Yanasandhi Parva — The speech of Sanjaya
Volume III — Virata & Udyoga Parva · Chapter 142
Sanskrit
1धृतराष्ट्र उवाच चक्षुष्मतां वै स्पृहयामि संजय द्रक्ष्यन्ति ये वासुदेव समीपे। विभ्राजमानं वपुषा परेण प्रकाशयन्तं प्रदिशो दिशश्च।।।।
2मभ्यर्चनीयां शङ्करीं सृजयानाम्। बुभूषद्भिर्ग्रहणीयामनिन्द्यां परासूनामग्रहणीयरूपाम्॥
3समुद्यन्तं सात्वतमेकवीरं प्रणेतारमृषभं यादवानाम्। निहन्तारं क्षोभणं शात्रवाणां मुञ्चन्तं च द्विषतां वै यशांसि॥
4द्रष्टारो हि कुरवस्तं समेता महात्मानं शत्रुहणं वरेण्यम्। ब्रुवन्तं वाचमनृशंसरूपां वृष्णिश्रेष्ठं मोहयन्तं मदीयान्॥
5ऋषि सनातनतमं विपश्चितं वाचः समुद्रं कलशं यतीनाम्। अरिष्टनेमि गरुडं सुपर्ण हरिं प्रजानां भुवनस्य धाम॥ मनादिमध्यान्तमनन्तकीर्तिम्। शुक्रस्य धातारमजं च नित्यं परं परेषां शरणं प्रपद्ये॥
6त्रेलोक्यनिर्माणकरं जनित्रं देवासुराणामथ नागरक्षसाम्। मिन्द्रानुजं तं शरणं प्रपद्ये॥
7अयं स कालः सम्प्राप्तो मित्राणां मित्रवत्सला न च त्वदन्यं पश्यामि यो न आपत्सु तारयेत्॥
8त्वां हि माधवमाश्रित्य निर्भया मोघदर्पितम्। धार्तराष्ट्र सहामात्यं स्वयं समनुयुक्ष्महे॥
9यथा हि सर्वास्वापत्सु पासि वृष्णीनरिंदम) तथा ते पाण्डवा रक्ष्या: पाहस्मान् महतो भयात्॥
10श्रीभगवानुवाच अयमस्मि महाबाहो ब्रूहि यत् ते विवक्षितम्। करिष्यामि हि तत् सर्वं यत् त्वं वक्ष्यसि भारत॥
11युधिष्ठिर उवाच श्रुतं ते धृतराष्ट्रस्य सपुत्रस्य चिकीर्षितम्। एतद्धि सकलं कृष्ण संजयो मां यदब्रवीत्॥
12तन्मतं धृतराष्ट्रस्य सोऽस्यात्मा विवृतान्तरः। यथोक्तं दूत आचष्टे वध्यः स्यादन्यथा ब्रुवन्॥
13अप्रदानेन राज्यस्य शान्तिमस्मासु मार्गति। लुब्धः पापेन मनसा चरन्नसममात्मनः॥
14यत् तद् द्वादश वर्षाणि वनेषु ह्युषिता वयम्। छद्मना शरदं चैकां धृतराष्ट्रस्य शासनात्॥
15स्थाता नः समये तस्मिन् धृतराष्ट्र इति प्रभो। नाहास्म समयं कृष्ण तद्धि नो ब्राह्मणा विदुः॥
16गृद्धो राजा धृतराष्ट्रः स्वधर्मं नानुपश्यति। वश्यत्वात् पुत्रगृद्धित्वान्मन्दस्यान्वेति शासनम्॥
17सुयोधनमते तिष्ठन् राजाऽस्मासु जनार्दन। मिथ्या चरति लुब्धः सन् चरन् हि प्रियमात्मनः॥
18इतो दुःखतरं किं नु यदहं मातरं ततः। संविधातुं न शक्नोमि मित्राणां वा जनार्दन॥
19काशिभिश्चेदिपञ्चालैर्मत्स्यैश्च मधुसूदन। भवता चैव नाथेन पञ्च ग्रामा वृता मया।॥
20अविस्थलं वृकस्थलं माकन्दी वारणावतम्। अवसानं च गोविन्द कञ्चिदेवात्र पञ्चमम्॥
21पञ्च नस्तात दीयन्तां ग्रामा वा नगराणि वा। वसेम सहिता येषु मा च नो भरता नशन्॥
22न च तानपि दुष्टात्मा धार्तराष्ट्रोऽनुमन्यते। स्वाम्यमात्मनि मत्वाऽसावतो दुःखतरं नु किम्॥
23कुले जातस्य वृद्धस्य परवित्तेषु गृद्ध्यतः। लोभ प्रज्ञानमाहन्ति प्रज्ञा हन्ति श्रियम्॥
24श्रीर्हता बाधते धर्मं धर्मो हन्ति हतः श्रियम्। श्रीर्हता पुरुषं हन्ति पुरुषस्याधनं वधः॥
25अधनाद्धि निवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदो द्विजाः। अपुष्पादफलाद् वृक्षाद् यथा कृष्ण पतत्रिणः॥
26एतच्च मरणं तात यन्मत्तः पतितादिव। ज्ञातयो विनिवर्तन्ते प्रेतसत्त्वादिवासवः॥
27नातः पापीयसी काञ्चिदवस्थां शम्बरोऽब्रवीत्। यत्र नैवाद्य न प्रातर्भोजनं प्रतिदृश्यते॥
28धनमाहुः परं धर्मं धने सर्वं प्रतिष्ठितम्। जीवन्ति धनिनो लोके मृता ये त्वधना नराः॥
29ये धनादपकर्षन्ति नरं स्वबलमास्थिताः। ते धर्ममर्थ कामं च प्रमथ्नन्ति नरं च तम्॥
30एतामवस्थां प्राप्यैके मरणं वविरे जनाः। ग्रामायके वनायके नाशायैके प्रवव्रजुः॥
31उन्मादमेके पुष्यन्ति यान्त्यन्ये द्विषतां वशम्। दास्यमेके च गच्छन्ति परेषामर्थहेतुना॥
32आपदेवास्य मरणात् पुरुषस्य गरीयसी। श्रियो विनाशस्तद्ध्यस्य निमित्तं धर्मकामयोः॥
33यदस्य धर्म्यं मरणं शाश्वतं लोकवर्त्म तत्। समन्तात् सर्वभूतानां न तदत्येति कश्चनः॥
34न तथा बाध्यते कृष्ण प्रकृत्या निर्धनो जनः। यथा भद्रां श्रियं प्राप्य हीनः सुखैधितः॥
35स तदाऽऽत्मापराधेन सम्प्राप्तोव्यसनं महत्। सेन्द्रान् गर्हयते देवान् नात्मानं च कथञ्चन॥
36न चास्य सर्वशास्त्राणि प्रभवन्ति निबर्हणे। सोऽभिक्रुध्यति भृत्यानां सुहृदश्चाभ्यसूयति॥
37तं तदा मन्युरेवैति स भूयः सम्प्रमुह्यति। स मोहवशमापन्नः क्रूरं कर्म निषेवते॥
38पापकर्मतया चैव संकरं तेन पुष्यति। संकरो नरकायैव सा काष्ठा पापकर्मणाम्।।३३।
39न चेत् प्रबुध्यते कृष्ण नरकायैव गच्छति। तस्य प्रबोधः प्रज्ञैव प्रज्ञाचक्षुस्तरिष्यति॥
40प्रज्ञालाभे हि पुरुषः शास्त्राण्येवान्ववेक्षते। शास्त्रनिष्ठः पुनर्धर्मं तस्य ह्रीरङ्गमुत्तमम्॥
41ह्रीमान् हि पापं प्रद्वेष्टि तस्य श्रीरभिवर्धते। श्रीमान् स यावद् भवति तावद् भवति पूरुषः॥
42धर्मनित्यः प्रशान्तात्मा कार्ययोगवहः सदा। नाधर्मं कुरुते बुद्धिं न च पापे प्रवर्तते॥
43अह्रीको वा विमूढो वा नैव स्त्री न पुनः पुमान्। नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति यथा शूद्रस्तथैव सः॥
44ह्रीमानवति देवांश्च पितॄनात्मानमेव च। तेनामृतत्वं व्रजति सा काष्ठा पुण्यकर्मणाम्॥
45तदिदं मयि ते दृष्टं प्रत्यक्षं मधुसूदन यथा राज्यात् परिभ्रष्टो वसामि वसतीरिमाः॥
46ते वयं न श्रियं हातुमलं न्यायेन केनचित्। अत्र नो यतमानानां वधश्चेदपि साधु तत्॥
47तत्र नः प्रथमः कल्पो यद् वयं ते च माधव। प्रशान्ताः समभूताश्च श्रियं तामश्नुवीमहि॥
48तत्रैषा परमा काष्ठा रौद्रकर्मक्षयोदया। यद् वयं कौरवान् हत्वा तानि राष्ट्राण्यवाप्नुमः॥
49ये पुनः स्युरसम्बद्धा अनार्याः कृष्ण शत्रवः। तेषामप्यवधः कार्यः किं पुनर्ये स्युरीदृशाः॥
50ज्ञातयश्चैव भूयिष्ठाः सहाया गुरवश्च नः। तेषां वधोऽतिपापीयान् किं नो युद्धेऽस्ति शोभनम्।।४५
51पापः क्षत्रियधर्मोऽयं वयं च क्षत्रबन्धवः। स नः स्वधर्मोऽधर्मों वा वृत्तिरन्या विगर्हिता।॥
52शूद्रः करोति शुश्रूषां वैश्या वै पण्यजीविकाः। वयं वधेन जीवामः कपालं ब्राह्मणैर्वृतम्॥
53क्षत्रियः क्षत्रियं हन्ति मत्स्यो मत्स्येन जीवति। श्वा श्वानं हन्ति दाशार्ह पश्य धर्मों यथागतः॥
54युद्धे कृष्ण कलिनित्यं प्राणां सीदन्ति संयुगे। बलं तु नीतिमाधाय युध्ये जयपराजयौ।॥
55नात्मच्छन्देन भूतानां जीवितं मरणं तथा। नाप्यकाले सुखं प्राप्यं दुःखं वापि यदूत्तम॥
56एको ह्यपि बहून् हन्ति जन्त्येकं बहवोऽष्युत। शूरं कापुरुषो हन्ति अयशस्वी यशस्विनम्॥
57जयो नैवोभयोर्दष्टो नोभयोश्च पराजयः। तथैवापचयो दृष्टो व्यपयाने क्षयव्ययौ।॥
58सर्वथा वृजिनं युद्धं को जन् न प्रतिहन्यते। हतस्य च हृषीकेश समौ जयपराजयौ।॥
59पराजयश्च मरणान्मन्ये नैव विशिष्यते। यस्य स्याद् विजयः कृष्ण तस्याप्यपचयो ध्रुवम्॥
60अन्ततो दयितं नन्ति केचिदप्यपरे जनाः। तस्याङ्ग बलहीनस्य पुत्रान् भ्रातृनपश्यतः॥
61निर्वेदो जीविते कृष्ण सर्वतश्चोपजायते। ये ह्येव धीरा ह्रीमन्त आर्याः करुणवेदिनः॥ त एव युद्धे हन्यन्ते यवीयान् मुच्यते जनः। हत्वाप्यनुशयो नित्यं परानपि जनार्दन॥
62अनुबन्धश्च पापोऽत्र शेषश्चाप्यवशिष्यते। शेषों हि बलमासाद्य न शेषमनुशेषयेत्॥
63सर्वोच्छेदे च यतते वैरस्यान्तविधित्सया। जयो वैरं प्रसृजति दुःखमास्ते पराजितः॥
64सुखं प्रशान्तः स्वपिति हित्वा जयपराजयौ। जातवैस्च पुरुषो दुःखं स्वपिति नित्यदा॥
65अनिवृत्तेन मनसा ससर्प इव वेश्मनि। उत्सादयति यः सर्वं यशसा स विमुच्यते॥
66अकीर्तिं सर्वभूतेषु शाश्वती सोऽधिगच्छति। न हि वैराणि शाम्यन्ति दीर्घकालधृतान्यपि॥
67आख्यातारश्च विद्यन्ते पुमांश्चेद् विद्यते कुले। न चापि वैरं वैरेण केशव व्युपशाम्यति॥
68हविषाग्निर्यथा कृष्ण भूय एवाभिवर्धते। अतोऽन्यथा नास्ति शान्तिनित्यमन्तरमन्ततः॥
69अन्तरं लिप्समानानामयं दोषो निरन्तरः। पौरुषे यो हि बलवानाधिर्हदयबाधनः। तस्य त्यागेन वा शान्तिर्मरणेनापि वा भवेत्॥
70अथवा मूलघातेन द्विषतां मधुसूदन। फलनिवृत्तिरिद्धा स्यात् तन्नृशंसतरं भवेत्॥
