Pandava Pravesha Parva — The destruction of Jimuta
Volume III — Virata & Udyoga Parva · Chapter 13
Sanskrit
1जनमेजय उवाच । एवं ते मत्स्यनगरे प्रच्छन्नाः कुरुनन्दनाः। अत ऊर्ध्वं महावीर्याः किमकुर्वत वै द्विजः॥
2वैशम्पायन उवाच एवं मत्स्यस्य नगरे प्रच्छन्नाः कुरुनन्दनाः। आराधयन्तो राजानं यदकुर्वत तच्छृणु॥
3तृणबिन्दुप्रसादाच्च धर्मस्य च महात्मनः। अज्ञातवासमेवं तु विराटनगरेऽवसन्॥
4युधिष्ठिरः सभास्तारो मत्स्यानामभवत् प्रियः। तथैव च विराटस्य सपुत्रस्य विशाम्पते॥
5स ह्यक्षहृदयज्ञस्तान् क्रीडयामास पाण्डवः। अक्षवत्यां यथाकामं सूत्रबद्धानिव द्विजान्॥
6अज्ञातं च विराटस्य विजित्य वसु धर्मराट्। भ्रातृभ्यः पुरुषव्याघ्रो यथार्ह सम्प्रयच्छति॥
7भीमसेनोऽपि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च। अतिसृष्टानि मत्स्येन विक्रीणीते युधिष्ठिरे॥
8वासांसि परिजीर्णानि लब्धान्यन्तःपुरेऽर्जुनः। विक्रीणानस्च सर्वेभ्यः पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति॥
9सहदेवोऽपि गोपानां वेषमास्थाय पाण्डवः। दधि क्षीरं घृतं चैव पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति॥
10नकुलोऽपि धनं लब्ध्वा कृते कर्मणि वाजिनाम्। तुष्टे तस्मिन् नरपतौ पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति॥
11कृष्णा तु सर्वान् भर्तृस्तान् निरीक्षन्ती तपस्विनी। यथा पुनरविज्ञाता तथा चरति भामिनी॥
12एवं सम्पादयन्तस्ते तदान्योन्यं महारथाः। विराटनगरे चेरुः पुनर्गर्भधृता इव॥
13साशङ्का धार्तराष्ट्रस्य भयात् पाण्डुसुतास्तदा। प्रेक्षमाणास्तदा कृष्णामूषुश्छन्ना नराधिप॥
14अथ मासे चतुर्थे तु ब्रह्मणः सुमहोत्सवः। आसीत् समृद्धो मत्स्येषु पुरुषाणां सुसम्मतः॥
15तत्र मल्लाः समापेतुर्दिग्भ्यो राजन् सहस्रशः। समाजे ब्रह्मणो राजन् यथा पशुपतेरिव॥
16महाकाया महावीर्याः कालखजा इवासुराः। वीर्योन्मत्ता बलोदग्रा राज्ञा समभिपूजिताः॥
17सिंहस्कन्धकटिग्रीवाः स्वावदाता मनस्विनः। असकृल्लब्धलक्षास्ते रङ्गे पार्थिवसंनिधौ॥
18तेषामेको महानासीत् सर्वमल्लानथाह्वयत्। आवल्गमानं तं रङ्गे नोपतिष्ठति कश्चन॥
19यदा सर्वे विमनसस्ते मल्ला हतचेतसः। अथ सूदेन तं मल्लं योधयामास मत्स्यराट्।॥
20नोद्यमानस्तदा भीमो दुःखेनैवाकरोन्मतिम्। न हि शक्नोति विवृते प्रत्याख्यातुं नराधिपम्॥
21ततः स पुरुषव्याघ्रः शार्दूलशिथिलश्चरन्। प्रविवेश महारङ्गं विराटमभिपूजयन्॥
22बबन्ध कक्षां कौन्तेयस्ततः संहर्षयञ्जनम्। ततस्तु वृत्रसंकाशं भीमो मल्लं समाह्वयत्॥
23जीमूतं नाम तं तत्र मल्लं प्रख्यातविक्रमम्। तावुभौ सुमहोत्साहावुभौ भीमपराक्रमौ॥ मत्ताविव महाकायौ वारणौ षष्टिहायनौ। ततस्तौ नरशार्दूलो बाहुयुद्धं समीयतुः॥
24वीरौ परमसंहृष्टावन्योन्यजयकाक्षिणौ। आसीत् सुभीमः सम्पातो वज्रपर्वतयोरिव॥
25उभौ परमसंहृष्टौ बलेनातिबलावुभौ। अन्योन्यस्यान्तरं प्रेप्सू परस्परजयैषिणौ॥
26उभौ परमसंहष्टौ मत्ताविव महागजौ। कृतप्रतिकृतैश्चित्रैर्बाहुभिश्च सुसरूटैः।
27संनिपातावधूतैश्च प्रमौथोन्मथनैस्तथा॥ क्षेपणैर्मुष्टिभिश्चैव वराहोद्भूतनि:स्वनैः।
28तलैर्वज्रनिपातैश्च प्रसृष्टाभिस्तथैव च॥ शलाकानसखपातैश्च पादोद्भूतैश्च दारुणैः।
