै उपस्थितिमा एक लात हानेर उनलाई ढाल्यो।
11हे भरत, सूर्यदेवद्वारा उनको रक्षाका लागि नियुक्त त्यस राक्षसले कीचकलाई वायुजस्तै वेगले धक्का दियो।
12तब राक्षसको बलले पूर्ण रूपमा अभिभूत भई ऊ भूमिमा ढल्यो र त्यस रूखझैँ लडखडाउँदै निश्चल परिरह्यो, जसको जरा काटिएको होस्।
13त्यहाँ बसेका भीमसेन तथा युधिष्ठिर — दुवैले कीचकद्वारा कृष्णामाथि गरिएको त्यो अत्याचार क्षमा नगर्ने दृष्टिले हेरे।
14त्यस दुष्ट कीचकको मृत्यु चाहँदै उच्चात्मा भीम क्रोधले आफ्ना दाँत किट्न थाले।
15उनका नेत्र, जसका परेला माथि उठेका थिए, धूम्रवर्णका भए र उनको निधारमा पसिनाले ढाकिएका भयङ्कर रेखा उम्रिए।
16ती शत्रुवीरहरूका संहारकले आफ्नो हातले आफ्नो निधार मले र क्रोधले भरिएर धेरै पटक हतारिँदै उठ्ने इच्छा गरे।
17भेद खुल्ने आशङ्काले राजा युधिष्ठिरले आफ्नो बूढीऔँलाले उनको बूढीऔँला थिचे र भीमलाई रोकिन आज्ञा दिए।
18विशाल रूख देखेर मातेको हात्तीजस्तै देखिने भीमसेनलाई युधिष्ठिरले रोके।
19हे सूपकार, के तिमी दाउराका लागि रूख हेर्दै छौ? यदि तिमीलाई दाउराको आवश्यकता छ भने, बाहिरका रूखबाट ती बटुलेर ल्याउनु नै राम्रो हो।
20उत्तम नितम्ब भएकी द्रुपदकी रोइरहेकी छोरी सभाको ढोकामा पुगेर तथा आफ्ना स्वामीहरूलाई उदास मुद्रामा र आफूले लिएको प्रतिज्ञाको पालन गर्दै छद्मवेश कायम राख्नमा दृढ देखेर, जलिरहेका नेत्रले मत्स्यराजलाई भनिन्।
21सूतपुत्रले मलाई लात हान्यो — मलाई, तिनका सम्मानित पत्नीलाई, जसका शत्रुहरू तपस्वीहरूका प्रदेशमा बसेर पनि कहिल्यै चैनले सुत्न सक्दैनन् (अनि आफ्नै देशमा बस्ने कुरा त के भन्नु)।
22सूतपुत्रले मलाई लात हान्यो — मलाई, तिनका आदरणीय पत्नीलाई, जो सत्यवादी छन्, ब्राह्मणहरूप्रति अनुरक्त छन् र नमागी नै दान दिने अभ्यस्त छन्।
23सूतपुत्रले मलाई लात हान्यो — मलाई, तिनकी प्रिय पत्नीलाई, जसका दुन्दुभिको घोष तथा जसका धनुषको टङ्कार निरन्तर सुनिन्छ।
24सूतपुत्रले मलाई लात हान्यो — मलाई, तिनका आदरणीय पत्नीलाई, जो तेज तथा आत्मसंयमको शक्तिले सम्पन्न छन् र जो अत्यन्त पराक्रमी तथा परम गरिमामय छन्।
25सूतपुत्रले मलाई लात हान्यो — मलाई, तिनका सम्मानित पत्नीलाई, जो यदि कर्तव्यले बाँधिएका नहुन्थे भने, यो सम्पूर्ण संसारको नाश गर्न सक्थे।
26हाय, ती महायोद्धाहरू, जसले शरण माग्न आउनेहरूलाई शरण दिन्छन्, आज छद्मवेशमा कहाँ भौँतारिइरहेका छन्?
27यी अत्यन्त तेजस्वी महापुरुषहरूले आफ्नी प्रिय तथा पतिव्रता पत्नीको सूतपुत्रद्वारा यसरी अपमान गरिएको नपुंसकझैँ चुपचाप कसरी सहन्छन्?
28आहा, तिनको त्यो क्रोध, त्यो पराक्रम तथा त्यो तेज कहाँ छ, जब तिनले आफ्नी पत्नीलाई एउटा अधमद्वारा यसरी अपमानित हुनबाट बचाउन सक्दैनन्?
29धर्मका यी दूषक विराटको नगरीमा म के गर्न सक्छु, जसले आफ्नै आँखाले देख्दादेख्दै पनि म निर्दोषको यसरी अपमान हुन दिन्छन्?
