Chapter 158

Bhagavad-Yana Parva — Speech of Duryodhana and others

Show:
View:
krishna vidura duryodhana
Verse 1
Sanskrit

दुर्योधन उवाच यदाह विदुरः कृष्णे सर्वं तत् सत्यमच्युते। अनुरक्तो ह्यसंहार्यः पार्थान् प्रति जनार्दनः॥

English

Duryodhana said What Vidura has said regarding Krishna has been truly spoken; for Janardana is firmly attached to the son of Pritha and inseparable from them.

Hindi

दुर्योधन ने कहा — कृष्ण के विषय में विदुर ने जो कहा है, वह सत्य ही कहा है; क्योंकि जनार्दन पृथापुत्रों से दृढ़तापूर्वक जुड़े हुए हैं और उनसे अभिन्न हैं।

Nepali

दुर्योधनले भन्यो — कृष्णका विषयमा विदुरले जे भनेका छन्, त्यो सत्य नै भनेका छन्; किनभने जनार्दन पृथापुत्रहरूसँग दृढतापूर्वक जोडिएका छन् र तिनीहरूसँग अभिन्न छन्।

krishna
Verse 2
Sanskrit

यत् तत् सत्कारसंयुक्तं देयं वसु जनार्दने। अनेकरूपं राजेन्द्र न तद् देयं कदाचन॥

English

The diverse kinds of wealth therefore that is proposed to be bestowed on Janardana for his honour, O chief among kings, should on no account be given.

Hindi

अतः हे राजाओं में श्रेष्ठ, जनार्दन के सम्मान के लिए जो नाना प्रकार का धन देने का प्रस्ताव है, वह किसी भी दशा में न दिया जाए।

Nepali

त्यसैले हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, जनार्दनको सम्मानका लागि जुन नाना प्रकारको धन दिने प्रस्ताव छ, त्यो कुनै पनि अवस्थामा नदिइयोस्।

Verse 3
Sanskrit

देशः कालस्तथाऽयुक्तो न हि नार्हति केशवः। मंस्यत्यधोक्षजो राजन् भयादर्चति मामिति॥

English

Though Keshava is worthy of all that, yet place and time render it in-expedient; for he will come to think on receiving our worship, O king, that we are honoring him out of fear.

Hindi

यद्यपि केशव उस सबके योग्य हैं, तथापि देश और काल इसे अनुचित बना देते हैं; क्योंकि हे राजन्, हमारा सत्कार पाकर वे यही समझेंगे कि हम भय से उनका सम्मान कर रहे हैं।

Nepali

यद्यपि केशव त्यो सबैका योग्य छन्, तथापि देश र काललाई हेर्दा यो अनुचित हुन्छ; किनभने हे राजन्, हाम्रो सत्कार पाएर उनले यही सम्झनेछन् कि हामी भयले उनको सम्मान गर्दै छौँ।

Verse 4
Sanskrit

अवमानश्च यत्र स्यात् क्षत्रियस्य विशाम्पते। न तत् कुर्याद् बुधः कार्यमिति मे निश्चिता मतिः॥

English

O Lord of the world, what would conduce to the disgrace of the Kshatriya race should not be done by a wise man. Such is my decided opinion.

Hindi

हे लोकनाथ, जो कार्य क्षत्रियकुल के अपमान का कारण बने, वह बुद्धिमान् पुरुष को नहीं करना चाहिए। यही मेरा निश्चित मत है।

Nepali

हे लोकनाथ, जुन कार्य क्षत्रियकुलको अपमानको कारण बन्दछ, त्यो बुद्धिमान् पुरुषले गर्नुहुँदैन। यही मेरो निश्चित मत हो।

krishna
Verse 5
Sanskrit

स हि पूज्यतमो लोके कृष्णः पृथुललोचनः। त्रयाणामपि लोकानां विदितं मम सर्वथा॥

English

Krishna of big eyes is most worthy of worship in this world by all the three worlds. This fact is always present in my mind.