29जानुभिश्चाश्मनिर्घोषैः शिरोभिश्चावघदनैः॥ तद् युद्धमभवद् घोरमशस्त्रं बाहुतेजसा।
30बलप्राणेन शूराणां समाजोत्सवसंनिधौ॥ अरज्यत जन: सर्वः सोत्क्रुष्टनिनदोत्थितः।
31बलिनोः संयुगे राजन् वृत्रवासवयोरिव॥ प्रकर्षणाकर्षणयोरभ्याकर्षविकर्षणैः। आकर्षतुरधान्योन्यं जानुभिश्चापि जघतुः॥ महता भर्त्सयन्तौ परस्परम्।
32व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्धकुशलावुभौ। बाहुभिः समसज्जेतामायसैः परिधैरिव॥
33चकर्ष दोर्ध्यामुत्पात्य भीमो मल्लममित्रहा। निनदन्तमभिक्रोशन् शार्दूल इव वारणम्॥ ततः शब्देन
34समुद्यम्य महाबाहूर्धामयामास वीर्यवान्। ततो मल्लाच मत्स्याश्चं विस्मयं चक्रिरे परम्॥
35भ्रामयित्वा शतगुणं गतसत्त्वमचेतनम्। प्रत्यपिंषन्महाबाहुर्मल्लं भुवि वृकोदरः॥
36तस्मिन् विनिहते वीरे जीमूते लोकविश्रूते। विराटः परमं हर्षमगच्छद् बान्धवैः सह॥
37प्रहर्षात् प्रददौ वित्तं बहु राजा महामनाः। बल्लवाय महारङ्गे यथा वैश्रवणस्तथा॥
38एवं स सुबहून् मल्लान् पुरुषांश्च महाबलान्। विनिघ्नन् मत्स्यराजस्य प्रीतिमाहरदुत्तमाम्॥
39यदास्य तुल्यः पुरुषो न कश्चित् तत्र विद्यते। ततो व्याप्रैश्च सिंहैश्च द्विरदैश्चाप्ययोधयत्॥
40पुनरन्तःपुरगतः स्त्राणां मध्ये वृकोदरः। योध्यते स विराटेन सिंहैर्मत्तैर्महाबलैः॥
41बीभत्सुरपि गीतेन स्वनृत्येन च पाण्डवः। विराटं तोषयामास सर्वाश्चान्तःपुरस्त्रियः॥
42अश्वैर्विनीतैर्जवनस्तत्र तत्र समागतः। तोषयामास राजानं नकुलो नृपसत्तमम्॥ तस्मै प्रदेयं प्रायच्छत् प्रीतो राजा धनं बहु।
43विनीतान् वृषभान् दृष्ट्वा सहदेवस्य चाभितः। धनं ददौ बहुविधं विराटः पुरुषर्षभः॥
44द्रौपदी प्रेक्ष्य तान् सर्वान् क्लिश्यमानान् महारथान्। नातिप्रीतमना राजन् निःश्वासपरमाभवत्॥
45एवं ते न्यवसंस्तत्र प्रच्छन्नाः पुरुषर्षभाः। कर्माणि तस्य कुर्वाणा विराटनृपतेस्तदा॥
English
1Janamejaya said O twice-born one, living thus disguised in the city of the Matsyas what did the Kuru's sons of exceeding might do.
2Vaishampayana said Hear, what the descendants of Kuru did living thus disguised in the city of the Matsyas and serving the king thereof.
3By the grace of the ascetic Trinabindu and of the high-souled Dharma they began to live incognito in the city of Virata.
4Yudhishthira as a courtier made himself a favorite to Virata and his son, as well as to all the Matsyas, O lord of people.
5Well versed in the mysteries of the dice he caused him to play at dice in the dice-hall in accordance with his pleasure like the birds bound by the string.
6That best of men, the king of justice (Yudhishthira) having won the wealth of Virata duly distributed it without the knowledge of the monarch among his brothers.
7Bhimsena also sold to Yudhishthira, the meat and the viands of various sorts which were given by the king of the Matsyas.
8Arjuna parted with the worn out clothes by sale, which he obtained from women's quarters, to the other sons of Pandu.