71या तु त्यागेन शान्तिः स्यात् तदृते वध एव सः। संशयाच्च समुच्छेदाद् द्विषतामात्मनस्तथा॥
72न च त्यक्तुं तदिच्छामो न चेच्छामः कुलक्षयम्। अत्र या प्रणिपातेन शान्तिः सैव गरीयसी॥
73सर्वथा यतमानानामयुद्धमभिकाङ्क्षताम्। सान्त्वे प्रतिहते युद्धं प्रसिद्धं नापराक्रमः॥
74प्रतिघातेन सान्त्वस्य दारुणं सम्प्रवर्तते। तच्छुनामिव सम्पाते पण्डितैरुपलक्षितम्॥
75लाडूलचालनं क्ष्वेडा प्रतिवाचो विवर्तनम्। दन्तदर्शनमारावस्ततो युद्धं प्रवर्तते॥
76तत्र यो बलवान् कृष्ण जित्वा सोऽत्ति तदामिषम्। एवमेव मनुष्येषु विशेषो नास्ति कश्चन॥
77सर्वथा त्वेतदुचितं दुर्बलेषु बलीयसाम्। अनादरोऽविरोधश्च प्रणिपाती हि दुर्बलः॥
78पिता राजा च वृद्धश्च सर्वथा मानमर्हति। तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च धृतराष्ट्रो जनार्दन॥
79पुत्रस्नेहश्च बलवान् धृतराष्ट्रस्य माधव। स पुत्रवशमापन्नः प्रणिपातं प्रहास्यति॥
80तत्र किं मन्यसे कृष्ण प्राप्तकालमनन्तरम्। कथमर्थाच्च धर्माच्च न हीयेमहि माधव॥
81ईदृशेऽत्यर्थकृच्छ्रेऽस्मिन् कमन्यं मधुसूदन। उपसम्प्रष्टुमर्हामि त्वामृते पुरुषोत्तम॥
82प्रियश्च प्रियकामश्च गतिज्ञः सर्वकर्मणाम्। को हि कृष्णास्ति नस्त्वादृक् सर्वनिश्चयवित् सुहृत्।।७८
83वैशम्पायन उवाच एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजं जनार्दनः। उभयोरेव वामर्थं यास्यामि कुरुसंसदम्॥
84शमं तत्र लभेयं चेद् युष्मदर्थमाहापयन्। पुण्यं सुमहद् राजंश्चरितं स्यान्महाफलम्॥
85मोचयेयं मृत्युपाशात् संरब्धान् कुरुसुंजयान्। पाण्डवान् धार्तराष्ट्रांश्च सर्वां च पृथिवीमिमाम्॥
86मे युधिष्ठिर उवाच न ममैतन्मतं कृष्णं यत् त्वं यायाः कुरून् प्रति। सुयोधनः सूक्तमपि न करिष्यति ते वचः॥
87समेतं पार्थिवं क्षत्रं दुर्योधनवशानुगम्। तेषां मध्यावतरणं तव कृष्ण न रोचये॥
88न हि नः प्रीणयेद् द्रव्यं न देवत्वं कुतः सुखम्। न च सर्वामरैश्वर्यं तव द्रोहेण माधव॥
89श्रीभगवानुवाच जानाम्येतां महाराज धार्तराष्ट्रस्य पापताम्। अवाच्यास्तु भविष्यामः सर्वलोके महीक्षिताम्॥
90न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः। क्रुद्धस्य संयुगे सिंहस्येवेतरे मृगाः॥
91अथ चेत् ते प्रवर्तन्ते मयि किञ्चिदसाम्प्रतम्। निर्दहेयं कुरून् सर्वानिति मे धीयते मतिः॥
92न जातु गमनं पार्थ भवेत् तत्र निरर्थकम्। अर्थप्राप्तिः कदाचित् स्यादन्ततो वाप्यवाच्यता॥
93युधिष्ठिर उवाच यत् तुभ्यं रोचते कृष्ण स्वस्ति प्राप्नुहि कौरवान्। कृतार्थं स्वस्तिमन्तं त्वां द्रक्ष्यामि पुनरागतम्॥
94विष्वक्सेन कुरून् गत्वा भरताञ्छमयन् प्रभो। यथा सर्वे सुमनसः सह स्याम सुचेतसः॥
95भ्राता चासि सखा चासि बीभत्सोर्मम च प्रियः। सौहृदेनाविशयोऽसि स्वस्ति प्राप्नुहि भूतये॥
96अस्मान् वेत्थ परान् वेत्थ वेत्थार्थान् वेस्थ भाषितुम्। यद् यदस्मद्धितं कृष्ण तत्तद् वाच्यः सुयोधनः॥
97यद्यधर्मेण संयुक्तमुपपद्येद्धितं वचः। तत्तत् केशव भाषेथाः सान्त्वं वा यदि वेतरत्॥
English
1Dhritarashtra said I envy those who have eyes, O Sanjaya and who will see before them the son of Vasudeva with his body shining with great lustre in the cardinal points of the earth and in the points between them.
2And uttering blessed words which ought to be listened to with all respect by the Bharatas, words that are for the good of the Sanjayas, unexceptionable words that ought to be accepted by those praying for prosperity and incapable of being acted up to by those who are about to meet their end.
3Who (Krishna) is ever full of energy, eternal and the one hero in the world, who is the leader of the Yadavas and the bull among them; who is the slayer of his enemies and the cause of terror among them and the destroyer of the fame of his foes.
4The sons of Kuru, assembled together, will see that worshipful slayer of his foes, of high soul, that foremost among the Vrishnis, speaking words full of benevolence and thus winning over my party.
5With that ascetic who is eternal and who has the knowledge of self, the ocean of words easily obtainable by anchorites, with that Arishta bird with beautiful wings, that destroyer of creatures, that refuge of the universe, that being with a thousand heads, that ancient Being who has neither beginning, nor end, nor middle, whose fame has no end who is the cause of the universal seed, who is without birth, who is eternity itself, shall I take refuge.
6I shall take refuge under the creator of the three worlds, the creator of the gods, Asuras, Nagas and Rakshasas, the chief among the rulers of men and learned men and that younger brother of Indra. On the return of Sanjaya, Yudhishthira, the king of virtue, said to the scion of the Dhritarashtra race (Krishna), that bull among all the Sattvatas.
7This is the time arrived for friends (to show that they are so), O you devoted to the interests of your friends. Any other save yourself I do not see, who could get us through this difficulty.
8Depending on you, Madhava, we have without fear asked back our share (of the kingdom) from the son of Dhritarashtra and all his followers, who are filled with vain pride.
9As you get through the Vrishnis out of all difficulties, O chastiser of chastiser of foes; so are the Pandavas, the proper party, to be protected by you. Get them through this great difficulty.
10The blessed Krishna of divine attributes said Here am I, O you with long arms. Speak what you want to say. I shall do all that you will ask me to do, O Bharata.
11Yudhishthira said You have heard what Dhritarashtra with his son intends to do. It is, O Krishna, exactly as Sanjaya told me.
12Such are the intentions of Dhritarashtra; for Sanjaya knows the heart and is as his very soul, so to say. As an ambassador is instructed, so dose he speak; and if he speaks otherwise he should be killed.
13Without restoring to us our kingdom ho wants peace with us; and the covetous man behaves by his sinful heart without impartiality towards those whose interests should be looked after by him equally.
14For twelve years have the forests been inhabited by us; and at the command of Dhritarashtra have we lived in disguise for another year.
15So that Dhritarashtra might abide by those pledges of ours, O lord; the Brahmanas, O Krishna, in our company know that we did not break our pledges.
16The avaricious king Dhritarashtra dose not follow the path of virtue of his class, and out of affection for his son and with a desire to please him he follows the course marked out by that fool.
17The king listening to the advice of Suyodhna, O Janardana, behaves deceitfully towards his own interests.
18What is more regrettable than this that I am unable to be of any good to my mother or to my friends, O Janardana.
19Five villages were only asked by me, who have the Kashis, the Chedis, the Panchalas and the Matsyas for my supporters and your exalted self for my lord.
20(The villages were) Avisthala, Vrikasthala, Makandi, Varanavata and any other, O Govinda, for the last or the fifth.