30राजाले कीचकप्रति अलिकति पनि राजाजस्तो आचरण गर्दैनन्। हे राजन्, तपाईंको आचरण डाँकुजस्तो छ र राजसभालाई शोभा दिँदैन।
31हे मत्स्यराज, तपाईंकै उपस्थितिमा यस दुष्टद्वारा मेरो यसरी अपमान हुनु अत्यन्त अनुचित छ। सम्पूर्ण सभासद्ले कीचकको यो उच्छृङ्खलता हेरून्।
32न कीचक धर्मात्मा छ, न मत्स्यराज नै कहिल्यै धर्मात्मा छन्। राजाको सेवामा रहने सभासद्हरू पनि धर्मरहित छन्।
33वैशम्पायनले भने — यस्ता वचनले आँसुले भरिएका नेत्र भएकी सुभगा कृष्णाले मत्स्यराजलाई हप्काइन्।
34विराटले भने — तिम्रो जुन झगडा हाम्रो दृष्टिबाहिर भयो, त्यसको विषयमा म केही जान्दिनँ। जबसम्म म यस प्रकरणको यथार्थ वृत्तान्त थाहा पाउँदिनँ, तबसम्म त्यस विषयमा न्याय कसरी हुन सक्छ?
35वैशम्पायनले भने — तब सभासद्हरूले सबै कुरा सुनेर कृष्णाको प्रशंसा गरे र बारम्बार "साधु! साधु!" भन्दै कीचकको भर्त्सना गरे।
36सभासद्हरूले भने — निश्चय नै जुन पुरुषकी पत्नी विशाल नेत्र भएकी तथा सर्वथा मनोहर अङ्ग भएकी यी देवी हुन्, उससँग त्यो सबै छ जो मूल्यवान् छ, र उसले कुनै पनि अवसरमा शोक गर्नुपर्नेछैन।
37निश्चय नै यस्ती देवी, जो अनुपम शोभा तथा पूर्ण रूपमा निर्दोष अङ्ग भएकी छिन्, मानिसहरूमा भेट्टाउन कठिन छ। वास्तवमा उनी हामीलाई सबै प्रकारले देवी नै प्रतीत हुन्छिन्।
38वैशम्पायनले भने — जब सभासद्हरूले कृष्णालाई देखेर यसरी उनको प्रशंसा गरिरहेका थिए, तब क्रोधका कारण युधिष्ठिरको निधारमा पसिनाका थोपा आए।
39तब ती कुरुश्रेष्ठले आफ्नी प्रिय पत्नी राजकुमारीलाई भने — "हे सैरन्ध्री, यहाँ नबस, सुदेष्णाको कक्षमा जाऊ।
40वीरहरूका पत्नीहरूले आफ्ना पतिका लागि कष्ट सहन्छन्; तर आफ्ना स्वामीको सेवामा कष्ट उठाएर तिनीहरू अन्ततः तिनै लोकमा जान्छन्, जहाँ तिनका पति जान्छन्।
41मलाई लाग्छ कि सूर्यजस्तै तेजस्वी तिम्रा गन्धर्व पतिहरूले यसलाई आफ्नो क्रोध प्रकट गर्ने उपयुक्त अवसर ठान्दैनन्, त्यसैले तिनीहरू तिम्रो सहायताका लागि दौडेर आउँदैनन्।
42हे सैरन्ध्री, तिमी अवसर जान्दिनौ र त्यसैले नटीझैँ रुन्छ्यौ; जब मत्स्यहरू द्यूतले मनोरञ्जन गरिरहेका छन्, तब तिमी तिनको सभामा विघ्न पारिरहेकी छ्यौ।
43हे सैरन्ध्री, फर्किजाऊ; गन्धर्वहरूले त्यही गर्नेछन् जो तिमीलाई प्रिय होस्। तिनीहरूले तिम्रो शोक हटाउनेछन् र त्यसको अन्त्य गर्नेछन्, जसले तिमीसँग अन्याय गरेको छ।
44सैरन्ध्रीले भनिन् — म तिनका लागि धर्मको पालन गर्छु, जो अत्यन्त दयालु छन्। जसमध्ये जेठो द्यूतको व्यसनी छ, तिनीहरू सबैद्वारा सताइनयोग्य छन्।
45वैशम्पायनले भने — यसो भनेर छरिएका केश तथा क्रोधले राता नेत्र भएकी सुभगा कृष्णा सुदेष्णाका कक्षतिर दौडिन्।
46यति बेर रोएपछि उनको मुख आकाशमा मेघबाट मुक्त चन्द्रमण्डलजस्तै प्रतीत भइरहेको थियो।
47सुदेष्णाले भनिन् — हे उत्तम नितम्ब भएकी सुन्दरी, तिम्रो कसले अपमान गर्यो, तिमी किन रुन्छ्यौ? हे सौम्ये, आज कसको सुखको अन्त्य हुन लागेको छ? कसले तिमीसँग अन्याय गर्यो?
48द्रौपदीले भनिन् — जब म तपाईंका लागि मदिरा लिन गएँ, तब कीचकले राजाकै उपस्थितिमा सभामा मलाई यसरी हान्यो, मानौँ निर्जन वनको बीचमा होस्।
49सुदेष्णाले भनिन् — हे छेउमा घुम्रिएका केश भएकी, यदि तिम्रो इच्छा छ भने, म कीचकको वध गराइदिऊँ, जसले कामले उन्मत्त भई तिम्रो अपमान गर्यो, जब कि तिमी उसका लागि सर्वथा अप्राप्य छ्यौ।
50सैरन्ध्रीले भनिन् — जसहरूसँग उसले अन्याय गरेको छ, तिनैले उसको वध गर्नेछन्; म ठान्छु कि ऊ निश्चय नै आजै यमलोक जानेछ।