Hindi

विशाललोचन कृष्ण इस लोक में तथा तीनों लोकों में सबके द्वारा परम पूजनीय हैं। यह बात सदा मेरे मन में रहती है।

Nepali

विशाललोचन कृष्ण यस लोकमा तथा तीनै लोकमा सबैद्वारा परम पूजनीय छन्। यो कुरा सधैँ मेरो मनमा रहन्छ।

Verse 6
Sanskrit

न तु तस्मै प्रदेयं स्यात् तथा कार्यगतिः प्रभो। विग्रहः समुपारब्धो न हि शाम्यत्यविग्रहात्॥

English

But circumstances are such, my lord, that nothing should be given him. War having been decided on will not turn into peace by delaying the former.

Hindi

किन्तु हे स्वामी, परिस्थितियाँ ऐसी हैं कि उन्हें कुछ भी न दिया जाए। युद्ध का निश्चय हो चुकने पर उसे टालने मात्र से वह शान्ति में नहीं बदल जाएगा।

Nepali

तर हे स्वामी, परिस्थिति यस्तो छ कि उनलाई केही पनि नदिइयोस्। युद्धको निश्चय भइसकेपछि त्यसलाई ढिलो पारेको भरमा त्यो शान्तिमा बदलिनेछैन।

bhishma
Verse 7
Sanskrit

वैशम्पायन उवाच तस्य तद् वचनं श्रुत्वा भीष्मः कुरुपितामहः। वैचित्रवीर्यं राजानमिदं वचनमब्रवीत्॥

English

Vaishampayana said Bhishma, the grandfather of the Kurus, having heard these words of his said these words to the royal son of Vichitravirya.

Hindi

वैशम्पायन ने कहा — कुरुओं के पितामह भीष्म ने उसके ये वचन सुनकर विचित्रवीर्य के राजपुत्र (धृतराष्ट्र) से ये वचन कहे।

Nepali

वैशम्पायनले भने — कुरुहरूका पितामह भीष्मले उसका यी वचन सुनेर विचित्रवीर्यका राजपुत्र (धृतराष्ट्र)लाई यी वचन भने।

krishna
Verse 8
Sanskrit

सत्कृतोऽसत्कृतो वापि न क्रुद्ध्येत जनार्दनः। नालमेनमवज्ञातुं नावज्ञेयो हि केशवः॥

English

Janardana will not get angry, whether he is properly received or not. He cannot be insulted; for Keshava is not capable of being SO.

Hindi

जनार्दन क्रुद्ध नहीं होंगे, चाहे उनका यथोचित स्वागत हो अथवा न हो। उनका अपमान किया ही नहीं जा सकता; क्योंकि केशव अपमान के योग्य ही नहीं हैं।

Nepali

जनार्दन क्रुद्ध हुनेछैनन्, चाहे उनको यथोचित स्वागत होस् वा नहोस्। उनको अपमान गर्नै सकिँदैन; किनभने केशव अपमानका योग्य नै छैनन्।

Verse 9
Sanskrit

यत् तु कारयं महाबाहो मनसा कार्यतां गतम्। सर्वोपायैर्न तच्छक्यं केनचित् कर्तुमन्यथा॥

English

Whatever act, O you with long arms, is fructified in his mind's eye cannot be prevented by any man by every mean in his power.

Hindi

हे महाबाहो, जो कार्य उनके मन में निश्चित हो जाता है, उसे कोई भी मनुष्य अपने समस्त उपायों से भी नहीं रोक सकता।

Nepali

हे महाबाहु, जुन कार्य उनको मनमा निश्चित हुन्छ, त्यसलाई कुनै पनि मानिसले आफ्ना सम्पूर्ण उपायले पनि रोक्न सक्दैन।

krishna
Verse 10
Sanskrit

स यद् ब्रूयान्महाबाहुस्तत कार्यमविशङ्कया। वासुदेवेन तीर्थेन क्षिप्रं संशाम्य पाण्डवैः॥

English

What that being with long arms says, should be done without hesitation. Effect peace quickly with the Pandavas through the instrumentality of Vasudeva.