9Sahadeva also, who had assumed the dress of a cow-herd, distributed to them curds, milk and clarified butter.
10Nakula also gave the wealth to his brothers which he acquired from the king who was satisfied with him for his tending the horses.
11In the form of ascetic and very charmful draupadi served their husband, so nobody can identify their reality.
12They, the mighty warriors, then looking after the interest of one another, lived in the city of Virata in such a manner, as if they were once more in the house of their mother.
13Then the sons of Pandu, the lords of men, appending evil from the sons of Dhritarashtra, continued to live there in disguise keeping vigilant eyes upon their wife Krishna.
14Then in the fourth month there happened a great festival, in honor of the divine Brahma, slender in form and highly valued by people, in the city of the Matsya's.
150 king, there came, by thousands, wrestlers from all quarters in that field of festivity in honour of the divine Brahma, as also on the occasion of a festival held in honor of Shiva.
16They were of colossal forms and of exceeding might, like the demons named Kalakhanjas; they were maddened with their latent power; furious with their prowess and highly honored by the king.
17Their shoulders, waists and necks were like those of lions, their bodies were free from dirt, and their hearts were large. Many times before they achieved success in the lists in the very august presence of the king.
18Amongst them there was one who was the greatest of all and challenged all other combatants to a wrestle; there was none that ventured to encounter him as he strided over in the arena.
19When all the wrestlers stood stupefied and dejected in spirit then the king of the Matsyas made him fight with his cook.
20Impelled by the king, Bhima made up his mind with reluctance, for it was not in his power to openly disobey the royal mandate.
21Then that the best of men, having worshipped the king Virata, entered the spacious arena with listless steps like those of a lion.
22Then Bhima, the son of Kunti, girded up his lions and caused the delight of the spectators. There he summoned the wrestler of distinguished prowess named Jimuta resembling Vritra himself. were
23Both of them were of exceeding energy and of terrible prowess, and they both were like a couple of infuriated elephants of gigantic form each being sixty years old. Then those two best of men became engaged in hand-tohand fight.
24Those two heroic combatants exceedingly cheerful, each being desirous of gaining victory over the other; exceedingly terrible was the encounter between them, just like the clash of the thunderbolt against the mountain.
25Both of them were exceedingly powerful and were highly pleased with each other's strength; each of them was desirous of winning the victory over the other and was vigilant to take advantage of his rival's lapse.
26Both of them were exceedingly delighted and resembled a couple of infuriated elephants of huge forms; and various were the manners of their attack and defence shown by means of their clenched fists.
27They fought in a manner that each dashed against the other, threw his rival far off his stand, each crushed the other down, and pressed him hard on the ground, each showing the other off exchanged blows, and each whirled the other round with his head downward and threw him away with a loud noise.
28With their palms each gave a good slap to the other, striking as hard as the thunder bolt and with outstretched fingers they slapped each other. They thrust spear like nails into each other's person; each gave violent kicks to the other.
29They struck knee against knee, dashed head against head, producing the crash of one stone against another. That was the furious combat without weapons, sustained chiefly by the might of their arms.
30By both physical and mental energy of the two heroic combatants, as represented in the presence of people assembled in the arena on the occasion of the festivity, all the spectators were extremely delighted, and their delight was manifested by joyous shouts given out at intervals.
31O king, in the wrestling of the two mighty persons, resembling Vitra and Vasava respectively, they pulled, pressed, whirled and hurried down each other and struck each other with their knees and expressed their hatred for each other in loud voices.
32Then they both of expansive chest, and long arms, and expert in wrestling began to fight with their arms resembling huge bolts of iron.
33Bhima, the slayer of enemies, seized, with a big seized, his vociferous rival wrestler by the arms and drew him near even as the lion seizes the elephant.
34Then the mighty-armed Bhima of great prowess raised him up and began to whirl him round; then all the athlete and the people of the Matsya's, who had assembled on the occasion, were greatly astonished.
35Then having whirled him round and round a hundred times, the mighty armed Vrikodara inade him utterly insensible and threw him down lifeless on the ground.
36That distinguished athlete Jimuta being slain, Virata and his friends were exceedingly delighted.
37In his great joy the high-minded king gave away to Ballava plenty of riches in the shape of a reward on the very field of combat with as much liberality as that of Kubera.
38Having thus slain numerous athletes and many other persons of great strength he received the great favour of the king of the Matsya's.
39When there was found no one such as to stand equal to him the king made him fight with tigers and lions and elephants.
40Again the king made Vrikodara fight with furious lions of exceeding strength in the assembly of the ladies of the harem.
41Bibhatsu, the son of Pandu, pleased Virata and all the ladies of the harem by singing and dancing.