21Give as, O Sire, (so we said) five villages or towns where we may reside united together; for we do not desire the destruction of the Bharatas.
22Not this even dose the wicked-souled son of Dhritarashtra grant, thinking the proprietary rights of the entire earth to be vested in him. What is there more regrettable than this.
23The avarice of man born in a noble family yet desiring to possess himself the wealth of others nullifies his wisdom; and the wisdom being destroyed, the sense of shame dose nowhere exist.
24Sense of shame being lost, desire of virtue is weakened; and the destruction of virtue causes the decline of prosperity. Prosperity being lost, the man meets with death; for poverty is death to a man.
25Form a man stricken with property do cousins, friends and Brahmanas turn away; as from a tree without flowers and fruits the winged creatures turn away.
26This I regard as death to me, O Sire, since from me the cousins away as from a fallen creature or breath forsakes an animal that is dead.
27Shambara was of opinion that there was no condition of life which could be more woeful than that in which a man cannot see what his food is to be tomorrow.
28Wealth is said to be the best virtue. Everything is established on wealth; and wealthy men are living in this world and men without wealth are dead.
29Those, who by force of their physical strength, deprived a man of his wealth, destroy the virtue, profit and pleasure of that man.
30Having reached this condition (i.e. poverty) one class of men prefer death; another retire to villages (form cities); a third to the wilderness; while the fourth rove about with a view to meet speedy death.
31One class of men become insane; another go under the control of their enemies; and a third become slaves for the sake of getting the wealth of others.
32Poverty is a more potent evil to a man than death; for it destroys his prosperity. Wealth is the source of a man's virtue well as his pleasure.
33The natural death of a man is like the ever recurring point of the wheel of this world. It is the unavoidable path of all creatures and none can avoid it.
34A man without wealth from his very birth does not suffer so much, 0 Krishna, as one who after the possession of great prosperity and a life of great happiness is deprived of it.
35The man steeped in gigantic difficulties by his own short comings blames the gods with Indra and rarely himself.
36His intimacy with all the holy books cannot procure him a mitigation of his sufferings. Sometimes he feels wrathful towards his servants; and afterwards he envies his friends.
37Ever subject to outbursts of passion, he sometimes loses his senses and getting himself under the control of his folly he attaches himself to the performance of evil deeds.
38From his evil deeds spring confusion of castes; and a mixing up of castes is the way to hell, for it is the very culminating point of sinful deeds.
39If he does not awake, he goes to hell O Krishna, wisdom alone is his awakening; the ey.es of wisdom alone can rescue him.
40A man on obtaining the gift of wisdom follows the holy books. Observance of what is enjoyed in the holy books is the best virtue and modesty is the beautiful accompaniment of such a life.
41A man endued with a senses of shame despises sins and his prosperity ever increases. When he becomes endued with prosperity, then he is a man.
42That clam soul, ever engaged in the practice of virtue and ever attached to action after mature thought, never turns his mind towards vice, nor ever turns to sin.
43The one without a sense of shame is neither a woman nor a man. He has no claims upon virtue; he is as a Shudra.
44The man endued with a sense of shame pleases the gods, the Pitris and his own self; and by this does he obtain immortality which is the goal of men attached to virtuous acts.
45All this has been seen by you in me, o slayer of Madhu, namely, how I have lived these years, deprived of our kingdom.
46There is no need for us to abandon that prosperity. In this case the death of ourselves, struggling to obtain back our prosperity, would be better.
47With regard to that our intention the first thing is to enjoy that prosperity, themselves and ourselves united in peace and with the same interests, O Madhava.
48It is the greatest of all vicious deeds for us to prosper after this destruction-that we should obtain the kingdoms after slaying the sons of Kuru.
49Those that are not related to us, O Krishna, those dishonourable foes-the refrainment of slaying them too is our duty. What then is our duty towards those who are so closely related to us.
50We have many cousins; and our elders are supporters (on both sides). Their destruction is extremely vicious. What then is the good in engaging in battle?
51These practices of the Kshatriyas are sinful; but, alas, we are born in Kshatriya families and whether such practices are virtuous or the reverse; any other course of life would not be right!
52A Shudra serves (the other classes); a Vaishya lives by trade and commerce; we live by massacre; and the wooden plate (profession of begging) has been selected by the Brahmanas.
53A Kshatriya kills another Kshatriya; a fish lives on another fish; a dog kills another dog. See how each follows his rule of life, O you of the Dasharha race.
54In battle, O Krishna, Kali is ever present; in a battle lives are lost; but, in spite of fixed policy applied to fighting, success and defeat.
55Are not dependent on the will (of the combatants); as life and death are independent of the will of creatures. Until the right time happiness cannot be attained, nor misery, O you best of the Yadu race.
56One man kills many; and many also united kill one. A coward kills a real hero, known to fame, a renowned warrior.
57Both parties cannot live to behold victory nor can both parties live to see defeat but the waste and the loss may be seen to be on both sides. To a man attempting to fly there come both loss (of life, and expense.
58In all cases fight is an evil. Who that strikes is not struck in return? But victory and defeat, O Hrishikesha, are of the same moment to one that is killed.
59Defeat is not very much better than death I think; he on whose side victory is declared, O Krishna, also has surely to meet with a loss.
60At least the men on the other side kill some one who is dear; and a man, thus rendered weak, O adorable one and not seeing his sons and brothers.
61Lives on, O Krishna, as if in unconsciousness and his purposes are foiled at every step. Those who are modest, prudent, honourable, kind and wise are killed in battle; while a wicked avoids defeat. Even after killing the enemy we become a prey to repentance, OJanardana.
62In the end the result is that a surviver gives a lot of troubles and in the end collecting an army puts an end to what remains.
63One makes attempts at putting an end to everything through a desire to settle the dispute. Victory gives birth to enmity; and that which has met with defeat lives in misery.
64A man peacefully enjoys lives in the case of leaving aside all thoughts of victory and defeat; but a man who has created an enemy ever sleeps in misery.
65Without calmness in his mind as if he lives in a house infested by snakes. He who puts an end to everything (of the enemy in battle) gets no fame.
66And he gets the reverse of fame from all beings throughout his life. Enmity though kept alive for a long time is never brought to an end.
67There should be no story-teller (to remind him of his wrongs) so long as there is a man alive in the enemy's) family. Enmity, is never turned into peace by enmity, O Keshava.
68But it increases as fire fed by clarified butter. There is no exception to this; and peace is ever only obtainable by total annihilation.
69Defects may always be found on either side, by which advantage is sought to be obtained. Manly strength is ever the source of pain in the innermost heart of a man; and peace is attainable only by leaving aside war or by death.
70By putting an end to the enemy to the roots, O slayer of Madhu, we can attain to our object; but it is most cruel.
71The peace that we can obtain by foregoing our claim to the kingdom is in effect the same thing as the total extinction of ourselves and the enemy or the uncertainly of victory.
72We do not wish to give up that (kingdom); nor do you wish death of our family; and in such a case that peace which we can obtain through bending ourselves to the will of the other side is preferable.
73When all the attempts of those, who are trying to obtain the kingdom by all means without war, fail; then war is proper for them and not a show of weakness.
74On the event of these (attempts at obtaining the desired object without war), the results that follow are terrible. All these have been observed by wise men in a war between dogs.
75First there comes the wagging of tails, then the bark, then the replying back, then the turning of one round the other, then the show of teeth, then the roaring and then comes the commencement of the fight.
76In the fight the one, who is stronger, O Krishna, gains the victory and eats the other's flesh. Such is the case with men; there is no difference whatever.
77It should always be the duty of a strong man not to crush hostility with the weak; and the weak should be deferential to the strong.
78It is proper that the father, the king and the aged should be treated always with respect; therefore is Dhritarashtra the object of our worship and respect, O Janardana.
79The feeling of affection for his son is stronger in Dhritarashtra, O Madhava. Subject to the will of his son, he will laugh away our respectful submission.
80What then do you think, O Krishna, to be suitable to the occasion. By what means shall I not deviate from virtue and from worldly good, O Madhava.
81In such a difficulty whom other, 0 slayer of Madhu, but yourself is it proper for us to consult, O best among men.
82Who is there, O Krishna, who is so dear a friend to ourselves, who desires our welfare so much, who knows so well the course of all acts and who is so well acquainted with the results of everything.
83Vaishampayana said Thus addressed, Janardana said to the king of virtue in reply. For the good for the good cause of both to you shall I go to the encampment of the Kurus.
84If I succeed in ensuring peace there without a sacrifice of our interests, then will an act of great virtue and of large fruits be done by me, O king.
85Then shall I free the band of the fated Kurus and Pandavas from the trap of death, as also this earth and all the sons of Dhritarashtra.
86Yudhishthira said It is not my wish, O Krishna, that you should go to the Kurus. For Suyodhana, though spoken in a most friendly manner and for his own good, will not listen to your words.
87It is not proper for you, O Krishna, to go into the midst of that assembly of Kshatriya rulers of the earth, who follow the lead of Duryodhana.
88The gain of our object will not make us cheerful and what happiness shall we obtain from god-ship or the lordship over the immortals, if any ill happens to you.
89The blessed God said I know the vicious nature, O great king, of that son of Dhritarashtra; but (by doing as I say) shall we not be spoken ill of in all these worlds in the universe.
90All the rulers of the earth united together are not powerful enough to stand before me in battle when I am angry, like all other animals before a lion.
91If they offer insult to me desiring for their good, I shall consume all the Kurus-such is my intention.
92O son of Pritha, my going there shall not be without results. There will be some gain in going there, at least we shall not be blamed by others.
93Yudhishthira said As you please, O Krishna. May all that is good come out of it. Go to the sons of Kuru. May I see you return with your object gained and in health.
94Going to the Kurus, establish such peace among the sons of Bharata, O Lord, that we may live with all of them with cheerful minds and in contentment.
95You are my brother and you are my friend dear to me as Vibhatsa. Relying on your friendship we are not at all anxious. May all that is good attend you, who are going for our interests.
96You know us and you know our enemy; you know what is conducive to our interests and you know what to say. Suyodhana should be addressed in such a way as will be for our benefit.
97Even if words that are beneficial (to both parties) do not strictly conform to virtue (e.g. peace even by our getting only five villages, which is a sin) or whatever they are (e.g. even if I am to play at a game of dice again) should be spoken by you, O Keshava.