Hindi

वे महाबाहु जो कहें, वह बिना हिचकिचाहट के किया जाए। वासुदेव के माध्यम से पाण्डवों के साथ शीघ्र सन्धि कर लीजिए।

Nepali

ती महाबाहुले जे भन्छन्, त्यो बिना हिच्किचाहट गरियोस्। वासुदेवको माध्यमबाट पाण्डवहरूसँग चाँडै सन्धि गर्नुहोस्।

krishna
Verse 11
Sanskrit

धर्म्यमर्थ्यं च धर्मात्मा ध्रुवं वक्ता जनार्दनः। तस्मिन् वाच्याः प्रिया वाचो भवता बान्धवैः सह।॥

English

Janardana, inclined to virtue, will surely say what is conducive to morality as well as worldly profit; and he should be spoken to in agreeable words by yourself along with your friends.

Hindi

धर्म की ओर प्रवृत्त जनार्दन निश्चय ही वही कहेंगे जो धर्म तथा अर्थ दोनों के अनुकूल होगा; और आपको अपने मित्रों सहित उनसे प्रिय वचनों में बात करनी चाहिए।

Nepali

धर्मतिर प्रवृत्त जनार्दनले निश्चय नै त्यही भन्नेछन् जो धर्म तथा अर्थ दुवैका अनुकूल होस्; र तपाईंले आफ्ना मित्रहरूसहित उनीसँग प्रिय वचनमा कुरा गर्नुपर्छ।

duryodhana bhishma
Verse 12
Sanskrit

दुर्योधन उवाच न पर्यायोऽस्ति यद् राजश्रियं निष्केवलामहम्। तैः सहेमामुपाश्नीयां यावज्जीवं पितामह॥

English

Duryodhana said Since, O king, there is no likelihood of my being the sole enjoy of royalty and since, O grandsire, I cannot share it for life with them.

Hindi

दुर्योधन ने कहा — हे राजन्, जब राज्य का एकमात्र भोक्ता मेरे होने की कोई सम्भावना नहीं है, और हे पितामह, जब मैं जीवन भर उनके साथ उसे बाँट भी नहीं सकता —

Nepali

दुर्योधनले भन्यो — हे राजन्, जब राज्यको एकमात्र भोक्ता म हुने कुनै सम्भावना छैन, र हे पितामह, जब म जीवनभर तिनीहरूसँग त्यो बाँड्न पनि सक्दिनँ —

krishna
Verse 13
Sanskrit

इदं तु सुमहत् कार्यं शृणु मे यत् समर्थितम्। परायणं पाण्डवानां नियच्छामि जनार्दनम्॥

English

Listen to this great deed which I have fixed in my mind. I shall make Janardana-the refuge of the Pandavas, the captive.

Hindi

तो वह महान् कार्य सुनिए जो मैंने अपने मन में निश्चित किया है। मैं पाण्डवों के आश्रय जनार्दन को ही बन्दी बना लूँगा।

Nepali

त्यसो भए त्यो महान् कार्य सुन्नुहोस् जो मैले आफ्नो मनमा निश्चित गरेको छु। म पाण्डवहरूका आश्रय जनार्दनलाई नै बन्दी बनाउनेछु।

krishna
Verse 14
Sanskrit

तस्मिन् बद्धे भविष्यन्ति वृष्णयः पृथिवी तथा। पाण्डवाश्च विधेया मे स च प्रातरिहैष्यति॥

English

On his imprisonment, the Vrishnis and the Pandavas, in fact the whole world, will be at my disposal. Krishna, too, will be here tomorrow morning.

Hindi

उनके बन्दी हो जाने पर वृष्णि तथा पाण्डव, वस्तुतः समस्त संसार, मेरे वश में हो जाएगा। और कृष्ण कल प्रातःकाल यहाँ आ ही रहे हैं।

Nepali

उनी बन्दी भएपछि वृष्णि तथा पाण्डव, वास्तवमा सम्पूर्ण संसार, मेरो वशमा हुनेछ। र कृष्ण भोलि बिहान यहाँ आउँदै नै छन्।

krishna
Verse 15
Sanskrit

अत्रोपायान् यथा सम्यगन बुद्ध्येत जनार्दनः। न चापायो भवेत् कश्चित् तद् भवान् प्रब्रवीतु मे॥

English

Some means for executing this in such a way that Janardana may not at all anticipate it; and so that we way not fall into any danger, should be told me by you.