42Nakula pleased the king, the best of kings by showing him the fast-going and well-trained horses and the king, pleased gave him a plenty of money as a reward.
43Beholding a herd of well-trained bullocks around Sahadeva, Virata the best of men, gave him wealth of various kinds.
44O king, beholding all these mighty warriors suffer pain, Draupadi felt herself dejected in mind and had recourse to constant sighs.
45Those best among men began to live there in disguise rendering services to the king Virata.
Hindi
1जनमेजय ने कहा — हे द्विजश्रेष्ठ, मत्स्यों की नगरी में इस प्रकार छद्मवेश में रहते हुए अत्यन्त पराक्रमी कुरुपुत्रों ने क्या किया?
2वैशम्पायन ने कहा — सुनिए, इस प्रकार छद्मवेश में मत्स्यों की नगरी में रहते हुए तथा वहाँ के राजा की सेवा करते हुए कुरुवंशियों ने क्या किया।
3तपस्वी तृणबिन्दु तथा उच्चात्मा धर्म की कृपा से वे विराट की नगरी में अज्ञातवास करने लगे।
4हे प्रजापते, युधिष्ठिर ने सभासद् के रूप में अपने को विराट तथा उनके पुत्र का, और समस्त मत्स्यों का भी प्रिय बना लिया।
5अक्षविद्या के रहस्यों में निपुण होने के कारण उन्होंने राजा को द्यूतशाला में अपनी इच्छा के अनुसार वैसे ही खिलाया, जैसे डोरी से बँधे पक्षी को।
6उन नरश्रेष्ठ धर्मराज (युधिष्ठिर) ने विराट का धन जीतकर उसे राजा की जानकारी के बिना अपने भाइयों में विधिपूर्वक बाँट दिया।
7भीमसेन भी मत्स्यराज द्वारा दिए गए मांस तथा नाना प्रकार के खाद्य पदार्थ युधिष्ठिर को बेच देते थे।
8अर्जुन अन्तःपुर से प्राप्त पुराने वस्त्रों को बेचकर उनका मूल्य अन्य पाण्डुपुत्रों को दे देते थे।
9गोपाल का वेश धारण किए सहदेव भी उन्हें दही, दूध तथा घी बाँटते थे।
10नकुल भी अपने भाइयों को वह धन देते थे, जो उन्हें अश्वों की परिचर्या से सन्तुष्ट हुए राजा से प्राप्त होता था।
11तपस्विनी के वेश में रहकर परम मनोहारिणी द्रौपदी अपने पतियों की सेवा करती रहीं, जिससे कोई भी उनका वास्तविक स्वरूप न पहचान सके।
12तब वे महायोद्धा एक-दूसरे के हित का ध्यान रखते हुए विराट की नगरी में इस प्रकार रहने लगे, मानो वे एक बार फिर अपनी माता के घर में हों।
13तदनन्तर धृतराष्ट्रपुत्रों से अनिष्ट की आशंका करते हुए वे नरेश्वर पाण्डुपुत्र अपनी पत्नी कृष्णा पर सतर्क दृष्टि रखते हुए वहाँ छद्मवेश में रहते रहे।
14तब चौथे मास में मत्स्यों की नगरी में देव ब्रह्मा के सम्मान में एक महान् उत्सव हुआ, जो स्वरूप में सुकुमार था और लोगों द्वारा अत्यन्त आदृत था।
15हे राजन्, देव ब्रह्मा के सम्मान में तथा शिव के सम्मान में हुए उस उत्सव के अवसर पर उस रंगभूमि में समस्त दिशाओं से सहस्रों मल्ल आए।
16वे विशाल शरीर वाले तथा अत्यन्त बलशाली थे, कालखञ्ज नामक दैत्यों के समान; वे अपने भीतर छिपे बल से उन्मत्त थे; अपने पराक्रम से प्रचण्ड थे और राजा द्वारा अत्यन्त सम्मानित थे।