Hindi
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे संजय, मुझे उनसे ईर्ष्या होती है जिनके नेत्र हैं और जो अपने सामने वसुदेव के पुत्र को देखेंगे, जिनका शरीर पृथ्वी की मुख्य दिशाओं तथा उनके बीच की दिशाओं में महान् तेज से देदीप्यमान है।
2और जो ऐसे मङ्गलमय वचन कहेंगे जिन्हें भरतों को पूर्ण आदर से सुनना चाहिये, जो सृञ्जयों के हित में हैं, जो निर्दोष हैं और जिन्हें समृद्धि चाहने वालों को स्वीकार करना चाहिये, किन्तु जिन पर वे आचरण नहीं कर सकते जिनका अन्त निकट है।
3जो सदा तेज से पूर्ण हैं, सनातन हैं और संसार के एकमात्र वीर हैं; जो यादवों के नेता और उनमें वृषभ हैं; जो अपने शत्रुओं के संहारक, उनमें आतङ्क के कारण तथा अपने विरोधियों की कीर्ति के विनाशक हैं।
4एकत्र हुए कुरुपुत्र उन पूजनीय शत्रुहन्ता, उन महात्मा, वृष्णियों में उन श्रेष्ठ को हितकारी वचन बोलते और इस प्रकार मेरे पक्ष को अपनी ओर करते हुए देखेंगे।
5उन तपस्वी की शरण मैं लूँगा, जो सनातन हैं और आत्मज्ञान से युक्त हैं, जो तपस्वियों के लिए सहज सुलभ वचनों के सागर हैं, जो सुन्दर पंखों वाले अरिष्ट पक्षी हैं, जो प्राणियों के संहारक हैं, जो विश्व के आश्रय हैं, जो सहस्रशीर्ष हैं, जो वे पुरातन पुरुष हैं जिनका न आदि है, न अन्त, न मध्य, जिनकी कीर्ति का अन्त नहीं, जो विश्वबीज के कारण हैं, जो अजन्मा हैं और जो स्वयं नित्यता हैं।
6मैं तीनों लोकों के स्रष्टा की, देवताओं, असुरों, नागों और राक्षसों के स्रष्टा की, नरपतियों तथा विद्वानों में श्रेष्ठ उन इन्द्र के छोटे भाई की शरण लूँगा। संजय के लौटने पर धर्मराज युधिष्ठिर ने समस्त सात्वतों में उस वृषभ, दाशार्ह कुल के उन कृष्ण से कहा —
7हे मित्रों के हित में लगे रहने वाले, मित्रों के लिए अपना मित्रत्व दिखाने का समय आ पहुँचा है। आपके अतिरिक्त मुझे और कोई नहीं दिखता जो हमें इस संकट से पार लगा सके।
8हे माधव, आपके भरोसे ही हमने निर्भय होकर धृतराष्ट्र के पुत्र तथा उसके व्यर्थ अभिमान से भरे सब अनुयायियों से अपना राज्यभाग वापस माँगा है।
9हे शत्रुदमन, जैसे आप वृष्णियों को समस्त संकटों से पार लगाते हैं; वैसे ही उचित पक्ष के रूप में पाण्डवों की भी आपको रक्षा करनी चाहिये। उन्हें इस महासंकट से पार लगाइये।
10दिव्य गुणों वाले भगवान् कृष्ण ने कहा — हे लम्बी भुजाओं वाले, मैं यहीं हूँ। जो कहना चाहते हो, कहो। हे भरत, जो कुछ तुम मुझसे करने को कहोगे, वह सब मैं करूँगा।
11युधिष्ठिर ने कहा — धृतराष्ट्र अपने पुत्र सहित क्या करना चाहते हैं, यह आपने सुन लिया है। हे कृष्ण, वह ठीक वैसा ही है जैसा संजय ने मुझे बताया।
12धृतराष्ट्र के अभिप्राय ऐसे ही हैं; क्योंकि संजय उनके हृदय को जानता है और मानो उनकी आत्मा ही है। दूत को जैसा आदेश दिया जाता है वैसा ही वह बोलता है; और यदि वह अन्यथा बोले तो वह वध के योग्य है।
13हमें हमारा राज्य लौटाये बिना ही वे हमसे शान्ति चाहते हैं; और वह लोभी पुरुष अपने पापी हृदय के कारण उनके प्रति पक्षपात करता है, जिनके हित की रक्षा उसे समान भाव से करनी चाहिये।
14बारह वर्ष तक हम वनों में रहे; और धृतराष्ट्र की आज्ञा से एक वर्ष और हम गुप्तवास में रहे।
15हे प्रभो, इसलिए कि धृतराष्ट्र हमारी उन प्रतिज्ञाओं का पालन करें; हे कृष्ण, हमारे साथ रहने वाले ब्राह्मण जानते हैं कि हमने अपनी प्रतिज्ञाएँ नहीं तोड़ीं।
16लोभी राजा धृतराष्ट्र अपने वर्ग के धर्म के मार्ग पर नहीं चलते और अपने पुत्र के प्रति स्नेह तथा उसे प्रसन्न करने की इच्छा से उसी मूर्ख के बताये मार्ग का अनुसरण करते हैं।
17हे जनार्दन, सुयोधन की सलाह मानकर वह राजा अपने ही हित के प्रति कपटपूर्ण आचरण करते हैं।
18हे जनार्दन, इससे अधिक शोचनीय और क्या हो सकता है कि मैं अपनी माता का अथवा अपने मित्रों का कोई भला नहीं कर पा रहा हूँ?
19जिसके समर्थक काशी, चेदि, पाञ्चाल और मत्स्य हैं तथा जिसके स्वामी आप जैसे महान् हैं, उस मैंने केवल पाँच गाँव माँगे थे।
20हे गोविन्द, वे गाँव थे — अविस्थल, वृकस्थल, माकन्दी, वारणावत तथा अन्तिम अर्थात् पाँचवाँ कोई अन्य।
21हमने कहा — हे तात, हमें पाँच गाँव अथवा नगर दे दीजिये जहाँ हम मिलकर रह सकें; क्योंकि हम भरतों का विनाश नहीं चाहते।
22धृतराष्ट्र का वह दुरात्मा पुत्र यह भी नहीं देता, सम्पूर्ण पृथ्वी का स्वामित्व अपने में ही निहित मानकर। इससे अधिक शोचनीय और क्या है?
23कुलीन परिवार में जन्म लेकर भी दूसरों का धन हड़पने की इच्छा रखने वाले मनुष्य का लोभ उसकी बुद्धि को नष्ट कर देता है; और बुद्धि के नष्ट होने पर लज्जा कहीं शेष नहीं रहती।
24लज्जा नष्ट होने पर धर्म की इच्छा दुर्बल पड़ जाती है; और धर्म के नाश से समृद्धि का ह्रास होता है। समृद्धि जाने पर मनुष्य मृत्यु को प्राप्त होता है; क्योंकि दरिद्रता मनुष्य के लिए मृत्यु ही है।
25धन से रहित मनुष्य से भाई-बन्धु, मित्र और ब्राह्मण मुँह मोड़ लेते हैं; जैसे फूल-फल रहित वृक्ष से पक्षी मुँह मोड़ लेते हैं।
26हे तात, इसे ही मैं अपनी मृत्यु मानता हूँ, क्योंकि मुझसे भाई-बन्धु ऐसे दूर हो जाते हैं जैसे किसी पतित प्राणी से, अथवा जैसे मरे हुए पशु से प्राण निकल जाते हैं।
27शम्बर का मत था कि जीवन की उससे अधिक दुखद कोई दशा नहीं हो सकती जिसमें मनुष्य यह न देख सके कि कल उसका भोजन क्या होगा।
28धन को श्रेष्ठ धर्म कहा गया है। सब कुछ धन पर ही प्रतिष्ठित है; और धनवान् मनुष्य ही इस संसार में जीवित हैं, धनहीन मनुष्य तो मरे हुए हैं।
29जो अपने शारीरिक बल के भरोसे किसी मनुष्य को उसके धन से वञ्चित करते हैं, वे उस मनुष्य के धर्म, अर्थ और काम का नाश करते हैं।
30इस दशा (दरिद्रता) में पहुँचकर एक वर्ग के मनुष्य मृत्यु को चुनते हैं; दूसरे नगर छोड़कर गाँवों में चले जाते हैं; तीसरे वन में; और चौथे शीघ्र मृत्यु पाने की इच्छा से इधर-उधर भटकते हैं।
31एक वर्ग के मनुष्य पागल हो जाते हैं; दूसरे अपने शत्रुओं के वश में चले जाते हैं; और तीसरे दूसरों का धन पाने के लिए दास बन जाते हैं।
32दरिद्रता मनुष्य के लिए मृत्यु से भी बड़ा अनिष्ट है; क्योंकि वह उसकी समृद्धि का नाश कर देती है। धन ही मनुष्य के धर्म तथा उसके सुख का स्रोत है।
33मनुष्य की स्वाभाविक मृत्यु इस संसाररूपी चक्र के बार-बार आने वाले बिन्दु के समान है। वह समस्त प्राणियों का अनिवार्य मार्ग है और कोई उससे बच नहीं सकता।
34हे कृष्ण, जन्म से ही धनहीन मनुष्य उतना कष्ट नहीं भोगता, जितना वह जो महान् समृद्धि और अत्यन्त सुखी जीवन भोगने के बाद उससे वञ्चित कर दिया जाता है।
35अपनी ही कमियों के कारण भारी संकटों में डूबा हुआ मनुष्य इन्द्र सहित देवताओं को दोष देता है और स्वयं को कभी-कभार ही।
36समस्त शास्त्रों का उसका गहन परिचय भी उसके कष्टों को कम नहीं कर पाता। कभी वह अपने सेवकों पर क्रोध करता है; और फिर अपने मित्रों से ईर्ष्या करने लगता है।
37सदा क्रोध के आवेगों के अधीन रहकर वह कभी-कभी अपना विवेक खो बैठता है और अपनी मूर्खता के वश में जाकर बुरे कर्मों में लग जाता है।
38उसके बुरे कर्मों से वर्णसंकरता उत्पन्न होती है; और वर्णों का मिश्रण नरक का मार्ग है, क्योंकि वह पापकर्मों की चरम सीमा है।
39हे कृष्ण, यदि वह जाग न उठे तो वह नरक में जाता है; उसका जागना केवल विवेक ही है; विवेक के नेत्र ही उसे बचा सकते हैं।
40विवेक का वरदान पाकर मनुष्य शास्त्रों का अनुसरण करता है। शास्त्रों में जो विहित है उसका पालन ही सर्वश्रेष्ठ धर्म है और लज्जा ऐसे जीवन का सुन्दर आभूषण है।
41लज्जाशील मनुष्य पाप से घृणा करता है और उसकी समृद्धि निरन्तर बढ़ती है। जब वह समृद्धि से सम्पन्न हो जाता है, तभी वह सच्चा मनुष्य है।
42वह शान्त आत्मा, जो सदा धर्म के आचरण में लगा रहता है और परिपक्व विचार के बाद ही कर्म में प्रवृत्त होता है, कभी अपना मन पाप की ओर नहीं मोड़ता, न कभी पाप की ओर जाता है।
43जिसमें लज्जा नहीं, वह न स्त्री है, न पुरुष। धर्म पर उसका कोई अधिकार नहीं; वह शूद्र के समान है।
44लज्जाशील मनुष्य देवताओं, पितरों तथा अपनी ही आत्मा को प्रसन्न करता है; और इसी से वह अमरत्व प्राप्त करता है, जो धर्मपरायण मनुष्यों का लक्ष्य है।
45हे मधुसूदन, यह सब आपने मुझमें देखा है, अर्थात् अपने राज्य से वञ्चित होकर मैंने ये वर्ष कैसे बिताये हैं।
46उस समृद्धि को छोड़ देना हमारे लिए उचित नहीं है। ऐसी दशा में अपनी समृद्धि पुनः पाने के संघर्ष में हमारी मृत्यु ही श्रेयस्कर होगी।
47हे माधव, हमारे उस अभिप्राय के विषय में पहली बात यह है कि वे और हम दोनों शान्ति में तथा समान हित लेकर एक होकर उस समृद्धि का भोग करें।
48इस विनाश के बाद हमारा समृद्ध होना — कि हम कुरुपुत्रों का वध करके राज्य प्राप्त करें — समस्त पापकर्मों में सबसे बड़ा पाप होगा।
49हे कृष्ण, जो हमारे सम्बन्धी नहीं हैं, उन अपमानजनक शत्रुओं का भी वध न करना हमारा कर्तव्य है। तब उनके प्रति हमारा क्या कर्तव्य है जो हमारे इतने निकट के सम्बन्धी हैं?