Hindi

यह कार्य ऐसे प्रकार से करने का कोई उपाय, जिससे जनार्दन को इसकी तनिक भी आशङ्का न हो और जिससे हम किसी संकट में न पड़ें — वह आप मुझे बताइए।

Nepali

यो कार्य यस्तो प्रकारले गर्ने कुनै उपाय, जसबाट जनार्दनलाई यसको अलिकति पनि आशङ्का नहोस् र जसबाट हामी कुनै सङ्कटमा नपरौँ — त्यो तपाईंले मलाई बताउनुहोस्।

krishna dhritarashtra
Verse 16
Sanskrit

वैशम्पायन उवाच तस्य तद् वचनं श्रुत्वा घोरं कृष्णाभिसंहितम्। धृतराष्ट्रः सहामात्यो व्यथितो विमनाऽभवत्॥

English

Vaishampayana said Hearing these words of terrible import, namely of making of making Krishna a captive, Dhritarashtra with his ministers became oppressed with pain.

Hindi

वैशम्पायन ने कहा — कृष्ण को बन्दी बनाने के इस भयङ्कर अभिप्राय वाले वचन सुनकर धृतराष्ट्र अपने मन्त्रियों सहित पीड़ा से व्याकुल हो गए।

Nepali

वैशम्पायनले भने — कृष्णलाई बन्दी बनाउने यस भयङ्कर अभिप्राय भएका वचन सुनेर धृतराष्ट्र आफ्ना मन्त्रीहरूसहित पीडाले व्याकुल भए।

dhritarashtra duryodhana
Verse 17
Sanskrit

ततो दुर्योधनमिदं धृतराष्ट्रोऽब्रवीद् वचः। मैवं वोचः प्रजापाल नैष धर्मः सनातनः॥

English

Dhritarashtra then said these words to Duryodhana, do not say so, O you protector of men. This is against eternal virtue.

Hindi

तब धृतराष्ट्र ने दुर्योधन से ये वचन कहे — हे मनुजपाल, ऐसा मत कहो। यह सनातन धर्म के विरुद्ध है।

Nepali

तब धृतराष्ट्रले दुर्योधनलाई यी वचन भने — हे मनुजपाल, यस्तो नभन। यो सनातन धर्मविरुद्ध छ।

krishna
Verse 18
Sanskrit

दूतश्च हि हृषीकेशः सम्बन्धी च प्रियश्च नः। अपापः कौरवेयेषु स कथं बन्धमर्हति॥

English

Hrishikesha is an ambassador; and in relation he is dear to ourselves. He has done no wrong to the Kurus. How then is it proper that he should be made a captive?

Hindi

हृषीकेश दूत हैं; और सम्बन्ध में भी वे हमें प्रिय हैं। उन्होंने कुरुओं का कोई अपकार नहीं किया। फिर उन्हें बन्दी बनाना कैसे उचित हो सकता है?

Nepali

हृषीकेश दूत हुन्; र सम्बन्धमा पनि उनी हामीलाई प्रिय छन्। उनले कुरुहरूको कुनै अपकार गरेका छैनन्। फेरि उनलाई बन्दी बनाउनु कसरी उचित हुन सक्छ?

dhritarashtra bhishma
Verse 19
Sanskrit

भीष्म उवाच परीतस्तव पुत्रोऽयं धृतराष्ट्र सुमन्दधीः।। वृणोत्यनर्थं नैवार्थं याच्यमानः सुहृज्जनैः॥

English

Bhishma said This wicked son of yours, O Dhritarashtra, is on the verge of eternity. He selects the evil and not what is good, though begged by persons who wish well to him.