17उनके कन्धे, कटि तथा ग्रीवा सिंहों के समान थे, उनके शरीर मल से रहित थे और उनके हृदय विशाल थे। इससे पहले भी अनेक बार वे राजा की परम गरिमामय उपस्थिति में अखाड़े में सफलता प्राप्त कर चुके थे।
18उनमें एक ऐसा था, जो सबसे बढ़कर था और जिसने अन्य समस्त मल्लों को कुश्ती के लिए ललकारा; अखाड़े में डग भरते हुए उसका सामना करने का साहस किसी ने नहीं किया।
19जब समस्त मल्ल स्तब्ध तथा मन से खिन्न होकर खड़े रह गए, तब मत्स्यराज ने उसे अपने सूपकार से भिड़ा दिया।
20राजा की प्रेरणा से भीम ने अनिच्छापूर्वक मन बना लिया, क्योंकि राजाज्ञा का खुलकर उल्लंघन करना उनके वश में नहीं था।
21तब उन नरश्रेष्ठ ने राजा विराट की वन्दना करके सिंह के समान मन्थर पगों से विशाल अखाड़े में प्रवेश किया।
22तदनन्तर कुन्तीपुत्र भीम ने अपनी कमर कस ली और दर्शकों को आनन्दित किया। वहाँ उन्होंने साक्षात् वृत्र के समान विख्यात पराक्रम वाले जीमूत नामक मल्ल को ललकारा।
23वे दोनों अत्यन्त तेजस्वी तथा भयंकर पराक्रम वाले थे, और वे दोनों विशाल शरीर वाले मत्त गजों की जोड़ी के समान थे, जिनमें से प्रत्येक साठ वर्ष का हो। तब वे दोनों नरश्रेष्ठ बाहुयुद्ध में जुट गए।
24वे दोनों वीर योद्धा अत्यन्त प्रसन्न थे, प्रत्येक दूसरे पर विजय पाने का इच्छुक था; उनके बीच का संघर्ष अत्यन्त भयंकर था, ठीक वैसा ही जैसे पर्वत पर वज्र का प्रहार।
25वे दोनों अत्यन्त बलशाली थे और एक-दूसरे के बल से अत्यन्त प्रसन्न थे; प्रत्येक दूसरे पर विजय पाने का इच्छुक था और अपने प्रतिद्वन्द्वी की चूक से लाभ उठाने के लिए सतर्क था।
26वे दोनों अत्यन्त हर्षित थे और विशाल शरीर वाले मत्त गजों की जोड़ी के समान लगते थे; और अपनी बँधी हुई मुट्ठियों से उन्होंने आक्रमण तथा बचाव के नाना प्रकार दिखाए।
27वे इस प्रकार लड़े कि प्रत्येक दूसरे पर टूट पड़ता, अपने प्रतिद्वन्द्वी को उसके स्थान से दूर फेंक देता, प्रत्येक दूसरे को कुचल देता और उसे भूमि पर दबा देता, प्रत्येक दूसरे को खींचकर घूँसे बदलता, और प्रत्येक दूसरे को सिर नीचे करके घुमाता तथा महान् शब्द के साथ फेंक देता।
28अपनी हथेलियों से प्रत्येक दूसरे को वज्र के समान कठोर थप्पड़ मारता, और फैली हुई अंगुलियों से वे एक-दूसरे को थपेड़े देते। वे अपने भाले-जैसे नखों को एक-दूसरे के शरीर में गड़ाते; प्रत्येक दूसरे को प्रचण्ड लातें मारता।
29वे घुटने से घुटना भिड़ाते, सिर से सिर टकराते और एक पत्थर के दूसरे पत्थर से टकराने-जैसा शब्द उत्पन्न करते। वह बिना शस्त्रों का प्रचण्ड युद्ध था, जो मुख्यतः उनकी भुजाओं के बल पर चल रहा था।
30उत्सव के अवसर पर अखाड़े में एकत्र जनसमूह के सम्मुख उन दोनों वीर योद्धाओं के शारीरिक तथा मानसिक बल के प्रदर्शन से समस्त दर्शक अत्यन्त आनन्दित हुए, और उनका आनन्द बीच-बीच में उठने वाले हर्षनाद से प्रकट होता रहा।
31हे राजन्, क्रमशः वृत्र तथा वासव के समान उन दोनों महाबली पुरुषों के मल्लयुद्ध में उन्होंने एक-दूसरे को खींचा, दबाया, घुमाया और पछाड़ा, तथा घुटनों से प्रहार किया और उच्च स्वर में एक-दूसरे के प्रति अपना विद्वेष प्रकट किया।