50हमारे अनेक भाई-बन्धु हैं; और हमारे बड़े दोनों पक्षों के आधार हैं। उनका विनाश अत्यन्त पापपूर्ण है। फिर युद्ध में प्रवृत्त होने में क्या भलाई है?
51क्षत्रियों की ये प्रथाएँ पापपूर्ण हैं; किन्तु हाय, हम क्षत्रिय कुलों में जन्मे हैं और ये प्रथाएँ धर्म के अनुकूल हों या विपरीत; कोई अन्य जीवन-मार्ग हमारे लिए उचित नहीं होगा!
52शूद्र सेवा करता है; वैश्य व्यापार और वाणिज्य से जीवन चलाता है; हम संहार से जीते हैं; और ब्राह्मणों ने काष्ठपात्र (भिक्षावृत्ति) चुना है।
53हे दाशार्हवंशी, क्षत्रिय दूसरे क्षत्रिय को मारता है; मछली दूसरी मछली पर जीती है; कुत्ता दूसरे कुत्ते को मारता है। देखिये, प्रत्येक अपने जीवन-नियम का पालन कैसे करता है।
54हे कृष्ण, युद्ध में कलि सदा उपस्थित रहता है; युद्ध में प्राण जाते हैं; किन्तु युद्ध के लिए निश्चित नीति अपनाने पर भी जय और पराजय —
55योद्धाओं की इच्छा पर निर्भर नहीं करते; जैसे जीवन और मृत्यु प्राणियों की इच्छा से स्वतन्त्र हैं। हे यदुवंश में श्रेष्ठ, उचित समय आये बिना न सुख मिल सकता है, न दुःख।
56एक मनुष्य अनेकों को मार डालता है; और अनेक मिलकर एक को भी मार डालते हैं। एक कायर किसी सच्चे वीर को, किसी विख्यात योद्धा को मार डालता है।
57दोनों पक्ष जीवित रहकर विजय नहीं देख सकते, न दोनों पक्ष जीवित रहकर पराजय ही देख सकते हैं; किन्तु क्षति और हानि दोनों ओर देखी जा सकती है। भागने का प्रयत्न करने वाले मनुष्य को भी हानि और व्यय — दोनों उठाने पड़ते हैं।
58सब स्थितियों में युद्ध अनिष्ट ही है। ऐसा कौन है जो प्रहार करे और बदले में प्रहार न पाये? किन्तु हे हृषीकेश, जो मारा गया उसके लिए जय और पराजय एक ही क्षण की बात है।
59मैं समझता हूँ कि पराजय मृत्यु से बहुत अच्छी नहीं है; हे कृष्ण, जिसके पक्ष में विजय घोषित होती है, उसे भी अवश्य हानि उठानी पड़ती है।
60दूसरे पक्ष के लोग कम-से-कम किसी प्रिय को तो मार ही डालते हैं; और हे पूजनीय, इस प्रकार दुर्बल बना दिया गया मनुष्य अपने पुत्रों और भाइयों को न देखकर —
61हे कृष्ण, मानो अचेत-सा जीता रहता है और उसके प्रयोजन पग-पग पर विफल होते हैं। जो विनम्र, विवेकी, सम्माननीय, दयालु और बुद्धिमान् हैं वे युद्ध में मारे जाते हैं; जब कि दुष्ट पराजय से बच निकलता है। हे जनार्दन, शत्रु को मार डालने के बाद भी हम पश्चात्ताप के शिकार बनते हैं।
62अन्त में परिणाम यह होता है कि बचा हुआ शत्रु बहुत कष्ट देता है और अन्ततः सेना जुटाकर जो कुछ शेष है उसका भी अन्त कर देता है।
63विवाद निपटाने की इच्छा से मनुष्य सब कुछ समाप्त कर देने का प्रयत्न करता है। विजय शत्रुता को जन्म देती है; और जिसे पराजय मिली है वह दुःख में जीता है।
64जय-पराजय के सब विचार त्याग देने पर मनुष्य शान्ति से जीवन का भोग करता है; किन्तु जिसने शत्रु बना लिया है, वह सदा दुःख में सोता है।
65मन में शान्ति के बिना वह ऐसे रहता है मानो सर्पों से भरे घर में रह रहा हो। जो शत्रु का युद्ध में सर्वनाश कर देता है, उसे यश नहीं मिलता।
66और जीवन भर समस्त प्राणियों से उसे अपयश ही मिलता है। शत्रुता कितने ही लम्बे समय तक जीवित रखी जाये, उसका कभी अन्त नहीं होता।
67जब तक शत्रु के परिवार में एक भी मनुष्य जीवित है, तब तक कोई कथावाचक (उसके अपमानों की याद दिलाने वाला) नहीं रहना चाहिये। हे केशव, शत्रुता से शत्रुता कभी शान्ति में नहीं बदलती।
68वह तो घी से पोषित अग्नि की भाँति बढ़ती ही है। इसमें कोई अपवाद नहीं; और शान्ति सदा पूर्ण विनाश से ही प्राप्त होती है।
69दोनों ही पक्षों में दोष सदा खोजे जा सकते हैं, जिनसे लाभ उठाने की चेष्टा की जाती है। पौरुष का बल सदा मनुष्य के अन्तर्हृदय में पीड़ा का स्रोत बनता है; और शान्ति केवल युद्ध छोड़ देने से अथवा मृत्यु से ही प्राप्त होती है।
70हे मधुसूदन, शत्रु का जड़ से नाश करके हम अपना उद्देश्य पा सकते हैं; किन्तु वह अत्यन्त क्रूर है।
71राज्य पर अपना दावा छोड़कर जो शान्ति हम पा सकते हैं, वह वस्तुतः वही बात है जो हमारा और शत्रु का पूर्ण विनाश अथवा विजय की अनिश्चितता है।
72हम वह राज्य छोड़ना नहीं चाहते; और न आप हमारे कुल का विनाश चाहते हैं; ऐसी दशा में वही शान्ति श्रेयस्कर है जो दूसरे पक्ष की इच्छा के आगे झुककर हम पा सकें।
73जो लोग युद्ध के बिना ही हर उपाय से राज्य पाने का प्रयत्न करते हैं, उनके सब प्रयत्न विफल हो जायें; तब उनके लिए युद्ध ही उचित है, दुर्बलता का प्रदर्शन नहीं।
74इन प्रयत्नों के विफल होने पर जो परिणाम आते हैं वे भयङ्कर होते हैं। यह सब बुद्धिमानों ने कुत्तों के युद्ध में देखा है।
75पहले पूँछ हिलाना होता है, फिर भौंकना, फिर उत्तर में भौंकना, फिर एक-दूसरे के चारों ओर घूमना, फिर दाँत दिखाना, फिर गुर्राना और तब युद्ध का आरम्भ होता है।
76हे कृष्ण, उस युद्ध में जो अधिक बलवान् होता है वही विजय पाता है और दूसरे का मांस खाता है। मनुष्यों की भी यही दशा है; कोई अन्तर नहीं।
77बलवान् का यह सदा कर्तव्य होना चाहिये कि वह दुर्बल के साथ शत्रुता में उसे कुचले नहीं; और दुर्बल को बलवान् के प्रति आदरभाव रखना चाहिये।
78पिता, राजा तथा वृद्ध के प्रति सदा आदर का व्यवहार करना उचित है; इसलिए हे जनार्दन, धृतराष्ट्र हमारी पूजा और आदर के पात्र हैं।
79हे माधव, धृतराष्ट्र में अपने पुत्र के प्रति स्नेह अधिक प्रबल है। अपने पुत्र की इच्छा के अधीन होकर वे हमारे आदरपूर्ण निवेदन को हँसी में उड़ा देंगे।
80हे कृष्ण, तब आप इस अवसर के लिए क्या उचित समझते हैं? हे माधव, किस उपाय से मैं धर्म और सांसारिक हित — दोनों से विचलित न होऊँ?
81हे मधुसूदन, हे नरश्रेष्ठ, ऐसे संकट में आपके अतिरिक्त और किससे परामर्श करना हमारे लिए उचित है?
82हे कृष्ण, ऐसा कौन है जो हमारा इतना प्रिय मित्र हो, जो हमारा इतना कल्याण चाहता हो, जो समस्त कर्मों की गति इतनी अच्छी तरह जानता हो और जो हर वस्तु के परिणामों से इतना सुपरिचित हो?
83वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार सम्बोधित किये जाने पर जनार्दन ने धर्मराज को उत्तर में कहा — दोनों पक्षों के हित के लिए मैं कुरुओं के शिविर में जाऊँगा।
84हे राजन्, यदि हमारे हितों का बलिदान किये बिना ही मैं वहाँ शान्ति स्थापित कर सका, तो मेरे द्वारा महान् पुण्य और विपुल फल वाला कार्य सम्पन्न होगा।
85तब मैं भाग्य के मारे कुरुओं और पाण्डवों के दल को, तथा इस पृथ्वी और धृतराष्ट्र के समस्त पुत्रों को भी, मृत्यु के जाल से मुक्त कर दूँगा।
86युधिष्ठिर ने कहा — हे कृष्ण, मेरी इच्छा नहीं कि आप कुरुओं के पास जायें। क्योंकि सुयोधन, चाहे उससे कितने ही मित्रतापूर्ण ढंग से और उसी के हित की बात कही जाये, आपके वचन नहीं सुनेगा।
87हे कृष्ण, दुर्योधन के नेतृत्व में चलने वाले पृथ्वी के क्षत्रिय शासकों की उस सभा के बीच जाना आपके लिए उचित नहीं है।
88अपने उद्देश्य की प्राप्ति भी हमें प्रसन्न नहीं करेगी; और यदि आपका कोई अनिष्ट हो जाये, तो देवत्व अथवा अमरों के आधिपत्य से भी हमें क्या सुख मिलेगा?
89भगवान् ने कहा — हे महाराज, धृतराष्ट्र के उस पुत्र का दुष्ट स्वभाव मैं जानता हूँ; किन्तु (जैसा मैं कहता हूँ वैसा करने से) क्या ब्रह्माण्ड के इन समस्त लोकों में हमारी निन्दा नहीं होगी?
90जब मैं क्रुद्ध होऊँ, तब पृथ्वी के समस्त शासक मिलकर भी युद्ध में मेरे सामने खड़े रहने में उतने ही असमर्थ हैं, जितने सिंह के सामने अन्य सब पशु।
91यदि उनके हित की कामना करने वाले मेरा वे अपमान करें, तो मैं समस्त कुरुओं को भस्म कर दूँगा — यही मेरा निश्चय है।
92हे पृथापुत्र, मेरा वहाँ जाना निष्फल नहीं होगा। वहाँ जाने से कुछ-न-कुछ लाभ अवश्य होगा; कम-से-कम दूसरे हमें दोष तो नहीं देंगे।
93युधिष्ठिर ने कहा — हे कृष्ण, जैसी आपकी इच्छा। इससे सब मङ्गल ही हो। कुरुपुत्रों के पास जाइये। मैं आपको अपना उद्देश्य सिद्ध करके सकुशल लौटता देखूँ।
94हे प्रभो, कुरुओं के पास जाकर भरतपुत्रों में ऐसी शान्ति स्थापित कीजिये कि हम उन सबके साथ प्रसन्न मन से और सन्तोष के साथ रह सकें।
95आप मेरे भाई हैं और आप मेरे उतने ही प्रिय मित्र हैं जितना विभत्सु। आपकी मित्रता के भरोसे हमें तनिक भी चिन्ता नहीं है। हमारे हित के लिए जाने वाले आपका सब मङ्गल हो।
96आप हमें जानते हैं और हमारे शत्रु को भी जानते हैं; आप जानते हैं कि हमारे हित में क्या है और आप जानते हैं कि क्या कहना है। सुयोधन से ऐसे ढंग से बात की जानी चाहिये जो हमारे हित में हो।
97हे केशव, यदि हितकारी वचन धर्म के कठोर अनुरूप न भी हों (जैसे केवल पाँच गाँव लेकर की गयी शान्ति) अथवा वे कुछ भी हों (जैसे मुझे फिर से द्यूत खेलना पड़े), तो भी वे आपके द्वारा कहे जायें।
Nepali
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, मलाई तिनीहरूसँग ईर्ष्या हुन्छ जसका नेत्र छन् र जसले आफ्नो अगाडि वसुदेवका पुत्रलाई देख्नेछन्, जसको शरीर पृथ्वीका मुख्य दिशा तथा तिनका बीचका दिशामा महान् तेजले देदीप्यमान छ।
2र जसले यस्ता मङ्गलमय वचन भन्नुहुनेछ जसलाई भरतहरूले पूर्ण आदरले सुन्नुपर्छ, जो सृञ्जयहरूको हितमा छन्, जो निर्दोष छन् र जसलाई समृद्धि चाहनेहरूले स्वीकार गर्नुपर्छ, तर जसमा तिनीहरूले आचरण गर्न सक्दैनन् जसको अन्त्य नजिक छ।
3जो सधैँ तेजले पूर्ण हुनुहुन्छ, सनातन हुनुहुन्छ र संसारका एकमात्र वीर हुनुहुन्छ; जो यादवहरूका नेता र तिनीहरूमा वृषभ हुनुहुन्छ; जो आफ्ना शत्रुका संहारक, तिनीहरूमा आतङ्कका कारण तथा आफ्ना विरोधीहरूको कीर्तिका विनाशक हुनुहुन्छ।
4भेला भएका कुरुपुत्रहरूले ती पूजनीय शत्रुहन्ता, ती महात्मा, वृष्णिहरूमा ती श्रेष्ठलाई हितकारी वचन बोल्दै र यसरी मेरो पक्षलाई आफ्नोतिर पार्दै देख्नेछन्।
5ती तपस्वीको शरण म लिनेछु, जो सनातन हुनुहुन्छ र आत्मज्ञानले युक्त हुनुहुन्छ, जो तपस्वीहरूका लागि सहज सुलभ वचनका सागर हुनुहुन्छ, जो सुन्दर प्वाँख भएका अरिष्ट पक्षी हुनुहुन्छ, जो प्राणीहरूका संहारक हुनुहुन्छ, जो विश्वका आश्रय हुनुहुन्छ, जो सहस्रशीर्ष हुनुहुन्छ, जो ती पुरातन पुरुष हुनुहुन्छ जसको न आदि छ, न अन्त्य, न मध्य, जसको कीर्तिको अन्त्य छैन, जो विश्वबीजका कारण हुनुहुन्छ, जो अजन्मा हुनुहुन्छ र जो स्वयं नित्यता हुनुहुन्छ।
6म तीनै लोकका स्रष्टाको, देवता, असुर, नाग र राक्षसका स्रष्टाको, नरपति तथा विद्वान्हरूमा श्रेष्ठ ती इन्द्रका कान्छा भाइको शरण लिनेछु। सञ्जय फर्केपछि धर्मराज युधिष्ठिरले समस्त सात्वतहरूमा ती वृषभ, दाशार्ह कुलका ती कृष्णसँग भने —
7हे मित्रहरूको हितमा लागिरहने, मित्रहरूका लागि आफ्नो मित्रता देखाउने समय आइपुगेको छ। तपाईंबाहेक मलाई अरू कोही देखिँदैन जसले हामीलाई यस सङ्कटबाट पार लगाओस्।
8हे माधव, तपाईंकै भरमा हामीले निर्भय भई धृतराष्ट्रका पुत्र तथा उनका व्यर्थ अभिमानले भरिएका सबै अनुयायीसँग आफ्नो राज्यभाग फिर्ता मागेका छौँ।
9हे शत्रुदमन, जसरी तपाईंले वृष्णिहरूलाई समस्त सङ्कटबाट पार लगाउनुहुन्छ; त्यसै गरी उचित पक्षका रूपमा पाण्डवहरूको पनि तपाईंले रक्षा गर्नुपर्छ। तिनीहरूलाई यस महासङ्कटबाट पार लगाउनुहोस्।
10दिव्य गुण भएका भगवान् कृष्णले भन्नुभयो — हे लामा पाखुरा भएका, म यहीँ छु। जे भन्न चाहन्छौ, भन। हे भरत, जे-जति तिमीले मलाई गर्न भन्नेछौ, त्यो सबै म गर्नेछु।
11युधिष्ठिरले भने — धृतराष्ट्रले आफ्ना पुत्रसहित के गर्न चाहन्छन्, यो तपाईंले सुन्नुभयो। हे कृष्ण, त्यो ठीक त्यस्तै छ जस्तो सञ्जयले मलाई बताए।
12धृतराष्ट्रका अभिप्राय यस्तै छन्; किनकि सञ्जयले उनको हृदय जान्दछ र मानौँ उनको आत्मा नै हो। दूतलाई जस्तो आदेश दिइन्छ त्यस्तै ऊ बोल्छ; र यदि उसले अन्यथा बोल्यो भने ऊ वधको योग्य हुन्छ।
13हामीलाई हाम्रो राज्य फिर्ता नगरीकनै उनी हामीसँग शान्ति चाहन्छन्; र त्यो लोभी पुरुषले आफ्नो पापी हृदयका कारण तिनीहरूप्रति पक्षपात गर्छ, जसको हितको रक्षा उसले समान भावले गर्नुपर्ने हो।
14बाह्र वर्षसम्म हामी वनमा बस्यौँ; र धृतराष्ट्रको आज्ञाले एक वर्ष अझ हामी गुप्तवासमा बस्यौँ।
15हे प्रभो, यसैले कि धृतराष्ट्रले हाम्रा ती प्रतिज्ञाको पालन गरून्; हे कृष्ण, हामीसँग बस्ने ब्राह्मणहरूलाई थाहा छ कि हामीले आफ्ना प्रतिज्ञा तोडेनौँ।
16लोभी राजा धृतराष्ट्र आफ्नो वर्गको धर्मको मार्गमा हिँड्दैनन् र आफ्ना पुत्रप्रतिको स्नेह तथा उसलाई प्रसन्न पार्ने इच्छाले त्यसै मूर्खले देखाएको मार्गको अनुसरण गर्छन्।
17हे जनार्दन, सुयोधनको सल्लाह मानेर ती राजाले आफ्नै हितप्रति कपटपूर्ण आचरण गर्छन्।
18हे जनार्दन, यसभन्दा बढी शोचनीय अरू के हुन सक्छ कि म आफ्नी आमाको अथवा आफ्ना मित्रहरूको कुनै भलाइ गर्न सकिरहेको छैनँ?