Hindi

भीष्म ने कहा — हे धृतराष्ट्र, आपका यह दुष्ट पुत्र काल के मुख के निकट पहुँच चुका है। हितैषी जनों के प्रार्थना करने पर भी यह श्रेय को नहीं, अपितु अनिष्ट को ही चुनता है।

Nepali

भीष्मले भने — हे धृतराष्ट्र, तपाईंको यो दुष्ट पुत्र कालको मुखनिर पुगिसकेको छ। हितैषी जनहरूले बिन्ती गर्दा पनि यसले श्रेयलाई होइन, अनिष्टलाई नै छान्दछ।

Verse 20
Sanskrit

इममुत्पथि वर्तन्तं पापं पापानुबन्धिनम्। वाक्यानि सुहृदां हित्वा त्वमप्यस्यानुवर्तसे॥

English

Instead of listening to the advice of your well-wishers, you too follow him, who is established on this unrighteous path and whose surroundings are sinful.

Hindi

अपने हितैषियों की सलाह सुनने के स्थान पर आप भी उसी का अनुसरण करते हैं, जो इस अधर्म के मार्ग पर स्थित है और जिसका सारा परिवेश पापी है।

Nepali

आफ्ना हितैषीहरूको सल्लाह सुन्नुको सट्टा तपाईं पनि उसैको अनुसरण गर्नुहुन्छ, जो यस अधर्मको मार्गमा स्थित छ र जसको सारा परिवेश पापी छ।

krishna dhritarashtra
Verse 21
Sanskrit

कृष्णमक्लिष्टकर्माणमासाद्यायं सुदुर्मतिः। तव पुत्रः सहामात्यः क्षणेन न भविष्यति॥

English

This son of Dhritarashtra of exceedingly wicked purposes, along with his advisers, will cease to exist in a moment when he comes against Krishna, who can do a work without the least trouble.

Hindi

अत्यन्त दुष्ट अभिप्रायों वाला यह धृतराष्ट्रपुत्र अपने मन्त्रियों सहित उसी क्षण नष्ट हो जाएगा जब वह कृष्ण के सम्मुख आएगा — उन कृष्ण के, जो किसी भी कार्य को तनिक भी कष्ट के बिना कर सकते हैं।

Nepali

अत्यन्त दुष्ट अभिप्राय भएको यो धृतराष्ट्रपुत्र आफ्ना मन्त्रीहरूसहित त्यसै क्षण नष्ट हुनेछ जब ऊ कृष्णको सामु आउनेछ — ती कृष्णको, जसले कुनै पनि कार्य अलिकति पनि कष्टविना गर्न सक्दछन्।

Verse 22
Sanskrit

पापस्यास्य नृशंसस्य त्यक्तधर्मस्य दुर्मतेः। नोत्सहेऽनर्थसंयुक्ताः श्रोतुं वाचः कथंचन॥

English

I dare not listen to any words of this man of wicked purpose, who has abandoned virtue and who is cruel and sinful.

Hindi

धर्म को त्याग चुके, क्रूर तथा पापी इस दुष्ट अभिप्राय वाले पुरुष का एक भी वचन सुनने का साहस मैं नहीं करता।

Nepali

धर्म त्यागिसकेको, क्रूर तथा पापी यस दुष्ट अभिप्राय भएको पुरुषको एउटा पनि वचन सुन्ने साहस म गर्दिनँ।

bhishma
Verse 23
Sanskrit

इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठो वृद्धः परममन्युमान्। उत्थाय तस्मात् प्रातिष्ठद् भीष्मः सत्यपराक्रमः॥

English

Having said this, the foremost of aged men among the Bharata Bhishma of true prowess got up and went away from that place, fired with great rage.

Hindi

यह कहकर भरतवंशियों के वृद्धों में अग्रगण्य, सत्यपराक्रमी भीष्म महान् क्रोध से भरकर उठे और वहाँ से चले गए।

Nepali

यसो भनेर भरतवंशीहरूका वृद्धहरूमा अग्रगण्य, सत्यपराक्रमी भीष्म महान् क्रोधले भरिएर उठे र त्यहाँबाट गइहाले।