32तब विशाल वक्ष तथा लम्बी भुजाओं वाले और मल्लविद्या में निपुण वे दोनों लोहे के विशाल मुद्गरों के समान अपनी भुजाओं से लड़ने लगे।
33शत्रुसंहारक भीम ने अपने उस गरजते हुए प्रतिद्वन्द्वी मल्ल को भुजाओं से जोर से पकड़ा और उसे वैसे ही अपनी ओर खींचा, जैसे सिंह हाथी को पकड़ता है।
34तदनन्तर महान् पराक्रम वाले महाबाहु भीम ने उसे उठा लिया और घुमाना आरम्भ किया; तब उस अवसर पर एकत्र हुए समस्त मल्ल तथा मत्स्यदेश के लोग अत्यन्त विस्मित हुए।
35फिर उसे सौ बार घुमाकर महाबाहु वृकोदर ने उसे पूर्णतः संज्ञाशून्य कर दिया और निष्प्राण करके भूमि पर पटक दिया।
36उस विख्यात मल्ल जीमूत के मारे जाने पर विराट तथा उनके मित्र अत्यन्त आनन्दित हुए।
37अपने महान् हर्ष में उन उच्चात्मा राजा ने युद्धभूमि पर ही बल्लव को पुरस्कार के रूप में कुबेर-जैसी उदारता से प्रचुर धन दिया।
38इस प्रकार अनेक मल्लों तथा महान् बलशाली अन्य अनेक पुरुषों का वध करके उन्होंने मत्स्यराज की महती कृपा प्राप्त की।
39जब उनके समकक्ष खड़ा होने वाला कोई न मिला, तब राजा ने उन्हें बाघों, सिंहों तथा हाथियों से भिड़ा दिया।
40फिर राजा ने अन्तःपुर की स्त्रियों की सभा में वृकोदर को अत्यन्त बलशाली प्रचण्ड सिंहों से लड़वाया।
41पाण्डुपुत्र बीभत्सु ने गान तथा नृत्य से विराट को तथा अन्तःपुर की समस्त स्त्रियों को प्रसन्न किया।
42नकुल ने द्रुतगामी तथा सुशिक्षित अश्व दिखाकर उन नृपश्रेष्ठ राजा को प्रसन्न किया और प्रसन्न होकर राजा ने उन्हें पुरस्कार के रूप में प्रचुर धन दिया।
43सहदेव के चारों ओर सुशिक्षित बैलों का झुण्ड देखकर नरश्रेष्ठ विराट ने उन्हें नाना प्रकार का धन दिया।
44हे राजन्, इन समस्त महायोद्धाओं को कष्ट भोगते देखकर द्रौपदी मन से खिन्न हो जातीं और निरन्तर लम्बी साँसें भरतीं।
45वे नरश्रेष्ठ राजा विराट की सेवा करते हुए वहाँ छद्मवेश में रहने लगे।
Nepali
1जनमेजयले भने — हे द्विजश्रेष्ठ, मत्स्यहरूको नगरीमा यसरी छद्मवेशमा बस्दै अत्यन्त पराक्रमी कुरुपुत्रहरूले के गरे?
2वैशम्पायनले भने — सुन्नुहोस्, यसरी छद्मवेशमा मत्स्यहरूको नगरीमा बस्दै तथा त्यहाँका राजाको सेवा गर्दै कुरुवंशीहरूले के गरे।
3तपस्वी तृणबिन्दु तथा उच्चात्मा धर्मको कृपाले उनीहरू विराटको नगरीमा अज्ञातवास गर्न थाले।
4हे प्रजापते, युधिष्ठिरले सभासद्का रूपमा आफूलाई विराट तथा उनका छोराको, र सम्पूर्ण मत्स्यहरूको पनि प्रिय बनाए।
5अक्षविद्याका रहस्यमा निपुण भएकाले उनले राजालाई द्यूतशालामा आफ्नो इच्छाअनुसार त्यसै गरी खेलाए, जसरी डोरीले बाँधिएको पक्षीलाई।
6ती नरश्रेष्ठ धर्मराज (युधिष्ठिर)ले विराटको धन जितेर त्यो राजाको जानकारीबिना आफ्ना भाइहरूमा विधिपूर्वक बाँडे।
7भीमसेनले पनि मत्स्यराजले दिएका मासु तथा नाना प्रकारका खाद्य पदार्थ युधिष्ठिरलाई बेच्थे।
8अर्जुनले अन्तःपुरबाट प्राप्त पुराना वस्त्र बेचेर तिनको मूल्य अन्य पाण्डुपुत्रहरूलाई दिन्थे।
9गोपालको वेश धारण गरेका सहदेवले पनि तिनीहरूलाई दही, दूध तथा घिउ बाँड्थे।