19जसका समर्थक काशी, चेदि, पाञ्चाल र मत्स्य छन् तथा जसका स्वामी तपाईंजस्ता महान् हुनुहुन्छ, त्यस मैले केवल पाँच गाउँ मागेको थिएँ।
20हे गोविन्द, ती गाउँ थिए — अविस्थल, वृकस्थल, माकन्दी, वारणावत तथा अन्तिम अर्थात् पाँचौँ कुनै अर्को।
21हामीले भन्यौँ — हे तात, हामीलाई पाँच गाउँ अथवा नगर दिनुहोस् जहाँ हामी मिलेर बस्न सकौँ; किनकि हामी भरतहरूको विनाश चाहँदैनौँ।
22धृतराष्ट्रका ती दुरात्मा पुत्रले यो पनि दिँदैनन्, सम्पूर्ण पृथ्वीको स्वामित्व आफूमै निहित ठानेर। यसभन्दा बढी शोचनीय अरू के छ?
23कुलीन परिवारमा जन्म लिएर पनि अरूको धन हडप्ने इच्छा राख्ने मानिसको लोभले उसको बुद्धि नष्ट पारिदिन्छ; र बुद्धि नष्ट भएपछि लाज कतै बाँकी रहँदैन।
24लाज नष्ट भएपछि धर्मको इच्छा कमजोर हुन्छ; र धर्मको नाशले समृद्धिको ह्रास हुन्छ। समृद्धि गएपछि मानिस मृत्युलाई प्राप्त हुन्छ; किनकि दरिद्रता मानिसका लागि मृत्यु नै हो।
25धनबाट रहित मानिसबाट दाजुभाइ, मित्र र ब्राह्मणहरूले मुख फर्काउँछन्; जसरी फूलफलविहीन रूखबाट चराहरूले मुख फर्काउँछन्।
26हे तात, यसैलाई म आफ्नो मृत्यु मान्दछु, किनकि मबाट दाजुभाइहरू यसरी टाढा हुन्छन् जसरी कुनै पतित प्राणीबाट, अथवा जसरी मरेको पशुबाट प्राण निस्कन्छ।
27शम्बरको मत थियो कि जीवनको त्योभन्दा बढी दुःखद कुनै अवस्था हुन सक्दैन जसमा मानिसले यो देख्न नसकोस् कि भोलि उसको भोजन के हुनेछ।
28धनलाई श्रेष्ठ धर्म भनिएको छ। सबथोक धनमै प्रतिष्ठित छ; र धनवान् मानिस नै यस संसारमा जीवित छन्, धनहीन मानिस त मरेका हुन्।
29जसले आफ्नो शारीरिक बलको भरमा कुनै मानिसलाई उसको धनबाट वञ्चित गर्छन्, तिनीहरूले त्यस मानिसको धर्म, अर्थ र कामको नाश गर्छन्।
30यस अवस्था (दरिद्रता)मा पुगेर एक वर्गका मानिसले मृत्यु रोज्छन्; दोस्रो वर्गले सहर छाडेर गाउँतिर जान्छन्; तेस्रो वनतिर; र चौथो वर्ग चाँडो मृत्यु पाउने इच्छाले यताउता भौँतारिन्छन्।
31एक वर्गका मानिस पागल हुन्छन्; दोस्रो आफ्ना शत्रुहरूको वशमा जान्छन्; र तेस्रो अरूको धन पाउन दास बन्छन्।
32दरिद्रता मानिसका लागि मृत्युभन्दा पनि ठूलो अनिष्ट हो; किनकि त्यसले उसको समृद्धिको नाश गर्छ। धन नै मानिसको धर्म तथा उसको सुखको स्रोत हो।
33मानिसको स्वाभाविक मृत्यु यस संसाररूपी चक्रको पटक-पटक आउने बिन्दुसमान छ। त्यो समस्त प्राणीको अनिवार्य मार्ग हो र कोही त्यसबाट बाँच्न सक्दैन।
34हे कृष्ण, जन्मैदेखि धनहीन मानिसले त्यति कष्ट भोग्दैन, जति त्यसले जो महान् समृद्धि र अत्यन्त सुखी जीवन भोगेपछि त्यसबाट वञ्चित पारिन्छ।
35आफ्नै कमजोरीका कारण ठूला सङ्कटमा डुबेको मानिसले इन्द्रसहित देवताहरूलाई दोष दिन्छ र आफूलाई कहिलेकाहीँ मात्र।
36समस्त शास्त्रसँगको उसको गहन परिचयले पनि उसका कष्ट कम गर्न सक्दैन। कहिले ऊ आफ्ना सेवकहरूमाथि रिसाउँछ; र फेरि आफ्ना मित्रहरूसँग ईर्ष्या गर्न थाल्छ।
37सधैँ क्रोधका आवेगका अधीनमा रहेर ऊ कहिलेकाहीँ आफ्नो विवेक गुमाउँछ र आफ्नो मूर्खताको वशमा गएर नराम्रा कर्ममा लाग्छ।
38उसका नराम्रा कर्मबाट वर्णसङ्करता उत्पन्न हुन्छ; र वर्णहरूको मिश्रण नरकको बाटो हो, किनकि त्यो पापकर्मको चरम सीमा हो।
39हे कृष्ण, यदि ऊ ब्युँझेन भने ऊ नरकमा जान्छ; उसको ब्युँझाइ केवल विवेक नै हो; विवेकका नेत्रले नै उसलाई बचाउन सक्छन्।
40विवेकको वरदान पाएर मानिसले शास्त्रको अनुसरण गर्छ। शास्त्रमा जे विहित छ त्यसको पालन नै सर्वश्रेष्ठ धर्म हो र लाज त्यस्तो जीवनको सुन्दर गहना हो।
41लजाउने मानिसले पापलाई घृणा गर्छ र उसको समृद्धि निरन्तर बढ्छ। जब ऊ समृद्धिले सम्पन्न हुन्छ, तब मात्र ऊ साँचो मानिस हो।
42त्यो शान्त आत्मा, जो सधैँ धर्मको आचरणमा लागिरहन्छ र परिपक्व विचारपछि मात्र कर्ममा प्रवृत्त हुन्छ, कहिल्यै आफ्नो मन पापतिर मोड्दैन, न कहिल्यै पापतिर जान्छ।
43जसमा लाज छैन, ऊ न स्त्री हो, न पुरुष। धर्ममाथि उसको कुनै अधिकार छैन; ऊ शूद्रसमान छ।
44लजाउने मानिसले देवता, पितृ तथा आफ्नै आत्मालाई प्रसन्न पार्छ; र यसैबाट ऊ अमरत्व प्राप्त गर्छ, जो धर्मपरायण मानिसहरूको लक्ष्य हो।
45हे मधुसूदन, यो सबै तपाईंले ममा देख्नुभएको छ, अर्थात् आफ्नो राज्यबाट वञ्चित भई मैले यी वर्ष कसरी बिताएको छु।
46त्यो समृद्धि छाडिदिनु हाम्रा लागि उचित होइन। यस्तो अवस्थामा आफ्नो समृद्धि पुनः पाउने सङ्घर्षमा हाम्रो मृत्यु नै श्रेयस्कर हुनेछ।
47हे माधव, हाम्रो त्यस अभिप्रायका विषयमा पहिलो कुरा यो हो कि तिनीहरू र हामी दुवै शान्तिमा तथा समान हित लिएर एक भई त्यो समृद्धि भोग गरौँ।
48यस विनाशपछि हाम्रो समृद्ध हुनु — कि हामी कुरुपुत्रहरूको वध गरेर राज्य प्राप्त गरौँ — समस्त पापकर्ममा सबभन्दा ठूलो पाप हुनेछ।
49हे कृष्ण, जो हाम्रा नातेदार होइनन्, ती अपमानजनक शत्रुहरूको पनि वध नगर्नु हाम्रो कर्तव्य हो। अनि तिनीहरूप्रति हाम्रो के कर्तव्य छ जो हाम्रा यति नजिकका नातेदार छन्?
50हाम्रा अनेक दाजुभाइ छन्; र हाम्रा ठूलाहरू दुवै पक्षका आधार हुन्। तिनको विनाश अत्यन्त पापपूर्ण छ। अनि युद्धमा प्रवृत्त हुनुमा के भलाइ छ?
51क्षत्रियहरूका यी प्रथा पापपूर्ण छन्; तर हाय, हामी क्षत्रिय कुलमा जन्मेका छौँ र यी प्रथा धर्मअनुकूल होऊन् या विपरीत; कुनै अर्को जीवनमार्ग हाम्रा लागि उचित हुनेछैन!