10नकुलले पनि आफ्ना भाइहरूलाई त्यो धन दिन्थे, जो उनलाई घोडाहरूको परिचर्याले सन्तुष्ट भएका राजाबाट प्राप्त हुन्थ्यो।
11तपस्विनीको वेशमा रहेर परम मनोहारिणी द्रौपदीले आफ्ना पतिहरूको सेवा गरिरहिन्, जसले गर्दा कसैले पनि तिनको वास्तविक स्वरूप चिन्न नसकोस्।
12तब ती महायोद्धाहरू एकअर्काको हितको ख्याल राख्दै विराटको नगरीमा यसरी बस्न थाले, मानौँ उनीहरू एक पटक फेरि आफ्नी आमाको घरमा छन्।
13त्यसपछि धृतराष्ट्रपुत्रहरूबाट अनिष्टको आशङ्का गर्दै ती नरेश्वर पाण्डुपुत्रहरू आफ्नी पत्नी कृष्णामाथि सतर्क दृष्टि राख्दै त्यहाँ छद्मवेशमा बसिरहे।
14तब चौथो महिनामा मत्स्यहरूको नगरीमा देव ब्रह्माको सम्मानमा एउटा महान् उत्सव भयो, जो स्वरूपमा सुकुमार थियो र मानिसहरूद्वारा अत्यन्त आदृत थियो।
15हे राजन्, देव ब्रह्माको सम्मानमा तथा शिवको सम्मानमा भएको त्यस उत्सवको अवसरमा त्यस रङ्गभूमिमा सम्पूर्ण दिशाबाट हजारौँ मल्ल आए।
16तिनीहरू विशाल शरीर भएका तथा अत्यन्त बलशाली थिए, कालखञ्ज नामक दैत्यजस्तै; तिनीहरू आफूभित्र लुकेको बलले उन्मत्त थिए; आफ्नो पराक्रमले प्रचण्ड थिए र राजाद्वारा अत्यन्त सम्मानित थिए।
17तिनका काँध, कटि तथा घाँटी सिंहका जस्तै थिए, तिनका शरीर मैलारहित थिए र तिनका हृदय विशाल थिए। यसभन्दा पहिले पनि धेरै पटक तिनीहरूले राजाको परम गरिमामय उपस्थितिमा अखडामा सफलता प्राप्त गरिसकेका थिए।
18तिनीहरूमध्ये एउटा यस्तो थियो, जो सबैभन्दा माथि थियो र जसले अन्य सम्पूर्ण मल्लहरूलाई कुस्तीका लागि ललकार्यो; अखडामा पाइला चाल्दै गरेको उसको सामना गर्ने साहस कसैले गरेन।
19जब सम्पूर्ण मल्लहरू स्तब्ध तथा मनले खिन्न भई उभिइरहे, तब मत्स्यराजले उसलाई आफ्नो सूपकारसँग भिडाए।
20राजाको प्रेरणाले भीमले अनिच्छापूर्वक मन बनाए, किनभने राजाज्ञाको खुलेर उल्लङ्घन गर्नु उनको वशमा थिएन।
21तब ती नरश्रेष्ठले राजा विराटको वन्दना गरेर सिंहजस्तै मन्थर पाइलाले विशाल अखडामा प्रवेश गरे।
22त्यसपछि कुन्तीपुत्र भीमले आफ्नो कम्मर कसे र दर्शकहरूलाई आनन्दित पारे। त्यहाँ उनले साक्षात् वृत्रजस्तै विख्यात पराक्रम भएको जीमूत नामक मल्ललाई ललकारे।
23ती दुवै अत्यन्त तेजस्वी तथा भयङ्कर पराक्रम भएका थिए, र ती दुवै विशाल शरीर भएका मातेका हात्तीको जोडीजस्तै थिए, जसमध्ये प्रत्येक साठी वर्षको होस्। तब ती दुवै नरश्रेष्ठ बाहुयुद्धमा जुटे।
24ती दुवै वीर योद्धा अत्यन्त प्रसन्न थिए, प्रत्येक अर्कोमाथि विजय पाउन इच्छुक थियो; तिनीहरूबीचको सङ्घर्ष अत्यन्त भयङ्कर थियो, ठीक त्यस्तै जस्तो पर्वतमाथि वज्रको प्रहार।
25ती दुवै अत्यन्त बलशाली थिए र एकअर्काको बलले अत्यन्त प्रसन्न थिए; प्रत्येक अर्कोमाथि विजय पाउन इच्छुक थियो र आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीको चुकबाट लाभ उठाउन सतर्क थियो।
26ती दुवै अत्यन्त हर्षित थिए र विशाल शरीर भएका मातेका हात्तीको जोडीजस्तै देखिन्थे; र आफ्ना बाँधिएका मुट्ठीले तिनीहरूले आक्रमण तथा बचाउका नाना प्रकार देखाए।