52शूद्रले सेवा गर्छ; वैश्यले व्यापार र वाणिज्यले जीवन चलाउँछ; हामी संहारले बाँच्छौँ; र ब्राह्मणहरूले काठको पात्र (भिक्षावृत्ति) रोजेका छन्।
53हे दाशार्हवंशी, क्षत्रियले अर्को क्षत्रियलाई मार्छ; माछा अर्को माछामा बाँच्छ; कुकुरले अर्को कुकुरलाई मार्छ। हेर्नुहोस्, प्रत्येकले आफ्नो जीवननियमको पालन कसरी गर्छ।
54हे कृष्ण, युद्धमा कलि सधैँ उपस्थित रहन्छ; युद्धमा प्राण जान्छन्; तर युद्धका लागि निश्चित नीति अपनाए पनि जय र पराजय —
55योद्धाहरूको इच्छामा निर्भर हुँदैनन्; जसरी जीवन र मृत्यु प्राणीहरूको इच्छाबाट स्वतन्त्र छन्। हे यदुवंशमा श्रेष्ठ, उचित समय नआईकन न सुख मिल्न सक्छ, न दुःख।
56एउटा मानिसले अनेकलाई मार्छ; र अनेक मिलेर एउटालाई पनि मार्छन्। एउटा कायरले कुनै साँचो वीरलाई, कुनै विख्यात योद्धालाई मार्छ।
57दुवै पक्ष जीवित रहेर विजय देख्न सक्दैनन्, न दुवै पक्ष जीवित रहेर पराजय नै देख्न सक्छन्; तर क्षति र हानि दुवैतिर देख्न सकिन्छ। भाग्ने प्रयत्न गर्ने मानिसले पनि हानि र व्यय — दुवै बेहोर्नुपर्छ।
58सबै अवस्थामा युद्ध अनिष्ट नै हो। त्यस्तो को छ जसले प्रहार गरोस् र बदलामा प्रहार नपाओस्? तर हे हृषीकेश, जो मारियो उसका लागि जय र पराजय एउटै क्षणको कुरा हो।
59म ठान्दछु कि पराजय मृत्युभन्दा धेरै राम्रो होइन; हे कृष्ण, जसको पक्षमा विजय घोषित हुन्छ, उसले पनि अवश्य हानि बेहोर्नुपर्छ।
60अर्को पक्षका मानिसहरूले कम्तीमा कुनै प्रियलाई त मार्छन् नै; र हे पूजनीय, यसरी कमजोर पारिएको मानिसले आफ्ना पुत्र र भाइहरूलाई नदेखेर —
61हे कृष्ण, मानौँ अचेतजस्तै बाँचिरहन्छ र उसका प्रयोजन पाइला-पाइलामा विफल हुन्छन्। जो विनम्र, विवेकी, सम्माननीय, दयालु र बुद्धिमान् छन् तिनीहरू युद्धमा मारिन्छन्; जबकि दुष्ट पराजयबाट उम्किन्छ। हे जनार्दन, शत्रुलाई मारेपछि पनि हामी पश्चात्तापका सिकार बन्छौँ।
62अन्त्यमा परिणाम यो हुन्छ कि बाँचेको शत्रुले धेरै कष्ट दिन्छ र अन्ततः सेना जुटाएर जे बाँकी छ त्यसको पनि अन्त्य गर्छ।
63विवाद टुङ्ग्याउने इच्छाले मानिसले सबथोक समाप्त पार्ने प्रयत्न गर्छ। विजयले शत्रुतालाई जन्म दिन्छ; र जसलाई पराजय मिलेको छ ऊ दुःखमा बाँच्छ।
64जयपराजयका सबै विचार त्यागेपछि मानिसले शान्तिपूर्वक जीवनको भोग गर्छ; तर जसले शत्रु बनाएको छ, ऊ सधैँ दुःखमा सुत्छ।
65मनमा शान्तिबिना ऊ यसरी बस्छ मानौँ सर्पले भरिएको घरमा बसिरहेको छ। जसले शत्रुको युद्धमा सर्वनाश गर्छ, उसलाई यश मिल्दैन।
66र जीवनभर समस्त प्राणीबाट उसलाई अपयश नै मिल्छ। शत्रुता जति नै लामो समयसम्म जीवित राखिए पनि, त्यसको कहिल्यै अन्त्य हुँदैन।
67जबसम्म शत्रुको परिवारमा एउटा पनि मानिस जीवित छ, तबसम्म कुनै कथावाचक (उसका अपमान सम्झाउने) रहनु हुँदैन। हे केशव, शत्रुताबाट शत्रुता कहिल्यै शान्तिमा बदलिँदैन।
68त्यो त घिउले पोषित आगोझैँ बढ्दै जान्छ। यसमा कुनै अपवाद छैन; र शान्ति सधैँ पूर्ण विनाशबाटै प्राप्त हुन्छ।
69दुवै पक्षमा दोष सधैँ खोज्न सकिन्छ, जसबाट लाभ उठाउने चेष्टा गरिन्छ। पौरुषको बल सधैँ मानिसको अन्तर्हृदयमा पीडाको स्रोत बन्छ; र शान्ति केवल युद्ध छाडेर अथवा मृत्युबाटै प्राप्त हुन्छ।
70हे मधुसूदन, शत्रुको जरैदेखि नाश गरेर हामी आफ्नो उद्देश्य पाउन सक्छौँ; तर त्यो अत्यन्त क्रूर छ।
71राज्यमाथिको आफ्नो दाबी छाडेर जुन शान्ति हामी पाउन सक्छौँ, त्यो वास्तवमा त्यही कुरा हो जो हाम्रो र शत्रुको पूर्ण विनाश अथवा विजयको अनिश्चितता हो।
72हामी त्यो राज्य छाड्न चाहँदैनौँ; र न तपाईं हाम्रो कुलको विनाश चाहनुहुन्छ; यस्तो अवस्थामा त्यही शान्ति श्रेयस्कर छ जो अर्को पक्षको इच्छाअगाडि झुकेर हामीले पाउन सकौँ।
73जो मानिस युद्धबिनै हरेक उपायले राज्य पाउने प्रयत्न गर्छन्, तिनका सबै प्रयत्न विफल भए; तब तिनका लागि युद्ध नै उचित हो, कमजोरीको प्रदर्शन होइन।
74यी प्रयत्न विफल भएपछि जुन परिणाम आउँछन् ती भयङ्कर हुन्छन्। यो सबै बुद्धिमान्हरूले कुकुरहरूको युद्धमा देखेका छन्।
75पहिले पुच्छर हल्लाउनु हुन्छ, त्यसपछि भुक्नु, अनि जवाफमा भुक्नु, अनि एक-अर्काको वरिपरि घुम्नु, अनि दाँत देखाउनु, अनि गुर्राउनु र तब युद्धको आरम्भ हुन्छ।
76हे कृष्ण, त्यस युद्धमा जो बढी बलवान् हुन्छ उसैले विजय पाउँछ र अर्कोको मासु खान्छ। मानिसहरूको पनि यही अवस्था छ; कुनै फरक छैन।
77बलवान्को यो सधैँ कर्तव्य हुनुपर्छ कि उसले कमजोरसँगको शत्रुतामा उसलाई नकुल्चोस्; र कमजोरले बलवान्प्रति आदरभाव राख्नुपर्छ।
78पिता, राजा तथा वृद्धप्रति सधैँ आदरको व्यवहार गर्नु उचित छ; त्यसैले हे जनार्दन, धृतराष्ट्र हाम्रो पूजा र आदरका पात्र हुन्।
79हे माधव, धृतराष्ट्रमा आफ्ना पुत्रप्रतिको स्नेह बढी प्रबल छ। आफ्ना पुत्रको इच्छाको अधीनमा भई उनले हाम्रो आदरपूर्ण निवेदनलाई हाँसोमा उडाइदिनेछन्।
80हे कृष्ण, अनि तपाईं यस अवसरका लागि के उचित ठान्नुहुन्छ? हे माधव, कुन उपायले म धर्म र सांसारिक हित — दुवैबाट विचलित नहोऊँ?
81हे मधुसूदन, हे नरश्रेष्ठ, यस्तो सङ्कटमा तपाईंबाहेक अरू कोसँग परामर्श गर्नु हाम्रा लागि उचित छ?
82हे कृष्ण, त्यस्तो को छ जो हाम्रो यति प्रिय मित्र होस्, जसले हाम्रो यति कल्याण चाहोस्, जसले समस्त कर्मको गति यति राम्ररी जानोस् र जो हरेक वस्तुका परिणामसँग यति सुपरिचित होस्?
83वैशम्पायनले भने — यसरी सम्बोधन गरिएपछि जनार्दनले धर्मराजलाई जवाफमा भन्नुभयो — दुवै पक्षको हितका लागि म कुरुहरूको शिविरमा जानेछु।
84हे राजन्, यदि हाम्रा हितको बलिदान नगरीकनै मैले त्यहाँ शान्ति स्थापित गर्न सकेँ भने, मबाट महान् पुण्य र विपुल फल भएको कार्य सम्पन्न हुनेछ।
85तब म भाग्यले मारिएका कुरु र पाण्डवहरूको दललाई, तथा यस पृथ्वी र धृतराष्ट्रका समस्त पुत्रलाई पनि, मृत्युको जालबाट मुक्त पारिदिनेछु।
86युधिष्ठिरले भने — हे कृष्ण, मेरो इच्छा छैन कि तपाईं कुरुहरूकहाँ जानुहोस्। किनकि सुयोधनले, जति नै मित्रतापूर्ण ढङ्गले र उसकै हितको कुरा भनिए पनि, तपाईंका वचन सुन्नेछैन।
87हे कृष्ण, दुर्योधनको नेतृत्वमा हिँड्ने पृथ्वीका क्षत्रिय शासकहरूको त्यस सभाको बीचमा जानु तपाईंका लागि उचित छैन।
88आफ्नो उद्देश्यको प्राप्तिले पनि हामीलाई प्रसन्न पार्नेछैन; र यदि तपाईंको कुनै अनिष्ट भयो भने, देवत्व अथवा अमरहरूको आधिपत्यबाट पनि हामीलाई के सुख मिल्नेछ?
89भगवान्ले भन्नुभयो — हे महाराज, धृतराष्ट्रका ती पुत्रको दुष्ट स्वभाव म जान्दछु; तर (जस्तो म भन्छु त्यस्तै गर्दा) के ब्रह्माण्डका यी समस्त लोकमा हाम्रो निन्दा हुनेछैन?
90जब म क्रुद्ध हुन्छु, तब पृथ्वीका समस्त शासक मिलेर पनि युद्धमा मेरो अगाडि उभिन त्यति नै असमर्थ छन्, जति सिंहको अगाडि अरू सबै पशु।
91यदि तिनीहरूको हितको कामना गर्ने मेरो तिनीहरूले अपमान गरे भने, म समस्त कुरुहरूलाई भस्म पारिदिनेछु — यही मेरो निश्चय हो।
92हे पृथापुत्र, मेरो त्यहाँ जानु निष्फल हुनेछैन। त्यहाँ जाँदा केही-न-केही लाभ अवश्य हुनेछ; कम्तीमा अरूले हामीलाई दोष त दिनेछैनन्।
93युधिष्ठिरले भने — हे कृष्ण, जस्तो तपाईंको इच्छा। यसबाट सबै मङ्गल नै होस्। कुरुपुत्रहरूकहाँ जानुहोस्। म तपाईंलाई आफ्नो उद्देश्य सिद्ध गरेर सकुशल फर्केको देखूँ।
94हे प्रभो, कुरुहरूकहाँ गएर भरतपुत्रहरूमा यस्तो शान्ति स्थापित गर्नुहोस् कि हामी तिनीहरू सबैसँग प्रसन्न मनले र सन्तोषसाथ बस्न सकौँ।
95तपाईं मेरा भाइ हुनुहुन्छ र तपाईं मेरो त्यति नै प्रिय मित्र हुनुहुन्छ जति विभत्सु। तपाईंको मित्रताको भरमा हामीलाई अलिकति पनि चिन्ता छैन। हाम्रो हितका लागि जानुहुने तपाईंको सबै मङ्गल होस्।
96तपाईं हामीलाई जान्नुहुन्छ र हाम्रो शत्रुलाई पनि जान्नुहुन्छ; तपाईं जान्नुहुन्छ कि हाम्रो हितमा के छ र तपाईं जान्नुहुन्छ कि के भन्नुपर्छ। सुयोधनसँग यस्तो ढङ्गले कुरा गरिनुपर्छ जो हाम्रो हितमा होस्।
97हे केशव, यदि हितकारी वचन धर्मको कठोर अनुरूप नभए पनि (जस्तै केवल पाँच गाउँ लिएर गरिएको शान्ति) अथवा ती जे भए पनि (जस्तै मैले फेरि जुवा खेल्नुपरे), तैपनि ती तपाईंद्वारा भनिऊन्।