27तिनीहरू यसरी लडे कि प्रत्येक अर्कोमाथि खनिन्थ्यो, आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीलाई उसको ठाउँबाट टाढा फ्याँक्थ्यो, प्रत्येकले अर्कोलाई कुल्चन्थ्यो र उसलाई भूमिमा थिच्थ्यो, प्रत्येकले अर्कोलाई तानेर मुड्की साट्थ्यो, र प्रत्येकले अर्कोलाई शिर तल पारेर घुमाउँथ्यो तथा ठूलो आवाजका साथ फ्याँक्थ्यो।
28आफ्ना हत्केलाले प्रत्येकले अर्कोलाई वज्रजस्तै कठोर थप्पड हान्थ्यो, र फैलिएका औँलाले तिनीहरू एकअर्कालाई हिर्काउँथे। तिनीहरू आफ्ना भालाजस्ता नङ एकअर्काको शरीरमा गाड्थे; प्रत्येकले अर्कोलाई प्रचण्ड लात हान्थ्यो।
29तिनीहरू घुँडासँग घुँडा भिडाउँथे, टाउकोसँग टाउको ठोक्काउँथे र एउटा ढुङ्गा अर्को ढुङ्गासँग ठोक्किएजस्तो शब्द उत्पन्न गर्थे। त्यो शस्त्रबिनाको प्रचण्ड युद्ध थियो, जो मुख्यतः तिनका पाखुराको बलमा चलिरहेको थियो।
30उत्सवको अवसरमा अखडामा जम्मा भएको जनसमूहको सामु ती दुवै वीर योद्धाको शारीरिक तथा मानसिक बलको प्रदर्शनले सम्पूर्ण दर्शक अत्यन्त आनन्दित भए, र तिनको आनन्द बीचबीचमा उठ्ने हर्षनादबाट प्रकट भइरह्यो।
31हे राजन्, क्रमशः वृत्र तथा वासवजस्ता ती दुवै महाबली पुरुषको मल्लयुद्धमा तिनीहरूले एकअर्कालाई तान्ने, थिच्ने, घुमाउने र पछार्ने काम गरे, तथा घुँडाले प्रहार गरे र उच्च स्वरमा एकअर्काप्रति आफ्नो विद्वेष प्रकट गरे।
32तब विशाल छाती तथा लामा पाखुरा भएका र मल्लविद्यामा निपुण ती दुवै फलामका विशाल मुड्गरजस्ता आफ्ना पाखुराले लड्न थाले।
33शत्रुसंहारक भीमले आफ्नो त्यस गर्जिरहेको प्रतिद्वन्द्वी मल्ललाई पाखुराबाट बलियोसँग समाते र उसलाई त्यसै गरी आफूतिर ताने, जसरी सिंहले हात्तीलाई समात्छ।
34त्यसपछि महान् पराक्रम भएका महाबाहु भीमले उसलाई उठाए र घुमाउन थाले; तब त्यस अवसरमा जम्मा भएका सम्पूर्ण मल्ल तथा मत्स्यदेशका मानिसहरू अत्यन्त विस्मित भए।
35अनि उसलाई सय पटक घुमाएर महाबाहु वृकोदरले उसलाई पूर्ण रूपमा संज्ञाशून्य पारे र निष्प्राण गरी भूमिमा पछारे।
36त्यस विख्यात मल्ल जीमूत मारिएपछि विराट तथा उनका मित्रहरू अत्यन्त आनन्दित भए।
37आफ्नो महान् हर्षमा ती उच्चात्मा राजाले युद्धभूमिमै बल्लवलाई पुरस्कारका रूपमा कुबेरजस्तै उदारताले प्रचुर धन दिए।
38यसरी अनेक मल्ल तथा महान् बलशाली अरू धेरै पुरुषको वध गरेर उनले मत्स्यराजको महान् कृपा प्राप्त गरे।
39जब उनको समकक्ष उभिने कोही भेटिएन, तब राजाले उनलाई बाघ, सिंह तथा हात्तीहरूसँग भिडाए।
40अनि राजाले अन्तःपुरका स्त्रीहरूको सभामा वृकोदरलाई अत्यन्त बलशाली प्रचण्ड सिंहहरूसँग लडाए।
41पाण्डुपुत्र बीभत्सुले गान तथा नृत्यले विराटलाई तथा अन्तःपुरका सम्पूर्ण स्त्रीलाई प्रसन्न पारे।
42नकुलले द्रुतगामी तथा सुशिक्षित घोडाहरू देखाएर ती नृपश्रेष्ठ राजालाई प्रसन्न पारे र प्रसन्न भई राजाले उनलाई पुरस्कारका रूपमा प्रचुर धन दिए।
43सहदेवको वरिपरि सुशिक्षित गोरुको बथान देखेर नरश्रेष्ठ विराटले उनलाई नाना प्रकारको धन दिए।
44हे राजन्, यी सम्पूर्ण महायोद्धालाई कष्ट भोगिरहेको देखेर द्रौपदी मनले खिन्न हुन्थिन् र निरन्तर लामो सास फेर्थिन्।
45ती नरश्रेष्ठहरू राजा विराटको सेवा गर्दै त्यहाँ छद्मवेशमा बस्न थाले।